| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa. त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो. Subodhālaṅkāraṭīkā सुबोधालंकारटीका Ganthārambhakathā ग्रंथारंभकथा Yo [Pg.1] pādanīrajavarodararādhitena,Lokattayena’vikalena nirākulena; Viññāpayī nirupameyyatamattano taṃ,Vande munindamabhivandiya vandanīyaṃ. ज्यांनी आपल्या चरणकमलांच्या धूलीने संपूर्ण आणि व्याकुळता नसलेल्या तिन्ही लोकांद्वारे पूजिले जाऊन, स्वतःच्या अनुपम स्वरूपाचे ज्ञान करून दिले, त्या वंदनीय मुनींद्रांना (मुनींच्या राजाला) मी अभिवादन करून वंदन करतो. Patto sapattavijayo jayabodhimūle,Saddhammarājapadaviṃ yadanuggahena; Sattāpasatta vipulāmalasagguṇassa,Saddhammasāraratanassa namatthu tassa. ज्यांच्या अनुग्रहाने, विजयी बोधिवृक्षाच्या मुळाशी शत्रूंवर (क्लेशांवर) विजय मिळवून सद्धम्मराजाचे पद प्राप्त केले; प्राणी ज्याच्याशी जोडलेले आहेत अशा त्या विशाल, निर्मळ आणि सद्गुणांनी युक्त असलेल्या सद्धम्मरूप श्रेष्ठ रत्नाला माझा नमस्कार असो. Yo bhājanattamabhisambhuṇi sagguṇassa,Tassāpi dhammaratanassa mahārahassa; Sambhāvitaṃ sasirasāhitasannatehi,Sambhāvayāmi sirasā gaṇamuttamaṃ taṃ. जो सद्गुणांचे आणि अत्यंत मौल्यवान अशा धम्मरत्नाचे पात्र बनला; मस्तक नमवून वंदन करणाऱ्यांनी सन्मानित केलेल्या त्या उत्तम संघाला (गणाला) मी मस्तक नमवून आदरपूर्वक वंदन करतो. Ye’nantatantaratanākaramanthanena,Manthā’calollasitañāṇavarena laddhā; Sārā matāti sukhitā sukhayanti caññe,Te me jayanti guravo guravo guṇehi. ज्यांनी अनंत शास्त्ररूपी रत्नांच्या महासागराचे मंथन करून, मंदर पर्वताप्रमाणे शोभणाऱ्या आपल्या श्रेष्ठ ज्ञानरूपी मंथनदंडाने (धम्माचा) सार प्राप्त केला, स्वतः सुखी झाले आणि इतरांनाही सुखी करतात; गुणांनी थोर असलेले ते माझे गुरुदेव विजयी होवोत. 1. Dosāvabodha paṭhamapariccheda १. दोषबोध (दोषांचे ज्ञान) - पहिला परिच्छेद Ratanattayappaṇāmavaṇṇanā रत्नत्रय-प्रणाम-वर्णन 1. १. Munindavadanambhoja-gabbhasambhavasundarī; Saraṇaṃ pāṇinaṃ vāṇī, mayhaṃ pīṇayataṃ manaṃ. मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) मुखकमलाच्या गर्भातून उत्पन्न झालेली सुंदर, प्राण्यांना शरण देणारी वाणी माझ्या मनाला आनंदित करो. 1. Athāyaṃ [Pg.2] ganthakāro ganthārambhe pubbapayogānubandhasabhāvasiddhikaviguṇopetānaṃ yatipotānaṃ tadupāyantaraviratā kamantarāpetaparakkamasambhavenādhigatabyasanasatamupalabbha dayāsañjātarasarasahadayatāya tadupāyabhūtaṃ bandhalakkhaṇaṃ viracayitukāmobhimatasiddhinimittamattanodhigatasaddhammadevatānussaraṇaṃ tāva dassetumāha ‘‘muninde’’ccādi. Nanu ‘‘bandhalakkhaṇaṃ viracayitukāmo’’ti vuttaṃ, kimettha lakkhaṇakaraṇena adiṭṭhalakkhaṇāpi dissanti bandhantāti? Saccaṃ, tathāpi te ghuṇakkharappakāsā tabbidūnaṃ payogānusārino vā siyuṃ, pubbe katasatthaparicayā vā siyunti viññeyyaṃ. Vāṇī mayhaṃ manaṃ pīṇayatanti sambandho. Vāṇīti vā sarassatyaparanāmadheyyā kāci devatā, sā sabbāvadātā yathicchitatthasādhanapuṇḍarīkagabbhe nisīdatīti lokavādo. Vāṇīti pana paccuhavirahenābhimatasiddhinibandhanekatāṇo sammāsambuddhabhāsito saddhammo, tatoyevāyaṃ devatā ruppate. Tattha sarassatiyā yathā’sattā jātāya manosampīṇananti loko, saddhammadevatāya tu manopīṇanaṃ, tassā sabbavajjarahitāyaccantanimmalāya nirantaratthanekatāṇappavattiyā manaso sampīṇanaṃ. Tena ca passaddhi, tāya pana sukhaṃ, tenāpi samādhi, samādhisambhavena yathābhūtāvabodhasambhavato vicittānekasaddatthavisesā paṭibhantyanāyāsena, tato ca yathicchitasiddhinipphattīti vaṅkavuttiyā tappasādamāsīsati. १. आता, हा ग्रंथकार ग्रंथाच्या सुरुवातीला, पूर्वप्रयत्न, अनुबंध आणि स्वभावसिद्धी यांमधील दोषांनी युक्त असलेल्या नवशिक्या भिक्षूंना (यतिपुत्रांना) इतर उपायांपासून विन्मुख झाल्यामुळे आणि योग्य प्रयत्नांच्या अभावामुळे शेकडो संकटांना सामोरे जावे लागते हे पाहून, दयेमुळे निर्माण झालेल्या रसाने (करुणेने) आर्द्र झालेल्या अंतःकरणाने, त्यावर उपायभूत असणारे 'बंधलक्षण' (काव्यरचनाशास्त्र) रचण्याची इच्छा धरून, आपल्या इष्ट कार्याच्या सिद्धीसाठी स्वतःला प्राप्त झालेल्या सद्धम्मरूपी देवतेचे स्मरण दर्शवण्यासाठी 'मुनींद्र' इत्यादी (गाथा) म्हणतात. शंका: 'बंधलक्षण रचण्याची इच्छा आहे' असे म्हटले आहे, तर येथे लक्षणे तयार करण्याचे काय प्रयोजन? कारण ज्यांना लक्षणे माहीत नाहीत, तेही काव्यरचना करताना दिसतात? उत्तर: हे खरे आहे, तरीही त्यांची ती रचना घुणाक्षराप्रमाणे (योगायोगाने) झालेली असते. ते तज्ज्ञांच्या प्रयोगांचे अनुकरण करणारे असावेत किंवा त्यांनी पूर्वी शास्त्राचा अभ्यास केलेला असावा, असे समजले पाहिजे. 'वाणी माझ्या मनाला आनंदित करो' असा (येथे) संबंध आहे. 'वाणी' म्हणजे सरस्वती हे दुसरे नाव असलेली कोणीतरी देवता, जी अत्यंत शुभ्र असून इच्छित अर्थ साध्य करणाऱ्या कमळाच्या गर्भात बसते, असा लोकप्रवाद आहे. परंतु 'वाणी' म्हणजे अडथळ्यांशिवाय इष्ट सिद्धी देणारा आणि एकमेव रक्षक असलेला सम्यक्संबुद्धांनी भाषिलेला 'सद्धम्म' होय, म्हणूनच या देवतेचे रूपक दिले आहे. त्यात, जसे सरस्वतीच्या उत्पत्तीने लोकांचे मन प्रसन्न होते, तसे सद्धम्मरूपी देवतेद्वारे मनाचे प्रसन्न होणे म्हणजे सर्व दोषांनी रहित, अत्यंत निर्मळ आणि निरंतर कल्याणाचे रक्षण करणाऱ्या प्रवृत्तीमुळे मनाचे पूर्ण समाधान होणे होय. आणि त्यामुळे 'प्रस्रब्धी' (शांती) मिळते, त्यापासून 'सुख' मिळते, सुखापासून 'समाधी' प्राप्त होते. समाधीच्या प्राप्तीमुळे यथाभूत ज्ञानाचा (यथार्थ ज्ञानाचा) उदय होत असल्याने, विविध आणि अनेक शब्द व अर्थांचे विशेष अनायासाने स्फुरतात, आणि त्यातून इच्छित सिद्धी प्राप्त होते; अशा वक्रोक्तीने (ग्रंथकार) तिच्या प्रसादाची (कृपेची) आकांक्षा करतो. Kiṃvisiṭṭhoccāha [Pg.3] ‘‘muninde’’ccādi. Ubho loke munāti jānātīti muni, indati paramissariyaṃ pavatteti sabbatthāti indo, muni ca so indo ca, munīnaṃ indoti vā munindo, sammāsambuddho. Tatoyaṃ tassa nimittakasaññā. Vijjamānesupi pariyāyasaddesvaññesu kavikāmitassatthassekantavācakatteno’ cityasamposakoyaṃ munindasaddo, tathā hi yo ubhayalokajānanena munīnaṃ paramissariyapuggalānampi paramissariyaṃ vatteti, so paraṃ pīṇeti hetubhāvena’tre’tyu’citameva, tathā padantarānampi ocityaṃ poseti. Tathā hi tādisassa vadanāravindodare sambhavā sundarī, tatoyeva paṭisaraṇaṃ, tasmā ca mano pīṇetīti. Tassa vadanaṃ, tamiva munindavadanaṃ, ambhojaṃ. Tameva vā lakkhisaṃyogitādisadhammena’mbhojaṃ, padumaṃ. Tassa gabbho. Tattha sambhavena pavattiyā, uppattiyā vā sundarī niravajjā devatā. Vācā pana dosalesenāpa’samphuṭṭhāva niravajjā, tathā ca vakkhati ‘‘guṇālaṅkārasaṃyuttā’’ iccādi. Tatovāyaṃ saraṇaṃ pāṇinaṃ sattānaṃ paṭibhānādiguṇavisesāvahattamattena paṭisaraṇabhūtā devatā. Vācā pana sabbupaddavanivāraṇena sabbahitasukhasampadāsampādanenaccantapaṭisaraṇabhūtā. Sabhāvanapuṃsakattā cettha na liṅgaparivattanaṃ. Mayhanti ekavacanenattano nirabhimānata’māneti sajjanamācāraṃ. Abhinnapadasileso cāyaṃ, sabbatthevāvīkatasaddappayogato. Sileso cāyaṃ vaṅkavuttiyā sabbattha siriṃ poseti. Tathā ca vakkhati ‘‘vaṅkavuttīsu poseti, sileso tu siriṃ para’’nti. Ayamettha saṅkhepena nayena atthavaṇṇanā. Vitthāranayena pana nānappakārenattho saṃvaṇṇetuṃ sakkā. Tathā sati ganthagāravopi siyāti pakāroyamevabbhupagato. ती वाणी कशी विशिष्ट आहे? हे सांगण्यासाठी 'मुनींद्र' इत्यादी म्हटले आहे. दोन्ही लोकांचे (या लोक आणि परलोकाचे) जे ज्ञान प्राप्त करतात ते 'मुनी' होत. जे सर्वत्र परम ऐश्वर्य गाजवतात ते 'इंद्र' होत. जे मुनीही आहेत आणि इंद्रही आहेत, किंवा जे मुनींचे इंद्र (राजे) आहेत, ते 'मुनींद्र' म्हणजेच सम्यक्संबुद्ध होत. त्यामुळे ही त्यांची कारणात्मक संज्ञा (नाव) आहे. इतर अनेक पर्यायी शब्द उपलब्ध असतानाही, कवीला अभिप्रेत असलेल्या अर्थाचा तो एकमेव वाचक असल्याने आणि औचित्य वाढवणारा असल्याने येथे 'मुनींद्र' हा शब्द वापरला आहे. कारण, जो दोन्ही लोकांच्या ज्ञानामुळे मुनींच्या आणि परम ऐश्वर्यशाली व्यक्तींच्याही वर परम ऐश्वर्य गाजवतो, तो इतरांना आनंदित करतो, हे त्याचे कारण असणे येथे अत्यंत योग्यच आहे; तसेच तो इतर शब्दांचेही औचित्य वाढवतो. तसेच, अशा मुनींद्रांच्या मुखकमलाच्या गर्भातून उत्पन्न झालेली ती सुंदर (वाणी) आहे, म्हणूनच ती शरण (आश्रय) आहे आणि म्हणूनच ती मनाला आनंदित करते. त्यांचे मुख, त्यासारखे मुनींद्रांचे मुख हेच 'अंभोज' (कमळ) होय. किंवा शोभा इत्यादी गुणांच्या साधर्म्यामुळे ते 'अंभोज' म्हणजे कमळ आहे. त्याचा गर्भ (आतील भाग). तेथे उत्पन्न झाल्यामुळे किंवा प्रवृत्त झाल्यामुळे ती सुंदर आणि निर्दोष देवता आहे. वाणी तर दोषाच्या लवलेशानेही स्पर्श न झालेली असल्याने निर्दोष आहे, आणि म्हणूनच पुढे 'गुणांने व अलंकाराने युक्त' इत्यादी म्हटले जाईल. म्हणूनच ही प्राण्यांना (सजीवांना) शरण देणारी आहे. केवळ प्रतिभा इत्यादी विशेष गुणांना प्राप्त करून देणारी असल्याने ती शरणभूत देवता आहे. वाणी तर सर्व उपद्रवांचे निवारण करून, सर्व हित आणि सुखसंपत्ती प्रदान करणारी असल्याने अत्यंत श्रेष्ठ शरणभूत आहे. स्वभावतः नपुंसकलिंगी असल्यामुळे येथे लिंगपरिवर्तन होत नाही. 'माझ्या' (मया/मय्हं) या एकवचनाने स्वतःची निरभिमानता दर्शवणे हा सज्जनांचा आचार आहे. आणि हा अभिन्नपद श्लेष अलंकार आहे, कारण सर्वत्र स्पष्ट शब्दांचा प्रयोग केला आहे. आणि हा श्लेष वक्रोक्तीद्वारे सर्वत्र शोभा वाढवतो. म्हणूनच पुढे म्हटले जाईल - 'वक्रोक्तींमध्ये शलेशन अत्यंत शोभा वाढवतो'. ही येथे संक्षेपाने केलेली अर्थाची मांडणी (स्पष्टीकरण) आहे. विस्ताराने तर अनेक प्रकारे अर्थ स्पष्ट करता येऊ शकतो. परंतु तसे केल्यास ग्रंथाचा विस्तार खूप वाढेल, म्हणून हाच मार्ग स्वीकारला आहे. 1. Suparisuddhabuddhigocaraparamavicittaganthakārakoyamācariya- saṅgharakkhitamahāsāmipādo [Pg.4] sapiṭakattayasabbasatthapārāvataraṇena sañjātānappakapītisukhamanubhavaṃ paṭipattipaṭivedhasāsanadvayassa pariyattimūlakattā yena kenaci pariyāyena tassā pariyattiyā atthāvabodhena ‘‘appeva nāma sādhujanaṃ paritoseyya’’miti tadadhigamopāyabhūtamidaṃ pakaraṇamārabhanto ganthārambhe iṭṭhadevatāya paṇāmakaraṇaṃ satācārānurakkhaṇatthaṃ, visesato abhimataganthassānantarāyena parisamattiyā ca kāraṇamiti iṭṭhadevatānussaraṇaṃ, ganthantarārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakāni abhidhānābhidheyyakaraṇappakārapayojanāni ca dassento ‘‘munindavadanambhoja…pe… parissamo’’ti gāthattayamāha. Ettha paṭhamagāthāya iṭṭhadevatāsaṅkhātaratanattayappaṇāmo dassito, dutiyagāthāya ārambhapaṭikkhepakajanā nisedhitā, tatiyagāthāya abhidhānādikaṃ dassitaṃ. Tathā hi lokuttaradhammanissitapariyattisaṅkhātasabbaññubhāratiyā manosampīṇanāsīsanāpadesena attano nissesadhammaratane pasādo pakāsito. So pana dhammappasādo tadavinābhāvato buddhasaṅghesupi siddhoti ratanattayavisayaṃ paṇāmaṃ vaṅkavuttiyā dasseti. So hi atthato paṇāmakriyābhinipphādikā kusalacetanā. Ettha phalaṃ heṭṭhā vuttameva. १. अतिशय परिशुद्ध बुद्धीचे क्षेत्र असलेले आणि अत्यंत विस्तीर्ण व विविध ग्रंथांचे रचनाकार असलेले हे आचार्य संघरक्षित महासामीपाद, तिन्ही पिटक आणि सर्व शास्त्रांमध्ये पारंगत झाल्यामुळे उत्पन्न झालेल्या विपुल प्रीती आणि सुखाचा अनुभव घेत, प्रतिपत्ती (आचरण) आणि प्रतिवेध (साक्षात्कार) या दोन्ही शासनांचे मूळ 'परियत्ती' (धम्मवचन अभ्यास) असल्यामुळे, कोणत्याही प्रकारे त्या परियत्तीच्या अर्थाचे आकलन करून "सज्जन लोकांना आनंद व्हावा" या हेतूने, त्या आकलनाचा उपाय असलेल्या या प्रकरणाचा (ग्रंथाचा) आरंभ करत आहेत. ग्रंथाच्या आरंभी इष्टदेवतेला वंदन करणे हे सत्पुरुषांच्या आचाराचे रक्षण करण्यासाठी आहे, आणि विशेषतः इच्छित ग्रंथ विनाअडथळा पूर्ण व्हावा या कारणासाठी इष्टदेवतेचे स्मरण करणे, तसेच इतर ग्रंथांच्या आरंभाला विरोध करणाऱ्या लोकांचे खंडन करून ग्रंथाचे नाव (अभिधान), विषय (अभिधेय), रचना करण्याची पद्धत आणि प्रयोजन दर्शवत त्यांनी "मुनिन्दवदनम्भोज...पे... परिस्समो" या तीन गाथा म्हटल्या आहेत. येथे पहिल्या गाथेत इष्टदेवता मानल्या गेलेल्या रतनत्तय (त्रिरत्न) ला केलेले वंदन दर्शवले आहे, दुसऱ्या गाथेत ग्रंथाच्या आरंभाला विरोध करणाऱ्या लोकांचे निषेध केले आहे, आणि तिसऱ्या गाथेत ग्रंथाचे नाव इत्यादी दर्शवले आहे. तसेच, लोकोत्तर धम्मावर आधारित असलेल्या आणि 'परियत्ती' नावाच्या सर्वज्ञ बुद्धवाणीने मनाला प्रसन्न करण्याच्या इच्छेच्या बहाण्याने त्यांनी आपल्या संपूर्ण धम्मरत्नावरील श्रद्धा (पसादो) व्यक्त केली आहे. ती धम्मावरील श्रद्धा बुद्ध आणि संघाशी अविनाभावी (अविभाज्य) असल्यामुळे, त्यांनी अप्रत्यक्षपणे (वंकवृत्तीने) त्रिरत्नाप्रतीचे वंदन दर्शवले आहे. कारण अर्थाच्या दृष्टीने वंदनाची क्रिया पूर्ण करणारी ती एक कुशल चेतनाच आहे. याचे फळ खाली (पूर्वीच) सांगितले आहे. Puna santesu rāmasammādyalaṅkāresu piṭṭhapisanaṃ viya hotīdaṃ alaṅkārakaraṇanti vadantā viruddhavādino rāmasammādīnamatthibhāvaṃ ubbhāvetvā te suddhamāgadhikā na vaḷañjentīti iminā paṭisiddhā. Nirākaraṇaphalañhi ganthassa niddosabhāvova. Apica saddālaṅkāraatthālaṅkāradīpakena alaṅkārasaddena [Pg.5] ganthasarīrasaṅkhātasaññino saññāsaṅkhātaabhidhānañca alaṅkārasaddassa saddālaṅkārādyabhidheyyañca suddhamāgadhikattaṃ vatvā alaṅkārasaddassa visesanabhūtaanurūpasaddopādānena buddhavacanassa upayogattaṃ māgadhikavohārena bhavatīti gamyamānattā karaṇappakārañca alaṅkāraganthappavattiyā atthālaṅkārādinissitattā iminā alaṅkārasaddeneva alaṅkārasaṅkharaṇasaṅkhātappayojanañca dasseti. पुन्हा, "रामसम्मदी (काव्यादर्श इत्यादी संस्कृत अलंकार ग्रंथ) अस्तित्वात असताना, हा अलंकार ग्रंथ तयार करणे म्हणजे पिष्टपेषण (दळलेले पुन्हा दळणे) करण्यासारखे आहे," असे म्हणणाऱ्या विरोधकांचे, रामसम्मदी इत्यादींचे अस्तित्व मान्य करूनही, "ते शुद्ध मागधी (पाली) भाषिक वापरत नाहीत" या विधानाने खंडन केले आहे. कारण खंडनाचे फळ ग्रंथाचे निर्दोषत्व हेच असते. शिवाय, शब्दालंकार आणि अर्थालंकार प्रकाशित करणाऱ्या 'अलंकार' या शब्दाने, ग्रंथशरीररूपी संज्ञेचे नाव (अभिधान) आणि 'अलंकार' शब्दाचा शब्दालंकार इत्यादी अर्थ (अभिधेय) हा शुद्ध मागधी भाषेत आहे असे सांगून, 'अलंकार' शब्दाचे विशेषण असलेल्या योग्य शब्दांच्या वापराने बुद्धवचनाची उपयुक्तता मागधी व्यवहाराने होते हे समजून येत असल्यामुळे रचना करण्याची पद्धत, आणि अलंकार ग्रंथाची प्रवृत्ती अर्थालंकार इत्यादींवर आधारित असल्यामुळे या 'अलंकार' शब्दानेच अलंकारांचे संपादन (संस्कार) करणे हे प्रयोजन दर्शवले आहे. Satthappayojanānaṃ sādhyasādhanalakkhaṇo sambandho pana sambandhassa nissayabhūtasatthappayojanānaṃ dassaneneva tannissitattā sayampi vutto hoti. Vuttaṃ hi– शास्त्र आणि प्रयोजन यांमधील साध्य-साधन लक्षण असलेला संबंध तर, त्या संबंधाचे आधार असलेल्या शास्त्र आणि प्रयोजन यांच्या दर्शनानेच, त्यावर आधारित असल्यामुळे स्वतःच सांगितला जातो. कारण असे म्हटले आहे– ‘‘Satthaṃ payojanañceva, ubho sambandhanissayā; Vuttā taṃvuttiyāyeva, vutto tannissitopi so’’ti. "शास्त्र आणि प्रयोजन हे दोन्ही संबंधाचे आधार आहेत; त्यांच्या कथनानेच त्यावर आधारित असलेला तो संबंध देखील सांगितला जातो." Tassattho– sambandhanissayā sambandhassa ādhārabhūtā satthaṃ, payojanañca ubho vuttā, taṃvuttiyāyeva tesaṃ ubhinnaṃ kathaneneva tannissito te nissāya pavatto sopi sambandho vutto bhavatīti. त्याचा अर्थ असा– संबंधाचे आधार असलेले शास्त्र आणि प्रयोजन हे दोन्ही सांगितले असता, त्यांच्या कथनानेच म्हणजेच त्या दोघांच्या बोलण्यानेच, त्यावर आधारित असलेला आणि त्यांचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त झालेला तो संबंध देखील सांगितला जातो. Ettha abhidhānakathanaṃ vohārasukhatthaṃ, abhidheyyādikathanaṃ pana tehi yuttānaṃyeva ganthānaṃ subuddhipubbakādīnaṃ upādeyyattañca tabbiparītānaṃ ummattakavacanādīnamivaanupādeyyattañca pakāsanatthanti veditabbaṃ. Vuttañhi – येथे नावाचे (अभिधानाचे) कथन हे व्यवहाराच्या सुलभतेसाठी आहे, तर विषयाचे (अभिधेयाचे) इत्यादींचे कथन हे त्या विषयांनी युक्त असलेल्या आणि सुबुद्धीपूर्वक रचलेल्या ग्रंथांची स्वीकार्यता (उपादेयता) दर्शवण्यासाठी आणि त्याविपरीत असलेल्या वेड्याच्या बडबडीसारख्या ग्रंथांची अस्वीकार्यता (अनुपादेयता) प्रकट करण्यासाठी आहे, असे समजावे. कारण असे म्हटले आहे – ‘‘Sambandhānuguṇopāyaṃ, purisatthābhidhāyakaṃ; Vīmaṃsādhigataṃ vākya-matonadhigataṃ para’’nti. "संबंधाला अनुकूल असा उपाय असलेले, python (मानवी ध्येय) सांगणारे आणि मीमांसेने (विचाराने) प्राप्त झालेले वाक्यच (स्वीकारार्ह आहे), याव्यतिरिक्त इतर (वाक्य) स्वीकारार्ह नाही." Tassattho– sambandhānuguṇopāyaṃ sādhiyasādhanalakkhaṇasambandhassa nissayabhūtavāccavācakānaṃ sambandhibhūtānaṃ aññamaññānurūpaguṇaparijānane kāraṇabhūtaṃ purisatthābhidhāyakaṃ catubbidhadhammaatthakāmamokkhasaṅkhātānaṃ purisatthānaṃ vācakabhūtaṃ [Pg.6] vākyaṃ ‘‘ekākhyāto padaccayo, siyā vākyaṃ sakārako’’ti vuttalakkhaṇamajjhapatitavākyasamudāyopetaṃ mahāvākyasarūpasatthaṃ vīmaṃsādhigataṃ ñāṇagatilakkhaṇaupaparikkhāya adhigataṃ adhippetaṃ, ato paraṃ vuttalakkhaṇasatthato aññaṃ anadhigataṃ nādhippetanti. Idaṃ panettha gāthānaṃ nikkhepappayojanaṃ. त्याचा अर्थ असा– 'संबंधानुकूलोपाय' म्हणजे साध्य-साधन लक्षण असलेल्या संबंधाचे आधार असलेल्या वाच्य (प्रतिपाद्य विषय) आणि वाचक (शब्द) या संबंधितांच्या परस्परांना अनुरूप अशा गुणांचे ज्ञान करून देण्यास कारणीभूत असलेले. 'पुरुषार्थाभिधायक' म्हणजे धम्म, अत्थ (अर्थ), काम आणि मोक्ख (मोक्ष) या संज्ञेच्या चार प्रकारच्या पुरुषार्थांचे प्रतिपादन करणारे. 'वाक्य' म्हणजे "एक क्रियापद आणि कारकांसह असलेला पदांचा समूह हे वाक्य होय" या सांगितलेल्या लक्षणांतर्गत येणाऱ्या वाक्यसमुदायाने युक्त असलेले महावाक्यरूपी शास्त्र. 'मीमांसाधिगत' म्हणजे ज्ञानाच्या गतीचे लक्षण असलेल्या परीक्षणाने प्राप्त झालेले (अभिप्रेत असलेले). 'याव्यतिरिक्त' म्हणजे सांगितलेल्या लक्षणांच्या शास्त्रापेक्षा वेगळे असलेले, जे अप्राप्त (अनभिप्रेत) आहे. हेच येथे गाथांच्या मांडणीचे प्रयोजन आहे. Loke padumagabbhe vasantiyā sabbaṅgadhavalāya yathicchitatthasādhikāya sarassatīnāmikāya devatāya ‘‘vāṇī’’ti vohārato iminā atthena yojetvā abhinnapadasilesālaṅkāravasena vuttattā padattho evaṃ veditabbo – munindassa sobhāsugandhādiguṇayogato mukhasadisassa, no ce mukhasaṅkhātaambhojassa gabbhe udare sambhavena pavattiyā uppattiyā vā sundarī niddosā, sobhanā vā pāṇinaṃ saraṇaṃ atoyeva ahitāpanayanahitāvahatthena sabbasattānaṃ paṭissaraṇabhūtā vāṇī yathāvuttaguṇopetā sarassatīdevatā, no ce sabbaññubhāratīti vuttasaddhammaratanaṃ mayhaṃ manaṃ ganthaviracane byāvaṭassa me cittaṃ pīṇayataṃ abhimatatthasampādanena pīṇayatūti. जगात कमळाच्या गर्भात राहणाऱ्या, सर्व अंगांनी धवल (पांढऱ्या) असलेल्या, इच्छित अर्थ पूर्ण करणाऱ्या 'सरस्वती' नावाच्या देवतेसाठी 'वाणी' असा व्यवहार होत असल्यामुळे, या अर्थाशी जोडून आणि अभिन्नपद श्लेष अलंकाराच्या (अभिन्नपदसिलेस) प्रभावाने म्हटल्यामुळे, पदांचा अर्थ असा समजावा – मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) शोभा, सुगंध इत्यादी गुणांच्या योगाने मुखासारख्या असलेल्या, किंवा मुखरूपी कमळाच्या गर्भातून (उदरातून) उत्पन्न झाल्यामुळे किंवा प्रवृत्त झाल्यामुळे सुंदर, निर्दोष किंवा शोभिवंत असलेली; प्राण्यांचे शरण असलेली, म्हणूनच अहित दूर करून हित करणाऱ्या हाताने सर्व प्राण्यांचा आश्रय बनलेली; अशा पूर्वोक्त गुणांनी युक्त असलेली 'वाणी' म्हणजेच सरस्वती देवी, किंवा 'सर्वज्ञभारती' (बुद्धवाणी) नावाचे सद्धम्मरत्न, ग्रंथ रचण्यात मग्न असलेल्या माझ्या मनाला (चित्ताला) इच्छित अर्थाची प्राप्ती करून देऊन प्रसन्न करो. Ubhayalokajānanato muni ca so indabhāvapavattanato indo ceti kammadhārayena vā, agāriyamunianagāriyamunisekhamuniasekhamunīnaṃ catunnaṃ pañcamo hutvā indoti chaṭṭhītappurisena vā munindo. Devatāpakkhe vadanamiva vadananti ambhoje, saddhammapakkhe ambhojamiva ambhojanti vadane ca upacārena gahite kammadhārayo. Munindassa vadanambhojamiti ca, tassa gabbhoti ca, tasmiṃ sambhavoti ca, tena sundarīti ca vākyaṃ. Vāṇiyā visesanattepi ekantanapuṃsakattā saraṇasaddassa na liṅgaparivattanabhāvo. Pāṇinanti rassattaṃ, dīghassa byabhicārattā. Mayhanti ekavacanena attano sādhuguṇodayakāraṇaṃ [Pg.7] niratimānataṃ dīpeti. Santesupi aññesu jinapariyāyesu munindasaddo iṭṭhamanosampīṇanaambhojatulyatāsundarittasaraṇattasaṅkhātānaṃ atthantarānaṃ ocityaṃ posetīti payutto. Tathā hi tādisassa mukhaṃ ambhojatulyaṃ, tasmiṃ mukhodare sambhavā sundarī, tatoyeva pāṇinaṃ saraṇaṃ. Tasmāyeva manosampīṇane paṭuttaṃ subyattamiti ocityaṃ hoti. Loke patthaṭamidamocityamādaraṇīyaṃ hoti. Tasmiñhi uttamakavayoyeva upadesakāti. Vuttañhi – दोन्ही लोकांचे ज्ञान असल्यामुळे ते 'मुनी' आहेत आणि इंद्रत्वाचे (प्रभुत्वाचे) प्रवर्तन करत असल्यामुळे 'इंद्र' आहेत, अशा प्रकारे कर्मधारय समासाने; किंवा गृहस्थ-मुनी (अगारियमुनी), अनागारिय-मुनी, शैक्ष-मुनी (सेखमुनी) आणि अशैक्ष-मुनी (असेखमुनी) या चार मुनींनंतर पाचवे असणारे इंद्र (श्रेष्ठ) या अर्थाने षष्ठी तत्पुरुष समासाने 'मुनिंद' (मुनींद्र) हा शब्द सिद्ध होतो. देवतेच्या पक्षात मुखासारखे मुख कमळामध्ये, आणि सद्धम्माच्या पक्षात कमळासारखे कमळ मुखामध्ये, अशा उपचाराने ग्रहण केल्यास कर्मधारय समास होतो. 'मुनिंदांचे वदनकमळ', 'त्याचा गर्भ (अंतरंग)', 'त्यात उत्पन्न झालेली', आणि 'त्यामुळे सुंदरी (वाणी)' असे हे वाक्य आहे. 'वाणी' चे विशेषण असूनही, 'शरण' हा शब्द एकांततः (नित्य) नपुंसकलिंगी असल्यामुळे त्याचे लिंगपरिवर्तन होत नाही. 'पाणिनां' यामध्ये र्हस्वत्व आहे, कारण दीर्घत्वाचा व्यभिचार (अपवाद) होतो. 'मय्हं' (माझ्यासाठी) या एकवचनाने स्वतःच्या साधुगुणांच्या उदयाचे कारण असलेली निरभिमानता प्रकट होते. जिनांचे (बुद्धांचे) इतरही अनेक पर्यायशब्द असताना 'मुनिंद' हा शब्द वापरला आहे, कारण तो इष्ट मनाचे समाधान करणे, कमळाशी समानता, सौंदर्य आणि शरणत्व या विविध अर्थांचे औचित्य पोषित करतो. कारण अशा (मुनिंदांचे) मुख कमळासारखे आहे, त्या मुखकमळातून उत्पन्न झालेली वाणी सुंदरी आहे, आणि म्हणूनच ती प्राण्यांचे शरण आहे. म्हणूनच मनाचे रंजन करण्यात तिचे नैपुण्य स्पष्टपणे व्यक्त होते, हेच औचित्य आहे. जगात पसरलेले हे औचित्य आदरणीय असते. कारण त्याविषयी उत्तम कवीच उपदेशक असतात. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘‘Ocityaṃ nāma viññeyyaṃ, loke vikhyātamādarā; Tatthopadesappabhavā, sujanā kavipuṅgavā’’ti. “औचित्य हे जाणले पाहिजे, जे जगात आदराने प्रसिद्ध आहे; त्याविषयी उपदेश करण्यात समर्थ असणारे सुजन हे कवींमध्ये श्रेष्ठ (कविपुंगव) असतात.” Nimittavaṇṇanā निमित्त-वर्णन 2. २. Rāmasammādyalaṅkārā, santi santo purātanā; Tathāpi tu vaḷañjenti, suddhamāgadhikā na te. रामसम्म इत्यादी प्राचीन व सुंदर अलंकार अस्तित्वात आहेत; तरीही शुद्ध मागधी भाषेचा वापर करणारे त्यांचा उपयोग करत नाहीत. 2. Athevamabhigatāmitasiddhisampadāpādanekacaturaparamiṭṭhadevatā- bhāvarūpitasaddhammaratanasso’ padassitanipaccakārena iṭṭhadevatāpūjaṃ dassetvā ‘‘nanu bandhalakkhaṇamatthiyeva pubbakaṃ, tasmā kimanena piṭṭhapisanene’’ti lakkhaṇantarārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakamabhidheyyappayojana- sambandhe dassetumāha ‘‘rāmasamme’’ccādi. Rāmasammādīnaṃ rāmasammapabhutīnaṃ pubbācariyānaṃ, rāmasammādayo vā taṃsambandhato. Bhavati hi taṃsambandhato tabbohāro yathā kiñcipi vejjasatthaṃ ‘‘bimbisāro’’ti. Alaṅkārā bhūsāvisesā, bandhālaṅkārapaṭipādakatthena alaṅkārakhyā ganthavisesā vā. Santo sobhanā. Dvepi purā pubbakāle bhavā purātanā, porāṇikā. Ubhopi santi. Yajjapi saṃvijjanti. Tathāpi tūti nipātasamudāyoyaṃ [Pg.8] visesābhidhānārambhe. Evaṃ santepīti attho. Suddhamāgadhikāti magadhesu bhavā, tattha viditā vā magadhā, saddā. Te etesaṃ santi, tesu vā niyuttāti māgadhikā. Suddhā ca sakkaṭādibhāsitakālusiyābhāvena visuddhā, asammissā vā aparicitattā te māgadhikā cāti suddhamāgadhikā, yatipotā. Te yathāvutte alaṅkāre ābharaṇavisese na vaḷañjenti, pasādhanavisese nānubhavanti. Ganthavisese pana uggahaṇadhāraṇādivasena attano suddhamāgadhikattā, rāmasammādīnañca sakkaṭādibhāvatoti ayamettha saddattho. Bhāvatthalesopettha paripūrati, tathāvidhapatītiyogato. Suddhamāgadhikā attano parisuddhabhāvena pubbe sobhanāpi te alaṅkārā idāni malaggahitabhāvappattā ‘‘kiṃ tehi malaggahitehi amhādisānaṃ suddhasattāna’’nti na vaḷañjentīti. २. अशा प्रकारे, प्राप्त झालेल्या अमर्याद सिद्धी आणि संपत्ती प्रदान करण्यात अत्यंत चतुर अशा इष्टदेवतेच्या रूपात असलेल्या सद्धम्मरत्नाला नम्रतेने वंदन करून इष्टदेवतेची पूजा दाखवल्यानंतर, “पूर्वीचे काव्यलक्षण अस्तित्वात आहेच, तर मग या पिष्टपेषणाची (पुन्हा पुन्हा सांगण्याची) काय गरज?” असा आक्षेप घेऊन नवीन लक्षण ग्रंथाच्या आरंभाला विरोध करणाऱ्या लोकांचे खंडन करण्यासाठी, अभिधेय (विषय), प्रयोजन आणि संबंध दर्शवण्यासाठी “रामसम्मे” इत्यादी गाथा म्हणतात. 'रामसम्म' इत्यादी म्हणजे रामसम्म इत्यादी पूर्वाचार्यांचे, किंवा त्यांच्या संबंधामुळे 'रामसम्म' इत्यादी नाव पडले आहे. कारण संबंधामुळे तसा व्यवहार होतो, जसे की एखाद्या वैद्यकशास्त्राला 'बिंबिसार' म्हटले जाते. 'अलंकार' म्हणजे भूषणांचे प्रकार, किंवा काव्याच्या अलंकारांचे प्रतिपादन करणारे 'अलंकार' नावाचे ग्रंथविशेष. 'संतो' म्हणजे सुंदर, शोभिवंत. दोन्हीही प्राचीन काळातील असल्यामुळे 'पुराण' किंवा 'पौराणिक' आहेत. दोन्हीही 'संती' म्हणजे अस्तित्वात आहेत, जरी ते उपलब्ध आहेत. 'तथापि तु' हा निपातसमूह विशेष विधानाचा आरंभ करण्यासाठी आहे. 'असे असूनही' असा याचा अर्थ आहे. 'शुद्धमागधिक' म्हणजे मगध देशात उत्पन्न झालेले किंवा तेथे प्रसिद्ध असलेले मागध शब्द. जे या शब्दांचा वापर करतात किंवा त्यात निपुण आहेत ते 'मागधिक'. आणि जे संस्कृत इत्यादी भाषांच्या मिश्रणाने होणाऱ्या दोषांपासून मुक्त असल्यामुळे 'शुद्ध' आहेत, किंवा अमिश्रित असल्यामुळे आणि अपरिचित नसल्यामुळे ते मागधिक आहेत, ते 'शुद्धमागधिक' होत, म्हणजेच यतिपुत्र (भिक्खू). ते वर सांगितलेल्या अलंकारांचा (आभूषणांचा) उपयोग करत नाहीत, सौंदर्यप्रसाधनांच्या रूपात त्यांचा अनुभव घेत नाहीत. ग्रंथविशेषांच्या बाबतीत मात्र, स्वतः शुद्धमागधिक असल्यामुळे आणि रामसम्म इत्यादी ग्रंथ संस्कृत इत्यादी भाषांमध्ये असल्यामुळे, ते अध्ययन-धारणा इत्यादींद्वारे त्यांचा स्वीकार करत नाहीत, हा येथे शब्दाचा अर्थ आहे. अशा प्रकारच्या प्रतीतीचा संबंध असल्यामुळे येथे भावार्थ देखील पूर्ण होतो. शुद्धमागधिक लोक आपल्या अत्यंत शुद्ध स्वभावामुळे, पूर्वी सुंदर असलेले परंतु आता मलीन झालेले ते अलंकार “आमच्यासारख्या शुद्ध प्राण्यांना अशा मलीन अलंकारांचे काय काम?” असे म्हणून वापरत नाहीत. ‘‘Patīyamānaṃ pana kiñci vatthu,Attheva vāṇīsu mahākavīnaṃ; Yaṃ taṃ pasiddhāvayavātiritta-Mābhāti lāvaṇyamivaṅganāsū’’ti. “परंतु महाकवींच्या वाणीमध्ये प्रतीत होणारी अशी काही गोष्ट (अर्थ) नक्कीच असते, जी स्त्रियांच्या शरीरात प्रसिद्ध अवयवांपेक्षा अतिरिक्त असणाऱ्या लावण्याप्रमाणे भासते.” Hi vuttaṃ. असे म्हटले आहे. 2. Santo viññūhi pasatthattā sobhanā purātanā pubbakālasambhūtā rāmasammādyalaṅkārā rāmasammādīhi ācariyehi viracitattā, tesaṃ taṃsambandhato tabbohārasadisanāmattā vā rāmasammādayo nāma alaṅkārā kismiñci vejjasatthe ‘‘bimbisāro’’ti vohāro viya. Alaṅkārā bhūsāvisesā, alaṅkārattapaṭipādanato alaṅkāranāmikā ganthavisesā vā santi kiñcāpi vijjanti, tathāpi tu evaṃ santepi suddhamāgadhikā sakkaṭapākatādīsu aññabhāsāsu paricayābhāvato kevalamāgadhikā te rāmasammādike alaṅkāre na vaḷañjenti pasādhanavasena, uggahaṇadhāraṇādivasena [Pg.9] na sevanti. Magadhesu bhavā, tesu vā viditā magadhā, saddā. Te etesaṃ atthi, tesu niyuttāti vā māgadhikā. Suddhasaddo magadhavisesano, māgadhikavisesano vā hoti. Saddānaṃ tādisapatītivisesayogato bhāvatthalesopi idha dippati. Tathā hi suddhamāgadhikā attano suddhattā tesaṃ vinyāsena sobhanatte satipi bhāsāya purātanattā aparisuddhoti avamaññamānā na vaḷañjentīti. Vatticchitassatthassa upatthambhakabhūto bhāvatthalesopi mahākavīnaṃ vacanesuyeva labbhatīti daṭṭhabbo. Vuttaṃ hi– २. विद्वानांनी प्रशंसा केल्यामुळे जे सुंदर (संतो) आहेत, प्राचीन काळी निर्माण झालेले आहेत, रामसम्म इत्यादी आचार्यांनी रचलेले असल्यामुळे किंवा त्यांच्या संबंधामुळे तशाच नावाचे व्यवहार असणारे 'रामसम्म' इत्यादी अलंकार आहेत, जसे की एखाद्या वैद्यकशास्त्रात 'बिंबिसार' असा व्यवहार होतो. 'अलंकार' म्हणजे भूषणांचे प्रकार, किंवा अलंकारत्वाचे प्रतिपादन करत असल्यामुळे 'अलंकार' नावाचे ग्रंथविशेष अस्तित्वात आहेत, जरी ते उपलब्ध आहेत; तरीही असे असूनही, शुद्धमागधिक लोक संस्कृत, प्राकृत इत्यादी इतर भाषांचा परिचय नसल्यामुळे केवळ मागधी भाषेचा वापर करणारे असल्यामुळे, ते रामसम्म इत्यादी अलंकारांचा प्रसाधनाच्या रूपाने उपयोग करत नाहीत, किंवा अध्ययन-धारणा इत्यादींद्वारे त्यांचे सेवन करत नाहीत. मगध देशात उत्पन्न झालेले किंवा तेथे प्रसिद्ध असलेले मागध शब्द. जे या शब्दांचा वापर करतात किंवा त्यात निपुण आहेत ते 'मागधिक'. 'शुद्ध' हा शब्द 'मागध' चे विशेषण आहे किंवा 'मागधिक' चे विशेषण आहे. शब्दांच्या अशा विशिष्ट प्रतीतीच्या संबंधामुळे येथे भावार्थ देखील प्रकाशित होतो. कारण शुद्धमागधिक लोक स्वतःच्या शुद्धतेमुळे, त्या अलंकारांच्या रचनेत सौंदर्य असूनही, भाषेच्या प्राचीनतेमुळे ते अपवित्र आहेत असे मानून त्यांचा उपयोग करत नाहीत. वक्त्याला अभिप्रेत असलेल्या अर्थाचा पोषक असणारा भावार्थ देखील महाकवींच्या वचनांमध्येच प्राप्त होतो, असे समजले पाहिजे. कारण म्हटले आहे – ‘‘Patīyamānaṃ pana kiñci vatthu,Attheva vāṇīsu mahākavīnaṃ; Yaṃ taṃ pasiddhāvayavātiritta-Mābhāti lāvaṇyamivaṅganāsū’’ti. “परंतु महाकवींच्या वाणीमध्ये प्रतीत होणारी अशी काही गोष्ट (अर्थ) नक्कीच असते, जी स्त्रियांच्या शरीरात प्रसिद्ध अवयवांपेक्षा अतिरिक्त असणाऱ्या लावण्याप्रमाणे भासते.” Tassattho – mahākavīnaṃ pūjitakavīnaṃ vāṇīsu vacanavisesesu patīyamānaṃ gammamānaṃ yaṃ kiñci vatthu yo koci atthaleso attheva atthi eva, taṃ vatthu aṅganāsu vanitāsu pasiddhāvayavātirittaṃ hatthapādādipākaṭasarīrāvayavato adhikaṃ lāvaṇyamiva manogocarībhūtasundarattaṃ viya pasiddhāvayavātirittaṃ pakāsasaddāvayavato adhikaṃ hutvā ābhāti dippatīti. त्याचा अर्थ असा – महाकवींच्या म्हणजेच पूजनीय कवींच्या वाणीमध्ये, विशिष्ट वचनांमध्ये प्रतीत होणारा किंवा समजणारा जो काही अर्थविशेष (वस्तू) नक्कीच असतो, तो अर्थ स्त्रियांमध्ये (वनितांमध्ये) हात, पाय इत्यादी प्रसिद्ध शरीरावयवांपेक्षा अतिरिक्त असणाऱ्या लावण्याप्रमाणे (मनाला जाणवणाऱ्या सौंदर्याप्रमाणे), प्रसिद्ध शब्दावयवांपेक्षा अतिरिक्त होऊन प्रकाशित होतो, शोभून दिसतो. Abhidhānādivaṇṇanā अभिधान-आदींचे वर्णन 3. ३. Tenāpi nāma toseyya-mete’laṅkāravajjite; Anurūpenā’laṅkāre-ne’sameso parissamo. त्यामुळे, अलंकारांनी रहित असलेल्या या (मागधी भाषेचा वापर करणाऱ्यांना) अनुरूप अलंकाराने संतुष्ट करावे, याच उद्देशाने हा आमचा परिश्रम आहे. 3. Teneccādi. Yena te alaṅkāre na vaḷañjenti, tena kāraṇena alaṅkāravajjite ābharaṇehi, ganthavisesehi vā rahite, alaṅkārā vā yathāvuttavajjitā yehi [Pg.10] te, ete yatipote esaṃ yatipotānaṃ anurūpena idāni viraciyamānattābhinavabhāvato, dasabalavadanakamalamajjhavāsitabhāsitaviracitabhāvato ca anucchavikena alaṅkārena ābharaṇena, alaṅkārasatthena vā toseyyaṃ apināma yathicchitapasādhanavasena, savanadhāraṇādivasena vā vaḷañjanena santuṭṭhe kareyyaṃ appeva nāma yannūnāti eso parissamo ayaṃ amhākaṃ tādisasantuṭṭhijanakālaṅkārapakaraṇappayogo. ३. तेनेच्चादि (त्या कारणाने इत्यादी). ज्या कारणाने ते अलंकारांचा वापर करत नाहीत, त्या कारणाने अलंकाररहित, म्हणजे विशिष्ट आभूषणांनी किंवा ग्रंथविशेषांनी रहित; किंवा ज्यांच्याद्वारे पूर्वोक्त अलंकार वर्जित आहेत ते; या तरुण भिक्खूंना (यतिपोतांना) त्यांच्या अनुरूप, आता रचले जात असल्यामुळे नूतन भावाने, आणि दसबल (बुद्ध) यांच्या मुखकमलातून प्रवृत्त झालेल्या भाषितातून रचले गेल्यामुळे, योग्य अशा अलंकाराने (आभूषणाने) किंवा अलंकारशास्त्राने मी संतुष्ट करावे. कदाचित त्यांच्या इच्छित प्रसाधनाद्वारे किंवा श्रवण-धारणा इत्यादीद्वारे वापर केल्याने मी त्यांना संतुष्ट करावे; हा आमचा तशा प्रकारचा संतोष निर्माण करणाऱ्या अलंकार-प्रकरणाचा (ग्रंथाचा) प्रयोग करण्याचा परिश्रम आहे. Alaṅkaronti attabhāvamanenāti alaṅkāro, ābharaṇaṃ hārakeyūrādi. Alaṅkaronti bandhasarīramanenāti alaṅkārotiminā pana alaṅkārasaddena pasādādayo saddālaṅkārā, sabhāvavutyādayo ca atthālaṅkārā nānappakārā saṅgahitā, yehi saddatthasaṅkhātaṃ bandhasarīraṃ sobhate, yathā hi purisasarīre hārakeyūrādyalaṅkāro nyasyate, yena sobhate, tathā bandhasarīrepi saddālaṅkārā, atthālaṅkārā ca nikkhipīyanti, yato sobhate. Teneva vakkhati ‘‘taṃ tu pāpentulaṅkārā, vindanīyatarattana’’nti ca, ‘‘atthālaṅkārasahite’’ccādikañca. ज्याद्वारे आत्मभावाला (शरीराला) अलंकृत करतात तो 'अलंकार' होय, जसे की हार, केयूर (बाजूबंद) इत्यादी आभूषणे. ज्याद्वारे रचनेच्या शरीराला (काव्यशरीराला) अलंकृत करतात तो 'अलंकार' होय. या अलंकार शब्दाने प्रसाद इत्यादी शब्दालंकार आणि स्वभावोक्ती इत्यादी विविध प्रकारचे अर्थालंकार समाविष्ट केले जातात, ज्यांच्याद्वारे शब्द आणि अर्थाने युक्त असलेले रचना-शरीर शोभून दिसते. ज्याप्रमाणे मनुष्याच्या शरीरावर हार, केयूर इत्यादी अलंकार घातले जातात, ज्याने ते शोभून दिसते, त्याचप्रमाणे रचना-शरीरातही शब्दालंकार आणि अर्थालंकार योजले जातात, ज्याने ते शोभून दिसते. म्हणूनच पुढे म्हटले जाईल— "ते अलंकार त्याला अधिक आस्वादनीय बनवतात" आणि "अर्थालंकाराने युक्त" इत्यादी. Alaṅkāravidhānabhāvena tu bandhasarīrampi tadatthiyā alaṅkāro, tathā tappaṭipādakaṃ subodhālaṅkāranāmadheyyasatthaṃ alaṅkatapaṭipādakattena maṅgalasuttanti viya. Vakkhati hi ‘‘ganthopi kavivācāna-malaṅkārappakāsako’’ ccādi. Atra uccate – परंतु अलंकार-विधानाच्या स्वरूपात रचना-शरीर देखील त्या हेतूने 'अलंकार' ठरते; त्याचप्रमाणे त्याचे प्रतिपादन करणारे 'सुबोधालंकार' नावाचे शास्त्र देखील अलंकृत गोष्टीचे प्रतिपादन करत असल्यामुळे (अलंकार म्हटले जाते), जसे की 'मंगळसुत्त' (मंगलकारक असल्यामुळे मंगळसुत्त म्हटले जाते). कारण पुढे म्हटले जाईल— "हा ग्रंथ देखील कवींच्या वाणीच्या अलंकाराला प्रकाशित करणारा आहे" इत्यादी. येथे म्हटले आहे— ‘‘Mukhyolaṅkārasaddoyaṃ, saddatthālaṅkatissito; Sāmatthiyā tvadhiṭṭhāne, tathā satthepi tabbatī’’ti. "हा 'अलंकार' शब्द मुख्यत्वे शब्द आणि अर्थाच्या अलंकारांवर आश्रित आहे; परंतु सामर्थ्यामुळे (लाक्षणिकतेने) तो त्याच्या अधिष्ठानावर (रचना-शरीरावर) आणि त्याचप्रमाणे त्याविषयीच्या शास्त्रग्रंथावरही लागू होतो." Anenassābhidheyyādīni [Pg.11] vuccanti. Abhidhīyate iti abhidheyyaṃ, samuditena satthena vacanīyattho. So ca sarīrālaṅkāravibhāgakappanāya tesaṃ paṭipādanaṃ. Subodhālaṅkārena hi te paṭipādīyanti. Yena ca yo paṭipādīyati, tassāyamattho bhavatīti abhidheyyasatthopi. Dassitameva tu sarīrālaṅkārasaṅkharaṇaṃ payojanaṃ, taṃ nissāya subodhālaṅkārappavattito. Yassa hi yamuddissa pavatti hoti, taṃ tassa payojanaṃ, taṃ pana kavittakittipasiddhādilakkhaṇaṃ, paramparāya tadatthatāya subodhālaṅkārasaṅkharaṇassa. Satthapayojanānaṃ, sādhiyasādhanalakkhaṇo sambandho tu nissayapadassinā dassitoyeva. Yathāha – याद्वारे याचे अभिधेय (प्रतिपाद्य विषय) इत्यादी सांगितले जातात. जे प्रतिपादन केले जाते ते 'अभिधेय' होय, म्हणजेच संपूर्ण शास्त्राद्वारे सांगण्याचा विषय असलेला अर्थ. आणि तो म्हणजे शरीर व अलंकारांच्या विभागांची कल्पना करून त्यांचे प्रतिपादन करणे होय. कारण 'सुबोधालंकार' ग्रंथाद्वारे त्यांचे प्रतिपादन केले जाते. आणि ज्याच्याद्वारे जे प्रतिपादन केले जाते, तो त्याचा विषय होतो, म्हणून हे अभिधेय-शास्त्र देखील आहे. शरीर आणि अलंकारांचे संपादन करणे हे प्रयोजन तर दाखवलेच आहे, कारण त्यालाच आश्रय करून 'सुबोधालंकार' प्रवृत्त होतो. कारण ज्याला उद्देशून जी प्रवृत्ती होते, ते त्याचे प्रयोजन असते; आणि ते प्रयोजन परंपरेने कवित्व, कीर्ती, प्रसिद्धी इत्यादी लक्षणांचे असते, कारण सुबोधालंकाराची रचना त्याच हेतूने झाली आहे. शास्त्र आणि प्रयोजन यांमधील साध्य-साधन लक्षण असलेला संबंध तर आश्रय दाखवणाऱ्याने दाखवलाच आहे. जसे म्हटले आहे— ‘‘Satthaṃ payojanañceva, ubho sambandhanissayā; Vuttātaṃvuttiyāyeva, vutto tannissitopi so’’ti. "शास्त्र आणि प्रयोजन, तसेच संबंध आणि आश्रय हे दोन्ही त्या वृत्तीद्वारेच (कथनाद्वारेच) सांगितले आहेत; आणि त्यावर आश्रित असलेला तो (विषय) देखील सांगितला गेला आहे." Abhidheyyādikathanañca taṃsamaṅgisseva ca vīmaṃsāvisesasamaṅgīnamupādīyamānattā, aññādisassa pana ummattakavacanādino viya heyyattā. Vuttañhetaṃ – आणि अभिधेय इत्यादींचे कथन केवळ त्या योग्यतेच्या, म्हणजेच विशेष विचार-मीमांसा करणाऱ्या व्यक्तींकडूनच स्वीकारले जाते; इतरांसाठी मात्र ते वेड्याच्या बडबडीप्रमाणे त्याज्य असते. कारण असे म्हटले आहे— ‘‘Sambandhānuguṇopāyaṃ, purisatthābhidhāyakaṃ; Vīmaṃsādhigataṃ vākya-matonadhigataṃ para’’nti. "संबंधाला अनुकूल असा उपाय असणारे, पुरुषार्थ (मानवी ध्येय) सांगणारे आणि विचार-मीमांसेने जाणलेले वाक्यच (स्वीकारार्ह असते); याहून भिन्न असलेले (विचार-मीमांसेने न जाणलेले) वाक्य इतर (त्याज्य) असते." Vākyanti cettha vākyalakkhaṇopetamantaravākyasannicayaṃ mahāvākyasarūpaṃ satthamevādhippetaṃ. आणि येथे 'वाक्य' म्हणजे वाक्याच्या लक्षणांनी युक्त असलेला, अंतर्गत वाक्यांचा समूह असलेला आणि महावाक्याच्या स्वरूपाचा असलेला 'शास्त्रग्रंथ' हाच अभिप्रेत आहे. 3. Yena te te alaṅkārena vaḷañjenti, tena kāraṇena alaṅkāravajjite ābharaṇavisesehi, ganthavisesehi vā vajjite, te virahite yehi ete suddhamāgadhike esaṃ suddhamāgadhikānaṃ anurūpena abhinavabhāvato māgadhikasarūpaṃ anugatarūpena, dasabalabhāsitaviracitattā vā anukūlena alaṅkārena ābharaṇavisesena, ganthavisesena vā toseyyaṃ alaṅkāravaḷañjāpanena, ganthavisese uggahaṇadhāraṇādikārāpanena [Pg.12] vā santuṭṭhe kareyyaṃ apināma yaṃnūna sundaramiti, eso parissamo ayaṃ mama alaṅkārapakaraṇappayogo. Apināmāti ettha itisaddo gamyamāno. ३. ज्या कारणाने ते त्या अलंकारांचा वापर करत नाहीत, त्या कारणाने अलंकाररहित, म्हणजे विशिष्ट आभूषणांनी किंवा ग्रंथविशेषांनी रहित; त्या रहित असलेल्या ज्या या शुद्ध मागधी भाषेचा वापर करणाऱ्यांना (शुद्धमागधिकांना) त्यांच्या अनुरूप, नूतनत्वामुळे मागधीच्या स्वरूपाचे अनुकरण करणाऱ्या रूपाने, किंवा दसबल (बुद्ध) यांच्या भाषिताने रचले गेल्यामुळे अनुकूल अशा अलंकाराने (विशिष्ट आभूषणाने) किंवा ग्रंथविशेषाने मी संतुष्ट करावे; अलंकाराचा वापर करवून किंवा ग्रंथविशेषाचे ग्रहण व धारण इत्यादी करवून मी त्यांना संतुष्ट करावे. 'कदाचित हे खरोखरच सुंदर होईल' असा हा माझा परिश्रम, हा माझा अलंकार-प्रकरणाचा (ग्रंथाचा) प्रयोग आहे. 'अपिनामा' या शब्दात 'इति' हा शब्द अध्याहृत आहे. Alaṅkārehi vajjitā, alaṅkārā vajjitā yehi vāti ca. Rūpassa anu anurūpaṃ, rūpaṃ anugataṃ anurūpaṃ vā, tena anurūpena. Alaṅkaronti attabhāvamaneneti alaṅkāro, hārakeyūrādi ābharaṇapakkhe, ganthapakkhe tu alaṅkaronti bandhasarīramaneneti alaṅkāro. Iminā mukhyabhāvena pasādādisaddālaṅkārā ca sabhāvavutyādiatthālaṅkārā ca pavuccanti. Amukhyato pana imesaṃ dvinnaṃ alaṅkārānamadhiṭṭhānabhūtabandhasarīrampi, tathā maṅgalasuttaratanasuttādivohāro viya alaṅkārapakāsakaṃ ‘‘sammā bujjhanti dvippakārā alaṅkārā anene’’ti iminā atthena laddhasubodhālaṅkāravaranāmadheyyasatthampi vuccati. Vuttamidameva – 'अलंकारांनी वर्जित' किंवा 'ज्यांच्याकडून अलंकार वर्जित आहेत' असे. रूपाच्या योग्य ते 'अनुरूप', किंवा रूपाचे अनुकरण करणारे ते 'अनुरूप', त्या अनुरूपतेने. 'ज्याद्वारे आत्मभावाला (शरीराला) अलंकृत करतात' तो 'अलंकार' होय—आभूषणांच्या संदर्भात हार, केयूर इत्यादी; तर ग्रंथाच्या संदर्भात 'ज्याद्वारे रचना-शरीराला अलंकृत करतात' तो 'अलंकार' होय. या मुख्य अर्थाने प्रसाद इत्यादी शब्दालंकार आणि स्वभावोक्ती इत्यादी अर्थालंकार सांगितले जातात. परंतु अमुख्य (लाक्षणिक) अर्थाने या दोन्ही अलंकारांचे अधिष्ठान असलेले रचना-शरीर देखील 'अलंकार' म्हटले जाते; तसेच 'मंगळसुत्त', 'रतनसुत्त' इत्यादी व्यवहाराप्रमाणे, अलंकारांना प्रकाशित करणारे आणि 'ज्याद्वारे दोन्ही प्रकारचे अलंकार योग्य प्रकारे समजतात' या अर्थाने 'सुबोधालंकार' हे श्रेष्ठ नाव प्राप्त झालेले शास्त्र देखील 'अलंकार' म्हटले जाते. हेच सांगितले आहे— ‘‘Mukhyolaṅkārasaddoyaṃ, saddatthālaṅkatissito; Sāmatthiyā tvadhiṭṭhāne, tathā satthepi tabbatī’’ti. "हा 'अलंकार' शब्द मुख्यत्वे शब्द आणि अर्थाच्या अलंकारांवर आश्रित आहे; परंतु सामर्थ्यामुळे (लाक्षणिकतेने) तो त्याच्या अधिष्ठानावर (रचना-शरीरावर) आणि त्याचप्रमाणे त्याविषयीच्या शास्त्रग्रंथावरही लागू होतो." Ettha sāmatthiyaṃ nāma tadādhāratappaṭipādakattavohārato tadādheyyatappaṭipādanīyaṃ na bhavati ce, aññaṃ kiṃ bhavatīti aññathānupapattilakkhaṇamevāti. येथे 'सामर्थ्य' म्हणजे—त्याचा आधार असणे आणि त्याचे प्रतिपादन करणे या व्यवहारावरून, जर त्यात समाविष्ट असलेले आणि प्रतिपादन केले जाणारे समजले जात नसेल, तर दुसरे काय असणार? अशा प्रकारे हे 'अन्यथा अनुपपत्ती' (दुसरा कोणताही मार्ग न उरणे) या लक्षणाचेच आहे. 4. ४. Yesaṃ na sañcitā paññā-nekasatthantarocitā; Sammohabbhāhatāve’te, nāvabujjhanti kiñcipi. ज्यांची अनेक इतर शास्त्रांना समजून घेण्यास योग्य अशी प्रज्ञा संचित झालेली नाही, ते मोहाच्या ढगाने ग्रासलेले लोक काहीही समजू शकत नाहीत. 5. ५. Kiṃ tehi pādasussūsā, yesaṃ natthi gurūnī’ha ; Ye tappādarajokiṇṇā, te’va sādhūvivekino. ज्यांनी या जगात गुरूंच्या चरणांची सेवा केली नाही, अशा लोकांचा काय उपयोग? जे त्यांच्या चरणधुलीने माखलेले आहेत, तेच खरोखर सज्जन आणि विवेकी आहेत. 4-5. Evaṃ lakkhaṇārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakamabhidheyyādikaṃ dassetvā idāni satthatova sabbattha guṇadosavivecanaṃ. Atoyeva vuccati – ४-५. अशा प्रकारे, लक्षणांच्या आरंभाला विरोध करणाऱ्या लोकांचे निवारण करून अभिधेय (विषय) इत्यादी दाखवल्यानंतर, आता सर्व ठिकाणी गुण आणि दोषांचे विवेचन केवळ शास्त्राच्या आधारेच केले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘‘Sabbattha [Pg.13] satthatoyeva, guṇadosavivecanaṃ; Yaṃ karoti vinā satthaṃ, sāhasaṃ kimatodhika’’nti. "सर्व ठिकाणी गुण आणि दोषांचे विवेचन केवळ शास्त्राच्या आधारेच होते; जो शास्त्राशिवाय हे करतो, त्याचे हे धाडस यापेक्षा अधिक काय असू शकते?" Tasmā guṇadosavibhāgavicāraṇaṃ nāma tabbidūnaṃyeva, nāsatthaññūnaṃ purisapasūnaṃ. Tathā cāha – त्यामुळे गुण आणि दोषांच्या विभागाचा विचार करणे हे केवळ शास्त्र जाणणाऱ्यांचेच काम आहे, शास्त्र न जाणणाऱ्या नरपशूंचे नाही. आणि म्हणूनच म्हटले आहे— ‘‘Guṇadosamasatthaññū, jano vibhajate kathaṃ; Adhikāro kimandhassa, rūpabhedopaladdhiya’’nti. "शास्त्र न जाणणारा मनुष्य गुण आणि दोषांची विभागणी कशी करू शकेल? अंध व्यक्तीला रूपांमधील भेद ओळखण्याचा काय अधिकार आहे?" Yenevaṃ, tenettha guṇadosadassane pasannānekasatthacakkhuyevādhigato, nañño tabbiparītotyanvayabyatirekavasena dassento ‘‘yesa’’ntiādigāthādvayamāha. Tattha yesanti aniyamuddeso, yehīti attho. Yehi na sañcitā na rāsikatā, nānāsantānavuttinīpi ekattanayena ekasmiṃ santāne na vāsitā naparibhāvitāti vuttaṃ hoti. Kā sā? Paññā heyyopādeyyavivekarūpā. Kīdisīti āha ‘‘anekasatthantarocitā’’ti. Anekasmiṃ tipiṭakatakkabyākaraṇālaṅkārasatthādike satthantare ucitā savanadhāraṇādivasena paricitā sāyaṃ paññā yesaṃ na sañcitāti pakataṃ. Eteti yathāuddiṭṭhānaṃ niyamavacanaṃ. Sammohabbhāhatāti yathāvuttāyātisayavatiyā paññāyābhāvato balappattena mohena abbhāhatā visesena pahatā, evasadditā hontīti adhippāyo. Yato evaṃ, tasmāpi kiñcipi heyyopādeyyarūpaṃ yaṃ kiñcideva aṭṭhānāniyojakatādisagurupādasussūsānissayapaṭiladdhavivekapaññāti- sayālābhena nāvabujjhanti, na jānantītyattho. Yato ālasiyādidosalesapariggahopi satatācariyasevanavasena sirovikiṇṇatādisagurupādapaṅkajambujaparāyano cirenapi kālena nānāvidhasatthantarakataparicayabalena pappoti tādisaṃ paññāveyattiyaṃ. Tenevāha bhagavā – ज्याअर्थी असे आहे, त्याअर्थी येथे गुण आणि दोषांचे दर्शन घेण्यात प्रसन्न (निपुण) अशा अनेक शास्त्ररूपी चक्षू असलेल्यानेच (हे ज्ञान) प्राप्त केले आहे, त्याच्या विपरीत असणाऱ्या दुसऱ्या कोणाही व्यक्तीने नाही, हे अन्वय आणि व्यतिरेक नियमाद्वारे दर्शविताना 'येसं' (ज्यांच्या) इत्यादी दोन गाथा म्हटल्या आहेत. तेथे 'येसं' हा अनियम निर्देश आहे, 'ज्यांच्याद्वारे' असा याचा अर्थ आहे. ज्यांच्याद्वारे संचित केली गेली नाही, राशीभूत केली गेली नाही; नाना प्रकारच्या संततीमध्ये (प्रवाहामध्ये) राहणारी असूनही एकत्वाच्या न्यायाने एकाच संततीमध्ये जी वासित (संस्कारित) किंवा परिभावित केली गेली नाही, असे म्हटले आहे. ती कोणती? हेय (त्याज्य) आणि उपादेय (ग्राह्य) यांच्या विवेकरूपा असणारी प्रज्ञा. ती कशी आहे? हे सांगताना 'अनेकसत्थन्तरोचिता' (अनेक शास्त्रांमध्ये निपुण) असे म्हटले आहे. अनेक अशा तिपिटक, तर्क, व्याकरण, अलंकार इत्यादी शास्त्रांमध्ये जी योग्य आहे, श्रवण आणि धारण इत्यादींद्वारे जिचा परिचय झाला आहे, अशी ती प्रज्ञा ज्यांनी संचित केली नाही, हा येथे संदर्भ आहे. 'एते' (हे) हा यथा-निर्दिष्ट लोकांचा नियमवाचक शब्द आहे. 'संमोहब्भाहता' (संमोहाने ग्रस्त) म्हणजे वर सांगितलेल्या अतिशययुक्त प्रज्ञेच्या अभावामुळे बलवान झालेल्या मोहाने जे ग्रस्त आहेत, विशेष रूपाने आहत (पीडित) आहेत, ते असेच असतात, असा अभिप्राय आहे. ज्याअर्थी असे आहे, त्याअर्थी अयोग्य ठिकाणी न योजणे इत्यादी गुणांनी युक्त अशा गुरूंच्या चरणांची सेवा आणि त्यांच्या आश्रयाने प्राप्त होणाऱ्या विवेकप्रज्ञेच्या अतिशयाचा लाभ न झाल्यामुळे, ते कोणतेही हेय आणि उपादेय रूप जाणत नाहीत, समजत नाहीत, असा अर्थ आहे. कारण आळस इत्यादी दोषांचा लवलेशही नसलेला, निरंतर आचार्यांच्या सेवेमध्ये मग्न असलेला, मस्तकावर धूळ उडवून घेणारा इत्यादी प्रकारे गुरूंच्या चरणकमलांच्या आश्रयाला राहिलेला मनुष्य दीर्घकाळानंतरही नाना प्रकारच्या शास्त्रांच्या परिचयाच्या बळावर तशा प्रकारच्या प्रज्ञेच्या निपुणतेला प्राप्त करतो. त्यामुळेच भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘‘Nihīyati [Pg.14] puriso nihīnasevī,Na ca hāyetha kadāci tulyasevī; Seṭṭhamupanamaṃ udeti khippaṃ,Tasmā’ttano uttaritaraṃ bhajethā’’ti. “हीन (दुर्जन) लोकांची सेवा करणारा मनुष्य अधोगतीला जातो, समान लोकांची सेवा करणारा कधीही नष्ट (ऱ्हास) पावत नाही; श्रेष्ठ लोकांच्या जवळ जाणारा मनुष्य शीघ्रच प्रगती करतो, म्हणून स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्यांचीच सेवा करावी.” Tato etādiso paññavāyevettha guṇadosavibhāgavivecane adhikārī, nañño tabbiparīto purisapasūti ayametthādhippāyo. Ruḷho atthaviseso. Tenāha ‘‘kiṃ tehi pādasussūsā, yesaṃ natthi gurūnihā’’ti. Ihāti imasmiṃ loke yesaṃ janānaṃ gurūnaṃ kātabbā pādasussūsā pādaparicariyā natthi, tehi janehi yathāvuttanayena paññāveyattiyarasānabhiññehi kiṃ payojanaṃ, lesamattampi natthi, anadhigatāyevettha eteti adhippāyo. Idāni byatirekamukhena āha ‘‘ye’’tiādi. Ye pubbe katapuññatādisampattisampannā tappādarajehi tesaṃ gurūnaṃ pādadhūlīhi okiṇṇā onaddhā gavacchitā, teva sādhū yathāvuttanayena paññāveyattiyena abhiññātā sajjanā eva vivekino heyyopādeyyaguṇadosavibhāganiyamanapaññāsampattisamaṅgino honti, teyevettha guṇadosavivecane adhigatāti adhippāyo. Sā cāyaṃ gurupādasussūsā visiṭṭhādarena karaṇīyāti vaṅkavuttiyā tadabhyāse sādhujane niyojeti. त्यामुळे असा प्रज्ञावान मनुष्यच येथे गुण आणि दोषांच्या विभागाचे विवेचन करण्यास अधिकारी आहे, त्याच्या विपरीत असणारा दुसरा 'पशूतुल्य मनुष्य' नाही, असा येथे अभिप्राय आहे. हा रूढ अर्थविशेष आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'ज्यांची या जगात गुरूंच्या चरणांची सेवा करण्याची वृत्ती नाही, त्यांच्याशी काय प्रयोजन?' 'इह' म्हणजे या लोकात ज्या लोकांची गुरूंच्या चरणांची सेवा करण्याची, चरणपरिचर्या करण्याची वृत्ती नाही, अशा वर सांगितलेल्या पद्धतीने प्रज्ञेच्या निपुणतेच्या रसाला न जाणणाऱ्या लोकांपासून काय प्रयोजन? काहीही उपयोग नाही, त्यांना येथे काहीही प्राप्त झालेले नाही, असा अभिप्राय आहे. आता व्यतिरेक पद्धतीने 'ये' (जे) इत्यादी म्हणतात. जे पूर्वी केलेल्या पुण्यकर्मांच्या संपत्तीने संपन्न आहेत, जे त्यांच्या गुरूंच्या चरणधुळीने माखलेले, आच्छादित आणि सुशोभित आहेत, तेच सज्जन वर सांगितलेल्या पद्धतीने प्रज्ञेच्या निपुणतेने युक्त असलेले, विवेकी आणि हेय-उपादेय तसेच गुण-दोषांच्या विभागाचे नियमन करणाऱ्या प्रज्ञासंपत्तीने युक्त असतात. तेच येथे गुण-दोषांच्या विवेचनात अधिकार प्राप्त करतात, असा अभिप्राय आहे. आणि ही गुरूंच्या चरणांची सेवा विशेष आदराने केली पाहिजे, असे वक्रोक्तीने (अप्रत्यक्षपणे) सांगून सज्जन लोकांना त्याच्या अभ्यासात प्रवृत्त केले जाते. 4-5. Ye sakalasatthaparicitaññāṇapāṭavā yadi dosamāropayanti, tesaṃ taddosanirākaraṇaṃ vinā padesāvabodhanamattena paṇḍitamānīnaṃ vacanassāgurukaraṇaṃ vaṅkavuttiyā dassento ca taṃdvāreneva attano anaññasādhāraṇagurugāravataṃ sādhujanehi paramādarena sampādetabbamiti dassetuṃ ‘‘yesaṃ…pe… kino’’ti gāthādvayamāha. Anekasatthānaṃ [Pg.15] tipiṭakatakkabyākaraṇādīnaṃ anekesaṃ ganthānaṃ antare tatvatthasaṅkhātaabbhantare ucitā savanauggahaṇadhāraṇādivasena paricitā paññā sutamayā paññā yesaṃ yehi na sañcitā, dvinnamekakkhaṇe pavattiyābhāvepi upacitasamūhabhāvato, pubbakālikapaññāya aparakālikapaññāya anantaraāsevanādipaccayalābhato avatthabāhullapavattito vā sañcitabbāpi na rāsikatā. Ete īdisapaññāpāṭavarahitā ime sammohabbhāhatā paññāpāṭavābhāvato balappattena mohena visesena pahatā eva kiñcipi heyyopādeyyaṃ nāvabujjhanti. Na eke aneketi ca, te ca te satthā ceti ca, tesamantaramiti ca, tasmiṃ ucitāti ca sammohena abbhāhatāti ca viggaho. Tena vuttaṃ– ४-५. जे सर्व शास्त्रांच्या परिचयाने प्राप्त झालेल्या ज्ञानकौशल्याने युक्त आहेत, ते जर दोषारोप करत असतील, तर त्या दोषांचे निराकरण केल्याशिवाय, केवळ काही भागाच्या ज्ञानाने स्वतःला पंडित मानणाऱ्यांच्या वचनाला महत्त्व न देणे वक्रोक्तीने दर्शवत आणि त्याचद्वारे स्वतःचा असाधारण गुरुआदर सज्जन लोकांनी परम आदराने संपादन केला पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी 'yesaṃ…pe… kino' (ज्यांच्या...पे...) या दोन गाथा म्हटल्या आहेत. अनेक शास्त्रांच्या म्हणजे तिपिटक, तर्क, व्याकरण इत्यादी अनेक ग्रंथांच्या अंतर्गत असलेल्या तत्त्वार्थाच्या अभ्यंतरात जी योग्य आहे, श्रवण, ग्रहण, धारण इत्यादींद्वारे जिचा परिचय झाला आहे, अशी श्रुतमयी प्रज्ञा ज्यांनी संचित केली नाही; जरी दोन प्रज्ञा एकाच क्षणी प्रवृत्त होत नसतील, तरीही उपचित (एकत्रित) समूहाच्या रूपाने, पूर्वकालीन प्रज्ञेच्या आणि उत्तरकालीन प्रज्ञेच्या निरंतर आसेवनादी प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) लाभामुळे किंवा अवस्थांच्या बहुलतेच्या प्रवृत्तीमुळे संचित करण्यायोग्य असूनही ती राशीभूत केली गेली नाही. अशा प्रज्ञाकौशल्याने रहित असलेले हे लोक संमोहाने ग्रस्त आहेत. प्रज्ञाकौशल्याच्या अभावामुळे बलवान झालेल्या मोहाने विशेष रूपाने आहत (पीडित) असल्यामुळे ते कोणतेही हेय आणि उपादेय जाणत नाहीत. 'न एके अनेक' (एक नसलेले ते अनेक), 'ते च ते सत्था च' (ते आणि ते शास्त्र), 'तेषामन्तरम्' (त्यांच्या अंतर्गत), 'तस्मिन् उचिता' (त्यात योग्य) आणि 'संमोहेन अब्भाहता' (संमोहाने ग्रस्त) असा हा विग्रह आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘‘Guṇadosamasatthaññū, jano vibhajate kathaṃ; Adhikāro kimandhassa, rūpabhedopaladdhiya’’nti. “शास्त्राला न जाणणारा मनुष्य गुण आणि दोषांचे विभाजन कसे करू शकेल? अंध माणसाचा रूपाच्या भेदांचे (रंगांचे) आकलन करण्यात काय अधिकार असू शकतो?” Tassattho – asatthaññū jano guṇadosaṃ kathaṃ vibhajate. Tathā hi rūpabhedopaladdhiyaṃ nīlapītādirūpavisesāvabodhane andhassa adhikāro abhimukhakaraṇaṃ kiṃ hoti, na bhavatyeva, tasmā anekasatthantaragatasuppasannapaññācakkhunā eva guṇadosavivecanaṃ bhavati, tadabhāve na bhavatyeva. Idameva vuccate– त्याचा अर्थ असा – शास्त्राला न जाणणारा मनुष्य गुण आणि दोषांचे विभाजन कसे करणार? ज्याप्रमाणे रूपाच्या भेदांचे आकलन करण्यात, म्हणजे निळा, पिवळा इत्यादी रूपांच्या विशेषांचे ज्ञान मिळवण्यात अंध माणसाचा काय अधिकार (प्रवृत्ती) असू शकतो? काहीही नाही. म्हणूनच, अनेक शास्त्रांच्या अंतर्गत असलेल्या अत्यंत प्रसन्न अशा प्रज्ञारूपी चक्षूनेच गुण आणि दोषांचे विवेचन होऊ शकते, त्याच्या अभावी ते होऊ शकत नाही. हेच म्हटले आहे – ‘‘Sabbattha satthatoyeva, guṇadosavivecanaṃ; Yaṃ karoti vinā satthaṃ, sāhasaṃ kimatodhika’’nti. “सर्व ठिकाणी शास्त्राच्या आधारेच गुण आणि दोषांचे विवेचन होते; शास्त्राशिवाय जे काही केले जाते, ते केवळ धाडस आहे, यापेक्षा अधिक काय असू शकते?” Tassattho – sabbattha guṇadosavivecanaṃ satthatoyeva hoti, satthaṃ vinā satthocitatādisapaññaṃ vinā yaṃ karoti guṇāguṇavibhāgaṃ karoti, yaṃ karaṇaṃ atthi, atodhikaṃ sāhasaṃ kiṃ āsuṃ kiriyā anupaparikkhanakiriyā nattheva. त्याचा अर्थ असा – सर्व ठिकाणी गुण आणि दोषांचे विवेचन शास्त्राच्या आधारेच होते. शास्त्राशिवाय, म्हणजे शास्त्राला योग्य अशा प्रज्ञेशिवाय जे काही केले जाते, जो गुणागुणांचा विभाग केला जातो, ते करणे म्हणजे यापेक्षा मोठे धाडस काय असू शकते? ती केवळ विचार न करता केलेली घाईघाईची कृती आहे, त्यात कसलीही परीक्षा (परीक्षण) नसते. Iha [Pg.16] imasmiṃ loke yesaṃ akatapuññānaṃ janānaṃ gurūnaṃ या जगात ज्या पुण्य न केलेल्या लोकांची, गुरूंच्या... ‘‘Piyo garu bhāvanīyo,Vattā ca vacanakkhamo; Gambhīrañca kathaṃ kattā,No cā’ṭṭhāne niyojako’’ti. “जे प्रिय, आदरणीय, पूजनीय, उपदेशक, वचनांचे सहन करणारे (सहनशील), गंभीर विषयांवर चर्चा करणारे आणि अयोग्य ठिकाणी न योजणारे (अयोग्य मार्गावर न नेणारे) असतात;” Niddiṭṭhaguṇopetānaṃ ācariyānaṃ kātabbā pādasussūsā pādaparicariyā natthi, tehi kiṃ payojanaṃ. Ye katapuññā janā tappādarajokiṇṇā tesaṃ gurūnaṃ pādarajehi gavacchitā, teva sādhū janā eva vivekino kalyāṇamittagurupāsanāhi adhigatavisiṭṭhavivekabuddhino bhavanti, te eva vivekaṃ jānantīti bhāvo. Sotumicchā sussūsā, taṃ nissāya kattabbapādaparicariyāpi tadatthiyā sussūsā nāma hoti. Pādesu sussūsāti ca, tesaṃ pādāti ca, tesu rajānīti ca, tehi okiṇṇāti ca viggaho. Sissānaṃ sakalābhibuddhiyā gurupaṭibaddhattā attano guṇato adhikatarāyeva sevitabbā. Vuttañhi bhagavatā – अशा निर्दिष्ट गुणांनी युक्त असलेल्या आचार्यांच्या चरणांची सेवा, चरणपरिचर्या ज्यांच्याकडून केली जात नाही, त्यांच्याशी काय प्रयोजन? जे पुण्यवान लोक त्यांच्या गुरूंच्या चरणधुळीने माखलेले आहेत, तेच सज्जन लोक विवेकी असतात. कल्याणमित्र आणि गुरूंच्या उपासनेने ज्यांना विशिष्ट विवेकबुद्धी प्राप्त झाली आहे, तेच विवेकाला जाणतात, असा भाव आहे. ऐकण्याची इच्छा म्हणजे 'सुस्स्रूसा' (शुश्रूषा), तिच्या आश्रयाने केली जाणारी चरणपरिचर्या देखील त्याच अर्थाने 'शुश्रूषा' म्हटली जाते. 'पादेसु सुस्स्रूसा' (चरणांची सेवा), 'तेसं पादा' (त्यांचे चरण), 'तेसु रजानि' (त्यांच्यावरील धूळ) आणि 'तेहि ओकिण्णा' (त्यांनी माखलेले) असा हा विग्रह आहे. शिष्यांची सर्व प्रकारची प्रगती गुरूंवरच अवलंबून असल्यामुळे, स्वतःच्या गुणांपेक्षा अधिक गुण असणाऱ्यांचीच सेवा केली पाहिजे. कारण भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘‘Nihīyati puriso nihīnasevī,Na ca hāyetha kadāci tulyasevī; Seṭṭhamupanamaṃ udeti khippaṃ,Tasmā’ttano uttaritaraṃ bhajethā’’ti. हीन (कनिष्ठ) लोकांची संगत करणारा मनुष्य अधोगतीला जातो, समान दर्जाच्या लोकांची संगत करणारा कधीही मागे पडत नाही (ऱ्हास पावत नाही); आणि श्रेष्ठ लोकांच्या जवळ जाणारा वेगाने प्रगती करतो. म्हणूनच, माणसाने स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्यांचीच संगत करावी. 6. ६. Kabbanāṭakanikkhitta-nettacittā kavijjanā; Yaṃkiñci racayante’taṃ, na vimhayakaraṃ paraṃ. काव्य आणि नाटकामध्ये ज्यांचे डोळे आणि मन गुंतलेले आहे, असे कवी लोक जे काही रचतात, ते इतरांसाठी फारसे आश्चर्यकारक नसते. 7. ७. Teye’va paṭibhāvanto, so’va bandho savimhayo; Yena tosenti viññūye, tatthāpya’vihitādarā. तेच प्रतिभासंपन्न लोक अशी रचना करतात जी आश्चर्यकारक असते, ज्याद्वारे ते विद्वानांना संतुष्ट करतात, जरी त्या विद्वानांचा त्यामध्ये विशेष रस (आदर) नसला तरीही. 6-7. Evametthānvayabyatirekavasenādhigate dassetvā idāni ‘‘kiṃ amhākaṃ kabbanāṭakaparicayābhāveracanāvisesābhiyogopajanitaparissamenā’’ti olīnavuttino sotujane samussāheti [Pg.17] ‘‘kabbanāṭakā’’tiādinā. Kavippayogasaṅkhāto bandhova kavino idanti kabbaṃ. Muttakādivākyasvamuttikādyavayavasabhāvā antaravākyasamudāyasampannaṃ vuttajātibhedabhinnaṃ pajjamayaṃ gajjamayaṃ pajjagajjamayaṃ campūnāmakañca, mahāvākyarūpaṃ mahākabbañca, taṃ pana mahākabbaṃ saggehi sagganāmakehi paricchedavisesehi bandhyate karīyatīti saggabandhoti pavuccati. Tassa tu lakkhaṇaṃ ‘‘saggabandhassa mukhaṃ iṭṭhāsīsanaṃ siyā paṇāmo vā bandhasambandhino kassaci atthassa niddeso vā’’tiādinā anekadhā vaṇṇenti. Taṃ yathā? ६-७. अशा प्रकारे, येथे अन्वय आणि व्यतिरेक यांच्याद्वारे प्राप्त झालेल्या गोष्टी दाखवून, आता 'काव्य आणि नाटकाच्या परिचयाच्या अभावामुळे विशेष रचना करण्याच्या प्रयत्नातून निर्माण होणाऱ्या श्रमाचा आपल्याला काय उपयोग?' असा विचार करून निरुत्साही झालेल्या श्रोत्यांना 'काव्यनाटक' इत्यादींद्वारे प्रोत्साहित करतात. कवीच्या प्रयोगाला (कृतीला) 'काव्य' (कब्ब) असे म्हणतात. मुक्तक इत्यादी वाक्यांच्या अवयव स्वभावामुळे, अंतर्गत वाक्यसमुदायाने युक्त, वृत्त आणि जातीच्या भेदांनी विभागलेले, पद्यमय, गद्यमय किंवा पद्य-गद्यमय (ज्याला 'चम्पू' म्हणतात) आणि महावाक्याच्या रूपातील 'महाकाव्य' होय. ते महाकाव्य 'सर्ग' नावाच्या विशेष परिच्छेदांनी बांधले (रचले) जाते, म्हणून त्याला 'सर्गबंध' असे म्हणतात. त्याचे लक्षण 'सर्गबंधाची सुरुवात इष्ट आशीर्वाद, नमस्कार किंवा काव्याशी संबंधित एखाद्या विषयाच्या निर्देशाने व्हावी' इत्यादी प्रकारे अनेक प्रकारे वर्णन केले जाते. ते कसे? ‘‘Saggabandho mahākabba-muccate tvassa lakkhaṇaṃ; Paṇāmo vatthuniddeso, āsīsāpi ca tammukhaṃ. सर्गबंधाला 'महाकाव्य' म्हटले जाते, आणि त्याचे लक्षण असे आहे: त्याच्या सुरुवातीला नमस्कार (प्रणाम), कथावस्तूचा निर्देश (विषय-निर्देश) किंवा आशीर्वाद असावा. Itihāsakathubbhūtaṃ, santasannissayampi vā; Catuvaggaphalāyattaṃ, caturodāttanāyakaṃ. ते इतिहासातील कथेवर आधारित असावे किंवा सज्जनांच्या चरित्रावर आधारित असावे; धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चार पुरुषार्थांच्या (चतुर्वर्ग) फलांवर आधारित असावे, आणि त्याचा नायक चतुर व उदात्त असावा. Puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ; Uyyānasalilakkīḷā, madhupānaratussavaṃ. त्यात नगर, समुद्र, पर्वत, ऋतू, चंद्रोदय आणि सूर्योदय यांचे वर्णन असावे; तसेच उद्यानविहार, जलक्रीडा, मद्यपान आणि रतिक्रीडेचे उत्सव यांचे वर्णन असावे. Vippalambhavivāhehi, kumārodayavaḍḍhihi; Mantadūtappayānāji-nāyakābhyūdayehipi. विरह (विप्रलंभ) आणि विवाह, पुत्राचा (राजकुमाराचा) जन्म आणि त्याची वाढ; मंत्रणा (सल्लामसलत), दूत पाठवणे, सैन्याची कूच (प्रयाण), युद्ध आणि नायकाचा अभ्युदय (विजय) यांनी ते युक्त असावे. Alaṅkatamasaṃkhitta-rasabhāvanirantaraṃ; Nātivitthiṇṇasaggehi, piyavuttasusandhibhi. ते अलंकारांनी सुशोभित, विविध रस आणि भावांनी निरंतर समृद्ध, फार लांब नसलेल्या सर्गांनी युक्त, आणि ऐकण्यास मधुर अशा वृत्तांनी व सुंदर संधींनी (जोडणीने) युक्त असावे. Sabbattha bhinnasaggante-hupetaṃ lokarañjakaṃ; Kabbaṃ kappantaraṭṭhāyi, jāyate sādhvalaṅkatī’’ti. सर्व ठिकाणी सर्गाच्या शेवटी भिन्न वृत्त असणारे, लोकांचे मनोरंजन करणारे आणि उत्तम अलंकारांनी युक्त असलेले काव्य युगायुगांपर्यंत टिकून राहते. Tattha itihāsakathubbhūtanti purāvuttakathāsannissayaṃ. Santasannissayanti itarasobhanādhikaraṇaguṇarājacaritādinissayaṃ vā. Catuvaggaphalāyattanti dhammādicatuvaggaphalāyattaṃ. Dhammo [Pg.18] nāma abbhūdayanibbānahetuko. Attho nāma vijjābhumyādīnaṃ yathāññāyamajjanaṃ, ajjitānañca rakkhaṇaṃ. Kāmo nāma nirayo visayo payogo. Mokkho nāma sabbasaṃsāradukkhanivatti. Caturodāttanāyakanti ussāhasattimantasattipabhūsattiyogena caturo kusalo cāgātisayādiyogena udātto udāro nāyako vipakkho, paṭipakkho ca yattha, taṃ. Madhu nāma surā. Vippalambho viraho. Manto nītivedīhi saha kārīyanicchayo. Dūto sandhānappavatto puriso. Payānaṃ saṅgāmādinimittagamanaṃ. Āji sandhyābhāve viggaho. Asaṅkhattarasabhāvanirantaranti asaṃkhittā bahuttā rasā siṅgāravīrādayo, bhāvā ratiussāhādayo, tehi nirantaraṃ patthaṭaṃ. Piyavuttasusandhibhīti piyāni sutisubhagāni vuttāni indavajirādīni aññamaññasambandhasaṃsaggatāya sobhano sandhi aññamaññasaṅgahā yesaṃ saggānaṃ, tehīti. तेथे, 'इतिहासकथुब्भूत' म्हणजे प्राचीन काळातील कथांवर आधारित. 'संतसन्निश्रय' म्हणजे इतर शोभिवंत गुण असलेल्या राजांच्या चरित्रावर आधारित. 'चतुर्वर्गफलायत्त' म्हणजे धम्मादी चतुर्वर्गाच्या फलांवर आधारित. 'धम्म' म्हणजे अभ्युदय (लौकिक प्रगती) आणि निब्बाण (निर्वाण) यांचे कारण होय. 'अत्थ' (अर्थ) म्हणजे न्याय्य मार्गाने विद्या, भूमी इत्यादींचे संपादन करणे आणि संपादन केलेल्याचे रक्षण करणे. 'काम' म्हणजे इंद्रियविषयांचा उपभोग घेणे. 'मोक्ख' (मोक्ष) म्हणजे सर्व संसारदुःखांची निवृत्ती. 'चतुरोदात्तनायक' म्हणजे उत्साहशक्ती, मंत्रशक्ती आणि प्रभूशक्तीने युक्त असल्यामुळे चतुर (कुशल) असलेला, आणि त्याग इत्यादींच्या अतिशयाने युक्त असल्यामुळे उदात्त (उदार) असलेला नायक, आणि जेथे प्रतिनायक (शत्रू) देखील असतो. 'मधु' म्हणजे मद्य (सुरा). 'विप्रलंभ' म्हणजे विरह. 'मंत' (मंत्रणा) म्हणजे नीतिशास्त्रज्ञांच्या सोबत करायच्या कार्याचा निर्णय घेणे. 'दूत' म्हणजे संधान (तडजोड) साधण्यासाठी पाठवलेला मनुष्य. 'प्रयाण' म्हणजे युद्धादी कारणांसाठी प्रस्थान करणे. 'आजि' म्हणजे संधीचा (शांततेचा) अभाव असताना होणारे युद्ध. 'असंखित्तरसभावनिरंतर' म्हणजे शृंगार, वीर इत्यादी असंक्षिप्त (पुष्कळ) रस आणि रती, उत्साह इत्यादी भाव यांनी निरंतर व्यापलेले. 'पियवृत्तसुसंधी' म्हणजे ऐकण्यास मधुर असणारी इंद्रवज्रा इत्यादी वृत्ते आणि एकमेकांच्या संबंधामुळे व जोडणीमुळे ज्या सर्गांमध्ये सुंदर संधी (मेळ) साधला गेला आहे, अशा सर्गांनी युक्त. Punapi yathāvuttesu aṅgesu nagaravaṇṇanādīsu kiñca yathāsambhavaṃ madhupānādirahitampi taññūnaṃ mano rañjeti upādiyateva sabbhīti dassetumāha– पुन्हा, वर सांगितलेल्या नगरवर्णन इत्यादी अंगांपैकी किंवा परिस्थितीनुसार मद्यपान इत्यादींशिवाय देखील ते काव्य जाणकारांच्या मनाचे रंजन करते आणि सज्जनांद्वारे स्वीकारले जाते, हे दर्शवण्यासाठी ते म्हणाले– ‘‘Kabbaṃ na dussataṅgehi, nyūnamapyatra kehici; Bandhaṅgasampadā taññū, kāmamārādhayanti ce’’ti. जरी यातील काही अंगांची कमतरता असली, तरी काव्याची रचना बिघडत नाही; जर त्या काव्याच्या रचनेच्या समृद्धीने जाणकार लोक संतुष्ट होत असतील तर. Punapi – पुन्हा – ‘‘Guṇato paṭhamaṃ vatvā, nāyakaṃ tena sattuno; Nirākaraṇamiccesa, maggo pakatisundaro. प्रथम नायकाच्या गुणांचे वर्णन करून, त्यानंतर त्याच्याद्वारे शत्रूचा पराभव (निराकरण) दाखवणे, हाच नैसर्गिकरीत्या सुंदर मार्ग आहे. Vaṃsavīrasutādīni, vaṇṇayitvā ripussapi; Tajjayā nāyakukkaṃsa-kathanañca sukheti no’’ti āhu. शत्रूच्या देखील वंश, शौर्य, ज्ञान इत्यादींचे वर्णन करून, त्यावर विजय मिळवून नायकाच्या उत्कर्षाचे वर्णन करणे देखील आपल्याला आनंद देते, असे ते म्हणाले. Sabbampetaṃ [Pg.19] saddhammāmatarasapānasarasahadayānaṃ samphappalāpavipulavisappavesopaddutakabbanāṭakaparammukhānaṃ satatacaritasañcaritaratanabhājanānaṃ sappurisānaṃ kiṃ hadayakhedopajanitaparissameneti tadanurūpamevopadassitanti. हे सर्व, सद्धम्माच्या अमृतरसाचे पान केल्यामुळे सरस हृदय असलेल्या, निरर्थक बडबडीच्या (सम्पप्पलाप) विपुल विषाच्या प्रवेशाने दूषित झालेल्या काव्य आणि नाटकांकडे पाठ फिरवलेल्या, आणि सतत सदाचाराचे आचरण करणाऱ्या रत्नपात्र स्वरूप सज्जनांना 'हृदयाला खेद उत्पन्न करणाऱ्या श्रमाचा काय उपयोग?' असा विचार करून, त्यांच्या अनुरूपच दर्शवले गेले आहे. Nāṭakaṃ nāma bharatādināṭyasatthe nānappakāranirūpitarūpaṃ kappaṃ, taṃlakkhaṇekadesabhūtalakkhaṇāni pakaraṇādīni nava rūpakāni. Nāṭikā ca etthevāvarumbhanti. Kabbañca nāṭakañca, tesu nikkhittaṃ ṭhapitaṃ nettañca cittañca yehīti viggaho. Ke te? Kavino. Tattha nikkhittanettacittavacanena sutassa cintanañca ūhāpohamukhena yathuggahitaniyāmaṃ, aviparītatthanicchayanaṃ, nicchitassa bhāvanā, nirantarābhiyogo ca dassito. Kabbanāṭakavacanena sutaṃ, cintitaṃ, bhāvitañca dassitaṃ. Sute dassite tannissayaṃ sutamayañāṇampi dassitameva siyāti. ‘‘Kabbanāṭakanikkhittanettacittā’’ti iminā sutacintābhāvanānukkamena sampāditapaññāpāṭavānaṃ kabbaracanāya sāmatthiyaṃ dasseti. Hoti hi tādisānaṃ taṃsutādi bandhanakāraṇaṃ. Vuttañhi – नाटक म्हणजे भरत इत्यादींच्या नाट्यशास्त्रात विविध प्रकारे निरूपण केलेले रूपक होय. प्रकरण इत्यादी नऊ रूपके हे त्याच्या लक्षणांचा एक भाग आहेत. 'नाटिका' देखील यातच समाविष्ट होतात. काव्य आणि नाटक, यांच्यामध्ये ज्यांनी आपले डोळे आणि मन स्थिर केले आहे, असा याचा विग्रह आहे. ते कोण? कवी. येथे 'डोळे आणि मन स्थिर केले' या शब्दाने ऐकलेल्या गोष्टीचे चिंतन, तर्क-वितर्काद्वारे (ऊहापोह) ग्रहण केलेल्या नियमांनुसार अचूक अर्थाचा निश्चय करणे, निश्चित केलेल्या अर्थाची भावना (ध्यान) करणे आणि निरंतर अभ्यास करणे दर्शवले आहे. 'काव्य आणि नाटक' या शब्दांनी श्रुत (ऐकलेले), चिंतित (विचार केलेले) आणि भावित (ध्यान केलेले) दर्शवले आहे. श्रुत दर्शवले असता, त्यावर आधारित 'श्रुतमय ज्ञान' देखील दर्शवले जाते. 'काव्य आणि नाटकामध्ये ज्यांचे डोळे आणि मन गुंतलेले आहे' याने श्रवण, चिंतन आणि भावना यांच्या क्रमाने बुद्धीचे चातुर्य प्राप्त केलेल्या लोकांची काव्य रचण्याची क्षमता दर्शवली आहे. कारण अशा लोकांचे ते श्रवण इत्यादीच काव्यरचनेचे कारण बनते. कारण असे म्हटले आहे की – ‘‘Sābhāvikī ca paṭibhā,Sutañca bahu nimmalaṃ; Amando cābhiyogoyaṃ,Hetu hotiha bandhane’’ti. नैसर्गिक प्रतिभा, विपुल व निर्मळ ज्ञान (श्रुत) आणि तीव्र अभ्यास (उद्योग) हेच येथे काव्यरचनेचे कारण ठरतात. Yaṃkiñcīti attano cittāruḷhaṃ yaṃkiñci bandhajātaṃ. Iminā pana aniyamavacanena attano tattha ādarābhāvaṃ dīpeti. Racayanti karonti. Etaṃ tehi racitaṃ bandhajātaṃ paraṃ accantameva vimhayakaraṃ na hoti, tādisopāyasampattisampannassa upeyyasampattisabbhāvato anacchariyamevāti adhippāyo. Tattha tesu kabbanāṭakesu racanāvisesaekantopāyabhūtesu avihitādarāapi sutādivasena akatādarāpi [Pg.20] ye sappurisā paññavanto yena bandhavisesena viññū guṇadosaviduno satthaññuno paṇḍitajane tosenti pīṇenti. Tosentiyeva hi te tādise sābhāvikipaṭibhāvirahepi etādisesu atthesu sutacintābhāvanāvasena vāyamantā. Vuttañhi – 'जे काही' (यंकिंचि) म्हणजे स्वतःच्या मनात आलेली कोणतीही रचना. या अनिश्चित शब्दाने ते आपला त्याविषयीचा आदराचा अभाव दर्शवतात. 'रचतात' (रचयन्ति) म्हणजे निर्माण करतात. त्यांनी रचलेली ही रचना अत्यंत आश्चर्यकारक नसते; कारण अशा साधनांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला साध्य प्राप्त होणे हे आश्चर्यकारक नाही, असा याचा अभिप्राय आहे. तेथे, विशेष काव्यरचनेचे एकमेव साधन असलेल्या त्या काव्य आणि नाटकांमध्ये ज्यांनी विशेष रस घेतला नाही किंवा श्रवणादींद्वारे आदर दाखवला नाही, असे जे बुद्धिमान सज्जन आहेत, ते अशा विशिष्ट रचनेद्वारे गुण-दोष जाणणाऱ्या, शास्त्रज्ञ आणि पंडित विद्वानांना संतुष्ट करतात. नैसर्गिक प्रतिभेचा अभाव असला तरी, अशा विषयांमध्ये श्रवण, चिंतन आणि भावना यांच्याद्वारे प्रयत्न करणारे लोक विद्वानांना संतुष्ट करतातच. कारण असे म्हटले आहे की – ‘‘Na vijjatī yajjapi pubbavāsanā-Guṇānubandhi paṭibhānamabbhutaṃ; Sutena vācu’ssahanenupāsitā,Dhuvaṃ karotyeva kamapyanuggaha’’nti. जरी पूर्ववासनेच्या गुणांशी संबंधित असलेली अद्भुत प्रतिभा विद्यमान नसेल, तरीही श्रवणाने आणि वाणीच्या उत्साहाने केलेली उपासना निश्चितपणे काही ना काही उपकार करतेच. Paṭibhāvanto heyyopādeyyaparicchedalakkhaṇapaññāya paññavanto nāma, teyeva sappurisā. Savimhayo ‘‘kīdisāyaṃ, tādisopāyantararahitānampi etādiso bandho siyā’’ti vimhayena saha vattamānopi. Sova bandho tameva bandhanaṃ tādisopāyasampattivirahenopeyyasampattiyā sabbhāvato, nāññoti. प्रतिभावंत म्हणजे काय त्याज्य आणि काय ग्राह्य हे ठरवण्याच्या लक्षणयुक्त प्रज्ञेने युक्त असलेले प्रज्ञावंत होत, तेच सत्पुरुष आहेत. 'हा कसा आहे, अशा प्रकारच्या इतर उपायांशिवाय असणाऱ्यांनाही असा बंध कसा काय प्राप्त होऊ शकतो?' अशा आश्चर्याने युक्त असणारा सुद्धा. तोच बंध, तीच रचना, तशा प्रकारच्या उपाय-संपत्तीच्या अभावी देखील साध्य-संपत्तीच्या अस्तित्वामुळे होते, इतर कशानेही नाही. 6-7. Idāni kabbanāṭakesu aparicitānamamhākaṃ gantharacanāsabhāvāvabodhova kutoti osakkante ‘‘kabbanāṭakā’’digāthādvayena samussāheti. Kabbanāṭakanikkhittanettacittā kabbanāṭakesu sutānulokanacintābhāvanāvasena ṭhapitanettacittā kavijjanā kabbakārakā yaṃ kiñci attano abhimataṃ racayanti karonti, etaṃ bandhanaṃ paraṃ atisayena na vimhayakaraṃ acchariyakaraṃ na hoti, nirantarābhiyogato siddhopāyamūlapaññāsampadāya upeyyabhūtaganthasaṅkharaṇaṃ bhavatyevāti adhippāyo. Kavino idaṃ kabbanti ca, naṭakassa idaṃ nāṭakaṃ, naccagītādi. Idha pana tappaṭipādakakathāpakāsakagantho nāṭakaṃ nāma. Kabbañca nāṭakañcāti ca, kabbanāṭakesu nikkhittaṃ nettacittaṃ yehīti ca [Pg.21] viggaho. Ye janā tattha tesu kabbanāṭakesu avihitādarāpi savanadhāraṇādivasena akatasambhamā eva viññū yena gantharacanāvisesena tosenti pīṇenti, teyeva paṭibhāvanto paṭibhānasaṅkhātapaññavanto bhavanti. Sova bandho savimhayo aññesaṃ uppajjamānavimhayena sahito. Paṭibhā etesaṃ atthīti ca, saha vimhayena vattatīti ca, avihito ādaro yehīti ca viggaho. Bāhirasatthābhiyogābhāvepi pubbavāsanābhāvepi iha nirantarābhiyogaṃ karonto tādisasāmatthiyaṃ sādhetīti vuttaṃ hoti. Vuttañhi – ६-७. आता, 'काव्य आणि नाटकांमध्ये अपरिचित असणाऱ्या आम्हांला ग्रंथ रचनेच्या स्वरूपाचे आकलन कसे होणार?' असे म्हणून मागे हटणाऱ्यांना 'काव्य-नाटक' इत्यादी दोन गाथांद्वारे प्रोत्साहित केले जाते. काव्य आणि नाटकांमध्ये डोळे आणि चित्त एकाग्र केलेले, काव्य व नाटकांमध्ये श्रवण, अवलोकन, चिंतन आणि भावनेच्या प्रभावाने डोळे व चित्त स्थिर केलेले कवी लोक, काव्यकार जे काही आपल्या आवडीचे रचतात किंवा करतात, ती रचना इतरांसाठी अत्यंत आश्चर्यकारक किंवा विस्मयकारक ठरत नाही; कारण निरंतरच्या परिश्रमामुळे सिद्ध झालेल्या उपायांवर आधारित मूळ प्रज्ञेच्या समृद्धीने साध्यभूत ग्रंथाची रचना होतेच, असा याचा अभिप्राय आहे. कवीचे ते 'काव्य' आणि नटाचे ते 'नाटक' जसे की नृत्य, गीत इत्यादी. परंतु येथे त्या विषयाचे प्रतिपादन करणाऱ्या आणि कथा प्रकाशित करणाऱ्या ग्रंथाला 'नाटक' म्हटले आहे. 'काव्य आणि नाटक' आणि 'काव्य व नाटकांमध्ये ज्यांनी आपले डोळे व चित्त एकाग्र केले आहे ते' असा विग्रह होतो. जे लोक त्या काव्य-नाटकांमध्ये विशेष आदर नसतानाही, केवळ श्रवण आणि धारणा इत्यादींच्या माध्यमातून गोंधळून न जाता, ज्या विशिष्ट ग्रंथ रचनेने सुज्ञांना संतुष्ट व प्रसन्न करतात, तेच प्रतिभावंत म्हणजेच प्रतिभा नावाच्या प्रज्ञेने युक्त असतात. तीच रचना आश्चर्याने युक्त असते, जी इतरांमध्ये निर्माण होणाऱ्या आश्चर्याने सहवर्तमान असते. 'ज्यांच्याकडे प्रतिभा आहे ते' आणि 'जे आश्चर्याने युक्त आहे ते' आणि 'ज्यांचा आदर विहित नाही ते' असा विग्रह आहे. बाह्य शास्त्रांचा अभ्यास नसतानाही आणि पूर्ववासना नसतानाही, या जन्मात निरंतर परिश्रम केल्याने तशा प्रकारची क्षमता साध्य करता येते, असे सांगितले आहे. कारण म्हटलेच आहे – ‘‘Na vijjatī yajjapi pubbavāsanā-Guṇānubandhi paṭibhānamabbhutaṃ; Sutena vācu’ssahanenupāsitā,Dhuvaṃ karotyeva kamapyanuggaha’’nti. जरी पूर्ववासनेच्या गुणांशी संबंधित असलेली अद्भुत प्रतिभा विद्यमान नसेल, तरीही श्रवणाने आणि वाणीच्या उत्साहाने केलेली उपासना निश्चितपणे काही ना काही उपकार करतेच. Tassattho – yadi pubbavāsanāguṇānubandhī atītajātiyā paricayavāsanāguṇassa anubalappadānavasena anubandho yassatthi, tādisaṃ abbhutaṃ paṭibhānaṃ na vijjatipi, tathāpi sutena savanena ussahanena paguṇakaraṇādivācussahanena vā upāsitā katagurupāsanā vācā kamapi anuggahaṃ kiñcipi paññāpāṭavaṃ dhuvaṃ ekantena karoti evāti. त्याचा अर्थ असा – जरी पूर्ववासनेच्या गुणांशी संबंधित असलेली, म्हणजे पूर्वजन्मातील परिचयाच्या वासनेच्या गुणाला बळ देण्याच्या स्वरूपात जिचा संबंध आहे अशी, अद्भुत प्रतिभा विद्यमान नसली, तरीही श्रवणाने, उत्साहाने, अभ्यासाने किंवा वाणीच्या प्रयत्नाने केलेली उपासना, अथवा गुरूंची केलेली उपासना, वाणीला निश्चितपणे काही ना काही अनुग्रह म्हणजे प्रज्ञेचे चातुर्य नक्कीच प्राप्त करून देते. Ettha kabbaṃ nāma muttakakulakādivākyavasena ca avayavasabhāvehi tesaṃyeva antaravākyāvayavasamūhehi paripuṇṇaṃ vuttavisesehi pabhedagataṃ kevalaṃ pajjamayaṃ vā gajjamayaṃ vā campūtikhyātapajjagajjamayaṃ vāti mahāvākyasabhāvena ca tiṭṭhati. Nāṭakaṃ nāma bharatādinaṭasatthagatanānappakāradassitasabhāvaṃ. Kabbañca idheva dassitalakkhaṇato ekadesayuttappakaraṇādinavarūpakāni ca nāṭikā ca bhavanti. Kabbalakkhaṇaṃ pana evaṃ daṭṭhabbaṃ– येथे 'काव्य' म्हणजे मुक्तक, कुलक इत्यादी वाक्यांच्या स्वरूपात आणि त्यांच्या अवयवांच्या स्वरूपाने, त्यांच्याच अंतर्गत वाक्य-अवयवांच्या समूहाने परिपूर्ण, विशिष्ट वृत्तांनी विभागलेले, केवळ पद्यमय किंवा गद्यमय किंवा 'चंपू' म्हणून प्रसिद्ध असलेले पद्य-गद्यमय अशा महावाक्याच्या स्वरूपात असते. 'नाटक' म्हणजे भरत इत्यादी नटशास्त्रात सांगितलेल्या विविध प्रकारांनी दर्शवलेले स्वरूप होय. आणि काव्य हे येथे दर्शवलेल्या लक्षणांनुसार एका अंशाने युक्त असलेल्या प्रकरणादी नऊ रूपके आणि नाटिकांच्या स्वरूपात असते. काव्याचे लक्षण तर याप्रमाणे समजले पाहिजे – ‘‘Saggabandho [Pg.22] mahākabba-muccate tvassa lakkhaṇaṃ; Paṇāmo vatthuniddeso, āsīsāpi ca tammukhaṃ. सर्गबंधाला 'महाकाव्य' म्हटले जाते, आणि त्याचे लक्षण असे सांगितले आहे: नमस्कार, वस्तूचा निर्देश आणि आशीर्वाद हे त्याचे मुख असते. Itihāsakathubbhūtaṃ, santasannissayampi vā; Catuvaggaphalāyattaṃ, caturodāttanāyakaṃ. ते इतिहासातील कथेवर आधारित असते किंवा सज्जनांच्या आश्रयाने असते; धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चतुर्वर्ग फलांवर आधारित असते आणि त्याचा नायक चतुर व उदात्त असतो. Puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ; Uyyānasalilakkīḷā, madhupānaratussavaṃ. त्यात नगर, समुद्र, पर्वत, चंद्र आणि सूर्याच्या उदयाचे वर्णन असते; तसेच उद्यानविहार, जलक्रीडा, मद्यपान आणि रती-उत्सवाचे वर्णन असते. Vippalambhavivāhehi, kumārodayavaḍḍhihi; Mantadūtappayānāji-nāyakābhyūdayehipi. विरह आणि विवाह, पुत्राचा जन्म आणि त्याची वाढ; तसेच मंत्र, दूत पाठवणे, प्रयाण, युद्ध आणि नायकाचा अभ्युदय यांचेही वर्णन असते. Alaṅkatamasaṃkhitta-rasabhāvanirantaraṃ; Nātivitthiṇṇasaggehi, piyavuttasusandhibhi. ते अलंकारांनी सुशोभित, संक्षिप्त नसलेले, रस आणि भावांनी निरंतर युक्त, फार मोठे नसलेले सर्ग आणि प्रिय वृत्तांनी व चांगल्या संधींनी युक्त असते. Sabbattha bhinnasaggante-hupetaṃ lokarañjakaṃ; Kabbaṃ kappantaraṭṭhāyi, jāyate sādhvalaṅkatī’’ti. सर्वत्र सर्गाच्या शेवटी भिन्न छंद असणारे, लोकांचे रंजन करणारे आणि उत्तम अलंकारांनी युक्त असलेले काव्य युगायुगांपर्यंत टिकून राहणारे बनते. Tassattho – saggabandho saggasaṅkhātehi paricchedavisesehi bandho ‘‘mahākabba’’nti uccate. Assa lakkhaṇaṃ tu vuccateti sambandho kākakkhigoḷakanayena tammukhaṃ tassa kabbassa ādi pana paṇāmo devatānamassanaṃ vā, vatthuniddeso – त्याचा अर्थ असा – सर्गबंध म्हणजे सर्ग नावाच्या विशिष्ट परिच्छेदांनी केलेली रचना, याला 'महाकाव्य' म्हटले जाते. 'त्याचे लक्षण तर सांगितले जाते' असा संबंध काकाक्षिगोलक न्यायाने जोडला जातो. 'त्याचे मुख' म्हणजे त्या काव्याचा प्रारंभ होय, जो देवांना नमस्कार किंवा वस्तूचा निर्देश असतो – ‘‘Astyuttarasyāṃ digi devatātma,Himālayo nāma nagādhirāja?; Pūvāpareṅa vārinidhī vigāhya,Sthita? Pathijhā iva mānadaṇḍa?’’. उत्तर दिशेला देवात्मा असलेला, हिमालया नावाचा पर्वतांचा राजा आहे; जो पूर्व आणि पश्चिम समुद्रात प्रवेश करून, पृथ्वीचा जणू मानदंड असल्यासारखा उभा आहे. Iccādibandhasambandhino kassaci vatthuno dassanaṃ, āsīsāpi ‘‘mayhaṃ pīṇayataṃ mana’’ miccādiiṭṭhāsīsanaṃ vā bhavati. इत्यादी रचनांशी संबंधित असलेल्या कोणत्याही विषयाचे दर्शन घडवणे, किंवा 'माझ्या मनाला आनंद देवो' इत्यादी इष्ट आशीर्वाद देणे, हे त्याचे स्वरूप असते. Itihāsakathubbhūtaṃ purāvuttakathāsannissayaṃ vā santasannissayampi sobhanānampi rājacariyādinissayaṃ vā catuvaggaphalāyattaṃ [Pg.23] lokiyalokuttarasukhakāraṇaṃ dhammo, vijjābhūmiādīnaṃ sañcayo, sañcitānaṃ rakkhā ca attho, apāyasaṃvattanikapañcakāmaguṇasaṅkhāto kāmo, sabbadukkhā nivattihetu mokkho cāti catuvaggaphalādhīnaṃ caturodāttanāyakaṃ ussāhasattimantasattipabhūsattiyogato caturo dakkho cāgātisayādiyogena udātto uḷāro sapakkho, vipakkho vā nāyako yattha, taṃ yathāvuttaṃ puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ puraṃ nagaraṃ, aṇṇavaṃ sāgaraṃ, utu hemantavasantādiutu, selaṃ pabbato, indusavitūdayo candasūriyānaṃ udayo cāti imesaṃ vaṇṇanaṃ yattha, taṃ. Savitāti ettha tupaccayanto. Uyyānasalilakkīḷāmadhupānaratussavaṃ uyyānakīḷāsurāpānaratikīḷāsaṅkhāto ussavo yattha, taṃ vippalambhavivāhehi dārāviyogadārapariggahehi ca kumārodayavaḍḍhihi kumāruppattikumāravaḍḍhīhi ca mantadūtappayānājināyakābhyūdayehi nītijānanapaññā manto, sandhānakārako dūto, yuddhābhigamanaṃ payānaṃ, yuddhasaṅkhāto āji, sapakkhanāyakassa abhivaḍḍhisaṅkhāto abhyūdayo cāti imehi alaṅkataṃ sajjitaṃ asaṃkhitta…pe… ntaraṃ asaṃkhittā vitthārā rasā siṅgārādayo aṭṭha bhāvā ratiussāhādayo cāti imehi nirantaraṃ vitthiṇṇaṃ piyavuttasusandhibhi sutisubhagehi indavajirādīhi vuttehi pubbāparasambandhaparicchedatāya sobhanā sandhi yesaṃ saggānaṃ, tehi sabbattha sabbasmiṃ paricchede bhinnasaggantehi bhinnasaggā pariyosānā yesaṃ, tehi nātivitthiṇṇasaggehi nātivitthārasaggasaṅkhātehi paricchedehi upetaṃ yuttaṃ sādhvalaṅkati sobhanālaṅkāravantaṃ kabbaṃ lokarañjakaṃ taṃ samānaṃ kappantaraṭṭhāyi kappanirantaraṭṭhāyi kappantare ṭhāyi vā jāyate. Ettha madhupānādirahitapuravaṇṇanādayopi taññūnaṃ cittaṃ ārādheti ce, taṃpyaduṭṭhaṃ. Vuttañhi – इतिहासकथेतून उद्भूत झालेले किंवा प्राचीन कथेवर आधारित असलेले, किंवा सज्जनांच्या चरित्रावर आधारित असलेले, किंवा राजांच्या सुंदर चरित्रादींवर आधारित असलेले; धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चतुर्वर्ग फलांवर अवलंबून असलेले, जे लौकिक आणि लोकोत्तर सुखाचे कारण आहे. (त्यात) 'धर्म' म्हणजे विद्याभूमी इत्यादींचा संग्रह; 'अर्थ' म्हणजे संचित केलेल्याचा (संग्रहित केलेल्याचा) सांभाळ करणे; 'काम' म्हणजे अपायाकडे (दुर्गतीकडे) नेणाऱ्या पंचकामगुणांनी युक्त असलेला काम; आणि 'मोक्ष' म्हणजे सर्व दुःखांपासून निवृत्तीचे कारण होय. अशा या चतुर्वर्ग फलांच्या अधीन असलेला, चार प्रकारच्या उदात्त नायकांनी युक्त असलेला; उत्साहशक्ती, मंत्रशक्ती आणि प्रभुशक्ती यांच्या योगाने चतुर (दक्ष) असलेला, आणि त्याग इत्यादींच्या अतिशयाने उदात्त, उदार, स्वपक्षीय किंवा प्रतिपक्षीय नायक ज्यामध्ये असतो ते; तसेच वर सांगितल्याप्रमाणे नगर, समुद्र, ऋतू (हेमंत, वसंत इत्यादी ऋतू), पर्वत, चंद्र आणि सूर्य यांचा उदय यांचे वर्णन ज्यामध्ये असते ते. येथे 'सविता' या शब्दात 'तु' प्रत्यय लागला आहे. उद्यानविहार, जलक्रीडा, मद्यपान आणि रतिक्रीडा यांनी युक्त असलेला उत्सव ज्यामध्ये असतो ते; विप्रलंभ (विरह) व विवाह (स्त्रीचा वियोग आणि स्त्रीचा स्वीकार), पुत्राचा जन्म व पुत्राची वाढ, तसेच मंत्र (नीती जाणण्याची प्रज्ञा), दूत (संधि करणारा), प्रयाण (युद्धासाठी निघणे), आजि (युद्ध) आणि अभ्युदय (स्वपक्षीय नायकाचा उत्कर्ष) यांनी जे अलंकृत (सज्जित) केलेले असते; जे असंक्षिप्त...पे... (विस्तृत) रसांनी (शृंगार इत्यादी आठ रस) आणि भावांनी (रती, उत्साह इत्यादी भाव) निरंतर व्याप्त असते; ऐकण्यास मधुर असलेल्या इंद्रवज्रा इत्यादी वृत्तांनी युक्त आणि पूर्व-पर संबंधांच्या परिच्छेदामुळे ज्यांचे सर्ग सुंदर संधींनी युक्त असतात; सर्व ठिकाणी, सर्व परिच्छेदांमध्ये भिन्न सर्गांच्या अंताने समाप्त होणारे; फार मोठे नसलेल्या सर्गांनी (परिच्छेदांनी) युक्त असलेले; सुंदर अलंकारांनी युक्त असलेले आणि लोकांना आनंद देणारे असे काव्य कल्पान्तरापर्यंत टिकणारे (युगानुयुगे टिकणारे) होते. येथे मद्यपान इत्यादींनी रहित असलेले नगरवर्णन इत्यादी देखील जर मर्मज्ञांच्या चित्ताला आनंद देत असेल, तर तेही निर्दोषच मानले जाते. कारण असे म्हटले आहे की – ‘‘Kabbaṃ [Pg.24] na dussataṅgehi, nyūnamapyatra kehici; Bandhaṅgasampadā taññū, kāmamārādhayanti ce’’ti. “काही अंगांनी (भागांनी) उणे असले तरी काव्य दूषित होत नाही; जर रचना-अंगांच्या समृद्धीने मर्मज्ञ (काव्य जाणणारे) लोक इच्छेनुसार संतुष्ट होत असतील तर.” Tassattho – atra imesu kabbaṅgesu majjhe kehici aṅgehi kehici avayavehi nyūnamapi ūnamapi, nisaddotratabbhāve. Kabbaṃ na dussati, taṃ pana adussanaṃ bandhaṅgasampadā racitapuravaṇṇanādiaṅgasampadā taññū kabbaññū jane kāmaṃ icchānurūpaṃ ce ārādhayanti, evaṃ sante bhavati. Punapi nāyakavaṇṇanāsu sapakkhanāyakaṃ vaṇṇetvā tena nirākaraṇabhāvampi. No ce, paccatthikaṃ vaṇṇetvā attano nāyakena tassābhibhavanampi vaṇṇetuṃ vaṭṭati. Vuttañhi – त्याचा अर्थ – येथे या काव्यांगांच्या मध्ये काही अंगांनी किंवा काही अवयवांनी उणे (कमी) असले तरी, (येथे 'अत्र' मधील 'अ' चा लोप झाला आहे). काव्य दूषित होत नाही. परंतु ते दूषित न होणे तेव्हाच घडते जेव्हा रचना-अंगांच्या समृद्धीने, म्हणजे रचलेल्या नगरवर्णन इत्यादी अंगांच्या समृद्धीने मर्मज्ञ (काव्य जाणणारे) लोक इच्छेनुसार संतुष्ट होतात. पुन्हा, नायकाच्या वर्णनामध्ये स्वपक्षीय नायकाचे वर्णन करून त्याच्याद्वारे (शत्रूच्या) निराकरणाचा भाव दाखवणे योग्य आहे. जर तसे नसेल, तर शत्रूचे वर्णन करून आपल्या नायकाद्वारे त्याचा पराभव केल्याचे वर्णन करणे योग्य ठरते. कारण असे म्हटले आहे की – ‘‘Guṇato paṭhamaṃ vatvā, nāyakaṃ tena sattuno; Nirākaraṇamiccesa, maggo pakatisundaro. “प्रथम गुणांच्या दृष्टीने नायकाचे वर्णन करून, त्याच्याद्वारे शत्रूचे निराकरण (पराभव) दाखवणे, हा मार्ग नैसर्गिकरीत्या सुंदर आहे. Vaṃsavīrasutādīni, vaṇṇayitvā ripussapi; Tajjayā nāyakukkaṃsa-kathanañca sukheti no’’ti. शत्रूच्या देखील वंशाचे, वीरतेचे आणि शास्त्रादींचे वर्णन करून, त्यावर विजय मिळवल्याने नायकाच्या उत्कर्षाचे कथन करणे देखील आपल्याला सुखदायक वाटते.” 8. ८. Bandho ca nāma saddatthā, sahitā dosavajjitā; Pajjagajjavimissānaṃ, bhedenā’yaṃ tidhā bhave. रचना (काव्यबंध) म्हणजे दोषांनी रहित असलेले आणि एकत्र आलेले शब्द व अर्थ होय; पद्य, गद्य आणि मिश्र (चंपू) अशा भेदांनी हे तीन प्रकारचे असते. 8. Evametehi sotujanasamussāhanaṃ dassetvā idāni kattumicchitabandhoti vuttaṃ bandhassa lakkhaṇaṃ kattumārabhate ‘‘bandho cā’’tiādi. Dosavajjitā dosehi saddanissitehi, atthanissitehi ca virodhehi vajjitā pariccattā, te vā vajjitā yehi, saddatthā sahitā ekībhūtā. Vuttalakkhaṇā yehi te pubbācariyehi sahitā vuccanti. Sahitānaṃ bhāvo sahadayahilādakāraṇaṃ sādhyaṃ sāhiccaṃ. Iti dosavajjite sahite saddatthe pasiddhabhāvena anuvaditvā bandho nāma sabhāvavuttivaṅkavuttialaṅkāravuttivasena tividhopīti appasiddhaṃ bandhasarīraṃ vidhīyate yathā ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti. Casaddovattabbantarassa samuccayo, kiñcīti attho. ८. अशा प्रकारे श्रोत्यांच्या उत्साहाचे प्रदर्शन करून, आता करू इच्छित असलेल्या रचनेचे (काव्यबंधाचे) लक्षण सांगण्यास 'बन्धो च' इत्यादींनी प्रारंभ करतात. 'दोषवर्जित' म्हणजे शब्दांवर आधारित आणि अर्थांवर आधारित दोषांनी व विरोधांनी रहित (मुक्त) केलेले, किंवा ज्यांच्याद्वारे ते वर्जित केले गेले आहेत ते; 'शब्द आणि अर्थ' एकत्र आलेले (एकजीव झालेले). पूर्व आचार्यांनी ज्यांचे लक्षण सांगितले आहे, त्यांना 'सहित' म्हटले जाते. सहितांचा भाव म्हणजे सहृदयांना आनंद देणारे साध्य साहित्य होय. अशा प्रकारे दोषरहित आणि एकत्र आलेल्या शब्द व अर्थांचा प्रसिद्ध रूपाने अनुवाद करून, 'रचना' (काव्यबंध) ही स्वभावोक्ती, वक्रोक्ती आणि अलंकारोक्तीच्या रूपाने तीन प्रकारची असते, हे दर्शवण्यासाठी रचनेचे शरीर (स्वरूप) स्पष्ट केले जाते; जसे की 'जो कुंडल परिधान करणारा आहे, तो देवदत्त आहे'. 'च' हा शब्द दुसऱ्या सांगण्यायोग्य गोष्टीचा समुच्चय करतो, ज्याचा अर्थ 'काही' असा आहे. Tattha [Pg.25] jātiguṇakriyādabbalakkhaṇo saddānamattho mukhyo catubbidho hoti. Mukhyassatthassa catubbidhattā tividhesu saddesu tabbācako catubbidho hoti jātisaddo guṇasaddo kriyāsaddo dabbasaddoti. Tividho hi saddo vācako lakkhaṇiko byañjakoti byāpārabhedena. Byāpāro ca nāma saddassa’tthappatītikārittameva. So hi tividho mukhyo lakkhaṇo byañjanasabhāvo ceti. Tattha jātyādinirantaratthavisayo saddabyāpāro mukhyo. Soyeva abhidhāti uccate. Taṃbyāpāravā abyavahitajātyādisakehi tamatthaṃ mukhyabhāvena yo vadati goādiko, so vācako. Saddantaratthavisayaniddiṭṭho saddabyāpāro lakkhaṇo. Sā duvidhā suddhā, upacāramissā ceti. Tattha suddhā yathā ‘‘go muccatu, mañcā ugghosenti, gaṅgāyaṃ ghoso’’ti. Ettha gosaddena visesanaṃ gottasāmaññamevoccate, na tu gobyatti. Vuttañhi – त्यामध्ये, जाती, गुण, क्रिया आणि द्रव्य हे लक्षण असलेला शब्दांचा मुख्य अर्थ चार प्रकारचा असतो. मुख्य अर्थ चार प्रकारचा असल्यामुळे, three प्रकारच्या शब्दांमध्ये त्याचा वाचक देखील चार प्रकारचा असतो – जातीशब्द, गुणशब्द, क्रियाशब्द आणि द्रव्यशब्द. शब्दांच्या व्यापाराच्या भेदाने शब्द तीन प्रकारचा असतो – वाचक, लाक्षणिक आणि व्यंजक. 'व्यापार' म्हणजे शब्दाची अर्थप्रतीती करून देण्याची क्षमताच होय. तो व्यापार देखील तीन प्रकारचा असतो – मुख्य (अभिधा), लक्षण (लक्षणा) आणि व्यंजना स्वभाव असलेला. त्यामध्ये, जाती इत्यादी निरंतर अर्थाचा विषय असलेला शब्दव्यापार हा मुख्य होय. त्यालाच 'अभिधा' असे म्हटले जाते. त्या व्यापाराने युक्त असलेला आणि व्यवधानरहित अशा स्वतःच्या जाती इत्यादी अर्थाला मुख्य रूपाने जो सांगतो, जसे की 'गाय' इत्यादी, तो 'वाचक' शब्द होय. दुसऱ्या शब्दाच्या अर्थाचा विषय म्हणून निर्दिष्ट केलेला शब्दव्यापार म्हणजे 'लक्षण' (लक्षणा) होय. ती दोन प्रकारची असते – शुद्धा आणि उपचारमिश्रा (गौणी). त्यामध्ये शुद्धा जसे की – 'गाय मुक्त केली जावो, मंचक ओरडत आहेत, गंगेवर वस्ती आहे'. येथे 'गो' (गाय) या शब्दाने विशेषण असलेले गोत्व सामान्यच सांगितले जाते, गो-व्यक्ती (विशिष्ट गाय) नाही. कारण असे म्हटले आहे की – ‘‘Visesyaṃnābhidhā gacche, khīṇasatti visesane’’ti. “विशेषणावर शक्ती क्षीण झाल्यावर अभिधा विशेष्यापर्यंत पोहोचत नाही.” Sāmaññassa byāpakattā, asarīrattā ca. Tattha bandhanamocanāni na sambhavantīti attano nissayabhūtā gobyatti ākaḍḍhīyate, tathā mañcānamugghosanaṃ na sambhavatīti attano ugghosanakriyāsiddhyatthaṃ mañcasamaṅgino purisā ākaḍḍhīyanti. Tathā gaṅgāsaddavāccassa jalappavāhassa ghosappatyākaratā na sambhavatīti gaṅgāsaddo attanobhidheyyassodakappavāhassa nikaṭaṃ taṭaṃ lakkheti. Upacārassānekappakārattā upacāramissā lakkhaṇāpyanekadhā siyā. Yathā katthaci kāraṇe kārīyamupacariyate, yathā ‘‘āyu ghata’’nti. Katthaci kāraṇakāriyānamabhedo yathā ‘‘āyuyeveda’’nti. Katthaci [Pg.26] upamāne upameyyamupacarīyate, yathā ‘‘go bāhiko’’ti. Katthaci abhedo tesaṃ, yathā ‘‘goyevāya’’nti. Katthaci tadādhāratāya taṃbyapadeso, yathā ‘‘padīpaṭṭhā kapallikā padīpo’’ti. Katthaci taṃkammasambandhā taṃbyapadeso, yathā ‘‘avaḍḍhakīpi vaḍḍhakī aya’’nti. Katthaci saṃsāmisambandhā, yathā ‘‘rājasambandhī puriso rājāya’’nti. Katthaci avayave samudāyabyapadeso, yathā ‘‘paṭekadese paṭasaddo’’ iccādi. सामान्यत्वाच्या व्यापकतेमुळे आणि अशरीरत्वामुळे (अमूर्तत्वामुळे). तेथे बंधन आणि मोचन संभवत नाही म्हणून स्वतःचा आश्रय असणारी 'गो-व्यक्ती' (गाय) ओढली जाते; तसेच मंचांचे (खाटांचे) ओरडणे संभवत नाही म्हणून स्वतःच्या ओरडण्याच्या क्रियेच्या सिद्धीसाठी मंचावर बसलेले पुरुष ओढले जातात (लक्षित केले जातात). तसेच 'गंगा' या शब्दाने वाच्य असणाऱ्या जलप्रवाहामध्ये गवळ्यांची वस्ती संभवत नाही म्हणून 'गंगा' हा शब्द स्वतःच्या अभिधेय असणाऱ्या जलप्रवाहाच्या जवळचा 'तीर' (काठ) लक्षित करतो. उपचाराच्या अनेक प्रकारांमुळे उपचारमिश्रित लक्षणा देखील अनेक प्रकारची असू शकते. जसे की, कोठे कारणात कार्याचे उपचार केले जाते, जसे “आयुष्य हे तूप आहे” (आयु घृतम्). कोठे कारण आणि कार्यात अभेद असतो, जसे “आयुष्य हेच हे आहे” (आयुरेवेदम्). कोठे उपमानात उपमेयाचा उपचार केला जातो, जसे “बाहिक हा बैल आहे” (गो बाहिकः). कोठे त्यांचा अभेद असतो, जसे “हा बैलच आहे” (गोरेवायम्). कोठे त्याच्या आधारावरून त्याचे व्यपदेशन (नाव) होते, जसे “दिवा ठेवलेले भांडे म्हणजे दिवा” (प्रदीपस्था कपल्लिका प्रदीपः). कोठे त्याच्या कर्माच्या संबंधाने त्याचे व्यपदेशन होते, जसे “हा सुतार नसला तरी सुतार आहे” (अवर्धकी अपि वर्धकी अयम्). कोठे स्वामी-सेवक संबंधाने, जसे “राजाशी संबंधित पुरुष हा राजाच आहे” (राजसंबंधी पुरुषो राजा). कोठे अवयवामध्ये समुदायाचे व्यपदेशन होते, जसे “वस्त्राच्या एका भागात वस्त्र हा शब्द” (पटैकदेशे पटशब्दः) इत्यादी। Lakkhaṇāya nissayo saddo lakkhaṇiko. Byañjanasabhāvo pana parapariyāyo saddassa tatiyo byāpāro. Tassa nissayo saddo byañjanako. Iccetaṃ tiṇṇaṃ saddānaṃ vasena atthopi tividho hoti vācco lakkhaṇiyo byaṅgyoti. Tattha byaṅgyoyevattho bandhasatthā vuccate. Teneva padhānabyaṅgyo bandho uttamo, apadhānabyaṅgyo majjhimo, abyaṅgyo adhamo, byaṅgyena vinā bandho nijjīvo siyāti pubbācariyānaṃ pavatti, sabhāvavutti bandhopi tu nijjīvoti nāsaṅkanīyo. Yasmā kavīnaṃ lokavohārakosallaṃ sabhāvavuttiyeva gameti. Yo hi sakalalokaṭṭhitiṃ na jānāti, so kaviyeva na hotīti. लक्षणावर आश्रित असणारा शब्द 'लाक्षणिक' असतो. व्यंजना स्वभाव (व्यंग्य अर्थ प्रकट करणे) हा शब्दाचा तिसरा व्यापार आहे, जो दुसऱ्या पर्यायाने ओळखला जातो. त्यावर आश्रित असणारा शब्द 'व्यंजक' असतो. अशा प्रकारे या तीन शब्दांच्या आधारे अर्थ देखील तीन प्रकारचा असतो - वाच्य, लक्षणीय (लक्ष्य) आणि व्यंग्य. त्यामध्ये व्यंग्य अर्थालाच काव्याचा (बंधाचा) आत्मा म्हटले जाते. म्हणूनच प्रधान व्यंग्य असणारे काव्य उत्तम, अप्रधान व्यंग्य असणारे मध्यम आणि व्यंग्य नसलेले काव्य अधम मानले जाते. व्यंग्याशिवाय काव्य निर्जीव असते, अशी पूर्वाचार्यांची धारणा आहे. परंतु स्वभावोक्ती काव्य देखील निर्जीव आहे अशी शंका घेऊ नये. कारण कवींचे लोकव्यवहारातील कौशल्य स्वभावोक्तीमधूनच प्रकट होते. जो संपूर्ण जगाची स्थिती जाणत नाही, तो कवीच होऊ शकत नाही। Athettha tividhampi atthaṃ tādisajanāvabodhatthaṃ samudāharissāma ‘‘munindavadanambhoje’’tyādi. Ettha vāṇīsaddassa saddhammasaṅkhāto attho vāccattho. Vāṇī nāma cetanā, tassaṃ yāva devatatthaṃ nāropyate, tāva tappatī attano manosampīṇanaāsīsanā na saṃgacchatīti vākyasāmatthiyāyeva vāṇiyaṃ sāyamocityabhedena devatāsaddassa āropitottho lakkhaṇiyo. Tathā vadanasaddassāpi mukhaṃ vāccattho. Ambhojasaddassa samāropitottho lakkhaṇiyo. Manosampīṇanassa tu aññathā anupapattiyā passaddhyādikkamena yathābhūtāvabodhasambhavā anāyāsena [Pg.27] vicittānekasaddatthapaṭibhānena ganthaparisamattisaṅkhātā yathicchitatthanipphatti hoteva, ayaṃ byaṅgyattho. Tabbācakā saddā vācakalakkhaṇikabyañjakā hontīti evaṃ sabbattha saddatthavicāro gantabbo. आता येथे त्या प्रकारच्या लोकांच्या आकलनासाठी तिन्ही प्रकारच्या अर्थांचे उदाहरण देऊ, जसे की “मुनींद्रवदनांभोजे” इत्यादी. येथे 'वाणी' शब्दाचा सद्धम्म नावाचा अर्थ हा वाच्य अर्थ आहे. वाणी म्हणजे चेतना; जोपर्यंत तिच्यावर देवतेचा आरोप केला जात नाही, तोपर्यंत तिच्याकडून स्वतःच्या मनाला आनंद देणारी प्रार्थना सुसंगत ठरत नाही. म्हणून वाक्याच्या सामर्थ्यामुळेच वाणीमध्ये योग्यतेच्या भेदाने देवता शब्दाचा आरोपित अर्थ हा लक्षणीय (लक्ष्य) अर्थ आहे. तसेच 'वदन' शब्दाचा 'मुख' हा वाच्य अर्थ आहे. 'अंभोज' (कमळ) शब्दाचा आरोपित अर्थ लक्षणीय आहे. मनाच्या आनंदाची इतर प्रकारे अनुपपत्ती असल्यामुळे, प्रसन्नता इत्यादी क्रमाने यथाभूत ज्ञानाचा संभव होत असल्यामुळे, अनायासाने विविध आणि अनेक शब्दार्थांच्या प्रतिभेने ग्रंथाच्या समाप्तीरूप इच्छित अर्थाची निष्पत्ती होतेच; हा व्यंग्य अर्थ आहे. त्याचे वाचक असणारे शब्द वाचक, लाक्षणिक आणि व्यंजक असतात. अशा प्रकारे सर्वत्र शब्द आणि अर्थाचा विचार केला पाहिजे। Tamevaṃ yathāvuttabandhasarīraṃ katividhamiccāha ‘‘pajje’’ccādi. Ayaṃ yathāvutto bandho bandhasarīraṃ tidhā bhave tippakārena siyā, nādhikaṃ nāpyūnaṃ. Kathaṃ? Pajjagajjavimissānaṃ bhedena pajjasabhāvādīnaṃ visesena tidhā bhaveti pakataṃ. Tattha pajjaṃ nāma amhehiyeva viracitavuttodayākhye chandasi nirūpitā vuttajātippabhedā catuppadikatthā nirūpito muttakādipi vuttajātippakāroyeva. Tenevettha tesamadassanaṃ. Tesu ekagāthā niṭṭhitatthā sappadhānā gāthantarānirapekkhā muttakaṃ, ekakriyādānena aññamaññasāpekkhā niṭṭhitatthā paccekaṃ aniṭṭhitatthā gāthā kulakaṃ, nānābhittiyo bhinnakiriyo sappadhānā gāthā koso viya ṭhapitā koso, ekabhittipadosādikaṃ vaṇṇetuṃ samudāyena pavattā bhinnakriyā gāthā saṅghāto, sopi catubbidho pajjappakāro yathāvuttasaggabandhovāti viññātabbaṃ. Gajjaṃ nāma pādasanniṭṭhānarahito syādyantatyādyantappabandho. Tassa tu dve pakārā ākhyāyikā, kathāti. Vimissaṃ pajjagajjamayaṃ nāṭakappakaraṇādi, campū jātakamālādikā ca. अशा प्रकारे वर सांगितलेले काव्याचे शरीर (रचना) किती प्रकारचे आहे, हे सांगण्यासाठी “पद्य” इत्यादी म्हटले आहे. हे वर सांगितलेले काव्यशरीर तीन प्रकारचे असते, त्यापेक्षा जास्तही नाही आणि कमीही नाही. कसे? पद्य, गद्य आणि मिश्र यांच्या भेदाने पद्यस्वभाव इत्यादींच्या विशेषत्वाने ते तीन प्रकारचे होते, हे स्पष्ट आहे. त्यामध्ये 'पद्य' म्हणजे आम्हीच रचलेल्या 'वृत्तोदय' नावाच्या छंदशास्त्रात निरूपित केलेले, वृत्त आणि जातीच्या भेदांनी युक्त, चार चरणांचे आणि मुक्तक इत्यादी वृत्तजातींच्या प्रकारांचेच निरूपण होय. म्हणूनच येथे त्यांचे दर्शन घडवले नाही. त्यामध्ये एकच गाथा जिचा अर्थ पूर्ण झाला आहे, जी मुख्य आहे आणि दुसऱ्या गाथेची अपेक्षा ठेवत नाही, तिला 'मुक्तक' म्हणतात. एकाच क्रियेच्या संबंधाने एकमेकांवर अवलंबून असणाऱ्या, अर्थ पूर्ण करणाऱ्या परंतु स्वतंत्रपणे अर्थ पूर्ण न करणाऱ्या गाथांच्या समूहाला 'कुलक' म्हणतात. विविध आश्रय असणाऱ्या, भिन्न क्रिया असणाऱ्या आणि मुख्य असणाऱ्या गाथा कोशाप्रमाणे एकत्र ठेवल्यास त्याला 'कोश' म्हणतात. एकाच भिंतीच्या भागाचे इत्यादींचे वर्णन करण्यासाठी समुदायाने प्रवृत्त झालेल्या आणि भिन्न क्रिया असणाऱ्या गाथांना 'संघात' म्हणतात. हा चार प्रकारचा पद्यप्रकार देखील वर सांगितलेल्या सर्गबंधाप्रमाणेच (महाकाव्याप्रमाणेच) समजावा. 'गद्य' म्हणजे चरणांच्या बंधनाशिवाय असणारा, सुबंत आणि तिङंत पदांचा प्रबंध होय. त्याचे दोन प्रकार आहेत - आख्यायिका आणि कथा. 'मिश्र' म्हणजे पद्य आणि गद्य यांनी युक्त असणारे नाटक, प्रकरण इत्यादी, आणि चंपू काव्य जसे की जातकमाला इत्यादी। 8. Idāni sañjānanābhilāsīnaṃ alaṅkāranissitaṃ bandhasarīraṃ, sova bandhoti adhikataṃ, ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti pasiddhakuṇḍalittānuvādena appasiddhassa devadattattavidhānaṃ viya dassento ‘‘bandho’’ccādimāha. Tattha bandho nāma ca bandhanaṃ pana. Dosavajjitā saddatthanissitadosehi pariccattā, te vā vajjitā etehi tādisā. Sahitā aññamaññānurūpatthena sahabhāvaṃ gatā. Saddatthā saddo, [Pg.28] attho ca. Evaṃpakārehi tu īdisasaddatthānaṃ viññūnaṃ tuṭṭhijanakaaññamaññānurūpaguṇasahitānaṃ bhāvoti vacanatthena ‘‘sāhicca’’miti vadanti. Saddatthāti ettha saddatthānaṃ kiṃ nānākaraṇanti? Saddo pana atthappatītiyaṃ attano mukhyabyāpāraṃ lakkhaṇabyāpāraṃ byañjanasabhāvabyāpārañceti tividhaṃ byāpārabhedena. Kamato vācako lakkhaṇiko byañjanako ceti tividho. Tathā atthopi vācco lakkhaṇiyo byaṅgyo cebhi tividho. Atra tu vācako saddo attanā dīpetabbamukhyatthassa jātiguṇakriyādabbabhedena catubbidhattā sayampi jātiguṇakriyādabbasaddavasena catubbidho. Vācakasaddassa mukhyabyāpāro ‘‘abhidhā’’ti ca voharīyati. So mukhyabyāpāro jātyādīhi abyavahitattheva vattate. Tathā hi ‘‘go nīlaṃ pācako visāṇi’’ccādo goādisaddānaṃ mukhyabyāpāro gopiṇḍanīlapaṭapācakakattusiṅgīti dabbānaṃ visesanabhūtajātiguṇakriyādabbesveva pavattati, na pana jātyādīnaṃ nissayabhūtagopiṇḍādīsūti. Vuttaṃ hi– ८. आता, ज्यांना जाणून घेण्याची इच्छा आहे त्यांच्यासाठी अलंकारावर आश्रित असणारे काव्यशरीर, तेच काव्य आहे हे अधिकृत करून, “जो कुंडल परिधान करणारा आहे, तो देवदत्त आहे” या प्रसिद्ध कुंडलाच्या अनुवादाने देवदत्तत्वाचे विधान केल्याप्रमाणे दाखवून देत “बंधः” (काव्य) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'बंध' म्हणजे रचना होय. 'दोषवर्जित' म्हणजे शब्द आणि अर्थाशी संबंधित दोषांनी रहित असणारे. 'सहित' म्हणजे एकमेकांना अनुरूप अशा अर्थाने सहभाव प्राप्त झालेले. 'शब्दार्थ' म्हणजे शब्द आणि अर्थ. अशा प्रकारे, विद्वानांना आनंद देणाऱ्या आणि एकमेकांना अनुरूप अशा गुणांनी युक्त असणाऱ्या शब्द आणि अर्थांच्या भावाला 'साहित्य' (साहिच्च) असे म्हणतात. 'शब्दार्थ' यामध्ये शब्द आणि अर्थांचे काय वेगळेपण आहे? शब्द हा अर्थाच्या प्रतीतीमध्ये स्वतःचा मुख्य व्यापार, लक्षण व्यापार आणि व्यंजना स्वभाव व्यापार अशा तीन प्रकारच्या व्यापारांच्या भेदाने तीन प्रकारचा असतो. क्रमाने तो वाचक, लाक्षणिक आणि व्यंजक असा तीन प्रकारचा आहे. तसेच अर्थ देखील वाच्य, लक्षणीय आणि व्यंग्य असा तीन प्रकारचा आहे. येथे 'वाचक' शब्द स्वतः प्रकाशित करावयाच्या मुख्य अर्थाच्या जात, गुण, क्रिया आणि द्रव्य या भेदांमुळे चार प्रकारचा असल्यामुळे, स्वतः देखील जात, गुण, क्रिया आणि द्रव्य शब्दांच्या रूपाने चार प्रकारचा होतो. वाचक शब्दाच्या मुख्य व्यापाराला 'abhidhā' (अभिधा) असे देखील म्हटले जाते. तो मुख्य व्यापार जाती इत्यादींनी थेट संबंधित असणाऱ्या अर्थामध्येच प्रवृत्त होतो. जसे की, “गाय, निळा, स्वयंपाकी, शिंगे असलेला” इत्यादींमध्ये गाय इत्यादी शब्दांचा मुख्य व्यापार हा गोपिंड (गाईचे शरीर), निळे वस्त्र, स्वयंपाक करणारा कर्ता आणि शिंगे असलेले द्रव्य यांच्या विशेषण असणाऱ्या जात, गुण, क्रिया आणि द्रव्यांमध्येच प्रवृत्त होतो, परंतु जाती इत्यादींचा आश्रय असणाऱ्या गोपिंड इत्यादींमध्ये प्रवृत्त होत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे की– ‘‘Visesyaṃ nābhidhā gacche, khīṇasatti visesane’’ti. “अभिधा (शब्दाची मुख्य शक्ती) विशेष्यापर्यंत पोहोचत नाही, कारण तिची शक्ती विशेषणामध्येच क्षीण झालेली असते.” Tassattho – visesane visesanabhūtajātyādimhi khīṇasatti khīṇabyāpāravatī abhidhā mukhyabyāpārova visesyaṃ dabbaṃ na gacche na pāpuṇātīti. त्याचा अर्थ असा आहे – विशेषणामध्ये, जे विशेषणभूत जाती इत्यादी आहेत, त्यामध्ये क्षीण शक्ती आणि क्षीण व्यापार असलेली 'अभिधा' (मुख्य व्यापारच) विशेष्य अशा द्रव्याला प्राप्त होत नाही किंवा पोहोचत नाही. Jātyādīnaṃ nissayagopiṇḍādikaṃ abhidhā na vadati ce, evañca sati ‘‘go gacchati, nīlaṃ nivāseti, pācako āgacchati, siṅgī dhāvati’’ccādīsu jātyādivisiṭṭhagopiṇḍādīnaṃ goādisaddassa kathaṃ vācakattaṃ yujjatīti? Dabbādhīnajātiguṇādīsu vuttesu tabbisiṭṭhassa dabbassa pariyāyato vācakattā. Nippariyāyato pana suddhalakkhaṇabyāpārasseva visayo. Lakkhaṇabyāpāropi suddho upacāramissoti duvidho. [Pg.29] Tattha suddho lakkhaṇabyāpāro jātyādivajjitatthavisayo. Tathā hi ‘‘go gacchati, nīlaṃ nivāseti, pācako āgacchati, siṅgī dhāvati, mañcā ugghosenti, gaṅgāyaṃ ghoso’’tyādīsu jātiguṇakriyāsiṅgadabbamañcagaṅgādīnaṃ gamanādīhi yogāsambhavato jātiguṇādayo atikkamma yathākkamaṃ gamananivāsanaāgamanadhāvanaugghosanaghosādīnaṃ nissayabhūtagopiṇḍādayo parāmasati. जर अभिधा जाती इत्यादींचा आश्रय असलेल्या गोपिंड (गाईचे शरीर) इत्यादींना सांगत नसेल, तर असे असताना 'गाय जाते, निळा (वस्त्र) नेसतो, आचारी येतो, शिंग असलेला धावतो' इत्यादींमध्ये जाती इत्यादींनी विशिष्ट असलेल्या गोपिंड इत्यादींना 'गो' (गाय) इत्यादी शब्दांचे वाचकत्व कसे योग्य ठरेल? द्रव्याच्या अधीन असलेल्या जाती, गुण इत्यादींचे कथन केले असता, त्याने विशिष्ट असलेल्या द्रव्याचे पर्यायाने वाचकत्व सिद्ध होते. परंतु निष्पर्यायाने (थेटपणे) हा केवळ शुद्ध लक्षणा व्यापाराचाच विषय आहे. लक्षणा व्यापार सुद्धा 'शुद्ध' आणि 'उपचारमिश्र' असा दोन प्रकारचा आहे. त्यामध्ये शुद्ध लक्षणा व्यापार हा जाती इत्यादींनी रहित असलेल्या अर्थाचा विषय आहे. तसेच, 'गाय जाते, निळा नेसतो, आचारी येतो, शिंग असलेला धावतो, खाटा ओरडतात, गंगेवर घोष (वस्ती) आहे' इत्यादींमध्ये जाती, गुण, क्रिया, शिंग, द्रव्य, मंचक, गंगा इत्यादींचा गमनादी क्रियांशी संबंध असणे असंभव असल्यामुळे, जाती, गुण इत्यादींचे उल्लंघन करून अनुक्रमे गमन, नेसणे, आगमन, धावणे, ओरडणे, घोष इत्यादींचा आश्रय असलेल्या गोपिंड इत्यादींचा निर्देश केला जातो. Misso tu upacārabhedena bahuvidho. Tathā hi katthaci kāraṇe kāriyamupacarīyate, yathā ‘‘āyughata’’nti, ettha āyuvaḍḍhanakāraṇabhūte ghate kāriyabhūtaāyuno vohāro āropito hoti. Uparipi upacāro yathāyogaṃ yojetabbo. Ataṃsabhāve hi taṃsabhāvāropanaṃ upacāro. Katthaci kāraṇakāriyānamabhedo, yathā ‘‘āyuyeva ghata’’nti. Katthaci upameyyaupamānopacāro, yathā ‘‘go bāhiko’’ti. Katthaci upamānaupameyyānamabhedo, yathā ‘‘goyevāyaṃ bāhiko’’ti. Katthaci tadādhāratāya tadūpacāro, yathā ‘‘padīpaṭṭhā kapallikā padīpo’’ti. Katthaci kriyāsambandhena taṃbyapadeso, yathā ‘‘avaḍḍhakīpi vaḍḍhakī aya’’nti. Katthaci saṃsāmisambandhena taṃbyapadeso, yathā ‘‘rājavallabhopi rājā aya’’nti. Katthaci avayave samudāyabyapadeso, yathā ‘‘paṭo daḍḍho’’ti. Iminā mukhena upacārabhedo daṭṭhabbo. Byañjanasabhāvabyāpāro eva ‘‘dhana’’nti ca vuccati, tassa tatiyabyāpārassa visayo tādisavākyameva vāti daṭṭhabbo. मिश्र (उपचारमिश्र लक्षणा) तर उपचाराच्या भेदाने अनेक प्रकारचा आहे. जसे की, कोठे कारणावर कार्याचा उपचार केला जातो, जसे 'आयुष्य हेच तूप' (आयुघृतम्), येथे आयुष्य वाढवण्यास कारणीभूत असलेल्या तुपामध्ये कार्यरूप आयुष्याचा व्यवहार आरोपित केला जातो. पुढेही उपचाराची योजना योग्यतेनुसार करावी. कारण तद्रूप नसलेल्या गोष्टीवर तद्रूपतेचा आरोप करणे म्हणजेच 'उपचार' होय. कोठे कारण आणि कार्यात अभेद असतो, जसे 'आयुष्य म्हणजेच तूप'. कोठे उपमेय आणि उपमानाचा उपचार असतो, जसे 'बाहीक (मूर्ख माणूस) हा बैल आहे'. कोठे उपमान आणि उपमेयाचा अभेद असतो, जसे 'हा बाहीक बैलच आहे'. कोठे त्याच्या आधारावर त्याचा उपचार असतो, जसे 'दिव्याचा आधार असलेली पणती म्हणजे दिवाच'. कोठे क्रियासंबंधामुळे तसा निर्देश केला जातो, जसे 'सुतार नसलेलाही हा सुतार आहे'. कोठे स्वामी-सेवक संबंधामुळे तसा निर्देश केला जातो, जसे 'राजाचा आवडता असलेलाही हा राजाच आहे'. कोठे अवयवावर समुदायाचा निर्देश केला जातो, जसे 'वस्त्र जळाले'. या प्रकारे उपचाराचे भेद समजून घ्यावेत. व्यंजना स्वभाव असणाऱ्या व्यापारालाच 'ध्वनी' (किंवा धन) असेही म्हटले जाते, आणि त्या तिसऱ्या व्यापाराचा विषय तशाच प्रकारचे वाक्य आहे, असे समजावे. Ettha byaṅgyatthaṃ bandhassa jīvitamiti ca, byaṅgyatthapadhānaṃ bandhamuttamanti ca, byaṅgyatthapadhānarahitaṃ majjhimanti ca, abyaṅgyabandhaṃ adhamamiti ca vadanti. Honti cettha – येथे व्यंग्यार्थाला रचनेचे (काव्याचे) जीवित (प्राण) म्हणतात, व्यंग्यार्थ प्रधान असलेल्या रचनेला 'उत्तम' म्हणतात, व्यंग्यार्थ प्राधान्य नसलेल्या रचनेला 'मध्यम' म्हणतात, आणि व्यंग्यार्थ नसलेल्या रचनेला 'अधम' म्हणतात. आणि याविषयी पुढील श्लोक आहेत – Atthappatītiyaṃ sadda-byāpāro tividho bhave; Mukhyo lakkhaṇabyañjana-sabhāvo cāti ettha tu. अर्थाच्या प्रतीतीमध्ये शब्दाचा व्यापार तीन प्रकारचा असतो; मुख्य (अभिधा), लक्षणा आणि व्यंजना स्वभावाचा, असे येथे समजावे. Abhidhāparapariyāyo, [Pg.30] byāpāro paṭhamo bhave; Dhanantāparapariyāyo, byāpāro tatiyo puna. पहिला व्यापार हा 'अभिधा' या दुसऱ्या पर्यायाने ओळखला जातो; आणि तिसरा व्यापार हा 'ध्वनी' (किंवा धन) या दुसऱ्या पर्यायाने ओळखला जातो. Mukhyo nirantaratthesu, lakkhaṇā tu tirohite; Atthe’taro tu vākyassa, attheyeva pavattati. मुख्य व्यापार हा व्यवधान नसलेल्या (थेट) अर्थांमध्ये प्रवृत्त होतो, तर लक्षणा ही मुख्य अर्थ लुप्त (बाधित) झाल्यावर प्रवृत्त होते; आणि दुसरा (व्यंजना व्यापार) हा वाक्याच्या अर्थामध्येच प्रवृत्त होतो. Byāpārassa pabhedena, tidhā saddopi vācako; Lakkhaṇiko byañjakoti, tadatthopi tidhā mato. व्यापाराच्या भेदाने शब्द सुद्धा तीन प्रकारचा होतो – वाचक, लाक्षणिक आणि व्यंजक; आणि त्याचा अर्थ सुद्धा तीन प्रकारचा मानला गेला आहे. Vācco lakkhaṇiyo byaṅgyo-ccevaṃ saddesu vācako; Jātiguṇakriyādabba-bhedena so catubbidho. शब्दांमध्ये वाच्य, लाक्षणिक आणि व्यंग्य अशा अर्थांपैकी वाचक अर्थ, जाती, गुण, क्रिया आणि द्रव्य यांच्या भेदाने चार प्रकारचा असतो. Vāccatthassa catuddhāva, bhinnattā jātiādito; Jātyādīnaṃ pabhedena, tathā lakkhaṇiko mato. वाच्य अर्थ हा जाती इत्यादींच्या भेदाने चार प्रकारचाच भिन्न असल्यामुळे, जाती इत्यादींच्या भेदाने लाक्षणिक अर्थ देखील तसाच (चार प्रकारचा) मानला गेला आहे. Upacārabahuttena, bhede satipi tassa tu; Byañjako tu anaññattā, visuṃ tehi na vuccatīti. उपचाराच्या बहुत्वामुळे त्याचे अनेक भेद होत असले तरी, व्यंजक अर्थ हा अनन्यतेमुळे त्यांच्यापासून वेगळा सांगितला जात नाही. Lakkhaṇato evaṃ veditabbaṃ – ‘‘munindavadanambhoje’’ tyādigāthāyaṃ vadanasaddassa mukhattho vāccattho, āropitaambhojattho lakkhaṇiyattho. Ambhojasaddassa padumattho vāccattho, upacaritamukhattho lakkhaṇiyattho. Vāṇisaddassa saddhammasaṅkhāto attho vāccattho, āropitadevatāattho lakkhaṇiyattho. Ettha āsīsanā nāma yathāvuttanayena puññātisayatā, tato idha abhimatatthabādhakākusalanivāraṇañca kusalānamanubalappadānañca tato kāyacittapīḷāvigamo ca tato sukhappaṭilābho ca tato cittasamādhānañca tatoyeva anekavidhatthāvabodho ca tato abhimataganthaparisamatti ca bhavatītyayaṃ vākyasāmatthiyato laddhattho byaṅgyatto. Taṃtaṃatthappakāsakā saddā vācakalakkhaṇikabyañjanakā nāma bhavanti. Evaṃ saddasaddatthavicāro veditabbo. लक्षणावरून असे जाणावे – 'मुनिन्दवदनम्भोने' (मुनींद्रांच्या मुखकमलात) इत्यादी गाथेमध्ये 'वदन' शब्दाचा मुख्य अर्थ हा वाच्य अर्थ आहे, आणि आरोपित 'अम्भोज' (कमळ) अर्थ हा लाक्षणिक अर्थ आहे. 'अम्भोज' शब्दाचा 'कमळ' हा वाच्य अर्थ आहे, आणि उपचारित 'मुख' हा लाक्षणिक अर्थ आहे. 'वाणी' शब्दाचा सद्धम्म नावाचा अर्थ हा वाच्य अर्थ आहे, आणि आरोपित 'देवता' हा लाक्षणिक अर्थ आहे. येथे 'आशीर्वाद' (आसीसना) म्हणजे वर सांगितलेल्या पद्धतीने पुण्याचा अतिशय (उत्कर्ष) होय, त्यामुळे येथे इष्ट अर्थाला बाधा आणणाऱ्या अकुशलाचे निवारण आणि कुशलांना बळ देणे, त्यामुळे काय आणि चित्ताच्या पीळेचा (पीडेचा) नाश, त्यामुळे सुखाची प्राप्ती, त्यामुळे चित्ताची एकाग्रता (समाधान), आणि त्यामुळेच अनेक प्रकारच्या अर्थांचे आकलन आणि त्यामुळे इष्ट ग्रंथाची समाप्ती होते, हा वाक्याच्या सामर्थ्यावरून प्राप्त झालेला अर्थ 'व्यंग्यार्थ' आहे. त्या त्या अर्थाचे प्रकाशन करणारे शब्द अनुक्रमे वाचक, लाक्षणिक आणि व्यंजक असे असतात. अशा प्रकारे शब्द आणि शब्दाच्या अर्थाचा विचार जाणावा. Idāni [Pg.31] pakāsitabandhassa bhedaṃ vadati ‘‘pajjā’’dinā. Ayaṃ vuttalakkhaṇo bandho pajjagajjavimissānaṃ bhedena gāthācuṇṇiyatadubhayamissānaṃ vasena tidhā bhave. Saddo ca attho ceti ca, sahabhāvaṃ itā pattāti ca, dosehi vajjitā, dose vā vajjitā yehīti ca, pajjañca gajjañca vimissañceti ca viggaho. Iha pajjaṃ nāma muttakakulakakosakasaṅghātavasena catuppabhedaṃ chandasi niddiṭṭhavuttavisesaviracitaṃ catuppadikagāthābandhaṃ. Tattha muttakaṃ nāma niṭṭhitatthā sappadhānā ekā gāthā, kulakaṃ nāma paccekamaniṭṭhitatthā aññamaññasāpekkhā ekakriyādvārikā nānāgāthā, kosako nāma nānāvidhavaṇṇanābhūmikā bhinnakriyādvārappavattā sappadhānā gāthārāsi, saṅghāto nāma sañcyākālādiekavaṇṇanābhūminissitā bhinnakriyāsamudāyena pavattā gāthā. Gajjaṃ nāma aniyatapado ākhyāyikākathāvasena dvippabhedo syādyantatyādyanto vacanappabandho. Misso pana imehi dvīhi saṃmisso nāṭakapakaraṇādi ca jātakamālādicampū ca. आता प्रकाशित केलेल्या रचनेचे (काव्याचे) भेद 'पद्य' इत्यादी शब्दांनी सांगतात. ही वर सांगितलेली लक्षणे असलेली रचना पद्य, गद्य आणि मिश्र यांच्या भेदाने, म्हणजेच गाथा, चूर्णिका आणि त्या दोन्हीच्या मिश्रणाने तीन प्रकारची होते. 'शब्द आणि अर्थ', 'सहभाव प्राप्त झालेले', 'दोषांनी रहित' किंवा 'ज्यांच्याद्वारे दोष वर्ज्य केले जातात', आणि 'पद्य, गद्य व मिश्र' असा हा विग्रह आहे. येथे 'पद्य' म्हणजे मुक्तक, kulak (कुलक), कोशक आणि संघात यांच्या भेदाने चार प्रकारची, छंदःशास्त्रात निर्दिष्ट केलेल्या विशिष्ट वृत्तांनी रचलेली चार चरणांची गाथारचना होय. त्यामध्ये 'मुक्तक' म्हणजे पूर्ण अर्थ असलेली, स्वतः प्रधान असलेली एक गाथा होय; 'कुलक' म्हणजे प्रत्येक गाथेचा अर्थ पूर्ण नसलेली, एकमेकांवर अवलंबून असलेली आणि एकाच क्रियापदाशी जोडलेली अनेक गाथांची रचना होय; 'कोशक' म्हणजे विविध प्रकारच्या वर्णनांवर आधारित, वेगवेगळ्या क्रियापदांनी युक्त असलेली, स्वतः प्रधान असलेल्या गाथांचा समूह होय; 'संघात' म्हणजे संचय, काळ इत्यादी एकाच वर्णनाच्या विषयावर आधारित, वेगवेगळ्या क्रियापदांच्या समूहाने प्रवृत्त झालेली गाथारचना होय. 'गद्य' म्हणजे अनियत (नियम नसलेले) पद असलेली, आख्यायिका आणि कथा यांच्या भेदाने दोन प्रकारची, सुबंत आणि तिङंत यांनी युक्त असलेली वाक्यरचना होय. आणि 'मिश्र' म्हणजे या दोन्हीचे मिश्रण असलेली, जसे नाटक, प्रकरण इत्यादी आणि जातकमाला इत्यादी चंपूकाव्य होय. 9. ९. Nibandho cā’nibandho ca, puna dvidhā niruppate; Taṃ tu pāpentya’laṅkārā, vindanīyatarattanaṃ. निबंध (बद्ध रचना) आणि अनिबंध (मुक्त रचना) अशा प्रकारे पुन्हा दोन प्रकार सांगितले जातात; आणि अलंकार त्या रचनेला अधिक आस्वाद घेण्यायोग्य (सुंदर) बनवतात. 9. Evaṃ tippakāraṃ bandhasarīraṃ vatvā idāni aññathāpi dassetumāha ‘‘nibandhocā’nibandho ca, puna dvidhā niruppate’’ iti. Puna bhiyyo yathāvutto pajjamayabandho dvidhā dvippakārena niruppate nicchīyate. Kathaṃ? Nibandho ca tadekadesabhūtehi muttakādīhi catūhi saggabandhādivasena bandho ca anibandho ca kevalaṃ muttakavasenāti evaṃ dvidhā niruppate iti pakataṃ. Nanu tassetassa yathāvuttavātimayassa sakkaṭaṃ pākataṃ apabbhaṃso pesācikaṃ missañceti pañcavidhattaṃ vatvā ‘‘sakkaṭaṃ nāma devatābhāsā. Pākataṃ catubbidhaṃ sakkaṭehi vaṇṇaññattamattena uppannattā [Pg.32] mahindasindhavādi tabbhavaṃ, tassamaṃ hiriharakamalādi, mahāraṭṭhādidesapasiddhaṃ desīyaṃ, tabbhavādīhi sammissaṃ missaṃ. Ābhīrādīnaṃ vācā apabbhaṃso, so ca pākataṃ viya catubbidho, tividho ca nāgaraupanāgaravuddhabhedena. Pisācānaṃ vacanaṃ pesācikaṃ. Sabbesaṃ vasena missa’’nti sakkaṭādīnaṃ lakkhaṇaṃ vuttaṃ. Tathā ‘‘siṅgārappadhānanaccasaṅkhātalāsyādīnaṃ paṭipādakatthena lāsyādikamabhinayappadhānattā dassanīyaṃ, itaraṃ kabbaṃ savanīya’’nti duvidhaṃ vuttaṃ, evaṃ pubbācariyehi bhāsābhedena vuttaṃ pañcavidhattaṃ, viniyogabhedena vuttaṃ duvidhattañca idha kasmā na vuttanti? Saccaṃ, tathāpi tadevamidhānupayogitāya na vuttanti veditabbaṃ. ९. अशा प्रकारे तीन प्रकारच्या 'बंधशरीरा'चे (रचना-शरीराचे) वर्णन करून, आता दुसऱ्या प्रकारे दर्शवण्यासाठी "निबंध आणि अनिबंध, पुन्हा दोन प्रकारे निरूपण केले जाते" असे म्हटले आहे. पुन्हा अधिक प्रमाणात, पूर्वोक्त पद्यमय बंध दोन प्रकारे (दोन प्रकारांनी) निरूपित केला जातो, निश्चित केला जातो. कसा? निबंध म्हणजे त्याच्याच एक भाग असलेल्या मुक्तक इत्यादी चार प्रकारांनी सर्गबंधादींच्या (महाकाव्यादींच्या) स्वरूपात बांधलेला आणि अनिबंध म्हणजे केवळ मुक्तक स्वरूपात असलेला; अशा प्रकारे दोन प्रकारांनी निरूपित केला जातो, हे प्रस्तुत आहे. शंका अशी की, त्या पूर्वोक्त वाणीमय बंधाचे 'सक्कठ' (संस्कृत), 'पाकत' (प्राकृत), 'अपब्भंस' (अपभ्रंश), 'पेसाचिक' (पैशाचिक) आणि 'मिस्स' (मिश्र) असे पाच प्रकार सांगून: "सक्कठ म्हणजे देवांची भाषा. पाकत हे चार प्रकारचे आहे - सक्कठ भाषेतील वर्णांच्या केवळ फरकाने उत्पन्न झाल्यामुळे 'तब्भव' (तद्भव) जसे की महिंद, सिंधव इत्यादी; त्याच्याशी समान असलेले 'तस्सम' (तत्सम) जसे की हरि, हर, कमल इत्यादी; महाराष्ट्र इत्यादी देशांमध्ये प्रसिद्ध असलेले 'देसीय' (देशीय); आणि तब्भव इत्यादींशी संमिश्र असलेले 'मिस्स' (मिश्र). आभीरादींची (गोपाळांची) भाषा म्हणजे 'अपब्भंस' (अपभ्रंश), ती प्राकृताप्रमाणे चार प्रकारची आहे आणि नागर, उपनागर व वृद्ध अशा भेदांनी तीन प्रकारची आहे. पिशाचांची भाषा म्हणजे 'पेसाचिक' (पैशाचिक). सर्वांच्या मिश्रणाने 'मिस्स' (मिश्र) होते" असे सक्कठ इत्यादींचे लक्षण सांगितले आहे. तसेच, "शृंगारप्रधान नृत्यात्मक लास्यादींचे प्रतिपादन करण्याच्या अर्थाने, अभिनयाची प्रधानता असल्यामुळे लास्यादी हे 'दसनीय' (दर्शनीय) आहे आणि इतर काव्य 'सवनीय' (श्रवणीय) आहे" असे दोन प्रकार सांगितले आहेत. मग पूर्व आचार्यांनी भाषाभेदाने सांगितलेले पाच प्रकार आणि विनियोगभेदाने सांगितलेले दोन प्रकार येथे का सांगितले नाहीत? हे सत्य आहे, तरीही ते येथे अनुपयुक्त असल्यामुळे सांगितले नाही, असे समजावे. Evamalaṅkārādhiṭṭhānabhāvena paṭhamaṃ bandhasarīraṃ dassetvā idāni hārakeyūrādinā purisasarīramiva bandhasarīraṃ saddālaṅkāraatthālaṅkārehi vindanīyataraṃ hotīti dassetumāha ‘‘taṃ tu’’ iccādi. Tusaddo visesavacanicchāyaṃ. Taṃ bandhasarīraṃ tu alaṅkārā alaṅkariyati taṃ bandhasarīrametehīti pasādādayo saddālaṅkārā, sabhāvavutyādayo atthālaṅkārā ca vindanīyatarattanaṃ atisayena vindanīyabhāvaṃ assādanīyabhāvaṃ pāpenti nayanti. Sabbathā niddosabhūtānaṃ saddatthānaṃ aññamaññānurūpato sahitabhāvena paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ tādisapurisasarīramiva vindanīyampi samānaṃ alaṅkārehi pasādhite sati accantameva vindanīyaṃ siyāti adhippāyo. अशा प्रकारे अलंकाराचे अधिष्ठान (आधार) म्हणून प्रथम 'बंधशरीर' दर्शवून, आता हार, केयूर (बाजूबंद) इत्यादींनी युक्त पुरुषाच्या शरीराप्रमाणे, बंधशरीर हे शब्दालंकार आणि अर्थालंकारांनी अधिक आस्वादनीय (आनंददायी) होते, हे दर्शवण्यासाठी "तंतु" (पण ते) इत्यादी म्हटले आहे. 'तु' हा शब्द विशेष अर्थ निश्चित करण्यासाठी आहे. 'ते बंधशरीर पण अलंकार' - ज्यांच्याद्वारे ते बंधशरीर अलंकृत केले जाते ते 'प्रसाद' इत्यादी शब्दालंकार आणि 'स्वभावोक्ती' इत्यादी अर्थालंकार त्याला 'विंदनीयतरत्व' म्हणजे अत्यंत आस्वादनीयता किंवा उपभोग्यतेप्रत पोहोचवतात (नेतात). सर्व प्रकारे दोषरहित असलेल्या शब्द आणि अर्थांच्या परस्परांशी सुसंगत अशा सहभावामुळे, परम वर्णसौंदर्याने युक्त असलेल्या पुरुषाच्या शरीराप्रमाणे, ते आधीच आस्वादनीय असले तरी, अलंकारांनी सुशोभित केल्यावर ते अत्यंत आस्वादनीय होते, असा अभिप्राय आहे. 9. Punapi tasseva bandhassa bhedaṃ kathetuṃ ‘‘nibandho cā’’dimāha. Puna nibandho ca muttakādīhi catūhi avinābhāvato mahākabbādisabhāvena nirantaraṃ katvā bandho ca anibandho ca kevalaṃ mahākabbādisabhāvena muttakattā anirantaraṃ katvā bandho cāti sova bandho dvidhā niruppate nicchīyate. [Pg.33] Punapi so bandho sakkaṭapākataapabbhaṃ sapesācikamissabhāsābhedena pañcavidho. Siṅgārapadhānanaccasaṅkhātalāsyādīnaṃ dassanappadhānattā tādisaṃ naccaṃdassanīyaṃ, tadaññaṃ kabbaṃ savanīyamiti vaḷañjanabhedato duvidho ca hoti. So sabbopi payojanābhāvato iha na gahito. Tattha sakkaṭaṃ nāma devatābhāsā. Tato kehici akkharehi bhinnaṃ pākataṃ nāma. Taṃ pana tabbhavatassamadesiyamissavasena catubbidhaṃ hoti. Tattha sakkaṭato vaṇṇaññattamattena nibbattaṃ tabbhavaṃ nāma, taṃ mahindasindhavādi. Tassamaṃ hiriharakamalādi. Dese pasiddhaṃ desiyaṃ. Missaṃ nāma tabbhavādīhi sammissaṃ. Apabbhaṃso nāma gopālakādīnaṃ vācā, so ca tabbhavādīhi catubbidho, nāgaraupanāgaravuddhabhedena tividho ca hoti. Pisācānaṃ vacanaṃ pesācikaṃ. Tehi sakkaṭādīhi sammissaṃ missaṃ nāma hoti. Idāni īdisappabhedavantabandhassa alaṅkārena sobhanattaṃ vattuṃ ‘‘taṃ tu’’ccādimāha. Taṃ tu taṃ pana vuttappakāraṃ bandhasarīraṃ alaṅkārā pasādādisaddālaṅkārā, sabhāvavutyādiatthālaṅkārā ca vindanīyatarattanaṃ atisayapasādanīyattaṃ pāpenti. Nirantaraṃ bandho nibandhoti ca, na nibandho anibandhoti ca, atisayena vindanīyo vindanīyataro, tassa bhāvo vindanīyatarattananti ca viggaho. ९. पुन्हा त्याच बंधाचा भेद सांगण्यासाठी "निबंध आणि..." इत्यादी म्हटले आहे. पुन्हा, निबंध म्हणजे मुक्तक इत्यादी चार प्रकारांशी अविनाभाव संबंध असल्यामुळे महाकाव्यादींच्या स्वरूपात निरंतर (सलग) केलेली रचना; आणि अनिबंध म्हणजे केवळ महाकाव्यादींच्या स्वरूपात नसून मुक्तक असल्यामुळे अनिरंतर (सलग नसलेली) केलेली रचना; अशा प्रकारे तोच बंध दोन प्रकारे निरूपित केला जातो, निश्चित केला जातो. पुन्हा तो बंध सक्कठ (संस्कृत), पाकत (प्राकृत), अपब्भंस (अपभ्रंश), पेसाचिक (पैशाचिक) आणि मिस्स (मिश्र) या भाषाभेदांमुळे पाच प्रकारचा आहे. शृंगारप्रधान नृत्यात्मक लास्यादींच्या दर्शनप्रधानतेमुळे तसे नृत्य 'दसनीय' (दर्शनीय) आहे, आणि त्याव्यतिरिक्त इतर काव्य 'सवनीय' (श्रवणीय) आहे, अशा वापराच्या भेदावरून तो दोन प्रकारचा होतो. तो सर्वच प्रकार येथे प्रयोजनाच्या अभावामुळे घेतलेला नाही. त्यात 'सक्कठ' म्हणजे देवांची भाषा. त्यापेक्षा काही अक्षरांनी भिन्न असलेली ती 'पाकत' (प्राकृत) होय. ती पुन्हा तब्भव, तस्सम, देसीय आणि मिस्स या भेदांमुळे चार प्रकारची असते. त्यात सक्कठ भाषेतील वर्णांच्या केवळ फरकाने निर्माण झालेले ते 'तब्भव' (तद्भव) होय, जसे की महिंद, सिंधव इत्यादी. त्याच्याशी समान असलेले ते 'तस्सम' (तत्सम) होय, जसे की हरि, हर, कमल इत्यादी. देशात प्रसिद्ध असलेले ते 'देसीय' (देशीय) होय. 'मिस्स' (मिश्र) म्हणजे तब्भव इत्यादींशी संमिश्र असलेले. 'अपब्भंस' (अपभ्रंश) म्हणजे गोपाळांची (गुराख्यांची) भाषा, ती तब्भव इत्यादींमुळे चार प्रकारची आणि नागर, उपनागर व वृद्ध या भेदांमुळे तीन प्रकारची असते. पिशाचांचे बोलणे म्हणजे 'पेसाचिक' (पैशाचिक). त्या सक्कठ इत्यादींशी संमिश्र असलेले ते 'मिस्स' (मिश्र) होय. आता अशा प्रकारच्या भेदयुक्त बंधाची अलंकाराने होणारी शोभा सांगण्यासाठी "तंतु" इत्यादी म्हटले आहे. 'तंतु' म्हणजे ते पूर्वोक्त प्रकारचे बंधशरीर, 'अलंकार' म्हणजे प्रसाद इत्यादी शब्दालंकार आणि स्वभावोक्ती इत्यादी अर्थालंकार त्याला 'विंदनीयतरत्व' म्हणजे अत्यंत आल्हाददायकता प्राप्त करून देतात. 'निरंतर बंध तो निबंध', 'जो निबंध नाही तो अनिबंध', 'अतिशय विंदनीय (आस्वादनीय) तो विंदनीयतर' आणि 'त्याचा भाव तो विंदनीयतरत्व' असा विग्रह आहे. 10. १०. Anavajjaṃ mukhambhoja-manavajjā ca bhāratī; Alaṅkatāva sobhante, kiṃ nu’te niralaṅkatā? दोषरहित मुखकमल आणि दोषरहित वाणी (भाषा) हे अलंकृत झाल्यावरच शोभून दिसतात; ते अलंकाररहित असताना शोभतील काय? (अर्थात शोभणार नाहीत). 10. Tameva samattheti ‘‘anavajja’’ miccādinā. Anavajjaṃ aññamaññānurūpādhikatanettakaṇṇādiavayavena piḷakatilakakāḷakādyanāhatāya ca sundarabhāvato agarahitaṃ mukhambhojaṃ vadanāravindañca tathā anavajjā padādidosānabhibhūtāya sundarabhāvena agarahitā bhāratī ca vāṇī upacārato tappaṭipādanīyo attho cāti ete alaṅkatāva [Pg.34] mukhaṃ tilakatāḍaṅkādinālaṅkārena, saddatthā saddālaṅkāraatthālaṅkārehi pasādhitā sajjitā eva, niralaṅkatā tathā apasādhitā asajjitā sobhante kiṃ nu, na sobhantevāti vitakkemīti attho. Nuiti vitakke. १०. त्याचेच समर्थन "अनवज्ज" (दोषरहित) इत्यादींद्वारे करतात. 'अनवज्ज' म्हणजे परस्परांशी सुसंगत असलेले डोळे, कान इत्यादी अवयवांमुळे आणि पुरळ, तीळ, काळे डाग इत्यादींनी रहित असल्यामुळे सुंदरतेमुळे अनिंदित (दोषरहित) असलेले मुखकमल (वदनारविंद); तसेच 'अनवज्जा' म्हणजे पदादी दोषांनी अनभिभूत (मुक्त) असल्यामुळे सुंदरतेने अनिंदित असलेली 'भारती' म्हणजे वाणी आणि उपचाराने तिच्याद्वारे प्रतिपादन केला जाणारा अर्थ; हे 'अलंकृत' झाल्यावरच - मुख हे टिळा, ताटंक (कर्णभूषण) इत्यादी अलंकारांनी आणि शब्द-अर्थ हे शब्दालंकार व अर्थालंकारांनी सुशोभित, सज्ज झाल्यावरच; 'निरलंकृत' म्हणजे तसे सुशोभित न करता, सज्ज न करता शोभतील काय? अर्थात शोभणार नाहीत, असा मी तर्क करतो, हा अर्थ आहे. 'नु' हा शब्द तर्कासाठी (वितर्कासाठी) आहे. 10. Tameva ‘‘anavajja’’ miccādinā samattheti. Vaṇṇasaṇṭhānādiavayavasampattiyā ca piḷakatilakakāḷakādidosarahitattā ca aninditaṃ mukhambhojañca anavajjā padadosavākyadosaatthadosehi amissattā agarahitā bhāratī vāṇī ca abhedopacārena tappaṭipādanīyattho cāti ime alaṅkatāva kuṇḍalatilakādiābharaṇehi ca saddālaṅkāraatthālaṅkārehi ca sajjitā eva, niralaṅkatā tehi avibhūsitā sobhante kiṃ nu, na sobhanteti maññe. Natthi avajjamassāti ca, mukhameva ambhojamiti ca viggaho. Kimiti paṭisedhe, nuiti vitakketi. १०. त्याचेच "अनवज्ज" इत्यादींद्वारे समर्थन करतात. वर्ण, आकार इत्यादी अवयवांच्या समृद्धीमुळे आणि पुरळ, तीळ, काळे डाग इत्यादी दोषांनी रहित असल्यामुळे अनिंदित असलेले मुखकमल; आणि 'अनवज्जा' म्हणजे पददोष, वाक्यदोष व अर्थदोष यांनी अमिश्रित (रहित) असल्यामुळे अनिंदित असलेली 'भारती' म्हणजे वाणी आणि अभेदाच्या उपचाराने तिच्याद्वारे प्रतिपादन केला जाणारा अर्थ; हे 'अलंकृत' झाल्यावरच - कुंडल, टिळा इत्यादी आभूषणांनी आणि शब्दालंकार व अर्थालंकारांनी सज्ज झाल्यावरच; 'निरलंकृत' म्हणजे त्यांनी विभूषित नसताना शोभतील काय? अर्थात शोभणार नाहीत, असे मला वाटते. 'ज्याला दोष नाही ते' (अनवद्य) आणि 'मुख हेच कमल' (मुखकमल) असा विग्रह आहे. 'किं' हा शब्द निषेधार्थ आहे, 'नु' हा शब्द तर्कासाठी आहे. 11. ११. Vinā gurūpadesaṃ taṃ, bālo’laṅkattumicchati; Sampāpuṇe na viññūhi, hassabhāvaṃ kathaṃ nu so? गुरूंच्या उपदेशाशिवाय जो मूर्ख मनुष्य त्या (काव्याला) अलंकृत करू इच्छितो, तो विद्वानांमध्ये उपहासाला (हसण्याला) कसा बरं पात्र ठरणार नाही? (अर्थात तो नक्कीच उपहासाचा विषय बनेल). 11. Alaṅkaraṇañca tesaṃ vinā gurūpadesena karonto vinā pahāsaṃ nāparaṃ visesamadhigacchatīti dassetuṃ silesālaṅkāramāha ‘‘vinā’’tiādi. Gurūnaṃ pasādhanopāyopadesakānaṃ, alaṅkārakāraṇopāyopadesakānaṃ vā upadesaṃ ‘‘ettha evaṃ kate sobheyyā’’ti upadisanaṃ vinā pariccajja mukhassa, bandhassa ca alaṅkaraṇānabhiññatāya bālo aññāṇako yo koci puggalo taṃ mukhaṃ, bandhaṃ vā alaṅkattuṃ anurūpavasena sajjetuṃ icchati adhippeti, so tādiso aññāṇapuggalo viññūhi tabbidūhi paṇḍitajanehi hassabhāvaṃ avahāsaṃ kathaṃ kena [Pg.35] pakārena na sampāpuṇeyya. ‘‘Kimidaṃ aññāṇapurisena kariyatī’’ti hasantevāti adhippāyo. Nuiti vitakke. ११. त्यांचे (चेहरा आणि काव्यरचना यांचे) सुशोभीकरण गुरूंच्या उपदेशाशिवाय करत असताना, उपहासाशिवाय इतर कोणतीही विशेष प्राप्ती होत नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'विना' इत्यादी श्लेषालंकार (silesālaṅkāra) सांगितला आहे. गुरूंच्या म्हणजे प्रसाधनाचे (सुशोभीकरणाचे) उपाय शिकवणाऱ्यांच्या किंवा अलंकाराच्या निर्मितीचे उपाय शिकवणाऱ्यांच्या उपदेशाशिवाय, म्हणजेच 'येथे असे केल्यास ते शोभून दिसेल' अशा उपदेशाचा त्याग करून, चेहरा आणि काव्यरचना (बंध) यांच्या सुशोभीकरणाचे ज्ञान नसलेला कोणताही अज्ञानी, मूर्ख मनुष्य जर त्या चेहऱ्याला किंवा काव्यरचनेला योग्य प्रकारे सजवू इच्छितो, तर तो अज्ञानी मनुष्य विद्वानांकडून, त्या विषयातील तज्ज्ञ पंडितांकडून उपहासाला (हसण्याला) कसा बरं पात्र ठरणार नाही? 'या अज्ञानी माणसाने हे काय केले आहे?' असे म्हणून ते नक्कीच हसतील, असा याचा अभिप्राय आहे. 'नु' (nu) हा शब्द वितर्कासाठी (तर्कासाठी) आहे. 11. Idāni padādidosarahitabandhasarīrassa alaṅkārehi bhūsanamapi gurūpadesasahitameva seṭṭhanti dassetuṃ ‘‘vinā gurūpadesa’’ miccādisilesālaṅkāramāha. Bālo mukhādisarīrālaṅkāre, bandhālaṅkāre vā asamattho yo koci gurūpadesaṃ vinā sarīrālaṅkārakaraṇassa, bandhālaṅkārakaraṇassa vā anurūpopadesamantarena taṃ sarīraṃ, bandhaṃ vā alaṅkattuṃ tilakatāḍaṅkādīhi, saddālaṅkāraatthālaṅkārehi vā sajjetuṃ icchati ce, so viññūhi tadubhayaññūhi hassabhāvaṃ avahasitabbataṃ kathaṃ na sampāpuṇe, pāpuṇātyeva, tasmā gurūhi sādarato uggaṇhitvā kattabbanti bhāvo. ११. आता, शब्दादी दोषांनी रहित असलेल्या काव्यरूपी शरीराचे अलंकारांनी सुशोभीकरण करणे देखील गुरूंच्या उपदेशासह असणेच श्रेष्ठ आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'विना गुरुपदेश' इत्यादी श्लेषालंकार सांगितला आहे. चेहरा इत्यादी शरीराचे अलंकार किंवा काव्यरचनेचे अलंकार करण्यात असमर्थ असलेला कोणताही मूर्ख मनुष्य जर गुरूंच्या उपदेशाशिवाय, शरीर सुशोभीकरणाच्या किंवा काव्यरचना सुशोभीकरणाच्या योग्य उपदेशाशिवाय, त्या शरीराला किंवा काव्यरचनेला टिळा, कर्णभूषणे इत्यादींनी किंवा शब्दालंकार व अर्थालंकारांनी सजवू इच्छित असेल, तर तो त्या दोन्ही गोष्टी जाणणाऱ्या विद्वानांकडून उपहासाला कसा बरं पात्र ठरणार नाही? तो नक्कीच पात्र ठरेल. म्हणूनच, गुरूंकडून आदराने शिकूनच हे केले पाहिजे, असा भाव आहे. 12. १२. Ganthopi kavivācāna-malaṅkārappakāsako; Yāti tabbacanīyattaṃ, tabbohārūpacārato. कवींच्या वाणीच्या अलंकारांना प्रकाशित करणारा ग्रंथ देखील, त्या (अलंकार) शब्दाच्या व्यवहाराच्या उपचाराने (लाक्षणिक प्रयोगाने) त्याच नावाला (अलंकार या संज्ञेला) प्राप्त होतो. 12. Nanu saddagammā, atthagammā ca alaṅkārāti gantho kathanti āha ‘‘ganthopī’’tiādi. Kavivācānaṃ kavippayogānaṃ samudāyarūpānaṃ, paṭipādanīyatāya tabbacanīyānañca atthānaṃ alaṅkārappakāsako alaṅkārānaṃ yathāvuttānaṃ vibhāvito ganthopi kiriyākappasaṅkhātaṃ satthampi tabbacanīyattaṃ tena alaṅkārasaddena vāccataṃ yāti upagacchati. Kinti āha ‘‘tabbohārūpacārato’’ti. Tassa katavohārassa alaṅkārasaddassa, tasmiṃ vā maṇḍanavisese pavattassa alaṅkāravohārassa upacaraṇaṃ soyamityabhedena parikappanaṃ upacāro. Kasmā? Paṭipādanīyapaṭipādakānaṃ abhedavasena kāraṇe kārīyassa upacariyatoti adhippāyo. १२. जर अलंकार हे शब्दाने समजणारे आणि अर्थाने समजणारे असतात, तर ग्रंथाला 'अलंकार' कसे म्हटले जाते? यावर 'ग्रंथोपि' (ganthopī) इत्यादी म्हटले आहे. समुदाय रूपातील कवींच्या प्रयोगांच्या म्हणजेच कवींच्या वाणीच्या, आणि प्रतिपादन करण्यास योग्य अशा प्रतिपाद्य अर्थांच्या अलंकारांना प्रकाशित करणारा, पूर्वोक्त अलंकारांना स्पष्ट करणारा ग्रंथ देखील—जो 'क्रियाकल्प' नावाचे शास्त्र आहे—त्या (अलंकार) शब्दाने वाच्यतेला (अलंकार या संज्ञेला) प्राप्त होतो. ते कशाने होते? यावर 'तद्वोहारूपचारतो' (tabbohārūpacārato) असे म्हटले आहे. त्या व्यवहारात आणलेल्या 'अलंकार' शब्दाचा, किंवा त्या विशिष्ट सुशोभीकरणात प्रवृत्त झालेल्या 'अलंकार' या व्यवहाराचा उपचार करणे, म्हणजेच 'तोच हा आहे' अशा अभेदाने कल्पना करणे म्हणजे 'उपचार' होय. कशामुळे? प्रतिपादन केले जाणारे (प्रतिपाद्य) आणि प्रतिपादन करणारे (प्रतिपादक) यांच्यातील अभेदामुळे कारणामध्ये कार्याच्या उपचाराने (आरोपाने) हे होते, असा अभिप्राय आहे. 12. Idāni [Pg.36] saddālaṅkāraatthālaṅkāragantho kathamalaṅkāroti āha ‘‘gantho’’ccādi. Kavivācānaṃ kavīhi vuttavākyasaṅkhātānaṃ, upacārato tappaṭipādanīyaatthasaṅkhātānañca kavippayogānaṃ alaṅkārappakāsako saddatthālaṅkārappakāsako ganthoapi kiriyākappasaṅkhātaṃ satthampi tabbohārūpacārato tassa alaṅkāroti katavohārassa alaṅkārasaddassa kāraṇe kārīyūpacārena tabbacanīyattaṃ tena alaṅkārasaddena vattabbataṃ yāti. Apisaddo alaṅkāramapekkhati. Alaṅkāre pakāseti, alaṅkārānaṃ vā pakāsakoti ca, tena vacanīyo, tassa bhāvoti ca viggaho. Ettha bhāvoti vāccavācakasambandho. Tassa saddādialaṅkārassa vohāroti ca, tabbohārassa alaṅkārasaddassa upacāroti ca vākyanti. १२. आता, शब्दालंकार आणि अर्थालंकाराचा ग्रंथ स्वतः 'अलंकार' कसा आहे? हे सांगण्यासाठी 'ग्रंथो' इत्यादी म्हटले आहे. कवींनी म्हटलेल्या वाक्यांच्या रूपातील कवींच्या वाणीच्या, आणि उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) त्याद्वारे प्रतिपादन केल्या जाणाऱ्या अर्थांच्या रूपातील कवींच्या प्रयोगांच्या अलंकारांना प्रकाशित करणारा, म्हणजेच शब्द आणि अर्थ यांच्या अलंकारांना प्रकाशित करणारा ग्रंथ देखील—जो 'क्रियाकल्प' नावाचे शास्त्र आहे—त्या 'अलंकार' असा व्यवहार ठरलेल्या शब्दाच्या कारणामध्ये कार्याच्या उपचाराने (आरोपाने) त्या शब्दाने वाच्यतेला (अलंकार या संज्ञेने संबोधले जाण्यास) प्राप्त होतो. 'अपि' (api) हा शब्द अलंकाराची अपेक्षा करतो. 'अलंकारांना प्रकाशित करतो' किंवा 'अलंकारांचा प्रकाशक आहे' या अर्थाने 'वचनीय' (बोलण्यास योग्य) आणि त्याचा भाव म्हणजे 'वचनीयत्व' असा विग्रह होतो. येथे 'भाव' म्हणजे वाच्य-वाचक संबंध (वाच्य आणि वाचक यांचा संबंध) होय. त्या शब्दादी अलंकाराचा व्यवहार आणि त्या व्यवहारातील 'अलंकार' शब्दाचा उपचार, असा या वाक्याचा अर्थ आहे. 13. १३. Dvippakārā alaṅkārā, tattha saddatthabhedato; Saddatthā bandhanāmāva, taṃsajjitatadāvali. अलंकार दोन प्रकारचे आहेत, त्यामध्ये शब्द आणि अर्थ यांच्या भेदाने (शब्दालंकार आणि अर्थालंकार असे दोन प्रकार होतात). शब्द आणि अर्थ यांनाच 'बंध' (काव्यरचना) असे नाव आहे, आणि त्यांनी सुशोभित केलेली त्यांची मालिका (समूह) म्हणजेच ती (काव्यरचना) होय. 13. Idāni yathāvuttaalaṅkārānaṃ pabhedaṃ, tappasaṅkañca taṃbandhasarīrañca heṭṭhā vuttampi ekato sambandhetvā dassetuṃ ‘‘dvippakārā’’di āraddhaṃ. Tattha tasmiṃ kiriyākappasaṅkhāte ganthe, tasmiṃ vā bandhālaṅkārādhikāre alaṅkārā yathāvuttā dvippakārā honti. Kathaṃ? Saddabhedato, atthabhedato ca, saddālaṅkārā atthālaṅkārāti alaṅkārā dvippakārā hontīti attho. Yesaṃ bhedena te dvippakārā, te saddā, atthā ca. ‘‘Bandho’’ iti vuttaṃ nāmaṃ yassā āvaliyā sā bandhanāmā eva. Taṃsajjitatadāvali tehi alaṅkārehi sajjitā pakāsitā taṃsajjitā, tesaṃ saddatthānaṃ āvali samudāyā, mahāvākyaṃ, antaravākyaṃ vā. Paripuṇṇo bandho mahāvākyaṃ, muttakādayovayavā antaravākyāni, taṃsajjitatadāvalikaṃ pasiddhabhāvena anuvaditvā appasiddhā saddatthā vidhīyante. १३. आता, पूर्वोक्त अलंकारांचे प्रकार, त्यांचा प्रसंग आणि त्यांचे काव्यरूपी शरीर, जे आधी वेगवेगळ्या ठिकाणी सांगितले आहे, ते एकत्र जोडून दर्शवण्यासाठी 'द्विप्पकारा' (dvippakārā) इत्यादी सुरू केले आहे. त्यामध्ये, त्या 'क्रियाकल्प' नावाच्या ग्रंथात किंवा त्या काव्यरचना-अलंकाराच्या अधिकारात पूर्वोक्त अलंकार दोन प्रकारचे असतात. कसे? शब्दभेदाने आणि अर्थभेदाने; म्हणजेच शब्दालंकार आणि अर्थालंकार असे अलंकार दोन प्रकारचे असतात, असा अर्थ आहे. ज्यांच्या भेदाने ते दोन प्रकारचे होतात, ते म्हणजे शब्द आणि अर्थ होत. ज्या मालिकेला (समूहाला) 'बंध' (काव्यरचना) असे नाव दिले आहे, ती 'बंध' या नावानेच ओळखली जाते. 'तंसज्जिततदावलि' म्हणजे त्या अलंकारांनी सुशोभित केलेली, प्रकाशित केलेली; त्या शब्द आणि अर्थांची मालिका म्हणजे समूह, महावाक्य किंवा अंतर्गत वाक्य होय. परिपूर्ण काव्यरचना म्हणजे महावाक्य, आणि मुक्तक इत्यादी अवयव म्हणजे अंतर्गत वाक्ये होत. त्या अलंकारांनी सुशोभित केलेल्या शब्द-अर्थांच्या मालिकेला प्रसिद्ध रूपाने अनुवादाच्या स्वरूपात सांगून, शब्द आणि अर्थांचे विधान केले जाते. 13. Idāni [Pg.37] yathāvuttaalaṅkārānaṃ avuttabhedañca tadādhārādhikataṃ yathāvuttabandhasarīrañca ekato dassetuṃ ‘‘dvippakāre’’ccādimāha. Tattha tasmiṃ kiriyākappasaṅkhāte alaṅkāraganthe, no ce, alaṅkārādhikāre vā alaṅkārā vakkhamānālaṅkārā saddatthabhedato saddālaṅkāraatthālaṅkārabhedena dvippakārā honti, yesaṃ bhedena alaṅkārā bhinnā, te saddatthā bandhanāmāva. Taṃsajjitatadāvali tehi saddatthālaṅkārehi alaṅkatā, tesaṃ saddatthānaṃ mahākabbādisamudāyarūpā paṭipāṭibandhoti vuttaṃ hoti. ‘‘Bandho’’ iti nāmaṃ yasseti ca, tehi saddatthālaṅkārehi sajjitāti ca, tesaṃ saddatthānaṃ āvalīti ca samāso. १३. आता, पूर्वोक्त अलंकारांचे न सांगितलेले प्रकार आणि त्यांचा आधार असलेल्या पूर्वोक्त काव्यरूपी शरीराला एकत्र दर्शवण्यासाठी 'द्विप्पकारे' (dvippakāre) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, त्या 'क्रियाकल्प' नावाच्या अलंकार ग्रंथात किंवा अलंकार अधिकारात, पुढे सांगितले जाणारे अलंकार शब्द आणि अर्थ यांच्या भेदाने, म्हणजेच शब्दालंकार आणि अर्थालंकार या भेदाने दोन प्रकारचे असतात. ज्यांच्या भेदाने अलंकार भिन्न होतात, ते शब्द आणि अर्थ म्हणजेच 'बंध' (काव्यरचना) होय. 'तंसज्जिततदावलि' म्हणजे त्या शब्दालंकार आणि अर्थालंकारांनी सुशोभित केलेली, त्या शब्द आणि अर्थांची महाकाव्य इत्यादी समूह रूपातील रचना (क्रमबद्ध रचना) होय, असे म्हटले आहे. 'बंध' हे नाव जिचे आहे ती, आणि त्या शब्द-अर्थांच्या अलंकारांनी सुशोभित केलेली, त्या शब्द-अर्थांची मालिका, असा हा समास आहे. 14. १४. Guṇālaṅkārasaṃyuttā, api dosalavaṅkitā; Pasaṃsiyā na viññūhi, sā kaññā viya tādisī. गुणांनी आणि अलंकारांनी युक्त असली, तरीही जर ती थोड्याशा दोषाने देखील दूषित असेल, तर विद्वानांकडून तिची प्रशंसा केली जात नाही; ती (दोषयुक्त काव्यरचना) तशाच प्रकारच्या (दोषयुक्त) कन्येसारखी (मुलीसारखी) असते. 14. Evaṃ guṇena alaṅkārena sajjitāpi sā saddatthāvali appakenapi dosena saṃyuttā satī asamphusitabbāva viññūhi siyāti dassetumāha ‘‘guṇa’’ iccādi. Saddālaṅkārākhyena guṇena, atthālaṅkārena ca saṃyuttāpi visesena sajjitāpi saddatthāvali dosalavena dosalesenāpi aṅkitā abhilañchitā satī viññūhi guṇadosavibhāgavidūhi paṇḍitapurisehi na pasaṃsiyā neva pasaṃsitabbā. Kāviyāti āha ‘‘kaññā viyatādisī’’ti. Yathā hi kaññā dasavassikā sannaddhayobbanābhimukhabhāvena jananayanamanovilubbhinīguṇena, ābharaṇavisesena cālaṅkatā kenaci kuṭṭhadosalesena aṅkitā viññūnaṃ asamphusanīyā siyā, pagevāparā, evameva saddatthāvalipi appakenapi saddarūpena, atthalakkhaṇena ca dosena kuṭṭhakappena vajjanīyā eva viññūnaṃ, pageva bahunāti vuttaṃ hoti. १४. अशा प्रकारे गुणांनी आणि अलंकारांनी सजवलेली असली तरीही, ती सद्दत्थावलि (शब्दार्थांची मालिका) जर थोड्याशा दोषानेही युक्त असेल, तर ती विद्वानांनी स्पर्श करण्यास अयोग्य (अस्वीकारार्ह) ठरते, हे दर्शवण्यासाठी 'गुण' इत्यादी म्हटले आहे. शब्दालंकार नावाच्या गुणाने आणि अर्थालंकाराने युक्त असूनही, विशेष रूपाने सजवलेली असूनही, ती सद्दत्थावलि जर थोड्याशा दोषाने किंवा दोषाच्या अंशाने चिन्हांकित असेल, तर गुण आणि दोषांमधील फरक जाणणाऱ्या विद्वान पुरुषांकडून (विज्ञांकडून) ती प्रशंसनीय ठरत नाही, तिची प्रशंसा केली जाऊ नये. काव्याच्या बाबतीत म्हटले आहे: 'ज्याप्रमाणे एखादी कन्या...' इत्यादी. ज्याप्रमाणे एखादी दहा वर्षांची कन्या, जिचे यौवन नुकतेच विकसित होऊ लागले आहे, जी लोकांच्या डोळ्यांना आणि मनाला आकर्षित करणाऱ्या गुणांनी युक्त आहे आणि विविध आभूषणांनी सजलेली आहे, परंतु जर ती कुष्ठरोगाच्या (कोडाच्या) थोड्याशा डागाने चिन्हांकित असेल, तर ती विद्वानांसाठी स्पर्श करण्यास अयोग्य ठरते, मग इतरांचे काय सांगावे! त्याचप्रमाणे, सद्दत्थावलि देखील जर शब्दाच्या स्वरूपातील किंवा अर्थाच्या लक्षणातील कुष्ठरोगासारख्या अगदी लहानशा दोषाने युक्त असेल, तर ती विद्वानांनी वर्ज्यच केली पाहिजे, मग मोठ्या दोषांचे काय सांगावे, असे म्हटले आहे. 14. Evaṃ [Pg.38] saddatthānaṃ guṇībhūtehi alaṅkārehi sajjitā saddatthāvali kenaci padādidosena abhilakkhitā ce, appasatthāti dassento ‘‘guṇālaṅkāri’’ccādimāha. Guṇālaṅkārasaṃyuttā api saddālaṅkārasaṅkhātaguṇena, atthālaṅkārena ca visesena yuttāpi sā saddatthāvali dosalavaṅkitā padadosādinā aṇumattenapi dosena aṅkitā yuttā sahitā tādisī guṇālaṅkārasaṃyuttāpi dosalavaṅkitā kaññā viya dasavassikā yobbanappattā vanitāva viññūhi guṇadosaparikkhakehi na pasaṃsiyā na pasaṃsitabbā. Yathā hi dasavassikā itthī piyasabhāvasaṇṭhitā manuññehi guṇehi, sobhanānurūpagīveyyādiābharaṇavisesehi yuttāpi dissamānena kenaci setakuṭṭhalavena yuttā samānā guṇadosaparikkhakehi dassanīyā na hoti, evaṃ vuttappakārāpi bandhapaddhati kuṭṭhatulyena kenaci padādidosena yuttā viññūhi assādanīyāti adhippāyo. Dosānaṃ lavo, tena aṅkitāti ca, sā viya dissatīti tādīsīti ca viggaho. १४. अशा प्रकारे, शब्दांच्या आणि अर्थांच्या गुणांनी व अलंकारांनी सजवलेली सद्दत्थावलि जर एखाद्या पदादी दोषाने चिन्हांकित असेल, तर ती अप्रशस्त (अयोग्य) ठरते, हे दर्शवण्यासाठी 'गुणालंकार...' इत्यादी म्हटले आहे. गुणांनी आणि अलंकारांनी युक्त असूनही, म्हणजे शब्दालंकार नावाच्या गुणाने आणि अर्थालंकाराने विशेष रूपाने युक्त असूनही, ती सद्दत्थावलि जर थोड्याशा दोषाने चिन्हांकित असेल, म्हणजे पदादी दोषांपैकी अगदी लहानशा दोषाने युक्त किंवा चिन्हांकित असेल, तर ती गुणांनी व अलंकारांनी युक्त असूनही थोड्याशा दोषाने चिन्हांकित असल्यामुळे, दहा वर्षांच्या यौवनावस्थेत पोहोचलेल्या कन्येप्रमाणे किंवा स्त्रीप्रमाणे, गुण आणि दोषांचे परीक्षण करणाऱ्या विद्वानांकडून प्रशंसनीय ठरत नाही, तिची प्रशंसा केली जाऊ नये. ज्याप्रमाणे एखादी दहा वर्षांची मुलगी, जी प्रिय स्वभावाची व सुंदर शरीराची आहे, मनोहर गुणांनी आणि सुंदर व अनुरूप अशा गळ्यातील दागिन्यांनी युक्त आहे, परंतु जर ती पांढऱ्या कोडाच्या (श्वेतकुष्ठ) लहानशा डागाने युक्त असेल, तर ती गुण-दोषांचे परीक्षण करणाऱ्यांच्या दृष्टीने दर्शनीय (आकर्षक) ठरत नाही; त्याचप्रमाणे, वर सांगितलेल्या प्रकारची रचना (काव्यबंध) देखील कुष्ठरोगासारख्या एखाद्या पदादी दोषाने युक्त असेल, तर ती विद्वानांना आस्वादन करण्यायोग्य वाटत नाही, असा अभिप्राय आहे. 'दोषांचा लव (अंश), त्याने चिन्हांकित' असा आणि 'तिच्यासारखी दिसते म्हणून तशी' असा विग्रह आहे. 15. १५. Tena dosanirāsova, mahussāhena sādhiyo; Niddosā sabbathā sā’yaṃ, saguṇā na bhaveyya kiṃ. म्हणूनच, मोठ्या उत्साहाने (प्रयत्नाने) दोषांचे निवारण करणेच अधिक श्रेयस्कर आहे; सर्व प्रकारे दोषरहित असलेली ही (सद्दत्थावलि) गुणांनी युक्त का बरं होणार नाही? (ती नक्कीच गुणांनी युक्त होईल.) 15. Yato evaṃ, tena tasmā kāraṇā mahussāhena mahatā vāyāmena dosānaṃ padadosādīnamanatthanimittānaṃ nirāsova satthadiṭṭhiyā satthappabhāvato pariccāgoyeva sādhiyo sādhetabbo, ‘‘viññūhī’’ti seso. Evaṃ dosanirāse ko guṇo upalabbhatīti ce. Sabbathā sabbappakārena niddosā dosehi niggatā sāyaṃ saddatthāvali saguṇā saddālaṅkārasaṅkhātehi guṇehi sahitā na bhaveyya kiṃ, bhavatyeva, guṇarahitaṃ taṃalaṅkatamanupādeyyaṃ siyāti adhippāyo. १५. ज्या अर्थी असे आहे, त्या अर्थी (त्या कारणाने) मोठ्या उत्साहाने म्हणजे मोठ्या प्रयत्नाने, अनर्थाला कारणीभूत ठरणाऱ्या पदादी दोषांचे निवारण करणे, म्हणजेच शास्त्राच्या दृष्टीने आणि शास्त्राच्या प्रभावाने त्यांचा त्याग करणेच अधिक श्रेयस्कर आहे, ते विद्वानांनी साध्य केले पाहिजे ('विद्वानांनी' हा शब्द येथे अध्याहृत आहे). जर विचारले की, अशा प्रकारे दोषांचे निवारण केल्याने कोणता गुण प्राप्त होतो? तर, सर्व प्रकारे (सर्व प्रकारे दोषरहित झालेली), दोषांपासून मुक्त झालेली ही सद्दत्थावलि शब्दालंकार नावाच्या गुणांनी युक्त का बरं होणार नाही? ती नक्कीच गुणांनी युक्त होईल. गुणांशिवाय केवळ अलंकारांनी सजवलेले काव्य स्वीकारण्यास अयोग्य असते, असा अभिप्राय आहे. 15. Tena [Pg.39] yato dosayuttā viññūhi anupādeyyā, tasmā mahussāhena adhikavāyāmena dosanirāsova padadosādīnaṃ nirākaraṇameva sādhiyo anekasatthavisayāya paññāya viññūhi sādhetabbo, evaṃ sati sabbathā sabbākārena niddosā dosarahitā sā ayaṃ saddatthāvali saguṇā saddālaṅkārasaṅkhātehi guṇehi yuttā na bhaveyya kiṃ, guṇayuttā bhaveyyāti adhippāyo. Dosānaṃ nirāsoti ca, natthi dosā etissā, niggatā dosehi vāti ca, saha guṇehi vattamānāti ca viggaho. १५. म्हणूनच, ज्या अर्थी दोषांनी युक्त असलेली रचना विद्वानांकडून स्वीकारली जात नाही, त्या अर्थी मोठ्या उत्साहाने म्हणजे अधिक प्रयत्नाने, पदादी दोषांचे निवारण करणेच अधिक श्रेयस्कर आहे, जे अनेक शास्त्रांचे ज्ञान असलेल्या प्रज्ञेच्या साहाय्याने विद्वानांनी साध्य केले पाहिजे. असे झाले असता, सर्व प्रकारे म्हणजे सर्व रूपाने दोषरहित (दोषमुक्त) झालेली ही सद्दत्थावलि शब्दालंकार नावाच्या गुणांनी युक्त का बरं होणार नाही? ती गुणांनी युक्त होईलच, असा अभिप्राय आहे. 'दोषांचे निवारण' असा, 'जिच्यामध्ये दोष नाहीत किंवा जिच्यातून दोष निघून गेले आहेत ती' असा आणि 'गुणांसह वर्तमान असलेली' असा विग्रह आहे. 16. १६. Sā’laṅkāraviyuttāpi, guṇayuttā manoharā; Niddosā dosarahitā, guṇayuttā vadhū viya. अलंकारांशिवाय असली तरीही, गुणांनी युक्त आणि दोषरहित असलेली ती (सद्दत्थावलि) मनोहर वाटते; ज्याप्रमाणे दोषांनी रहित आणि गुणांनी युक्त असलेली वधू (मनोहर वाटते). 16. Kiṃkāraṇamevaṃbhūto dosapariccāgena guṇādānena bandhoti āha ‘‘sā’laṅkāre’’ccādi. Sā saddatthāvali alaṅkārehi viyuttāpi satī niddosā sabbappakārena dosehi niggatā guṇehi saddālaṅkārasaṅkhātehi saṃyuttā janānamānandasandohābhisandanekahetutāya mano harati attano santikamākaḍḍhatīti manoharā hotīti. Tatthodāharaṇamāha ‘‘dosarahitā guṇayuttā vadhū viyā’’ti. Yathā yena kenacipi dosena virahitā vadhū manāpacāritādīhi guṇavisesehi saṃyuttā satī kenaci ābharaṇena amaṇḍitā apasādhitāpi kinnāma madhurā kavīnaṃ pasādhanaṃ kinnāma manoharā hoti, evamayaṃ saddatthāvalipi manoharā hotīti attho. १६. दोषांचा त्याग करून आणि गुणांचा स्वीकार करून केलेली रचना अशा प्रकारची का असते, हे सांगण्यासाठी 'सालंकार...' इत्यादी म्हटले आहे. ती सद्दत्थावलि अलंकारांशिवाय असली तरीही, सर्व प्रकारे दोषांपासून मुक्त (दोषरहित) आणि शब्दालंकार नावाच्या गुणांनी युक्त असल्यामुळे, लोकांच्या मनात आनंदाचा वर्षाव करण्याचे एकमेव कारण बनून मन हरण करते, म्हणजेच स्वतःकडे आकर्षित करते, म्हणून ती 'मनोहर' ठरते. त्याविषयी उदाहरण दिले आहे: 'दोषरहित आणि गुणांनी युक्त असलेल्या वधूप्रमाणे'. ज्याप्रमाणे कोणत्याही दोषाने रहित असलेली वधू, मनाला अनुकूल वर्तन इत्यादी विशेष गुणांनी युक्त असेल, तर ती कोणत्याही दागिन्यांनी सजवलेली नसली तरीही, कवींच्या दृष्टीने ती मधुर आणि मनोहरच असते; त्याचप्रमाणे ही सद्दत्थावलि देखील मनोहर ठरते, असा अर्थ आहे. 16. Idāni dosapariccāgena guṇādāne payojanaṃ dasseti ‘‘sā’laṅkāraviyutte’’ccādinā. Sā saddatthāvali alaṅkārehi viyuttā satīpi niddosā sabbappakārena dosarahitā guṇayuttā tatoyeva guṇībhūtā saddālaṅkārena yuttā dosarahitā dubbaṇṇadussaṇṭhānādidosehi [Pg.40] pariccattā guṇayuttā hadayaṅgamaguṇayuttā vadhū viya aṅganā viya manoharā sādhujane ārādheti. १६. आता, दोषांचा त्याग करून गुणांचा स्वीकार करण्याचे प्रयोजन 'सालंकारवियुत्ता...' इत्यादीद्वारे दर्शवले आहे. ती सद्दत्थावलि अलंकारांशिवाय असली तरीही, सर्व प्रकारे दोषरहित आणि गुणांनी युक्त असल्यामुळे, म्हणजेच शब्दालंकाराने युक्त असल्यामुळे, तसेच कुरूपता, वाईट ठेवण इत्यादी दोषांनी रहित आणि हृदयस्पर्शी गुणांनी युक्त असल्यामुळे, एखाद्या वधूप्रमाणे किंवा स्त्रीप्रमाणे मनोहर होऊन सज्जन लोकांना आनंदित करते. 17. १७. Pade vākye tadatthe ca, dosā ye vividhā matā; Sodāharaṇametesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmya’haṃ. पदामध्ये, वाक्यामध्ये आणि त्यांच्या अर्थामध्ये जे विविध प्रकारचे दोष मानले गेले आहेत, त्यांचे लक्षण मी उदाहरणासहित सांगतो. 17. Yato evaṃ guṇālaṅkārasaṃyuttāyapi dosalavaṅkitāya viññūnamanādaraṇīyatā, alaṅkāraviyuttāpi dosābhāvena guṇayuttāya manoharatā, evamanatthāvahassāpi dosassa pariharitabbatā satthadiṭṭhiyā, tasmā te dose dassetuṃ paṭijānāti ‘‘pade’’tiādinā. Tesaṃ padānaṃ vākyānaṃ attho tadattho, tasmiṃ. Udāharīyati lakkhyabhāvenāti udāharaṇaṃ, saha udāharaṇehīti sodāharaṇaṃ. Lakkhiyati lakkhiyamanenāti lakkhaṇaṃ. १७. ज्या अर्थी गुणांनी आणि अलंकारांनी युक्त असूनही थोड्याशा दोषाने चिन्हांकित असलेली रचना विद्वानांसाठी अनादरणीय ठरते, आणि अलंकारांशिवाय असली तरीही दोषांच्या अभावामुळे गुणांनी युक्त असलेली रचना मनोहर ठरते, तसेच अनर्थ घडवून आणणाऱ्या दोषांचे शास्त्राच्या दृष्टीने परिहार करणे (टाळणे) आवश्यक आहे; म्हणूनच, ते दोष दर्शवण्यासाठी 'पदे...' इत्यादीद्वारे प्रतिज्ञा केली आहे. त्या पदांचा आणि वाक्यांचा जो अर्थ, तो 'तदर्थ', त्यामध्ये. ज्याच्याद्वारे लक्ष्याचे स्पष्टीकरण केले जाते ते 'उदाहरण', उदाहरणासह ते 'सोदाहरण'. ज्याच्याद्वारे लक्षण निश्चित केले जाते ते 'लक्षण' होय. 17. Evaṃ alaṅkārayuttāpi appakena dosena yuttabandhassa anupādeyyattā, alaṅkāraalaṅkaraṇe asatipi dosarahite viññūhi upādeyyattā ca mukhyassa dosaparihārassa avassaṃ kattabbattā idāni adhigatadose dassetuṃ paṭijānāti ‘‘pade vākye’’ccādinā. Pade nāmādicatubbidhapade ca, vākye ‘‘syādyantatyādyantānaṃ cayo vākyaṃ sakārakakiriyā’’ti vuttalakkhaṇe vākye ca, tadatthe ca tesaṃ padavākyānaṃ atthe ca vividhā anekappakārā ye dosā viññūhi dosabhāvena matā ñeyyā, etesaṃ padādidosānaṃ sodāharaṇaṃ udāharaṇasahitaṃ lakkhaṇaṃ ahaṃ kathayāmi. Ettha ca– १७. अशा प्रकारे, जरी अलंकारयुक्त असले तरी, अल्पशा दोषाने युक्त असलेली रचना (बंध) अग्राह्य (स्वीकारण्यास अयोग्य) ठरते; आणि अलंकार नसतानाही दोषरहित असलेली रचना विद्वानांकडून स्वीकारली जाते. म्हणून मुख्य दोषांचे परिहार करणे अत्यंत आवश्यक असल्यामुळे, आता प्राप्त झालेल्या दोषांचे दर्शन घडवण्यासाठी "पदे वाक्ये" इत्यादींद्वारे प्रतिज्ञा केली जाते. 'पदे' म्हणजे नाम इत्यादी चार प्रकारच्या पदांमध्ये, 'वाक्ये' म्हणजे "सुबन्त आणि तिङन्त यांचा समूह आणि कारकासह क्रिया असणारे ते वाक्य" अशा सांगितलेल्या लक्षणाने युक्त वाक्यामध्ये, आणि 'तदत्थे' म्हणजे त्या पद आणि वाक्यांच्या अर्थामध्ये, विद्वानांनी दोष म्हणून मानलेले जे विविध आणि अनेक प्रकारचे दोष आहेत, त्या पद इत्यादी दोषांचे उदाहरणासहित लक्षण मी सांगतो. आणि येथे – ‘‘Padaṃ catubbidhaṃ vuttaṃ, nāmākhyātopasaggikaṃ; Nipātakañca taññūhi, asso khalvābhidhāvatī’’ti. "पद चार प्रकारचे सांगितले आहे - नाम, आख्यात (क्रियापद), उपसर्ग आणि निपात; त्या विषयाच्या जाणकारांनी (उदाहरणादाखल) 'अस्सो खलु आभिधावति' (घोडा खरोखर वेगाने धावतो) असे म्हटले आहे." Vuttaniyāmena padaṃ tāva daṭṭhabbaṃ. Udāharīyanti lakkhiyabhāvenāti udāharaṇānīti ca, saha udāharaṇenāti sodāharaṇanti [Pg.41] ca, lakkhīyati lakkhiyamanenāti ca viggaho. सांगितलेल्या नियमानुसार प्रथम पद समजून घ्यावे. 'ज्यांच्याद्वारे लक्षित केले जाते ते' म्हणजे उदाहरणे (उदाहरणाने युक्त), आणि 'उदाहरणासह' म्हणजे सोदाहरण, आणि 'ज्याद्वारे लक्षित केले जाते' असा विग्रह आहे. Padadosauddesa पददोषांचे उद्देश (कथन) 18. १८. Viruddhatthantarājhattha-kiliṭṭhāni virodhi ca; Neyyaṃ visesanāpekkhaṃ, hīnatthakamanatthakaṃ. विरुद्धार्थान्तर, अझत्थ (अध्यर्थ), किलिट्ठ (क्लिष्ट), विरोधी, नेय्य (नेय), विसेसनापेक्ख (विशेषणापेक्ष), हीनत्थक (हीनार्थक) आणि अनत्थक (अनर्थक). Vākyadosauddesa वाक्यदोषांचे उद्देश (कथन) 19. १९. Dosā padāna, vākyāna-mekatthaṃ bhaggarītikaṃ; Tathā byākiṇṇagāmmāni, yatihīnaṃ kamaccutaṃ; Ativuttamapetatthaṃ, sabandhapharusaṃ tathā पदांचे दोष (सांगितल्यानंतर), वाक्यांचे दोष (सांगितले जातात) - एकत्थ (एकार्थ), भग्गरीतिक (भग्नरीतिक), तसेच व्याकिण्ण (व्याकीर्ण), गाम्म (ग्राम्य), यतिहीन, कमच्चुत (क्रमच्युत), अतिवृत्त, अपेतत्थ (अपेतार्थ) आणि सबन्धफरुस (सबंधपरुष). Vākyatthadosauddesa वाक्यार्थदोषांचे उद्देश (कथन) 20. २०. Apakkamo’cityahīnaṃ, bhaggarīti sasaṃsayaṃ; Gāmmaṃ duṭṭhālaṅkatīti, dosā vākyatthanissitā. अपक्कम (अपक्रम), ओचित्यहीन (औचित्यहीन), भग्गरीति (भग्नरीति), ससंशय, गाम्म (ग्राम्य) आणि दुट्ठाळंकती (दुष्टालंकृती) - हे वाक्यार्थावर आधारित (वाक्यार्थनिश्रित) दोष आहेत. Padadosādiuddesavaṇṇanā पददोष इत्यादींच्या उद्देशाची वर्णना (स्पष्टीकरण) 18-19-20. Idāni yathāpaṭiññāte dose uddisati ‘‘viruddhatthantara’’ iccādinā. Viruddhaṃ atthantaraṃ yassa taṃ viruddhatthantaraṃ. Kiṃ taṃ? Padaṃ. Evamuparipi yathāyogaṃ. Adhiko attho visesyassa yena taṃ adhyatthaṃ. Nīyati avutto hetu ettha ānīyatīti neyyaṃ. Dosā padānanti yehi dosehi padāni duṭṭhāni, te viruddhatthantaratādayo padānaṃ dosāti attho. Evamuparipi yathāyogaṃ. Vākyānaṃ dosāti sambandho. Bhaggā rīti kamo yasmiṃ taṃ bhaggarītikaṃ, vākyaṃ. Apakkamatādayo vākyatthadosā, vākyatthānaṃ dosato. Vākyaṃ duṭṭhaṃ siyāti vākyameva visesyate. Tena sabbattha napuṃsakaliṅgena niddeso. १८-१९-२०. आता प्रतिज्ञा केल्याप्रमाणे "विरुद्धत्थन्तर" इत्यादींद्वारे दोषांचे निर्देश करतात. ज्याचा दुसरा अर्थ विरुद्ध आहे ते 'विरुद्धत्थन्तर' होय. ते काय आहे? पद. याचप्रमाणे पुढेही योग्यतेनुसार समजून घ्यावे. विशेष्याला अधिक अर्थ प्राप्त करून देण्यामुळे त्याला 'अझत्थ' (अध्यर्थ) म्हणतात. जेथे न सांगितलेला हेतू आणला जातो ते 'नेय्य' (नेय) होय. 'पदांचे दोष' म्हणजे ज्या दोषांमुळे पदे दूषित होतात, ते विरुद्धत्थन्तर इत्यादी पदांचे दोष आहेत असा अर्थ आहे. याचप्रमाणे पुढेही योग्यतेनुसार समजून घ्यावे. 'वाक्यांचे दोष' असा संबंध आहे. ज्यामध्ये रीतीचा क्रम भग्न झाला आहे ते 'भग्गरीतिक' वाक्य होय. अपक्रम इत्यादी वाक्यार्थाचे दोष आहेत, कारण ते वाक्यार्थाचे दोष आहेत. 'वाक्य दूषित असावे' यामध्ये वाक्याचेच विशेषण केले आहे. म्हणून सर्वत्र नपुंसकलिंगाने निर्देश केला आहे. 18-19-20. Idāni kathetabbabhāvena paṭiññāte dose uddisanto ‘‘viruddha…pe… nissitā’’ti āha. Kavīhi icchitatthato [Pg.42] viruddho aññattho yassa padassāti taṃ viruddhatthantaraṃ nāma. Visesyassa adhikatthabhāvakaraṇato ajhatthaṃ nāma. Kavīhi icchitatthassāvīkaraṇe avisadattā kiliṭṭhaṃ nāma. Desakālakalādīnaṃ viruddhattā virodhi nāma. Aññamāharitvā vattabbato neyyaṃ nāma. Visesanaṃ patvāva sātthakabhāvappattito visesanāpekkhaṃ nāma. Visesyassa hīnatāpādanato hīnatthakaṃ nāma. Attharahitattā anatthakaṃ nāmāti ime aṭṭha padanissitattā padadosā nāma. १८-१९-२०. आता सांगण्याच्या उद्देशाने प्रतिज्ञा केलेल्या दोषांचा निर्देश करताना "विरुद्ध...पे... निस्सिता" असे म्हणतात. कवींना अभिप्रेत असलेल्या अर्थापेक्षा ज्या पदाचा दुसरा अर्थ विरुद्ध असतो, त्याला 'विरुद्धत्थन्तर' म्हणतात. विशेष्याला अधिक अर्थ प्राप्त करून देण्यामुळे त्याला 'अझत्थ' म्हणतात. कवींना अभिप्रेत असलेला अर्थ स्पष्ट न झाल्यामुळे अस्पष्ट असण्याला 'किलिट्ठ' (क्लिष्ट) म्हणतात. देश, काळ, कला इत्यादींच्या विरुद्ध असल्यामुळे त्याला 'विरोधी' म्हणतात. दुसरा अर्थ आणून सांगावा लागत असल्यामुळे त्याला 'नेय्य' म्हणतात. विशेषण प्राप्त करूनच सार्थकता प्राप्त होत असल्यामुळे त्याला 'विसेसनापेक्ख' (विशेषणापेक्ष) म्हणतात. विशेष्याची हीनता दर्शवत असल्यामुळे त्याला 'हीनत्थक' (हीनार्थक) म्हणतात. अर्थरहित असल्यामुळे त्याला 'अनत्थक' (अनर्थक) म्हणतात. हे आठ पदांवर आधारित असल्यामुळे 'पददोष' म्हणून ओळखले जातात. Vuttatthasseva puna vacanato ekatthaṃ nāma. Bhinnakkamattā bhaggarītikaṃ nāma. Tathā sammohakāraṇattā byākiṇṇaṃ nāma. Visiṭṭhavacanavirahato gāmmaṃ nāma. Yatisampattivirahato yatihīnaṃ nāma. Padatthakkamato cutattā kamaccutaṃ nāma. Lokiyaṃ vohāramatikkamma vuttattā ativuttaṃ nāma. Samudāyatthato apagatattā apetatthaṃ nāma. Bandhapharusayuttattā bandhapharusaṃ nāma, tena sahitaṃ sabandhapharusanti ime nava vākyānaṃ tathā dosā nāma. Ettha tathāsaddo ‘‘dosā’’ti padaṃ upasaṃharati. सांगितलेल्या अर्थाचीच पुन्हा पुनरावृत्ती करण्याला 'एकत्थ' (एकार्थ) म्हणतात. क्रम भिन्न असल्यामुळे त्याला 'भग्गरीतिक' म्हणतात. तसेच संभ्रम निर्माण करत असल्यामुळे त्याला 'व्याकिण्ण' (व्याकीर्ण) म्हणतात. विशिष्ट (शिष्ट) शब्दांच्या अभावामुळे त्याला 'गाम्म' (ग्राम्य) म्हणतात. यतीचा अभाव असल्यामुळे त्याला 'यतिहीन' म्हणतात. पदांच्या अर्थाच्या क्रमापासून च्युत झाल्यामुळे त्याला 'कमच्चुत' (क्रमच्युत) म्हणतात. लौकिक व्यवहाराचे उल्लंघन करून बोलल्यामुळे त्याला 'अतिवृत्त' म्हणतात. समुदाय अर्थापासून दूर गेल्यामुळे त्याला 'अपेतत्थ' (अपेतार्थ) म्हणतात. रचनेच्या कठोरतेने युक्त असल्यामुळे त्याला 'बन्धफरुस' म्हणतात, आणि त्याने युक्त असण्याला 'सबन्धफरुस' म्हणतात. हे नऊ वाक्यांचे दोष आहेत. येथे 'तथा' हा शब्द 'दोष' या पदाचा उपसंहार करतो. Apagatakkamattā apakkamaṃ nāma. Ucitabhāvassa parihīnattā ocityahīnaṃ nāma. Bhinnavibhattikkamattā bhaggarīti nāma. Saṃsayajananato sasaṃsayaṃ nāma. Duppatītikarattā gāmmaṃ nāma. Dūsitālaṅkārattā duṭṭhālaṅkati nāmātime cha vākyatthanissitattā vākyatthadosā nāma. क्रम सुटल्यामुळे त्याला 'अपक्कम' (अपक्रम) म्हणतात. योग्यतेचा (औचित्याचा) अभाव असल्यामुळे त्याला 'ओचित्यहीन' (औचित्यहीन) म्हणतात. विभक्तीचा क्रम भिन्न असल्यामुळे त्याला 'भग्गरीति' म्हणतात. संशय निर्माण करत असल्यामुळे त्याला 'ससंशय' म्हणतात. समजण्यास कठीण असल्यामुळे त्याला 'गाम्म' (ग्राम्य) म्हणतात. अलंकार दूषित झाल्यामुळे त्याला 'दुट्ठाळंकती' (दुष्टालंकृती) म्हणतात. हे सहा वाक्यार्थावर आधारित असल्यामुळे 'वाक्यार्थदोष' म्हणून ओळखले जातात. Añño attho atthantaro. Viruddho atthantaro yassāti viggaho. Dosapakāsakapadampi dosato abyatirittattā doso nāma. Evaṃ santepi samāsena padassa gahitattā napuṃsakaṃ hoti. Esevanayo ito paresupi. Visesyassa adhiko attho yassa taṃ, kiliṭṭhaṃ viya kiliṭṭhaṃ. Yathā hi malaggahito ādāso attano kiliṭṭhattā [Pg.43] mukhādīnaṃ pakāsane avisado hoti, evamadhippetatthappakāsane asamatthaṃ padaṃ kiliṭṭhaṃ nāma. Virodho assa atthīti virodhi. Nīyati avutto hetu etthāti neyyaṃ. Visesane apekkhā yassa taṃ. Hīno visesyassa attho yena taṃ. Natthi attho yassa tanti viggaho. दुसरा अर्थ म्हणजे 'अर्थान्तर'. ज्याचा दुसरा अर्थ विरुद्ध आहे असा विग्रह आहे. दोषाचे प्रकाशन करणारे पद देखील दोषापेक्षा भिन्न नसल्यामुळे 'दोष' म्हटले जाते. असे असले तरी समासामध्ये पद ग्रहण केल्यामुळे ते नपुंसकलिंगी होते. हाच नियम यापुढील शब्दांनाही लागू होतो. विशेष्याचा अधिक अर्थ ज्यामध्ये असतो ते, आणि क्लिष्टासारखे असणारे ते 'किलिट्ठ' (क्लिष्ट) होय. ज्याप्रमाणे धुळीने माखलेला आरसा स्वतः मलीन (क्लिष्ट) असल्यामुळे मुख इत्यादींचे दर्शन घडवण्यात अस्पष्ट असतो, त्याचप्रमाणे अभिप्रेत अर्थ प्रकट करण्यात असमर्थ असणारे पद 'किलिट्ठ' (क्लिष्ट) म्हटले जाते. ज्यामध्ये विरोध असतो तो 'विरोधी'. जेथे न सांगितलेला हेतू आणला जातो ते 'नेय्य' (नेय). ज्याला विशेषणाची अपेक्षा असते ते (विशेषणापेक्ष). ज्याच्यामुळे विशेष्याचा अर्थ हीन होतो ते (हीनार्थक). ज्याला अर्थ नाही तो 'अनर्थक' असा विग्रह आहे. Padadosānaṃ anaññattepi vikappanābhedato ‘‘padānaṃ dosā’’ti vuttaṃ, yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti. Vākyānaṃ dosāti etthāpi eseva nayo. Eko attho yassa taṃ. Bhaggārīti kamo yassa taṃ. Visuṃ visuṃ ākiṇṇaṃ byākiṇṇaṃ. Gāme bhavo gāmmo, abyattānaṃ vohāro. Tappakāsakapadampi upacārato gāmmaṃ nāma. Yati hīnā etthāti yatihīnaṃ. Kamato cutaṃ kamaccutaṃ. Atikkamma vuttaṃ ativuttaṃ. Atthato apetaṃ apetatthaṃ. Bandhe pharusaṃ pharusatā yattha taṃ. Apagato kamo yasmā taṃ. Ocityaṃ hīnaṃ yattha taṃ. Bhaggā rīti yattha taṃ. Saha saṃsayena vattatīti taṃ. Gāmmaṃ vuttanayameva. Duṭṭhā dūsitā alaṅkati alaṅkāro yattha taṃ. Vākyānaṃ attho, tannissitā vākyatthanissitāti viggaho. Ettha anatthakāpetatthadosadvayaṃ padavākyato bhinnaṃ, aññaṃ bhaggarītidosadvayaṃ, gāmmadvayaṃ, kamaccutaapakkamadvayañca vākyavākyatthato bhinnaṃ. पददोषांमध्ये भेद नसला तरी विकल्पांच्या भेदांमुळे "पदांचे दोष" असे म्हटले आहे, जसे की "शिलापुत्राचे (दगडाच्या मूर्तीचे) शरीर". 'वाक्यांचे दोष' यामध्येही हाच नियम आहे. ज्याचा एकच अर्थ आहे ते (एकार्थ). ज्याचा रीतीचा क्रम भग्न झाला आहे ते (भग्नरीतिक). वेगवेगळ्या ठिकाणी विखुरलेले ते 'व्याकिण्ण' (व्याकीर्ण). गावात राहणारा तो 'गाम्म' (ग्राम्य), म्हणजेच अडाणी लोकांचा व्यवहार. तो प्रकट करणारे पद देखील उपचाराने 'गाम्म' (ग्राम्य) म्हटले जाते. जेथे यतीचा अभाव आहे ते 'यतिहीन'. क्रमापासून च्युत झालेले ते 'कमच्चुत' (क्रमच्युत). मर्यादा ओलांडून बोललेले ते 'अतिवृत्त'. अर्थापासून दूर गेलेले ते 'अपेतत्थ' (अपेतार्थ). रचनेत कठोरता असणे म्हणजे 'परुषता' होय. ज्यातून क्रम निघून गेला आहे ते (अपक्रम). जेथे औचित्याचा अभाव आहे ते (औचित्यहीन). जेथे रीती भग्न झाली आहे ते (भग्नरीति). जे संशयाने युक्त असते ते (ससंशय). 'गाम्म' हे आधी सांगितलेल्या नियमाप्रमाणेच आहे. जेथे अलंकार दूषित झाला आहे ते 'दुट्ठाळंकती' (दुष्टालंकृती). वाक्याचा अर्थ आणि त्यावर आधारित असणारे ते 'वाक्यार्थनिश्रित' असा विग्रह आहे. येथे 'अनत्थक' (अनर्थक) आणि 'अपेतत्थ' (अपेतार्थ) हे दोन दोष पद आणि वाक्यापेक्षा भिन्न आहेत; आणि दुसरे 'भग्गरीति' हे दोन दोष, 'गाम्म' हे दोन दोष, आणि 'कमच्चुत' व 'अपक्कम' हे दोन दोष वाक्य आणि वाक्यार्थापेक्षा भिन्न आहेत. Padadosaniddesavaṇṇanā पददोषनिर्देशाची वर्णना (स्पष्टीकरण) 21. २१. Viruddhatthantaraṃ tañhi, yassa’ññattho virujjhati; Adhippete yathā megho, visado sukhaye janaṃ. कारण ज्या शब्दाचा दुसरा अर्थ अभिप्रेत अर्थाशी विरुद्ध असतो, तो 'विरुद्धत्थन्तर' (विरुद्ध अर्थ असलेला) दोष होय; जसे की— 'विसद (विष देणारा / पाणी देणारा) मेघ लोकांनी सुखी करो.' 21. Athoddesakkamena padādidose udāharati ‘‘viruddhi’’ ccādinā. Hi yasmā kāraṇā, pasiddhiyaṃ vā hisaddo. Yassa padassa añño adhippetato aparo attho adhippete vattumicchite atthe virujjhatīti anuvaditvā tasmā [Pg.44] taṃ ‘‘viruddhatthantara’’nti vidhīyate. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Yathā idaṃ viruddhatthantaraṃ, tathā aññampi tādisaṃ daṭṭhabbaṃ. Na tvidameveti yathāsaddassa attho. Megho visado sukhaye jananti. Visaṃ udakaṃ, taṃ dadātīti visado megho vārivaho janaṃ lokaṃ sukhaye sukhayatīti kavicchitattho. Visasaddo garaḷassa ca vācako siyāti garaḷado megho mārayati, na pana sukhayatīti ‘‘visado’’ti visesanapadassa viruddhatā. २१. आता उद्देशक्रमानुसार (अनुक्रमे) 'विरुद्धी' इत्यादींद्वारे पदादी दोषांचे उदाहरण देतात. 'हि' म्हणजे ज्या कारणाने, किंवा 'हि' हा शब्द प्रसिद्धीसाठी आहे. ज्या पदाचा दुसरा अर्थ अभिप्रेत असलेल्या (सांगावयाच्या) अर्थाशी विरुद्ध असतो, असा अनुवाद करून, म्हणून त्याला 'विरुद्धत्थन्तर' असे म्हटले जाते. 'यथा' (जसे) असे उदाहरण देतात. जसे हे 'विरुद्धत्थन्तर' आहे, तसेच दुसरेही तशाच प्रकारचे समजावे. केवळ हेच नाही, असा 'यथा' शब्दाचा अर्थ आहे. 'मेघो विसदो सुखये जनं' (विसद मेघ लोकांना सुखी करो). 'विस' म्हणजे पाणी, ते देणारा तो 'विसद' म्हणजे मेघ (पाणी वाहून नेणारा) लोकांना सुखी करो, हा कवीचा अभिप्रेत अर्थ आहे. परंतु 'विस' शब्द हा विषाचाही (गरळ) वाचक असू शकतो, म्हणून 'विष देणारा मेघ मारतो, सुखी करत नाही' अशी 'विसद' या विशेषण पदाची विरुद्धता (विरोधाभास) आहे. 21. Idāni uddiṭṭhānukkamena viruddhatthantarādīnaṃ salakkhaṇalakkhiyaṃ dassento ‘‘viruddhi’’ccādimāha. Yassa padassa aññattho kavicchitatthato añño attho adhippete icchitatthe hi yasmā virujjhati, tasmā taṃ padaṃ viruddhatthantaraṃ nāma. Pasiddhiyaṃ vā hisaddo. Tathā hesa appasiddhaṃ viruddhatthantaraṃ ‘‘yassa aññattho adhippete virujjhatī’’ti pakāsetvā tasmiṃ pakāsitatthavisaye vattati. ‘‘Taṃ hī’’ti yojitattā ‘‘yassa aññattho adhippete virujjhatī’’ti lakkhaṇaṃ pasiddhabhāvena anuvaditvā taṃ viruddhatthantaranti anuvaditabbaappasiddhaviruddhatthantaraṃ vidhīyate, yathā ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti. Upari pasiddhānuvādena appasiddhavidhānameva daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yathā…pe… jana’’nti udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ dasseti. Yathā ‘‘megho visado’’ccādi viruddhatthantarassa udāharaṇaṃ, evamīdisamaññampi imassudāharaṇaṃ, na kevalaṃ ‘‘megho’’ccādimeva bhavatīti vuttaṃ hoti. Yathāsaddo cettha ivasaddapariyāyatthepi udāharaṇattho daṭṭhabbo, uparipyevaṃ. Megho ambudharo visado visasaṅkhātaṃ jalaṃ dadanto janaṃ sukhaye sukhayatīti kavīhi adhippetattho. Ettha visasaddassa garaḷasaṅkhātasappavisavācakattā, ‘‘visaṃ dadātīti visado’’ti ettha visassa udakavisānaṃ sādhāraṇattā visadāyako megho nāsetiyeva, na sukhayatīti kavinā [Pg.45] adhippetassa sukhakāraṇassa meghavisesanavisasaddassa viruddhaaññatthatāti visapadaṃ viruddhatthantaradosena duṭṭhanti. २१. आता उद्देशक्रमानुसार 'विरुद्धत्थन्तर' इत्यादींचे लक्षण आणि उदाहरणासह दर्शन घडवत 'विरुद्धी' इत्यादी म्हणतात. ज्या पदाचा दुसरा अर्थ कवीच्या अभिप्रेत अर्थापेक्षा वेगळा असून इच्छित अर्थाशी विरुद्ध असतो, म्हणून त्या पदाला 'विरुद्धत्थन्तर' म्हणतात. किंवा 'हि' शब्द प्रसिद्धीसाठी आहे. तसेच 'ज्याचा दुसरा अर्थ अभिप्रेत अर्थाशी विरुद्ध असतो' असे स्पष्ट करून त्या स्पष्ट केलेल्या अर्थाच्या विषयात तो वर्ततो. 'तं ही' असे जोडल्यामुळे 'ज्याचा दुसरा अर्थ अभिप्रेत अर्थाशी विरुद्ध असतो' हे लक्षण प्रसिद्ध असल्याने त्याचा अनुवाद करून, ते 'विरुद्धत्थन्तर' आहे असा अनुवाद करण्यायोग्य अप्रसिद्ध विरुद्धत्थन्तर सांगितले जाते, जसे 'जो कुंडल परिधान केलेला आहे, तो देवदत्त आहे'. पुढे प्रसिद्ध अनुवादाने अप्रसिद्ध विधानच पाहावे. 'यथा...पे... जनं' हे उदाहरण लक्ष्यार्थ दाखवते. जसे 'मेघो विसदो' इत्यादी विरुद्धत्थन्तरचे उदाहरण आहे, तसेच या प्रकारचे दुसरेही याचे उदाहरण असू शकते, केवळ 'मेघो' इत्यादीच नाही, असे म्हटले आहे. येथे 'यथा' शब्द 'इव' शब्दाच्या पर्यायी अर्थात उदाहरणासाठी समजला पाहिजे, पुढेही तसेच आहे. 'मेघो' म्हणजे मेघ, 'विसदो' म्हणजे विस नावाचे पाणी देणारा लोकांना सुखी करो, हा कवीचा अभिप्रेत अर्थ आहे. येथे 'विस' शब्दाचा अर्थ सर्पविष असाही होत असल्याने, 'विष देणारा तो विसद' यामध्ये 'विस' हा शब्द पाणी आणि विष या दोन्हीसाठी सामान्य असल्याने, विष देणारा मेघ नष्टच करतो, सुखी करत नाही. त्यामुळे कवीला अभिप्रेत असलेल्या सुखाच्या कारणाचा मेघविशेषण 'विसद' या शब्दाशी विरुद्ध असा दुसरा अर्थ निघत असल्याने, 'विस' हे पद 'विरुद्धत्थन्तर' दोषाने दूषित आहे. 22. २२. Visesyamadhikaṃ yenā’-Dhyatthametaṃ bhave yathā; Obhāsitāsesadiso,Khajjoto’yaṃ virājate. ज्या (विशेषणाने) विशेष्य (ज्याचे वर्णन करायचे आहे ते पद) अर्थाच्या दृष्टीने अधिक (अतिशयोक्तीपूर्ण) होते, त्याला 'अज्झत्थ' (अत्यर्थ/अतिशयोक्ती) दोष म्हणावे; जसे की— 'सर्व दिशांना प्रकाशित करणारा हा काजवा शोभून दिसत आहे.' 22. Yena padena visesyaṃ visesitabbaṃ aparaṃ padaṃ atthavasena adhikaṃ bhavatītyanuvaditvā etaṃ ajhatthaṃ bhaveti vidhīyate. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘obhāsite’’ccādi. Evamuparipi suviññeyyaṃ. Obhāsitā dīpitā asesā nikhilā disāyena soyaṃ khajjoto virājate dippati. Ettha khajjotassākhiladisābhāgāvabhāsanamativuttīti adhikatthaṃ. २२. ज्या पदाने विशेष्य म्हणजे विशेषित केले जाणारे दुसरे पद अर्थाच्या दृष्टीने अधिक होते, असा अनुवाद करून, त्याला 'अज्झत्थ' (अतिशयोक्ती) दोष म्हणतात. 'यथा' (जसे) असे 'ओभासित' इत्यादी उदाहरण देतात. यापुढेही हे सहज समजण्यासारखे आहे. 'ओभासिता' म्हणजे प्रकाशित केल्या आहेत 'असेसा' म्हणजे सर्व दिशा ज्याने, असा हा 'खज्जोतो' (काजवा) 'विराजते' (चमकत आहे). येथे काजव्याने सर्व दिशा प्रकाशित करणे ही अतिशयोक्ती (अतिवृत्ती) असल्याने हा 'अधिकत्थ' (अधिक अर्थ) दोष आहे. 22. Yena visesanapadena visesyaṃ visesitabbaṃ padaṃ atthavasena adhikaṃ hoti, etaṃ yathāvuttalakkhaṇopetaṃ padaṃ ajhatthaṃ bhave ajhatthaṃ nāma padadoso bhave. Yathā tassudāharaṇamevaṃ. Obhāsitāsesadiso jotitasabbadiso ayaṃ khajjoto ayaṃ jotiriṅgaṇo virājate dippati. Ettha visesyassa khajjotassa sakaladisobhāsanassa ajhatthattā ‘‘obhāsitāsesadiso’’ti visesanapadaṃ ajhatthapadadoso nāma. Obhāsitā asesadisā yenāti viggaho. २२. ज्या विशेषण पदाने विशेष्य म्हणजे विशेषित केले जाणारे पद अर्थाच्या दृष्टीने अधिक होते, हे वर सांगितलेल्या लक्षणाने युक्त असलेले पद 'अज्झत्थ' नावाचा पददोष ठरते. त्याचे उदाहरण याप्रमाणे आहे— 'ओभासितासेसदिसो' म्हणजे सर्व दिशा प्रकाशित करणारा 'अयं खज्जोतो' म्हणजे हा काजवा 'विराजते' म्हणजे चमकत आहे. येथे विशेष्य असलेल्या काजव्याचे सर्व दिशा प्रकाशित करणे हे अतिशयोक्तीपूर्ण (अज्झत्थ) असल्याने 'ओभासितासेसदिसो' हे विशेषण पद 'अज्झत्थ' नावाचा पददोष आहे. 'ओभासिता असेसा दिसा येन' (ज्याने सर्व दिशा प्रकाशित केल्या आहेत) असा याचा विग्रह आहे. 23. २३. Yassa’tthāvagamo dukkho,Pakatyādivibhāgato; Kiliṭṭhaṃ taṃ yathā tāya,So’yamāliṅgyate piyā. प्रकृती (धातू/मूळ शब्द) आणि प्रत्यय इत्यादींच्या विभाजनामुळे ज्याचा अर्थ समजणे कठीण असते, तो 'किलिट्ठ' (क्लिष्ट) दोष होय; जसे की— 'तिच्याद्वारे, त्या प्रियेद्वारे, हा आलिंगिला जात आहे.' 23. Pakatyādivibhāgatoti [Pg.46] paccayā paṭhamaṃ karīyatīti pakati. Ādisaddena paccayādīnaṃ pariggaho. Pakatyādīnaṃvibhāgato vibhajanato, ‘‘ayaṃ pakati, ayaṃ paccayo, ayamādeso’’tiādinā pakatipaccayavibhāgakappanatoti vuttaṃ hoti. Pīṇetīti pī, tāya piyā vallabhāya soyaṃ sāmī āliṅgyate silissate. Ettha ‘‘piyā’’ti kiliṭṭhaṃ. २३. 'पकत्यादिविभागतो' म्हणजे प्रत्ययाच्या आधी जे केले जाते ती 'पकति' (प्रकृती/मूळ शब्द). 'आदि' शब्दाने प्रत्यय इत्यादींचे ग्रहण होते. प्रकृती इत्यादींच्या विभाजनावरून म्हणजे 'ही प्रकृती, हा प्रत्यय, हा आदेश' इत्यादी प्रकारे प्रकृती-प्रत्यय विभागाची कल्पना केल्याने, असे म्हटले आहे. 'पीणेति' (प्रसन्न करते) म्हणून 'पी' (स्त्री/प्रिया); तिच्याद्वारे म्हणजे 'पिया' (प्रियेद्वारे) हा पती आलिंगिला जात आहे. येथे 'पिया' हे पद क्लिष्ट (किलिट्ठ) आहे. 23. Yassa padassa atthāvagamo atthāvabodho pakatyādivibhāgato ‘‘ayaṃ pakati, ayaṃ paccayo, ayamādeso’’tiādinā pakatyādīnaṃ vibhajanajānanena, ‘‘pakatyādi nāma ki’’nti gavesanato vā dukkho, taṃ kiliṭṭhaṃ nāma. Yathā tassudāharaṇamevaṃ. Tāya piyā vanitāya so ayaṃ vallabho āliṅgyate silissate. Paccayā paṭhamaṃ karīyatīti pakati. Sā ādi yesaṃ paccayānaṃ, tesaṃ vibhāgoti vākyaṃ. Pīṇetīti pī, nārī. Tāya piyā ettha piyāsaṅkhātāya vallabhāya kathane pīsaddassa avisadattā ‘‘piyā’’ti padaṃ kiliṭṭhaṃ. २३. ज्या पदाचा अर्थबोध प्रकृती इत्यादींच्या विभाजनावरून म्हणजे 'ही प्रकृती, हा प्रत्यय, हा आदेश' इत्यादी प्रकारे प्रकृती इत्यादींचे विभाजन समजून घेतल्याने किंवा 'प्रकृती इत्यादी म्हणजे काय?' असा शोध घेतल्याने कणे होते, त्याला 'किलिट्ठ' (क्लिष्ट) म्हणतात. त्याचे उदाहरण याप्रमाणे आहे— तिच्याद्वारे म्हणजे त्या प्रिय स्त्रीद्वारे हा पती आलिंगिला जात आहे. प्रत्ययाच्या आधी जे केले जाते ती प्रकृती. ती प्रकृती ज्या प्रत्ययांच्या सुरुवातीला असते, त्यांचे विभाजन असा वाक्याचा अर्थ आहे. 'पीणेति' (प्रसन्न करते) म्हणून 'पी' म्हणजे स्त्री. तिच्याद्वारे 'पिया'; येथे 'पिया' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या प्रियेविषयी सांगताना 'पी' हा शब्द अस्पष्ट असल्याने 'पिया' हे पद क्लिष्ट (किलिट्ठ) आहे. 24. २४. Yaṃ kiliṭṭhapadaṃ mandā-bhidheyyaṃ yamakādikaṃ; Kiliṭṭhapadadoseva, tampi anto karīyati. जे क्लिष्ट पद मंद (अस्पष्ट) अर्थाचे असते, जसे की यमक इत्यादी, ते देखील क्लिष्ट पददोषाच्या (किलिट्ठपददोषाच्या) अंतर्गतच समाविष्ट केले जाते. 24. Idāni yamakādikamanadhippetampi kiliṭṭheyeva antogadhaṃ dassetumāha ‘‘ya’’ntiādi. Tattha yanti aniyamavacanaṃ, tassa niyamavacanaṃ yamakādikanti. Yamakamādi yassa paheḷikājātassa taṃ yamakādikaṃ. Kīdisanti āha ‘‘kiliṭṭhapada’’ntiādi. Kiliṭṭhāni appatītadosasabhāve ṭhitatāya malitānyavisadāni padāni yassa taṃ kiliṭṭhapadaṃ. Mando appako abhidheyyo attho yassa taṃ mandābhidheyyaṃ, tādisaṃ tampi yamakādikaṃ kiliṭṭhapadadoseyeva yathāvutte anto abbhantare karīyati vidhīyati [Pg.47] tattheva pakkhipīyati, kiliṭṭhapadadosato na byatiriccatīti adhippāyo. २४. आता यमक इत्यादी अनभिप्रेत असले तरी ते क्लिष्ट (किलिट्ठ) दोषातच समाविष्ट आहेत हे दाखवण्यासाठी 'यं' इत्यादी म्हणतात. तेथे 'यं' हा अनियमवाचक शब्द आहे, त्याचा नियमवाचक शब्द 'यमिकादिकं' असा आहे. यमक ज्याच्या सुरुवातीला असते अशा कोडेवजा रचनेला 'यमकादिक' म्हणतात. ते कसे असते? यावर 'किलिट्ठपदं' इत्यादी म्हणतात. अप्रतीती (अस्पष्टता) दोषाच्या स्वभावात राहिल्यामुळे जे शब्द मलिन आणि अस्पष्ट असतात, ते 'किलिट्ठपद' (क्लिष्ट पद) होय. ज्याचा अभिधेय (वाच्य) अर्थ मंद म्हणजे अल्प असतो, ते 'मंदाभिधेय' होय. अशा प्रकारच्या यमकादिकांना देखील वर सांगितलेल्या क्लिष्ट पददोषाच्या (किलिट्ठपददोषाच्या) अंतर्गतच समाविष्ट केले जाते किंवा त्यातच टाकले जाते; ते क्लिष्ट पददोषापेक्षा वेगळे नाही, असा याचा अभिप्राय आहे. 24. Idāni anadhippetamapi yamakādiṃ kiliṭṭhadoseyeva antokaraṇabyājena āvīkaronto āha ‘‘yaṃ kiliṭṭhe’’ccādi. Kiliṭṭhapadaṃ appatītadosena missakattā avisadapadaṃ mandābhidheyyaṃ appakābhidheyyaṃ yaṃ yamakādikaṃ yaṃ yamakappaheḷikājātamatthi, tampi kiliṭṭhapadadoseyeva yathāvuttakiliṭṭhapadadoseyeva anto karīyati abbhantare karīyati, kiliṭṭhapadadosato abyatirittanti adhippāyo. Kiliṭṭhāni padāni yassa, mando abhidheyyo yassa, yamakaṃ ādi yassa paheḷikājātassa, kiliṭṭhapadānaṃ dosoti viggaho. २४. आता अनपेक्षित असलेल्या देखील यमकादींना क्लिष्ट दोषातच समाविष्ट करण्याच्या बहाण्याने प्रकट करताना 'यं किलिट्ठे' (जे क्लिष्ट आहे) इत्यादी म्हणाले. क्लिष्ट पद हे अप्रतीत (अस्पष्ट) दोषाने मिश्रित असल्यामुळे अविशद पद, मंद अर्थ असणारे, अल्प अर्थ असणारे जे यमकादिक किंवा जे यमक-प्रहेलिका (कोडे) समूह आहे, त्याचाही क्लिष्ट पद दोषातच, म्हणजेच पूर्वोक्त क्लिष्ट पद दोषातच अंतर्भाव केला जातो, तो क्लिष्ट पद दोषापेक्षा वेगळा नाही असा अभिप्राय आहे. ज्याची पदे क्लिष्ट आहेत, ज्याचा अर्थ मंद (अस्पष्ट) आहे, यमक आदि ज्या प्रहेलिका समूहाचे आहे, तो 'क्लिष्ट पदांचा दोष' असा विग्रह आहे. 25. २५. Patītasaddaracitaṃ, siliṭṭhapadasandhikaṃ; Pasādaguṇasaṃyuttaṃ, yamakaṃ mata’medisaṃ. प्रसिद्ध शब्दांनी रचलेले, सुश्लिष्ट पदसंधी असणारे आणि प्रसाद गुणाने युक्त असणारे, असे यमक (विद्वानांना) संमत आहे. 25. Hotu kāmamanabhimatamedisaṃ yamakādikaṃ, kiñcarahi abhimatanti āha ‘‘patīti’’ccādi. Attano vacanīyatthappatītavasena vācakāpi saddā patītāyeva nāmāti patītehi pasiddhehi saddehi pāṭipadikehi racitaṃ kataṃ patītasaddaracitaṃ. Siliṭṭhā aññamaññāliṅganena maṭṭhā padānaṃ syādyantādīnaṃ sandhayo sandhanā yassa taṃ siliṭṭhapadasandhikaṃ. Patītasaddaracitattāyeva pasādasaṅkhātena guṇena saddālaṅkārena saṃyuttaṃ sammadevopetaṃ edisaṃ yathāvuttaguṇāsayaṃ ramaṇīyaṃ yamakaṃ mataṃ abhimatanti attho. २५. असे (दोषयुक्त) यमकादिक अनभिमत (नापसंत) असो, तर मग अभिमत (पसंत) कोणते? यावर 'प्रतीत' इत्यादी म्हणाले. आपल्या सांगण्यायोग्य अर्थाच्या प्रतीतीमुळे वाचक शब्द देखील 'प्रतीत' (प्रसिद्ध) च होत असल्यामुळे, प्रतीत म्हणजे प्रसिद्ध प्रातिपदिक शब्दांनी रचलेले (केलेले) ते 'प्रतीतिशब्दरचित' होय. परस्परांच्या आलिंगनाने (जोडणीने) सुळसुळीत (मऊ) झालेल्या सुप्-तिङ् प्रत्ययान्त इत्यादी पदांचे संधी (जोडण्या) ज्यात आहेत, ते 'श्लिष्टपदसंधी' होय. प्रतीत शब्दांनी रचलेले असल्यामुळेच 'प्रसाद' नावाच्या गुणाने म्हणजेच शब्दालंकाराने युक्त, चांगल्या प्रकारे संपन्न, अशा पूर्वोक्त गुणांचा आश्रय असणारे रमणीय यमक संमत (अभिमत) आहे, असा अर्थ आहे. 25. Idāni adhigatesu yamakesu īdisaṃ yamakamiṭṭhamiti sissānaṃ upadisanto āha ‘‘patīte’’ccādi. Patītasaddaracitaṃ ‘‘imassatthassāyaṃ vācako’’ti patītehi pasiddhehi saddehi racitaṃ pāṭipadikehi kataṃ siliṭṭhapadasandhikaṃ siliṭṭhā syādyantādipadānaṃ sandhayo yassa taṃ [Pg.48] pasādaguṇasaṃyuttaṃ patītasaddaracitattāyeva pasādasaṅkhātena saddālaṅkāraguṇena saṃyuttaṃ īdisaṃ evaṃbhūtaṃ guṇādhikato ramaṇīyaṃ upari vakkhamānayamakasadisaṃ yamakaṃ mataṃ viññūhi abhimataṃ. Patītā ca te saddā ca, tehi racitaṃ, siliṭṭhā padānaṃ sandhayo yassa, pasādoti guṇo saddālaṅkāro, tena saṃyuttanti viggaho. २५. आता समजलेल्या यमकांमध्ये असे यमक इष्ट (योग्य) आहे, असा शिष्यांना उपदेश करताना 'प्रतीत' इत्यादी म्हणाले. प्रतीतशब्दांनी रचलेले म्हणजे 'या अर्थाचा हा वाचक आहे' अशा प्रतीत (प्रसिद्ध) प्रातिपदिक शब्दांनी रचलेले, श्लिष्टपदसंधी म्हणजे सुप्-तिङ् प्रत्ययान्त इत्यादी पदांचे संधी ज्यात श्लिष्ट (सुबद्ध) आहेत, प्रसादगुणयुक्त म्हणजे प्रतीत शब्दांनी रचलेले असल्यामुळेच 'प्रसाद' नावाच्या शब्दालंकार गुणाने युक्त, असे या प्रकारचे, गुणांच्या अधिक्यामुळे रमणीय आणि पुढे सांगण्यात येणाऱ्या यमकासारखे यमक विद्वानांना संमत (अभिमत) आहे. प्रतीत (प्रसिद्ध) असलेले ते शब्द आणि त्यांनी रचलेले; श्लिष्ट (सुबद्ध) आहेत पदांचे संधी ज्यात ते; 'प्रसाद' हा गुण म्हणजेच शब्दालंकार, त्याने युक्त, असा विग्रह आहे. 26. २६. Abyapetaṃ byapeta’ñña-māvuttānekavaṇṇajaṃ; Yamakaṃ tañca pādāna-mādimajjhantagocaraṃ. अव्यवहित (जवळ असलेले), व्यवहित (अंतर असलेले) आणि इतर (मिश्र), अनेक वर्णांच्या आवृत्तीने उत्पन्न झालेले यमक हे चरणांच्या (पादांच्या) आदि, मध्य आणि अंतात आढळणारे असते. 26. Idāni taṃ yathāvuttamabhimataṃ dassetumupakkamate ‘‘abyapete’’ccādinā. Āvuttā adhivuttā punappunuccāraṇupetā anekesaṃ patirūpattā, bahuvaṇṇā sarabyañjanarūpā, na eko vaṇṇo tassānuppāsattā, tathā ca vakkhati ‘‘vaṇṇāvutti paro yathā’’ti, tehi jātaṃ yamakanti viññāyate. Katividhaṃ taṃ vikappīyatīti āha ‘‘abyapetaṃ byapetañña’’nti. Tattha yaṃ vaṇṇantarābyavahitaṃ vaṇṇasamudāyena vuttaṃ. Tadabyapetaṃ yamakaṃ. Yaṃ tu byavahitaṃ, taṃ byapetaṃ. Yaṃ pana ubhayamissaṃ, taṃ aññaṃ aparaṃ abyapetabyapetanti tidhā yamakaṃ tāva vikappīyate. Tametaṃ tividhaṃ yamakaṃ visayavibhāganirūpanāyaṃ ādi ca majjho ca anto ca gocaro visayo yasseti ādimajjhantagocaraṃ viññeyyaṃ. Kesaṃ pādānaṃ? Paccekaṃ catunnaṃgāthāvayavānaṃ. Sāpekkhattepi samāso gammakattā. २६. आता ते पूर्वोक्त अभिमत यमक दर्शवण्यासाठी 'अव्यपेत' इत्यादीने सुरुवात करतात. आवृत्त म्हणजे पुन्हा पुन्हा उच्चारलेले, अनेकांचे प्रतिरूप असल्यामुळे स्वर आणि व्यंजनांच्या रूपातील अनेक वर्ण (एक वर्ण नाही, कारण तो अनुप्रास होईल, आणि पुढे 'वर्णवृत्ती दुसरा जसा' असे सांगतीलच), त्यांच्यापासून उत्पन्न झालेले ते 'यमक' असे समजले जाते. त्याचे किती प्रकार पडतात? यावर 'अव्यपेत, व्यपेत आणि इतर' असे म्हणाले. त्यामध्ये जे इतर वर्णांच्या व्यवधानाशिवाय (अंतर न ठेवता) वर्णसमुदायाने युक्त असते, ते 'अव्यपेत' यमक होय. जे व्यवधानासह (अंतराने) असते, ते 'व्यपेत' यमक होय. आणि जे दोन्हीचे मिश्र असते, ते 'इतर' म्हणजे 'अव्यपेत-व्यपेत' होय, अशा प्रकारे यमकाचे तीन प्रकार पडतात. हे तीन प्रकारचे यमक विषयाच्या विभागणीच्या निरूपणामध्ये आदि, मध्य आणि अंत हा ज्याचा गोचर (विषय) आहे, असे 'आदिमध्यांतगोचर' समजावे. कोणत्या चरणांच्या? गाथेच्या चारही अवयवांच्या (चरणांच्या) प्रत्येकी. सापेक्षता असली तरी बोधगम्यतेमुळे येथे समास झाला आहे. Tattha pādacatukkassa ādimajjhantabhāvīnaṃ yamakānaṃ yāvanto pakārā sambhavanti, te mūlā satta. Kathaṃ? Ekasmiṃyeva pāde kvaci ādiyamakaṃ, kvaci majjhayamakaṃ, kvaci antayamakaṃ, kvaci majjhantayamakaṃ, kvaci majjhādiyamakaṃ, kvaci ādyantayamakaṃ, kvaci sabbayamakanti. Evaṃ paccekaṃ mūlabhūtā sattāti [Pg.49] catūsu aṭṭhavīsati honti. Pādādiyamakañca paṭhamapādādiyamakamabyapetaṃ tathā dutiyatatiyacatutthapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamadutiyapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamatatiyapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamacatutthapādādiyamakamabyapetantiādinā anekadhā pasaṃsanti. Yadā ca sabbatoyamakaṃ, tadā mahāyamakādayo vikappā jāyantīti veditabbaṃ. त्यामध्ये चार चरणांच्या आदि, मध्य आणि अंतात होणाऱ्या यमकांचे जेवढे प्रकार संभवतात, ते मूळ सात आहेत. कसे? एकाच चरणात कुठे आदि-यमक, कुठे मध्य-यमक, कुठे अंत-यमक, कुठे मध्य-अंत-यमक, कुठे मध्य-आदि-यमक, कुठे आदि-अंत-यमक, तर कुठे सर्व-यमक असते. अशा प्रकारे प्रत्येकी मूळ सात प्रकार असल्याने चार चरणांचे मिळून अठ्ठावीस प्रकार होतात. चरणाच्या सुरुवातीचे यमक, पहिल्या चरणाच्या सुरुवातीचे अव्यपेत यमक, तसेच दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या चरणाच्या सुरुवातीचे अव्यपेत यमक, पहिल्या व दुसऱ्या चरणाच्या सुरुवातीचे अव्यपेत यमक, पहिल्या व तिसऱ्या चरणाच्या सुरुवातीचे अव्यपेत यमक, पहिल्या व चौथ्या चरणाच्या सुरुवातीचे अव्यपेत यमक इत्यादी प्रकारे अनेक प्रकारे प्रशंसा करतात. आणि जेव्हा सर्व बाजूंनी यमक असते, तेव्हा 'महायमक' इत्यादी भेद निर्माण होतात, असे समजावे. 26. Idāni abhimatayamakaṃ dīpeti ‘‘abyapete’’ccādinā. Āvuttehi punappunaṃ vuttehi anekavaṇṇehi samudāyarūpattā anekehi sarabyañjanasarīrehi vaṇṇehi jātaṃ yamakaṃ aññehi vaṇṇehi abyavahitattā abyapetaṃ, vaṇṇantarehi byavahitattā byapetaṃ, ubhayamissakattā tehi aññaṃ abyapetabyapetañcāti tividhaṃ hoti. Tañca yamakaṃ visayavibhāganiyamena gāthāpādānaṃ ādigocaraṃ majjhagocaraṃ antagocaramiti tividhaṃ hoti. Ettha casaddo vattabbantare pavattati, vattabbantaraṃ nāma yathāvuttaabyapetādibhedato aññaṃ vattabbatāya samukhībhūtaṃ pādānaṃ ādimajjhāvasānantaraṃ, upanyāso vākyārambhoti ca etasseva nāmaṃ. Visadisena vaṇṇena apetaṃ byapetaṃ. Tabbiparītamabyapetaṃ. Abyapetañca byapetañca aññañcāti samāhāradvando. Aneke ca te vaṇṇā ca, āvuttāyeva anekavaṇṇā, tehi jātaṃ, ādi ca majjho ca anto ca, te gocarā yassāti viggaho. २६. आता अभिमत यमक स्पष्ट करताना 'अव्यपेत' इत्यादी म्हणाले. आवृत्त म्हणजे पुन्हा पुन्हा म्हटलेल्या अनेक वर्णांच्या समुदाय रूपामुळे, अनेक स्वर आणि व्यंजनात्मक शरीराच्या वर्णांपासून उत्पन्न झालेले यमक हे इतर वर्णांच्या व्यवधानाशिवाय (अंतराशिवाय) असल्यामुळे 'अव्यपेत', इतर वर्णांच्या व्यवधानामुळे 'व्यपेत' आणि दोन्हीच्या मिश्रणामुळे 'इतर' म्हणजेच 'अव्यपेत-व्यपेत' अशा तीन प्रकारचे असते. आणि ते यमक विषयाच्या विभागणीच्या नियमाने गाथेच्या चरणांचे आदिगोचर, मध्यगोचर आणि अंतगोचर अशा तीन प्रकारचे असते. येथे 'च' हा शब्द दुसऱ्या वक्तव्याच्या संदर्भात आला आहे. दुसरे वक्तव्य म्हणजे पूर्वोक्त अव्यपेत इत्यादी भेदांपेक्षा वेगळे, सांगण्यासाठी समोर आलेले चरणांचे आदि, मध्य आणि अंतानंतरचे स्वरूप होय; यालाच 'उपन्यास' किंवा 'वाक्यारंभ' असेही म्हणतात. विजातीय (वेगळ्या) वर्णाने युक्त नसलेले ते 'व्यपेत' होय. त्याच्या विरुद्ध ते 'अव्यपेत' होय. अव्यपेत, व्यपेत आणि इतर यांचा समाहार द्वंद्व समास आहे. अनेक असलेले ते वर्ण आणि आवृत्त असलेले ते अनेक वर्ण, त्यांच्यापासून उत्पन्न झालेले; आदि, मध्य आणि अंत हे ज्याचे गोचर (विषय) आहेत, तो असा विग्रह आहे. Tattha pādacatukkassa ādimajjhāvasānesu labbhamānayamakabhedā ekekasmiṃ pāde satta satta bhavanti. Kathaṃ? Pādādiyamakaṃ pādamajjhayamakaṃ pādantayamakaṃ majjhantayamakaṃ majjhādiyamakaṃ ādyantayamakaṃ sabbatoyamakanti evaṃ paccekaṃ satta satta katvā catūsu mūlabhūtayamakā aṭṭhavīsa [Pg.50] bhavanti. Ettha pādādiyamakādikampi abyapetapaṭhamapādādiyamakaṃ tathā dutiyatatiyacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakaṃ tathā paṭhamatatiyapādādiyamakaṃ paṭhamacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetadutiyatatiyapādādiyamakaṃ tathā dutiyacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetatatiyacatutthapādādiyamakamiti ca evamabyapetapādādiyamakā dasa honti. Tathā byapetāpi dasāti vīsati, abyapetapaṭhamapādamajjhayamakaṃ tathā dutiyapādamajjhayamakamiccādinā majjhayamakampi vīsatividhaṃ hoti. Abyapetapaṭhamapādantayamakaṃ tathā dutiyapādantayamakamiccādinā antayamakampi vīsatividhaṃ. Saṃsaggabhedato pana anekavidhaṃ hoti. तेथे चार चरणांच्या (पादांच्या) सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी मिळणारे यमकाचे भेद प्रत्येक चरणात सात-सात असतात. कसे? पादादियमक (चरणाच्या सुरुवातीचे यमक), पादमध्ययमक (चरणाच्या मधले यमक), पादान्तयमक (चरणाच्या शेवटीचे यमक), मध्यान्तयमक (मध्य आणि शेवटीचे यमक), मध्यादियमक (मध्य आणि सुरुवातीचे यमक), आद्यन्तयमक (सुरुवातीचे आणि शेवटीचे यमक) आणि सर्वतोयमक (सर्व ठिकाणी असणारे यमक) - अशा प्रकारे प्रत्येकी सात-सात करून चार चरणांमध्ये मूळ यमक अठ्ठावीस (२८) होतात. येथे पादादियमक इत्यादींमध्येही अव्यपेत (अखंड) प्रथम पादादियमक, तसेच द्वितीय, तृतीय व चतुर्थ पादादियमक; आणि अव्यपेत प्रथम-द्वितीय पादादियमक, तसेच प्रथम-तृतीय पादादियमक, प्रथम-चतुर्थ पादादियमक; आणि अव्यपेत द्वितीय-तृतीय पादादियमक, तसेच द्वितीय-चतुर्थ पादादियमक; आणि अव्यपेत तृतीय-चतुर्थ पादादियमक - अशा प्रकारे अव्यपेत पादादियमक दहा होतात. तसेच व्यपेत (खंडित) देखील दहा मिळून वीस होतात. अव्यपेत प्रथम पादमध्ययमक, तसेच द्वितीय पादमध्ययमक इत्यादी प्रकारे मध्ययमक देखील वीस प्रकारचे असते. अव्यपेत प्रथम पादान्तयमक, तसेच द्वितीय पादान्तयमक इत्यादी प्रकारे अन्तयमक देखील वीस प्रकारचे असते. संसर्गाच्या (मिश्रणाच्या) भेदाने तर हे अनेक प्रकारचे होते. Abyapetapaṭhamapādādiyamakavaṇṇanā अव्यपेत-प्रथम-पादादि-यमक-वर्णन 27. २७. Sujanā’sujanā sabbe, guṇenāpi vivekino; Vivekaṃ na samāyanti, avivekijanantike. सज्जन आणि असज्जन हे सर्व गुणाने विवेकी (भिन्न) असूनही, अविवेकी लोकांच्या जवळ विवेक (भेद/भिन्नता) प्राप्त करत नाहीत. 27. ‘‘Sujanā’’iccādi. Sujanā sajjanā, asujanā asajjanāti ete sabbe ubhayapakkhapātino visesā janā guṇena sīlādinā karaṇabhūtena, hetubhūtena vā vivekinopi sādhūsu labbhamānānamasādhūsvanupalabbhanato puthubhūtāpi avivekīnaṃ janānaṃ antike samīpe tesaṃ sannidhāne vivekaṃ vibhāgaṃ na samāyanti napāpuṇanti, vibhāgavijānanapaññāvekallena ca vivekinopi janā te ekato katvā passantīti. Idaṃ paṭhamapādādiyamakamabyapetaṃ. २७. “सुजना” इत्यादी. सुजन म्हणजे सज्जन, असुजन म्हणजे असज्जन, हे सर्व दोन्ही पक्षांतील विशेष लोक, शील इत्यादी साधनभूत किंवा हेतूभूत गुणांमुळे विवेकी (भिन्न) असूनही - कारण सज्जनांमध्ये जे गुण आढळतात ते असज्जनांमध्ये आढळत नसल्याने ते वेगळे झालेले असतात - तरीही अविवेकी लोकांच्या जवळ (समीप, त्यांच्या सान्निध्यात) विवेक म्हणजे विभाग (भेद) प्राप्त करत नाहीत (मिळवत नाहीत). विभाग समजून घेण्याच्या प्रज्ञेच्या अभावामुळे (अविवेकी लोक) त्या विवेकी लोकांनाही एकत्र करून (एकसारखेच) पाहतात. हे अव्यपेत प्रथम-पादादि-यमक आहे. 27. Idāni abyapetapaṭhamapādādiyamakassa mukhamattaṃ dassetumāha ‘‘sujani’’ccādi. Sujanā sādhujanā, asujanā asādhujanā ceti sabbe ubhayapakkhikā sīlādinā, pāṇātipātādinā guṇena hetunā vivekino api sādhūsu [Pg.51] pāṇātipātādīnaṃ, asādhūsu sīlādīnaṃ appavattito guṇena puthubhūtāpi avivekijanantike vivekañāṇarahitānaṃ janānaṃ santike vivekaṃ vibhāgaṃ na samāyanti na pāpuṇanti. Viveko vinābhavanametesamatthīti vivekino. Ettha visayopacārena vivekoti paññā, na vivekinoti avivekino, teyeva janā, tesaṃ antikamiti ca viggaho. Idaṃ abyapetapaṭhamapādādiyamakaṃ. २७. आता अव्यपेत प्रथम-पादादि-यमकाचे केवळ स्वरूप दाखवण्यासाठी “सुजन” इत्यादी म्हणतात. सुजन म्हणजे साधू (चांगले) लोक, असुजन म्हणजे असाधू (वाईट) लोक, हे सर्व दोन्ही पक्षांतील लोक शील इत्यादी किंवा प्राणातिपात (हिंसा) इत्यादी गुणांच्या (किंवा दोषांच्या) कारणाने विवेकी (भिन्न) असूनही - कारण साधू लोकांमध्ये प्राणातिपात इत्यादी प्रवृत्ती नसणे आणि असाधू लोकांमध्ये शील इत्यादी प्रवृत्ती नसणे या गुणांमुळे ते पृथक् (वेगळे) झालेले असतात - तरीही अविवेकी लोकांच्या जवळ (विवेकज्ञानाने रहित असलेल्या लोकांच्या समीप) विवेक म्हणजे विभाग (भेद) प्राप्त करत नाहीत. ज्यांच्यामध्ये विवेक (पृथक् भाव) असतो ते 'विवेकी' होत. येथे विषयाच्या उपचाराने 'विवेक' म्हणजे प्रज्ञा होय. जे विवेकी नाहीत ते 'अविवेकी', तेच लोक आणि त्यांचे समीप म्हणजे 'अविवेकी-जन-अन्तिक' असा विग्रह आहे. हे अव्यपेत प्रथम-पादादि-यमक आहे. Abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakavaṇṇanā अव्यपेत-प्रथम-द्वितीय-पादादि-यमक-वर्णन 28. २८. Kusalā’kusalā sabbe, pabalā’pabalā’thavā; No yātā yāva’hosittaṃ, sukhadukkhappadā siyuṃ. सर्व कुशल आणि अकुशल कर्मे, प्रबळ असोत अथवा दुर्बळ (अपबळ), जोपर्यंत 'अहोसिभाव' (अहोसिकर्म अवस्था) प्राप्त करत नाहीत, तोपर्यंत ती सुख आणि दुःख देणारी ठरतात. 28. ‘‘Kusalā’’iccādi. Pabalā āsevanappaṭilābhavasena balavanto ca. Athāti anantaratthe nipāto. Apabalā tadabhāvato dubbalā ca sabbe kusalākusalā dhammā yāva yattakaṃ kālaṃ ahosittaṃ vinā uppattimattaṃ phaladānāsambhavato kevalaṃ ‘‘ahosī’’ti vacanīyatthanimittamattakammabhāvena ahosikammattaṃ no yātā na sampattā, tāva tattakaṃ kālaṃ sukhañca dukkhañca taṃ padantīti sukhadukkhappadā siyuṃ. Yāva saṃsārapavatti, tāva sukhadukkhadāyakā hontīti. Idaṃ paṭhamadutiyapādādiyamakamabyapetaṃ. २८. “कुसला” इत्यादी. प्रबळ म्हणजे आसेवनाचा (पुन्हा पुन्हा करण्याच्या अभ्यासाचा) लाभ मिळाल्यामुळे बलवान असणारे. 'अथ' हा नंतरच्या अर्थातील निपात आहे. अपबळ म्हणजे त्याच्या अभावामुळे दुर्बळ असणारे. हे सर्व कुशल आणि अकुशल धर्म (कर्मे) जोपर्यंत (ज्या काळापर्यंत) 'अहोसिभाव' (अहोसिकर्म अवस्था) प्राप्त करत नाहीत - कारण केवळ उत्पत्ती झाल्याने फल देणे अशक्य असल्याने, केवळ 'ते होते' असे म्हणण्याच्या निमित्तमात्र कर्मभावाने अहोसिकर्मत्वाला प्राप्त होत नाहीत - तोपर्यंत (त्या काळापर्यंत) सुख आणि दुःख देतात म्हणून ते 'सुखदुःखप्रद' ठरतात. जोपर्यंत संसार चालू राहतो, तोपर्यंत ते सुख आणि दुःख देणारे असतात. हे अव्यपेत प्रथम-द्वितीय-पादादि-यमक आहे. 28. Pabalā āsevanādipaccayalābhena balavanto vā atha apabalā tadabhāvena dubbalā vā sabbe kusalākusalā ahosittaṃ phaladānābhāvato pavattimattataṃ yāva yattakaṃ kālaṃ no yātā appattā, tāva tattakaṃ sukhadukkhappadā yathākkamaṃ sukhadukkhapadāyino siyuṃ bhavanti. Idaṃ abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakaṃ. Kusalapaṭipakkhā akusalā. ‘‘Ahosī’’ti vattabbassa bhāvo ahosittaṃ. ‘‘Ehipassiko’’tiādīsu viya kriyāpadatopi ṇādipaccayā honti. २८. प्रबळ म्हणजे आसेवन इत्यादी प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) लाभाने बलवान असणारे, किंवा अपबळ म्हणजे त्यांच्या अभावामुळे दुर्बळ असणारे. हे सर्व कुशल आणि अकुशल कर्मे, फल देण्याच्या अभावामुळे केवळ अस्तित्वात राहणे म्हणजेच 'अहोसिभाव' जोपर्यंत (ज्या काळापर्यंत) प्राप्त करत नाहीत (मिळवत नाहीत), तोपर्यंत त्या काळापर्यंत अनुक्रमे सुख आणि दुःख देणारे होतात. हे अव्यपेत प्रथम-Reacting-द्वितीय-पादादि-यमक आहे. कुशलांचे प्रतिपक्ष (विरोधी) ते अकुशल होत. 'अहोसि' (ते होते) असे म्हणण्याच्या भावाला 'अहोसिभाव' (अहोसित्तं) म्हणतात. 'एहिपस्सिको' इत्यादींप्रमाणे क्रियापदापासूनही 'णादि' प्रत्यय होतात. Abyapetapaṭhamadutiyatatiyapādādiyamakavaṇṇanā अव्यपेत-प्रथम-द्वितीय-तृतीय-पादादि-यमक-वर्णन 29. २९. Sādaraṃ sā daraṃ hantu, vihitā vihitā mayā; Vandanā vandanāmāna-bhājane ratanattaye. वंदना आणि आदर-सन्मानाचे पात्र असलेल्या त्रिरत्नांच्या ठिकाणी माझ्याद्वारे आदरासहित केलेली ती वंदना (माझा तो नमस्कार) माझ्या शारीरिक व मानसिक संतापाचा (दराचा) नाश करो. 29. ‘‘Sādara’’miccādi. [Pg.52] Vandanā dvārattayopadassiyamānā māno ca pūjā, tesaṃ bhājane ādhārabhūte ratijananādinā atthena ratanasaṅkhātānaṃ buddhādīnaṃ taye samūhabhūte ratanattaye sādaraṃ ādarasahitaṃ katvā mayā vihitā katā, vihitā alaṃsaṃsāradukkhavisaṭanirākaraṇato visesena hitā padhyā sā vandanā so paṇāmo daraṃ darathaṃ kāyacittapariḷāhaṃ hantu hiṃsatu. Mayāti vuttattā meti atthato viññāyati. Idaṃ pana paṭhamadutiyatatiyapādādiyamakamabyapetaṃ. २९. “सादरं” इत्यादी. वंदना म्हणजे तीन द्वारांनी (काया, वाचा, मनाने) दर्शवली जाणारी आणि 'मान' म्हणजे पूजा, त्यांच्यासाठी भाजन (पात्र किंवा आधारभूत) असलेल्या, प्रीती उत्पन्न करणे इत्यादी अर्थाने 'रत्न' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या बुद्ध इत्यादींच्या त्रयीत (समूहात) म्हणजेच त्रिरत्नांच्या ठिकाणी, आदरासहित माझ्याद्वारे केली गेलेली, आणि 'विहिता' म्हणजे संसाराच्या दुःखाचा विस्तार दूर करण्याच्या दृष्टीने विशेष हितकारक (पथ्यकारक) असलेली ती वंदना (तो नमस्कार) माझ्या 'दराला' म्हणजे शारीरिक व मानसिक संतापाला (परिळाहाला) नष्ट करो. 'मया' (माझ्याद्वारे) असे म्हटल्यामुळे 'मे' (माझा) हा अर्थ आपोआप समजतो. हे अव्यपेत प्रथम-द्वितीय-तृतीय-पादादि-यमक आहे. 29. Vandanāmānabhājane dvārattayena vidhiyamānapaṇāmapūjānaṃ ādhārabhūte ratanattaye ratijananādiatthena ratanasaṅkhātānaṃ buddhādīnaṃ taye mayā yā vandanā sādaraṃ ādarasahitaṃ vihitā katā, vihitā lokiya lokuttara sampattisādhanato visesena hitā sā vandanā daraṃ mayhaṃ kāyacittadarathaṃ hantu vināsetu. Idaṃ abyapetapaṭhamadutiyatatiyapādādiyamakaṃ. Saha ādarena vattamānaṃ sādaraṃ, kriyāvisesanaṃ. Ettha kriyā nāma vihitāsaddena niddiṭṭhakaraṇaṃ. Karaṇañhi vihitāsaddassa vuttakammattepi aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyato bhijjitvā vijjamānaṃ ‘‘akāsi’’nti kriyāya sambandhamupentaṃ kammañca hoti, bhāve vihitassa yupaccayantassa napuṃsakattā napuṃsakañca, sattāya ekattā ekavacanañca tabbisesanattā sādarasaddopi napuṃsakadutiyekavacano hoti. २९. वंदना आणि आदर-सन्मानाचे पात्र असलेल्या, तीन द्वारांनी केल्या जाणाऱ्या नमस्कार व पूजेचे आधारभूत असलेल्या त्रिरत्नांच्या ठिकाणी - जे प्रीती उत्पन्न करणे इत्यादी अर्थाने 'रत्न' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या बुद्ध इत्यादींचे त्रय (समूह) आहे - माझ्याद्वारे जी वंदना आदरासहित केली गेली आहे, आणि जी लौकिक व लोकोत्तर संपत्तीचे साधन असल्याने विशेष हितकारक आहे, ती वंदना माझ्या शारीरिक व मानसिक संतापाचा (दराचा) नाश करो. आदरासह वर्तमान असणारे ते 'सादर' (क्रियाविशेषण) होय. येथे क्रिया म्हणजे 'विहित' शब्दाने दर्शवलेले 'करणे' होय. कारण 'विहित' शब्दाचे कर्मत्व सांगितले असले तरी, अन्य प्रकारे सिद्ध न होण्याच्या लक्षणाच्या सामर्थ्यामुळे ते वेगळे होऊन 'केले' (अकासि) या क्रियेशी संबंध प्राप्त करणारे कर्म देखील होते. भावे प्रयोगात विहित असलेल्या 'यु' प्रत्ययान्त शब्दाच्या नपुंसकलिंगत्वामुळे नपुंसकलिंग आणि अस्तित्वाच्या एकत्वामुळे एकवचन होते, आणि त्याचे विशेषण असल्यामुळे 'सादर' शब्द देखील नपुंसकलिंगी द्वितीया विभक्तीचे एकवचन होतो. ‘‘Visesye [Pg.53] dissamānā yā,Liṅgasaṅkhyāvibhattiyo; Tulyādhikaraṇe bhiyyo,Kātabbā tā visesane’’ti. “विशेष्यामध्ये जे लिंग, वचन आणि विभक्ती दिसून येतात, समानाधिकरणामध्ये बहुधा तेच विशेषणामध्येही योजावेत.” Hi vuttaṃ. Evaṃ kriyāvisesane gahite sāmatthiyato ‘‘mayā’’ti tatiyantassa paṭhamantattaṃ, ‘‘vandanā’’ti paṭhamantassa chaṭṭhuntañca hoti. Vandanā ca māno ca, tesaṃ bhājanaṃ. Tiṇṇaṃ samūho tayaṃ, ratanānaṃ tayanti ca viggaho. असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे क्रियाविशेषण ग्रहण केले असता, सामर्थ्यामुळे 'मया' (माझ्याद्वारे) या तृतीयान्त विभक्तीचे प्रथमान्त रूप होते, आणि 'वन्दना' या प्रथमान्त विभक्तीचे षष्ठ्यन्त रूप होते. वंदना आणि मान (आदर), त्यांचे भाजन (पात्र). तिन्हींचा समूह म्हणजे 'तय' (त्रय), आणि 'रत्नानां तयं' (रत्नांचे त्रय) असा विग्रह होतो. Abyapetacatukkapādādiyamakavaṇṇanā अव्यपेत-चतुष्क-पादादि-यमक-वर्णन 30. ३०. Kamalaṃ ka’malaṃ kattuṃ-vanado vanado’mbaraṃ; Sugato sugato lokaṃ, sahitaṃ sahitaṃ karaṃ. कमळ पाण्याला सुशोभित करण्यासाठी, मेघ आकाशाला सुशोभित करण्यासाठी; सुगत (बुद्ध) जगाला सुशोभित करण्यासाठी, कल्याणासह कल्याण करणारे आहेत. 30. ‘‘Kamala’’miccādi. Kamalaṃ aravindaṃ kaṃ jalaṃ alaṅkattuṃ sajjanatthāya hoti, vikasitāravindasandohasambhāvitodakassa vāpādīsu tādisaramaṇīyattasampattisambhavato, avanaṃ rakkhaṃ dadāti sassasampatyādikāraṇabhāvenāti avanado. Vanaṃ jalaṃ dadāti na tucchoti vanado megho ambaraṃ ākāsaṃ jaladhārabhārabharitambarakuharassa dassanīyatāguṇayogato alaṃkattunti adhikataṃ. Sahitaṃ sampuṇṇaṃ hitaṃ abhivuddhiṃ karaṃ karonto suṭṭhu gadatīti sugato mañjubhāṇī pubbabuddhā viya nekkhammādinā kāmacchandādike pajahanto gantvā arahattamaggena savāsanasakalakilese samucchinditvā sobhanaṃ nibbānapuraṃ gatoti vā sugatoti vutto so mahāmuni attano aparimitapāramitāsimpakacagalitatilakabhāvena lokaṃ lokattayaṃ, sahitaṃ lokanti vā yojanīyaṃ alaṅkattuṃ alaṃkaraṇāyāti. Idaṃ pādacatukkādiyamakamabyapetaṃ. ३०. ‘कमलम्’ इत्यादी. ‘कमल’ म्हणजे कमळ (अरविंद), ‘कम्’ म्हणजे पाण्याला सुशोभित करण्यासाठी (सज्जित करण्यासाठी) असते, कारण विकसित कमळांच्या समूहाने युक्त असलेल्या पाण्याच्या विहिरी इत्यादींमध्ये तशा प्रकारच्या रमणीयतेची प्राप्ती संभवते. ‘अवन’ म्हणजे रक्षण देणारा, पीक-संपत्ती इत्यादींचे कारण असल्यामुळे रक्षण देणारा तो ‘अवनद’ होय. ‘वन’ म्हणजे पाणी देणारा, तुच्छ नसलेला तो ‘वनद’ म्हणजे मेघ (ढग), ‘अंबर’ म्हणजे आकाश, जलधारांच्या भाराने भरलेल्या आकाशाच्या गर्भाच्या (पोकळीच्या) दर्शनीयतेच्या गुणयोगामुळे सुशोभित करण्यासाठी, हे अधिकचे आहे. ‘सहित’ म्हणजे संपूर्ण हित आणि अभिवृद्धी करणारा, चांगल्या प्रकारे बोलणारा म्हणून ‘सुगत’ म्हणजे मधुर बोलणारा; किंवा पूर्व बुद्धांप्रमाणे नैष्क्रम्य (नेक्खम्म) इत्यादींद्वारे कामच्छंद इत्यादींचा त्याग करून जाणारा, अर्हतमार्गाने वासनेसह सर्व क्लेशांचा समूळ उच्छेद करून शोभिवंत अशा निर्वाणपुराला (निर्वाणनगराला) गेलेले म्हणून ‘सुगत’ असे म्हटलेले आहे. ते महामुनी आपल्या अपरिमित पारमितांच्या कौशल्यातून प्रकट झालेल्या श्रेष्ठत्वामुळे जगाला म्हणजे तिन्ही लोकांना, किंवा ‘सहित लोक’ (कल्याणासह असलेल्या जगाला) सुशोभित करण्यासाठी, असे जोडले पाहिजे. हे चारही चरणांच्या सुरुवातीचे अव्यपेत (अखंडित) यमक आहे. 30. Kamalaṃ [Pg.54] padumaṃ kaṃ jalaṃ alaṅkattuṃ pañcavidhapadumasañchannassa udakassa ramaṇīyattā sajjetuṃ hoti. Avanado kāle vuṭṭhisampadāya sassasampadādīnaṃ kāraṇattā ārakkhaṃ dento vanado megho ambaraṃ ākāsaṃ alaṅkattuṃ jaladhārabhārabharitambarakucchiyā dassanīyattā sajjetuṃ hoti, sahitaṃ sampuṇṇaṃ hitaṃ abhivuḍḍhiṃ karaṃ karonto sugato citrakathī sundaraṃ nibbānaṃ gato vā so sugato so tathāgato lokaṃ lokattayaṃ, sahitaṃ lokaṃ vā alaṅkattuṃ citrakathādikāraṇehi tādisassa aññassa ca lokarāmaṇeyyassābhāvā sajjetuṃ hoti. Sabbapadatthānaṃ sattābyabhicārittā hotīti gammaṃ. Tatoyeva sabbe paṭhamantabhavanakriyāya yujjantīti vadanti. Idaṃ abyapetacatukkapādādiyamakaṃ. ३०. ‘कमल’ म्हणजे पद्म (कमळ), ‘कम्’ म्हणजे पाण्याला सुशोभित करण्यासाठी, पाच प्रकारच्या कमळांनी आच्छादित पाण्याच्या रमणीयतेमुळे सजवण्यासाठी असते. ‘अवनद’ म्हणजे योग्य वेळी पर्जन्यवृष्टी करून पीक-संपत्ती इत्यादींचे कारण बनून रक्षण देणारा; ‘वनद’ म्हणजे मेघ, ‘अंबर’ म्हणजे आकाशाला सुशोभित करण्यासाठी, जलधारांच्या भाराने भरलेल्या आकाशाच्या उदराच्या (गर्भाच्या) दर्शनीयतेमुळे सजवण्यासाठी असतो. ‘सहित’ म्हणजे संपूर्ण हित आणि अभिवृद्धी करणारा, ‘सुगत’ म्हणजे चित्रकथी (विविध प्रकारे सुंदर उपदेश करणारे) किंवा सुंदर अशा निर्वाणाला गेलेले ते सुगत, ते तथागत जगाला म्हणजे तिन्ही लोकांना, किंवा कल्याणासह असलेल्या जगाला सुशोभित करण्यासाठी, चित्रकथा इत्यादी कारणांमुळे तशा प्रकारच्या इतर कोणत्याही जगाच्या रमणीयतेचा अभाव असल्यामुळे सजवण्यासाठी असतात. सर्व पदांच्या अर्थांचे अस्तित्व अव्यभिचारी (निश्चित) असल्यामुळे ‘होती’ (असते/आहे) हे अध्याहृत समजले जाते. म्हणूनच सर्व प्रथमान्त पदे ‘भवन’ (असणे/होणे) या क्रियेशी जोडली जातात, असे म्हणतात. हे अव्यपेत-चतुष्क-पादादि-यमक आहे. 31. ३१. Abyapetādiyamaka-sseso leso nidassito; Ñeyyāni’māyeva disā-ya’ññāni yamakānipi. अव्यपेत-आदि-यमकाचा हा लेश (अल्प भाग) दर्शविला आहे; याच दिशेने (पद्धतीने) इतर यमके देखील जाणून घ्यावीत. 31. Iccevamabhimatayamake abyapetapādādiyamakassa disāmattaṃ dassetvā upasaṃharati ‘‘abyapete’’ccādinā. Abyapetassa abyavahitassa catunnaṃ pādānaṃ ādo, ādibhūtassa vā yamakassa eso yathāvutto leso kocideva bhedo nidassito vikappito. Aparānipi kiṃ na vikappiyantīticeti āha ‘‘ñeyyāni’’ccādi. Imāya disāya iminā upāyena maggeneva aññāni vuttato aparāni dutiyapādādiyamakatatiyapādādiyamakacatutthapādādiyamakādīni abyapetānipi paṭhamadutiyapādādiyamakapaṭhamatatiyapādādiyamakānipi byapetāni, paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiyamakādīnipi abyapetabyapetāni, tathā majjhantapādayamakāni ñeyyāni jānitabbāni, viññūnaṃ tādisāya disāya dassitattāti. Tattha ca – ३१. अशा प्रकारे अभिमतात (इच्छित यमकात) अव्यपेत-पाद-आदि-यमकाची केवळ दिशा दाखवून ‘अव्यपेत’ इत्यादींद्वारे समारोप करतात. अव्यपेत म्हणजे अखंडित अशा चार चरणांच्या सुरुवातीला, किंवा सुरुवातीला असलेल्या यमकाचा हा वर सांगितलेला लेश म्हणजे काही भेद दर्शविला आहे, कल्पिला आहे. इतरही का कल्पिले जात नाहीत? म्हणून ‘ज्ञेयानि’ (जाणून घ्यावीत) इत्यादी म्हटले आहे. याच दिशेने, याच उपायाने किंवा मार्गाने, सांगितलेल्या व्यतिरिक्त इतर द्वितीय-पाद-आदि-यमक, तृतीय-पाद-आदि-यमक, चतुर्थ-पाद-आदि-यमक इत्यादी अव्यपेत यमके देखील, तसेच प्रथम-द्वितीय-पाद-आदि-यमक, प्रथम-तृतीय-पाद-आदि-यमक इत्यादी व्यपेत (खंडित) यमके देखील, आणि प्रथम-चतुर्थ-द्वितीय-तृतीय-पाद-आदि-यमक इत्यादी अव्यपेत-व्यपेत यमके देखील, तसेच मध्य आणि अंत्य पाद यमके देखील जाणून घ्यावीत, कारण विद्वानांना तशी दिशा दाखवून दिली आहे. आणि त्यामध्ये – ‘‘Guṇāguṇena [Pg.55] saha te, sādhavo’sādhavo janā; Vigāhante samaṃ nātha, cittaṃ citte kathaṃ nu te’’. “गुणांसह आणि अवगुणांसह ते सज्जन आणि दुर्जन लोक; हे नाथ! तुमच्या चित्तात एकत्र कसे काय प्रवेश करतात? (हे आश्चर्यकारक आहे!)” Iccādinā dutiyapādādiyamakādīni abyapetāni, इत्यादींद्वारे द्वितीय-पाद-आदि-यमक इत्यादी अव्यपेत यमके (जाणून घ्यावीत), ‘‘Piyena vacasā sabbe,Piyena’ppiyabhāṇino; Pādānate jinokāsi,So dhammo hantu vo’ppiyaṃ’’. “प्रिय वचनाने सर्व, अप्रिय बोलणाऱ्यांना देखील प्रिय बनवून; जिनांनी (बुद्धांनी) चरणांवर लीन केले, तो धम्म तुमचे अप्रिय नष्ट करो.” Iccādinā paṭhamadutiyapādādiyamakādīni abyapetāni, इत्यादींद्वारे प्रथम-द्वितीय-पाद-आदि-यमक इत्यादी अव्यपेत यमके (जाणून घ्यावीत), ‘‘Sa’malaṃ samalaṃ kattuṃ, suciraṃsuci raṃjaye; Suciraṃ suciraṃgaṃ taṃ, sa’malaṃ samalaṃbhi yo’’. “मळासह असलेल्याला मळरहित करण्यासाठी, अत्यंत पवित्र अशाने दीर्घकाळ रंजन करावे; दीर्घकाळ सुंदर शरीर असलेल्या त्याला, ज्याने मळासह असलेल्याला चांगल्या प्रकारे प्राप्त केले.” Iccādinā paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiyamakādīni abyapetabyapetāni, इत्यादींद्वारे प्रथम-चतुर्थ-द्वितीय-तृतीय-पाद-आदि-यमक इत्यादी अव्यपेत-व्यपेत यमके (जाणून घ्यावीत), ‘‘Manohara hara klesaṃ, jina cetobhavaṃ mama; Nanu tvaṃ pāramīsārā-matabhāvitamosadhaṃ’’. “हे मनोहर जिन! माझ्या मनातील क्लेशांचे हरण करा; आपण पारमितांच्या साराने आणि अमृताने भावित केलेले औषध आहात ना?” Iccādinā majjhapādayamakāni, इत्यादींद्वारे मध्य-पाद-यमके (जाणून घ्यावीत), ‘‘Sādhunā raṃjaya jaya-ddhaninā’pūrayi mahiṃ; Yo taṃ jinavaraṃ dhīra-matthakāmosi ce tuvaṃ’’. “सज्जनाचे रंजन करा, ज्याने विजयाच्या घोषाने पृथ्वी भरून टाकली; जर तुम्ही त्या धीर जिनवराचे कल्याण इच्छिणारे असाल तर.” Iccādinā antapādayamakāni jānitabbāni. इत्यादींद्वारे अंत्य-पाद-यमके जाणून घ्यावीत. 31. Evaṃ abhimatayamakena abyapetayamakānamupāyādīni nigamento āha ‘‘abyapeti’’ccādi. Abyapetādiyamakassa visadisavaṇṇehi abyavahitādiyamakassa, abyapetapādādiyamakassa vā eso leso ‘‘sujani’’ccādiko appakodāharaṇanayo nidassito niddiṭṭho. Aññāni yamakānipi imāyeva disāya iminā nayeneva ñeyyāni viññūhi ñātabbāni. Ādo yamakaṃ, ādibhūtaṃ vā yamakaṃ, abyapetañca taṃ ādiyamakañcāti vākyaṃ. Evaṃ dassitena [Pg.56] iminā kamena abyapetadutiyapādādiyamakādayo ñātabbāti adhippāyo. ३१. अशा प्रकारे अभिमतानुसार यमकाद्वारे अव्यपेत यमकांचे उपाय इत्यादींचा निष्कर्ष काढताना ‘अव्यपेत’ इत्यादी म्हणतात. अव्यपेत-आदि-यमकाचा, भिन्न वर्णांनी युक्त असलेल्या अखंडित आदि-यमकाचा, किंवा अव्यपेत-पाद-आदि-यमकाचा हा लेश म्हणजे ‘सुजन’ इत्यादी अल्प उदाहरणांचा मार्ग दर्शविला आहे, निर्दिष्ट केला आहे. इतर यमके देखील याच दिशेने, याच न्यायाने विद्वानांनी जाणून घ्यावीत. सुरुवातीला यमक, किंवा सुरुवातीला असलेले यमक, आणि ते अव्यपेत व आदि-यमक आहे, असे हे वाक्य आहे. अशा प्रकारे दर्शविलेल्या या क्रमाने अव्यपेत-द्वितीय-पाद-आदि-यमक इत्यादी जाणून घ्यावेत, असा अभिप्राय आहे. Tattha abyapetadutiyapādādiyamakamevaṃ veditabbaṃ – त्यामध्ये अव्यपेत-द्वितीय-पाद-आदि-यमक अशा प्रकारे समजून घ्यावे – Guṇāguṇena saha te, sādhavo’sādhavo janā; Vigāhante samaṃ nātha, cittaṃ citte kathaṃ nu te. गुणांसह आणि अवगुणांसह ते सज्जन आणि दुर्जन लोक; हे नाथ! तुमच्या चित्तात एकत्र कसे काय प्रवेश करतात? (हे आश्चर्यकारक आहे!) Bho nātha te tuyhaṃ citte sādhavo asādhavo te janā guṇāguṇena sakasakaguṇena aguṇena ca saha samaṃ ekajjhaṃ kathaṃ nu vigāhante, cittaṃ acchariyaṃ sujanadujjanesu samamettā acchariyāti adhippāyo. हे नाथ! तुमच्या चित्तात ते सज्जन आणि दुर्जन लोक आपापल्या गुणांसह आणि अवगुणांसह एकत्र कसे काय प्रवेश करतात? ‘चित्तम्’ म्हणजे आश्चर्य, सज्जन आणि दुर्जनांवर समान मैत्री असणे हे आश्चर्यकारक आहे, असा अभिप्राय आहे. Abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ – अव्यपेत-प्रथम-द्वितीय-पाद-आदि-यमक अशा प्रकारे पाहावे – Piyena vacasā sabbe, piyena’ppiyabhāṇino; Pādānate jinokāsi, so dhammo hantu vo’ppīyaṃ. प्रिय वचनाने सर्व, अप्रिय बोलणाऱ्यांना देखील प्रिय बनवून; जिनांनी (बुद्धांनी) चरणांवर लीन केले, तो धम्म तुमचे अप्रिय नष्ट करो. Jino appiyabhāṇinopi sabbe jane piyena yena vacasā pādānate akāsi, so dhammo vo appiyaṃ hantu. Ettha apisaddapariyāyassa pisaddassa gahitattā yatibhaṅgo natthi. जिनांनी (बुद्धांनी) अप्रिय बोलणाऱ्यांना देखील सर्व लोकांना ज्या प्रिय वचनाने चरणांवर लीन केले, तो धम्म तुमचे अप्रिय नष्ट करो. येथे ‘अपि’ शब्दाचा पर्याय असलेला ‘पि’ शब्द ग्रहण केल्यामुळे यतिभंग होत नाही. Paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiabyapetabyapetayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ – प्रथम-चतुर्थ-द्वितीय-तृतीय-पाद-आदि-अव्यपेत-व्यपेत-यमक अशा प्रकारे पाहावे – Sa’malaṃ samalaṃ kattuṃ, suciraṃsuci raṃjaye; Suciraṃ suciraṃgaṃ taṃ, sa’malaṃ samalaṃbhi yoti. मळासह असलेल्याला मळरहित करण्यासाठी, अत्यंत पवित्र अशाने दीर्घकाळ रंजन करावे; दीर्घकाळ सुंदर शरीर असलेल्या त्याला, ज्याने मळासह असलेल्याला चांगल्या प्रकारे प्राप्त केले. Ettha ‘‘samalaṃ samalaṃ, suciraṃ sucira’’nti visadisavaṇṇehi abyavahitattā abyapetaṃ, ‘‘samalaṃ samala’’nti pubbaparayugaḷaṃ ‘‘kattu’’miti bhinnavaṇṇehi, ‘‘suciraṃ sucira’’nti pubbaparayugaḷaṃ ‘‘jaye’’ti bhinnavaṇṇehi ca byavahitattā byapetañca hoti. Suciraṃsuci sobhanaraṃsinā uci yutto yo jino saṃ [Pg.57] santiṃ nibbānaṃ samalaṃbhi alabhi, alaṃ accantaṃ atisayena suciraṃgaṃ visuddhadehaṃ taṃ jinaṃ samalaṃ jallikāsaṅkhātena, rāgādikucchitasaṅkhātena vā malena sahitaṃ saṃ attānaṃ alaṃkattuṃ nimmalaṃ katvā sajjetuṃ suciraṃ sucirakālaṃ raṃjaye attani abhiramāpeyya. येथे "समलं समलं, सुचिरं सुचिरं" हे विसदृश वर्णांनी व्यवहित (अंतरित) न केल्यामुळे अव्यपेत (अव्यवहित) आहे, आणि "समलं समलं" हे पूर्व-पर युगळ (जोडी) "कत्तुं" या भिन्न वर्णांनी, तसेच "सुचिरं सुचिरं" हे पूर्व-पर युगळ "जये" या भिन्न वर्णांनी व्यवहित केल्यामुळे व्यपेत (व्यवहित) आहे. सुचिरं-शुचि म्हणजे सुंदर किरणांनी युक्त असलेले जे जिन (बुद्ध) आहेत, त्यांनी 'सं' म्हणजे शांती किंवा निर्वाण 'समलम्भी' म्हणजे प्राप्त केले. 'अलं' म्हणजे अत्यंत किंवा अतिशयाने 'सुचिरंगं' म्हणजे विशुद्ध देह असलेल्या त्या जिनाला 'समलं' म्हणजे मळ किंवा रागादी कुत्सित मळाने युक्त असलेल्या 'सं' म्हणजे स्वतःला 'अलंकरोतुं' म्हणजे निर्मळ करून सजवण्यासाठी 'सुचिरं' म्हणजे दीर्घकाळ 'रंजये' म्हणजे स्वतःमध्ये रमवावे. Pādamajjhayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ – पादमध्ययमक (चरणाच्या मध्यभागी असणारे यमक) या प्रकारे समजावे – Manohara hara klesaṃ, jina cetobhavaṃ mama; Nanu tvaṃ pāramīsārā-matabhāvitamosadhanti. "हे मनोहर जिन! माझ्या मनातील क्लेशांचा नाश करा. आपण पारमितांच्या साररूपी अमृताने भावित (तयार केलेले) दिव्य औषधच आहात ना?" Manohara jina mama cetobhavaṃ klesaṃ santāpaṃ hara apanaya, tvaṃ pāramīsārāmatabhāvitaṃ osadhaṃ dibbosadhaṃ nanu. हे मनोहर जिन! माझ्या मनातील क्लेश किंवा संतापाचा नाश करा, तो दूर करा. आपण पारमितांच्या साररूपी अमृताने भावित केलेले औषध, म्हणजेच दिव्य औषधच आहात ना! Pādantayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ – पादांतयमक (चरणाच्या शेवटी असणारे यमक) या प्रकारे समजावे – Sādhunā raṃjaya jaya-ddhaninā’pūrayi mahiṃ; Yo taṃ jinavaraṃ dhīra-matthakāmosi ce tuvanti. "ज्यांनी सज्जनांच्या जयघोषाने पृथ्वी व्यापून टाकली, हे धीर पुरुषा! जर तू स्वतःचे कल्याण इच्छिणारा असशील, तर त्या श्रेष्ठ जिनाला प्रसन्न कर (त्यांच्या ठायी रममाण हो)." Yo jinavaro sādhunā jayaddhaninā veneyyajayaghosena mahiṃ āpūrayi, dhīraṃ taṃ jinavaraṃ tuvaṃ sappurisa ce atthakāmo asi, raṃjaya abhiramāpehi. Iminā niddiṭṭhayamakeheva avasesā tatiyapādādiyamakādayo viññeyyā. ज्या श्रेष्ठ जिनांनी सज्जनांच्या जयध्वनीने म्हणजेच विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) जनांच्या जयघोषाने पृथ्वी व्यापून टाकली, हे सत्पुरुषा! जर तू स्वतःचे कल्याण इच्छिणारा असशील, तर त्या धीर श्रेष्ठ जिनाला प्रसन्न कर, त्यांच्या ठायी रममाण हो. या दर्शविलेल्या यमकांवरूनच उर्वरित तिसऱ्या चरणातील इत्यादी यमके समजून घ्यावीत. 32. ३२. Accantabahavo tesaṃ,Bhedā sambhedayoniyo; Tatthāpi keci sukarā,Keci accantadukkarā. "त्यांचे भेद आणि संमिश्रणाचे प्रकार अत्यंत विपुल आहेत. तरीही त्यांपैकी काही सुकर (सोपे) आहेत, तर काही अत्यंत दुष्कर (कठीण) आहेत." 32. Kiṃ pana sākallena na vikappitānīti āha ‘‘accanti’’ccādi. Tesaṃ vikappānaṃ sambhedo saṅkaro missattamuccāraṇappakāro yoni pabhavo yesaṃ te sambhedayoniyo, bhedā pakārā accantabahavo atisayena bahulā yathāvuttanayena sambhavanti, tatthāpi tesu vikappesupi keci vikappā sukhena karīyanti payujjantīti [Pg.58] sukarā, tabbiparīto ca keci vikappā accantadukkarā. Iti dvidhā saṅgayhanti, tesu sukarānaṃ kesañci abhimatayamakānaṃ mukhamattaṃ dassitaṃ. Idāni dukkarānaṃ kesañci mukhamattaṃ na sabbamevaṃ veditabbaṃ. ३२. मग ते सर्व पूर्णपणे का वर्गीकृत केले नाहीत? म्हणून 'अच्चन्ति' इत्यादी म्हटले आहे. त्या विकल्पांचे संमिश्रण, संकर किंवा उच्चारणाचा प्रकार हाच ज्यांचा उगम (योनी) आहे, ते 'संभेदयोनयो' होत. त्यांचे भेद किंवा प्रकार वर सांगितलेल्या पद्धतीने अत्यंत विपुल प्रमाणात संभवतात. तरीही त्या विकल्पांमध्ये काही विकल्प सहजपणे करता येतात किंवा योजता येतात म्हणून ते 'सुकर' आहेत, आणि याच्या उलट काही विकल्प अत्यंत कठीण आहेत. अशा प्रकारे त्यांचे दोन प्रकारांत वर्गीकरण होते. त्यांपैकी सुकर असलेल्या काही आवडत्या यमकांचे केवळ मुखमात्र (प्राथमिक स्वरूप) दर्शविले आहे. आता काही दुष्कर यमकांचे केवळ मुखमात्र दर्शविले जात आहे, सर्वच येथे समजू नये. Samunnatena te satā,Kathaṃ na te na te siyuṃ; Yato natenatepi’to,Siyuṃ na te nate subhā. "हे सज्जना! उन्नत अशा तुमच्यामुळे ते तुमचे का बरे होणार नाहीत? कारण नम्र झालेल्या किंवा नम्र न झालेल्या लोकांमध्येही ते तुमचे शुभ (कल्याणकारी) का बरे होणार नाहीत?" Idaṃ pādacatukkamajjhayamakamabyapetabyapetamekarūpaṃ dukkaraṃ. हे चारही चरणांच्या मध्यभागी असणारे, अव्यपेत-व्यपेत आणि एकरूप असलेले दुष्कर यमक आहे. Na bhāsurā tepi surā vibhūsitā,Tathāsurā bhūri surāparājitā; Sabhāsu rājāpi tathā surājito,Yathā surājanti surāvinissaṭā. "विभूषित केलेले ते देवही तसे प्रकाशमान होत नाहीत, तसेच पुष्कळ मद्य पिऊन पराजित झालेले असुरही तसे दिसत नाहीत; आणि सभांमध्ये सुशोभित झालेला राजाही तसा शोभत नाही, ज्याप्रमाणे देवांच्या पलीकडे गेलेले (बुद्ध किंवा अर्हत) अत्यंत शोभून दिसतात." Idaṃ catukkapādamajjhayamakamekarūpabyapetaṃ. हे चारही चरणांच्या मध्यभागी असणारे, एकरूप आणि व्यपेत (व्यवहित) यमक आहे. 32. Sabbamidamanuddisitvā lakkhaṇātidesena nigamanaṃ kimatthamiccāsaṅkāyamāha ‘‘accante’’ccādi. Tesaṃ yamakānaṃ sambhedayoniyo pabheduppattikāraṇabhūtā bhedā uccāvacapakārā accantabahavo, tatthāpi tesupi keci yamakā sukarā susādhiyā, keci accantadukkarā atisayena dussādhiyā. Sambhedo yoni yesanti viggaho. ३२. हे सर्व न सांगता केवळ लक्षणाच्या अतिदेशाने (विस्ताराने) उपसंहार कशासाठी केला, अशी शंका घेऊन 'अच्चन्ते' इत्यादी म्हटले आहे. त्या यमकांच्या उपभेदांच्या उत्पत्तीला कारणीभूत असलेले उच्च-नीच प्रकारचे भेद अत्यंत विपुल आहेत. तरीही त्यांमध्ये काही यमके सुकर म्हणजे सहज साध्य होणारी आहेत, तर काही अत्यंत दुष्कर म्हणजे साध्य करण्यास अत्यंत कठीण आहेत. 'संभेदः योनी येषाम्' (संमिश्रण हाच ज्यांचा उगम आहे) असा याचा विग्रह आहे. Iha sukarassa upadisitattā dukkarayamakapavesopāyamattamupadisīyate – येथे सुकर यमकाचा उपदेश केल्यामुळे, आता दुष्कर यमकामध्ये प्रवेश करण्याचा केवळ उपाय (मार्ग) उपदेशिला जात आहे – ‘‘Manaṃ manaṃ satthu dadeyya ce yo,Manaṃ manaṃ pīṇayata’ssa satthu; Manaṃ manaṃ tena dadeyya ce na,Manaṃ manaṃpa’ssa na sādhupujja’’nti. "जो मनुष्य शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) चरणी आपले मन क्षणभरही समर्पित करतो, शास्ते त्या मनुष्याचे मन संतुष्ट करतात. जर त्याने आपले मन शास्त्यांच्या चरणी समर्पित केले नाही, तर त्याचे मन क्षणभरही सज्जनांकडून पूजनीय होत नाही." Idaṃ pādacatukkādiyamakamekarūpaṃ abyapetabyapetaṃ. हे चारही चरणांच्या सुरुवातीला असणारे, एकरूप आणि अव्यपेत-व्यपेत यमक आहे. Yo [Pg.59] puggalo manaṃ attano cittaṃ satthu jinassa manaṃ khaṇamattampi dadeyya ce, satthu munindassa manaṃ cittaṃ assa puggalassa manaṃ cittaṃ pīṇayati sampīṇeti, tena tasmā manaṃ manaṃ cittaṃ cittaṃ dadeyya ce na yadi no dadeyya, assa puggalassa manaṃ cittaṃ manaṃpi muhuttampi sādhupujjaṃ sādhūhi pūjitabbaṃ na bhavati. जो मनुष्य आपले मन म्हणजे स्वतःचे चित्त शास्त्यांच्या (जिनांच्या) चरणी क्षणभरही समर्पित करतो, तेव्हा मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) चित्त त्या मनुष्याच्या चित्ताला संतुष्ट करते. म्हणून, जर त्याने आपले चित्त समर्पित केले नाही, तर त्या मनुष्याचे चित्त क्षणभरही सज्जनांकडून पूजनीय (आदरणीय) ठरत नाही. ‘‘Samunnatena te satā,Kathaṃ na te na te siyuṃ; Yato nate’natepi’to,Siyuṃ na te nate subhā’’ti. "हे सज्जना! उन्नत अशा तुमच्यामुळे ते तुमचे का बरे होणार नाहीत? कारण नम्र झालेल्या किंवा नम्र न झालेल्या लोकांमध्येही ते तुमचे शुभ (कल्याणकारी) का बरे होणार नाहीत?" Idaṃ pādacatukkamajjhayamakamekarūpamabyapetabyapetaṃ. हे चारही चरणांच्या मध्यभागी असणारे, एकरूप आणि अव्यपेत-व्यपेत यमक आहे. Yato yena kāraṇena te tuyhaṃ satā sobhanena samunnatena sammā unnatena hetunā natepi avanatepi anatepi anavanatepi te te subhā te te sobhanā na na siyuṃ, bhavanteva, ato tena kāraṇena te subhā te sobhanā nate avanate kathaṃ na siyuṃ, bhavanteva. ज्या कारणाने तुमचे ते सज्जन लोक, सुंदर आणि सम्यक् प्रकारे उन्नत अशा कारणाने, नम्र झालेल्यांमध्ये किंवा नम्र न झालेल्यांमध्येही ते ते शुभ (कल्याणकारी) किंवा शोभिवंत का बरे होणार नाहीत? ते नक्कीच होतात. म्हणून त्या कारणाने ते शुभ किंवा शोभिवंत लोक नम्र झालेल्यांमध्ये का बरे होणार नाहीत? ते नक्कीच होतात. ‘‘Jinaṃ paṇāmonatasajjanaṃ janaṃ,Guṇe nivesentamasajjanaṃ’janaṃ; Veneyyanette guṇabhājanaṃ janaṃ,Name mamentaṃ khalu sajjanaṃjana’’nti. "जे वंदन करण्यासाठी नम्र झालेल्या सज्जन लोकांना आणि दुर्जनांनाही गुणांमध्ये (शीलादी गुणांमध्ये) प्रवृत्त करतात, जे विनेय जनांच्या डोळ्यांतील अंजनरूप आहेत, जे गुणांचे पात्र आहेत आणि जे सज्जन लोकांवर अत्यंत प्रेम करतात, त्या जिनांना मी निश्चितपणे नमन करतो." Idaṃ pādacatukkantayamakamekarūpamabyapetabyapetayamakaṃ dukkaraṃ. हे चारही चरणांच्या शेवटी असणारे, एकरूप आणि अव्यपेत-व्यपेत असलेले दुष्कर यमक आहे. Paṇāmonatasajjanaṃ paṇāmitukāmonatasādhujanavantaṃ janaṃ veneyyajanaṃ asajja pamādamakatvā guṇe sīlādiguṇe nivesentaṃ niyojentaṃ veneyyanette añjanaṃ añjanabhūtaṃ guṇabhājanaṃ guṇānamādhārabhūtaṃ sajjanaṃjanaṃ iminā kāraṇena sādhujanānaṃ añjanabhūtaṃ janaṃ sādhujanaṃ khalu ekantena mamentaṃ mamāyantaṃ naṃ jinaṃ name namāmi. जे वंदन करण्याची इच्छा असणाऱ्या नम्र सज्जन लोकांना आणि विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) लोकांना आळस न करता शीलादी गुणांमध्ये प्रवृत्त करतात, जे विनेय जनांच्या डोळ्यांतील अंजनरूप आहेत, जे गुणांचे आधार (पात्र) आहेत, आणि जे सज्जन लोकांचे अंजनरूप असून त्यांच्यावर अत्यंत प्रेम करतात, त्या जिनांना मी निश्चितपणे नमन करतो. ‘‘Sābhāsu [Pg.60] sābhā bhuvane jinassa,Sābhāya sā bhāsatiyeva jātu; Sābhāya sā bhāti na ce kathaṃ na,Sābhā sasābhānamaticca bhātī’’ti. "या जगात अस्तित्वात असलेल्या सर्व प्रभांमध्ये (प्रकाशात) जिनांची ती सुंदर प्रभा स्वतःच्याच प्रभेने निश्चितपणे प्रकाशमान होते. जर ती जिनांची प्रभा इतर प्रभांपेक्षा अधिक होऊन शोभून दिसत नसेल, तर स्वतःची प्रभा असणाऱ्या ब्रह्मादींच्या सुंदर प्रभांना मागे टाकून ती कशी बरे शोभणार? ती नक्कीच शोभते." Idaṃ pādacatukkādiyamakekarūpabyapetaṃ. हे चारही चरणांच्या सुरुवातीला असणारे, एकरूप आणि व्यपेत (व्यवहित) यमक आहे. Bhuvane sattaloke sābhāsu vijjamānābhāsu jinassa sābhā sobhanā ābhā sābhāya vijjamānāya, sobhanāya vā ābhāya ābhāto jātu ekantena bhāsatiyeva dippateva, sā jinābhā sābhāya vijjamānābhāto adhikā hutvā ce na bhāti yadi na bhāsati, sasābhānaṃ vijjamānasobhanābhānaṃ brahmādīnaṃ sābhā sobhanābhāyo aticca atikkamma kathaṃ na bhāti, bhāsatiyeva. या सत्वलोकात (जगात) अस्तित्वात असलेल्या सर्व प्रभांमध्ये जिनांची ती सुंदर प्रभा स्वतःच्याच सुंदर प्रभेने निश्चितपणे प्रकाशमान होते. जर ती जिनांची प्रभा इतर विद्यमान प्रभांपेक्षा अधिक होऊन शोभून दिसत नसेल, तर स्वतःची सुंदर प्रभा असणाऱ्या ब्रह्मादींच्या सुंदर प्रभांना मागे टाकून ती कशी बरे शोभणार नाही? ती नक्कीच शोभते. ‘‘Na bhāsurā tepi surā vibhūsitā,Tathāsurā bhūri surāparājitā; Sabhāsu rājāpi tathā surājito,Yathā surājanti surāvinissaṭā’’ti. "विभूषित केलेले ते देवही तसे प्रकाशमान होत नाहीत, तसेच पुष्कळ मद्य पिऊन पराजित झालेले असुरही तसे दिसत नाहीत; आणि सभांमध्ये सुशोभित झालेला राजाही तसा शोभत नाही, ज्याप्रमाणे देवांच्या पलीकडे गेलेले (बुद्ध किंवा अर्हत) अत्यंत शोभून दिसतात." Idaṃ pādacatukkamajjhayamakekarūpabyapetaṃ. हे चारही चरणांच्या मध्यभागी असणारे, एकरूप आणि व्यपेत (व्यवहित) यमक आहे. Surāvinissaṭā surāpānato apagatā janā yathā surājanti, tathā vibhūsitā visesena alaṅkatā tepi surā te devā api na bhāsurā sobhamānā na honti, tathā evaṃ surāparājitā surāpānahetu parājitabhāvaṃ pattā bhūri asurā bahavo vepacittiādayo asurāpi na bhāsurā na sobhanti, tathā evaṃ surājito suṭṭhu alaṅkato rājāpi sabhāsu na bhāsuro. ज्याप्रमाणे सुरापानापासून (मद्यपानापासून) दूर गेलेले लोक शोभून दिसतात, त्याप्रमाणे विशेष रूपाने विभूषित आणि अलंकृत असलेले ते 'सुर' (देव) देखील (मद्यपी असल्यास) तेजस्वी किंवा शोभिवंत दिसत नाहीत. त्याचप्रमाणे, सुरापानामुळे पराभूत झालेले (सुरा-पराजित), मद्यपानामुळे पराभवाला प्राप्त झालेले वेपचित्ती इत्यादी अनेक असुर देखील तेजस्वी दिसत नाहीत, शोभत नाहीत. तसेच, चांगल्या प्रकारे अलंकृत असलेला राजा देखील (मद्यपी असल्यास) सभांमध्ये शोभून दिसत नाही. ‘‘Jināṇattiyaṃ [Pg.61] yo’hitāsā sitāsā,Avassaṃva te hontya’tāsā hatāsā; Ato sabbapāpe satāsā vatāsā,Karonteva santissitā sāmitāsā’’ti. जे जिनांच्या (बुद्धांच्या) आज्ञेमध्ये अर्पित श्रद्धा असणारे आणि शुद्ध मनाचे आहेत, ते निश्चितपणे भयरहित आणि तृष्णारहित होतात; म्हणूनच सर्व पापांच्या बाबतीत भय बाळगणारे आणि व्रताचे पालन करणारे, शांतीचा आश्रय घेतलेले साधू स्वामी बनण्याची (मुक्तीची) आकांक्षा बाळगतात. Idaṃ pādacatukkantayamakamekarūpabyapetaṃ. हे चार चरणांचे यमक असून एकाच रूपाने युक्त (किंवा एका रूपाने विरहित) आहे. Ye sappurisā jināṇattiyaṃ buddhassa vinayapaññattisaṅkhātāṇattiyaṃ ohitāsā avītikkamavasena patiṭṭhitaāsā honti sitāsā parisuddhāsā, te sādhavo hatāsā anukkamena hatataṇhā avassaṃva ekanteneva atāsā bhayarahitā yato honti, ato tasmā sabbapāpe sabbākusale satāsā bhayasahitā vatāsāva niravajjavatābhilāsavanto sādhujanā santissitā santinissitāyo sāmitāsā sāmibhāvāsāyo karonteva. जे सत्पुरुष जिनांच्या आज्ञेमध्ये म्हणजेच बुद्धांच्या विनयप्रज्ञप्ती नावाच्या आज्ञेमध्ये अर्पित श्रद्धा असणारे (नियम न मोडण्याच्या भावनेने प्रतिष्ठित असलेले) आणि शुद्ध मनाचे असतात, ते साधू अनुक्रमाने तृष्णेचा नाश झाल्यामुळे निश्चितपणे भयरहित होतात; म्हणूनच, सर्व पापांच्या व अकुशल कर्मांच्या बाबतीत भय बाळगणारे आणि दोषरहित व्रताची अभिलाषा बाळगणारे, शांतीचा (निर्वाणाचा) आश्रय घेतलेले साधू लोक स्वामीभावाची (मुक्तीची) आकांक्षा बाळगतातच. 33. ३३. Yamakaṃ taṃ paheḷī ca, nekantamadhurāni’ti; Upekkhiyanti sabbāni, sissakhedabhayā mayā. ते यमक आणि पहेळी (कोडे) पूर्णपणे मधुर नसतात; म्हणून शिष्यांच्या त्रासाच्या (खेदाच्या) भयामुळे माझ्याकडून त्या सर्वांची उपेक्षा केली जात आहे (म्हणजेच त्यांचा विस्तार केला जात नाही). 33. Nanu yamakaṃ nāma kavīnaṃ sāmatthiyavisesasūcakanti tattha taṃ sopayogaṃ, paheḷikā ca sopayogā kīḷāvinodane sambādhaṭṭhānamantane parabyāmohane ca, tasmā tattha kathamupekkhā bhavatoti āha ‘‘yamaka’’ntiādi. Taṃ yathāvuttaṃ yamakañca sukaradukkarappabhedaṃ. Paheḷikā pana pubbācariyehi soḷasa niddiṭṭhā samāgatāvañcitādikā. Tatthidaṃ lakkhaṇaṃ – ३३. यमक हे कवींच्या विशेष सामर्थ्याचे सूचक असते, त्यामुळे ते उपयुक्त आहे; आणि पहेळिका (कोडे) देखील क्रीडा-विनोदासाठी, गुप्त ठिकाणी विचारविनिमय करण्यासाठी आणि इतरांना भ्रमित करण्यासाठी उपयुक्त असते. मग त्यांची उपेक्षा कशी काय होऊ शकते? यावर उत्तर म्हणून 'यमक' इत्यादी म्हटले आहे. ते वर सांगितलेले यमक सुकर (सोपे) आणि दुष्कर (कठीण) अशा भेदांचे आहे. परंतु पूर्वाचार्यांनी 'समागता', 'वंचिता' इत्यादी सोळा प्रकारच्या पहेळिका सांगितल्या आहेत. त्यांचे लक्षण खालीलप्रमाणे आहे – Samāgatā nāma siyā, guḷhatthā padasandhinā; Vañcitāññattha ruḷhena, yattha saddena vañcanā. पदसंधीमुळे (शब्दांच्या जोडणीमुळे) जिचा अर्थ गूढ होतो, ती 'समागता' नावाची पहेळिका होय. जिथे शब्दाच्या रूढ अर्थापेक्षा वेगळा अर्थ काढून शब्दाद्वारे फसवणूक केली जाते, ती 'वंचिता' होय. Ukkantātibyavahita-ppayogā [Pg.62] mohakārinī; Siyā pamussitā yassā, dubbodhatthā padāvali. अत्यंत विस्कळीत (दूरच्या) शब्दप्रयोगामुळे भ्रम निर्माण करणारी ती 'उत्क्रांता' होय. जिची पदावली (शब्दांची रचना) समजण्यास अत्यंत कठीण असते, ती 'प्रमुषिता' होय. Samānarūpā’mukhyatthā-ropāhitapadā siyā; Pharusā paccayādīhi, jātasaddā kathañcipi. जिच्यामध्ये अमुख्य (गौण) अर्थाचा आरोप करून पदे योजलेली असतात, ती 'समानरूपा' होय. प्रत्यय इत्यादींच्या कठीण जोडणीमुळे कशीतरी क्लिष्ट शब्द बनवून जी तयार होते, ती 'परुषा' होय. Saṅkhyātā nāma saṅkhyānaṃ, yattha byāmohakāraṇaṃ; Aññathā’bhāsate yattha, vākyattho sā pakappitā. जिथे संख्या (मोजणी) ही भ्रमाचे कारण बनते, ती 'संख्याता' होय. जिथे वाक्याचा अर्थ प्रत्यक्षात वेगळाच भासतो, ती 'प्रकल्पिता' होय. Sā nāmantarikā yassā, nāme nānatthakappanā; Nibhūtā’vaṭṭhitaññatthā, tulyatthasutihetuto. जिच्यामध्ये नामामध्ये (नावामध्ये) अनेक अर्थांची कल्पना केलेली असते, ती 'नामांतरिका' होय. समान अर्थाच्या श्रवणामुळे (ऐकण्यामुळे) जी दुसऱ्या अर्थावर स्थिर असते, ती 'निभूता' होय. Samānasaddā sā iṭṭha-saddapariyāyasādhitā; Sammuḷhā mūḷhatāyeva, niddiṭṭhatthāpi sādhukaṃ. जी इच्छित शब्दाच्या पर्यायी शब्दांनी साधलेली असते, ती 'समानशब्दा' होय. जिचा अर्थ स्पष्टपणे सांगितलेला असूनही केवळ भ्रमामुळे (मूढतेमुळे) समजण्यास कठीण जाते, ती 'संमूढा' होय. Yassā sambandhabāhulyā, nāmaṃ sā pārihārikī; Ekacchannā bhave byañjā-dheyyaṃ nissayagopanā. जिच्यामध्ये अनेक संबंधांच्या बाहुल्यामुळे नाव लपलेले असते, ती 'पारिहारिकी' होय. जिच्यामध्ये विशेषणांच्या आश्रयाने मुख्य वस्तू लपवली जाते, ती 'एकच्छन्ना' होय. Sā bhave ubhayacchannā, yassā ubhayagopanā; Saṃkiṇṇā nāma sā yassā, nānālakkhaṇasaṅkaroti. जिच्यामध्ये दोन्ही (विशेषण आणि विशेष्य) लपवलेले असतात, ती 'उभयच्छन्ना' होय. जिच्यामध्ये अनेक लक्षणांचे मिश्रण असते, ती 'संकीर्णा' होय. Dosattepi cesaṃ sabbesaṃ ukkantādīsu dosabhāve nāropitabbā. Esā hi ‘‘bahuguṇe paṇamati’’ccādinā vākyasaṃkiṇṇanāmena na vuttā, pakappitā ca saṃsayadosaparihārena ‘‘yāte dutiyaṃ nilaya’’nti ādinā niddiṭṭhā. या सर्वांमध्ये दोष असला तरी, उत्क्रांता इत्यादींमध्ये दोषारोप करू नये. कारण ही 'बहुगुणे पणमति' इत्यादी वाक्यांप्रमाणे 'वाक्यसंकीर्ण' नावाच्या दोषाने युक्त म्हटली जात नाही; आणि 'प्रकल्पिता' ही संशय दोषाचा परिहार करून 'याते दुतियं निलयं' इत्यादी उदाहरणांद्वारे दर्शवली गेली आहे. ‘‘Pabhavā’natavittiṇṇā, tavā’ṇā mahatī sati; Cirāya jayataṃ nātha, pahutaphalasādhanī’’ti. हे नाथ! प्रभावाने अत्यंत विस्तीर्ण आणि विपुल फळ देणारी तुमची महान आज्ञा दीर्घकाळ विजयी असो. Ayaṃ samāgatā. हे 'समागता' चे उदाहरण आहे. ‘‘Bhaddamevo’paseveyya, [Pg.63] vidhūtamadakibbisaṃ; Sampāpaye puraṃ khemaṃ, sa danto’ttanisevina’’nti. ज्याने मद आणि पाप नष्ट केले आहे अशा कल्याणाचीच सेवा करावी; तो स्वतःचे दमन करणारा आणि उत्तम पुरुषांची सेवा करणारा व्यक्ती क्षेम नगराला (निर्वाणाला) पोहोचवतो. Ayaṃ vañcitā. हे 'वंचिता' चे उदाहरण आहे. Pamussitādayo tu lakkhaṇānusārena, tatthodāharaṇānusārena ca veditabbā. प्रमुषिता इत्यादी प्रकार तर लक्षणांनुसार आणि त्यांच्या उदाहरणांनुसार समजून घ्यावेत. Evaṃ pubbācariyehi parikappitā paheḷikā ceti etāni sabbāni ekantena niyamena na madhurāni attharasassa vā saddarasassa vā kassaci abhāvena assāditabbāni na hontīti iminā kāraṇena sissānamuppanno khedoyeva bhayaṃ tato tesaṃ khedato vā uppannabhayato mayā upekkhiyantīti sambandhanīyaṃ. अशा प्रकारे पूर्वाचार्यांनी कल्पिलेल्या पहेळिका हे सर्व नियमतः पूर्णपणे मधुर नसतात; कारण अर्थरस किंवा शब्दरस यांपैकी कशाचाही अभाव असल्यामुळे ते आस्वाद घेण्यायोग्य नसतात. या कारणाने शिष्यांना होणारा त्रास (खेद) हेच भय आहे, किंवा त्या त्रासापासून उत्पन्न होणाऱ्या भयामुळे माझ्याकडून त्यांची उपेक्षा केली जात आहे, असा संबंध जोडला पाहिजे. 33. Evaṃ sukaradukkaravasena duvidhattaṃ vatvā kavīnaṃ sāmatthiyappakāsane sappayojanayamakānañca, kīḷāvinodane sambādhaṭṭhānasammantane parabyāmohane cāti imesu sappayojanānañca paheḷikānamavacane kāraṇaṃ niddisati ‘‘yamaka’’miccādinā. Taṃ yamakaṃ yathāvuttaṃ sukaradukkarādibhedaṃ yamakajātañca paheḷi ca pubbācariyehi niddiṭṭhā samāgabhādikā paheḷikā ca iti imāni sabbāni ekantamadhurāni na iti assādetabbassa attharasassa, saddarasassa vā niyamato abhāvā ekantena amadhurāni, iti iminā kāraṇena ca sissakhedabhayā sissānaṃ asahanasaṅkhātāya asahanena jātāya vā bhītiyā ca mayā upekkhīyanti. Sissānaṃ khedoyeva bhayaṃ, sissakhedato uppannaṃ vā bhayaṃ, tatoti viggaho. ३३. अशा प्रकारे सुकर आणि दुष्कर अशा दोन प्रकारांचे वर्णन करून, कवींचे सामर्थ्य प्रकट करण्यासाठी उपयुक्त असलेल्या यमकांचे, आणि क्रीडा-विनोद, गुप्त ठिकाणी विचारविनिमय आणि इतरांना भ्रमित करणे यांमध्ये उपयुक्त असलेल्या पहेळिकांचे वर्णन न करण्याचे कारण 'यमक' इत्यादी शब्दांनी स्पष्ट केले आहे. ते यमक वर सांगितल्याप्रमाणे सुकर आणि दुष्कर अशा भेदांचे यमक आहे, आणि पहेळिका म्हणजे पूर्वाचार्यांनी सांगितलेली समागता इत्यादी पहेळिका होय. हे सर्व पूर्णपणे मधुर नसतात, कारण आस्वाद घेण्यायोग्य अर्थरस किंवा शब्दरस यांचा नियमतः अभाव असल्यामुळे ते पूर्णपणे अमधुर असतात. आणि या कारणाने शिष्यांच्या त्रासाच्या भयामुळे (म्हणजेच शिष्यांच्या असहनशीलतेमुळे किंवा असहनशीलतेतून निर्माण झालेल्या भीतीमुळे) माझ्याकडून त्यांची उपेक्षा केली जात आहे. 'शिष्यांचा त्रास (खेद) हेच भय आहे' किंवा 'शिष्यांच्या त्रासापासून उत्पन्न झालेले भय' असा याचा विग्रह आहे. Ettha paheḷikā evaṃ daṭṭhabbā – येथे पहेळिका अशा प्रकारे समजून घ्याव्यात – Samāgatā ca vañcitu-kkantā pamussitāpi ca; Samānarūpā pharusā, saṅkhyātā ca pakappitā. समागता, वंचिता, उत्क्रांता, pramuṣitā (प्रमुषिता), समानरूपा, परुषा, संख्याता आणि प्रकल्पिता. Athopi [Pg.64] nāmantarikā, nibhūtā ca paheḷikā; Atho samānasaddā ca, sammuḷhā pārihārikī; Ekacchannobhayacchannā, saṃkiṇṇāti ca soḷasāti. तसेच नामांतरिका, निभूता, समानशब्दा, संमूढा, पारिहारिकी, एकच्छन्ना, उभयच्छन्ना आणि संकीर्णा अशा या सोळा पहेळिका आहेत. Tatridaṃ lakkhaṇaṃ – त्याविषयीचे लक्षण खालीलप्रमाणे आहे – Samāgatā nāma siyā, guḷhatthā padasandhinā; Vañcitāññattha ruḷhena, yattha saddena vañcanā. पदसंधीमुळे (शब्दांच्या जोडणीमुळे) जिचा अर्थ गूढ होतो, ती 'समागता' नावाची पहेळिका होय. जिथे शब्दाच्या रूढ अर्थापेक्षा वेगळा अर्थ काढून शब्दाद्वारे फसवणूक केली जाते, ती 'वंचिता' होय. Ukkantātibyavahita-ppayogā mohakārinī; Siyā pamussitā yassā, dubbodhatthā padāvali. अत्यंत विस्कळीत (दूरच्या) शब्दप्रयोगामुळे भ्रम निर्माण करणारी ती 'उत्क्रांता' होय. जिची पदावली (शब्दांची रचना) समजण्यास अत्यंत कठीण असते, ती 'प्रमुषिता' होय. Samānarūpā’mukhyatthā-ropāhitapadā siyā; Pharusā paccayādīhi, jātasaddā kathañcipi. जिच्यामध्ये अमुख्य (गौण) अर्थाचा आरोप करून पदे योजलेली असतात, ती 'समानरूपा' होय. प्रत्यय इत्यादींच्या कठीण जोडणीमुळे कशीतरी क्लिष्ट शब्द बनवून जी तयार होते, ती 'परुषा' होय. Saṅkhyātā nāma saṅkhyānaṃ, yattha byāmohakāraṇaṃ; Aññathā’bhāsate yattha, vākyattho sā pakappitā. जिथे संख्या (मोजणी) ही भ्रमाचे कारण बनते, ती 'संख्याता' होय. जिथे वाक्याचा अर्थ प्रत्यक्षात वेगळाच भासतो, ती 'प्रकल्पिता' होय. Sā nāmantarikā yassā, nāme nānatthakappanā; Nibhūtā’vaṭṭhitaññatthā, tulyatthasutihetuto. जिच्यामध्ये नामामध्ये (नावामध्ये) अनेक अर्थांची कल्पना केलेली असते, ती 'नामांतरिका' होय. समान अर्थाच्या श्रवणामुळे (ऐकण्यामुळे) जी दुसऱ्या अर्थावर स्थिर असते, ती 'निभूता' होय. Samānasaddā sā iṭṭha-saddapariyāyasādhitā; Sammuḷhā mūḷhatāyeva, niddiṭṭhatthāpi sādhukaṃ. जी इच्छित शब्दाच्या पर्यायी शब्दांनी साधलेली असते, ती 'समानशब्दा' होय. जिचा अर्थ स्पष्टपणे सांगितलेला असूनही केवळ भ्रमामुळे (मूढतेमुळे) समजण्यास कठीण जाते, ती 'संमूढा' होय. Yassā sambandhabāhulyā, nāmaṃ sā pārihārikī; Ekacchannā bhave byañjā-dheyyaṃ nissayagopanā. जिच्यामध्ये अनेक संबंधांच्या बाहुल्यामुळे नाव लपलेले असते, ती 'पारिहारिकी' होय. जिच्यामध्ये विशेषणांच्या आश्रयाने मुख्य वस्तू लपवली जाते, ती 'एकच्छन्ना' होय. Sā bhave ubhayacchannā, yassā ubhayagopanā; Saṃkiṇṇā nāma sā yassā, nānālakkhaṇasaṅkaroti. जिच्यामध्ये दोन्ही (विशेषण आणि विशेष्य) लपवलेले असतात, ती 'उभयच्छन्ना' होय. जिच्यामध्ये अनेक लक्षणांचे मिश्रण असते, ती 'संकीर्णा' होय. Ayaṃ panettha attho – padasandhinā padānaṃ sandhānato guḷhatthā apākaṭatthā samāgatā nāma siyā. Guḷhatthāti pasiddhānuvādena apasiddhā samāgatā vidhīyate. Ito parampi anuvādānuvādyabhāvo evaṃ veditabbo. Yattha paheḷikāyaṃ aññattha ruḷhena saddena aññasmiṃ atthe pasiddhena ruḷhisaddena vañcanā vañcitā nāma siyā. येथे हा अर्थ आहे – पदसंधीने पदांच्या जोडणीमुळे गुप्त अर्थ असलेली किंवा अप्रकट अर्थ असलेली 'समागत' नावाची पहेळिका असू शकते. 'गुप्त अर्थ असलेली' म्हणजे प्रसिद्ध अनुवादाने अप्रसिद्ध अशी समागत विहित केली जाते. यापुढेही अनुवाद आणि अनुवाद्य भाव असाच समजला पाहिजे. ज्या पहेळिकेमध्ये दुसऱ्या अर्थासाठी रूढ असलेल्या शब्दाने, म्हणजेच दुसऱ्या अर्थामध्ये प्रसिद्ध असलेल्या रूढ शब्दाने फसवणूक केली जाते, ती 'वंचित' नावाची पहेळिका असू शकते. Atibyavahitappayogā [Pg.65] atisayena antaritapayujjamānapadayuttā tatoyeva mohakārinī sammohakārikā paheḷikā ukkantā nāma. Yassā paheḷikāya padāvali padapanti dubbodhatthā duranubodhābhidheyyā, sā pamussitā nāma. अतिशय व्यवहित प्रयोगामुळे (म्हणजेच अत्यंत अंतराने वापरल्या गेलेल्या पदांनी युक्त असल्यामुळे) आणि म्हणूनच मोह निर्माण करणारी, संमोह निर्माण करणारी पहेळिका 'उत्क्रांत' (उक्कंत) नावाची असते. ज्या पहेळिकेची पदावली (पदपंक्ती) दुर्बोध अर्थाची (म्हणजेच समजण्यास कठीण अशा अभिधेयाची) असते, ती 'प्रमुषित' (पमुस्सित) नावाची असते. Amukhyatthāropāhitapadā appadhānatthe mukhyatthapakāsakasaddānaṃ kiñci sadhammaṃ nissāya āropanato upaṭṭhitapadayuttā samānarūpā nāma siyā. Paccayādīhi paccayādesādīhi kathañcipi yena kenaci pakārena jātasaddā nipphannasaddā pharusā nāma. अमुख्य अर्थाच्या आरोपाने युक्त पदांची, म्हणजेच अप्रधान अर्थामध्ये मुख्य अर्थ प्रकट करणाऱ्या शब्दांच्या काही समान धर्माचा आश्रय घेऊन आरोप केल्यामुळे उपस्थित झालेल्या पदांनी युक्त असलेली 'समानरूपा' नावाची पहेळिका असू शकते. प्रत्यय इत्यादींमुळे (म्हणजेच प्रत्यय, आदेश इत्यादींमुळे) कशातरी प्रकारे (कोणत्याही प्रकारे) उत्पन्न झालेले शब्द किंवा निष्पन्न झालेले शब्द असलेली 'परुषा' (कठोर) नावाची असते. Yattha yassaṃ paheḷikāyaṃ saṅkhyānaṃ gaṇanaṃ vuttamapi byāmohakāraṇaṃ hoti, sā paheḷikā saṅkhyātā nāma siyā. Yattha yassaṃ paheḷikāyaṃ vākyattho samudāyattho aññathā aññena pakārena ābhāsate viññāyate, sā pakappitā nāma. ज्या पहेळिकेमध्ये संख्या किंवा गणना सांगितलेली असूनही ती व्यामोहाचे (भ्रमाचे) कारण बनते, ती पहेळिका 'संख्यात' नावाची असू शकते. ज्या पहेळिकेमध्ये वाक्याचा अर्थ (समुदाय अर्थ) दुसऱ्याच प्रकारे भासतो किंवा समजला जातो, ती 'प्रकल्पित' नावाची असते. Yassā paheḷikāya nāme payuttābhidhāne nānatthakappanā vividhābhidheyyakappanā sambhavati, sā paheḷikā nāmantarikā nāma. Tulyatthasutihetuto samānatthasaddānaṃ payogahetuyā avaṭṭhitaññatthā patiṭṭhitaaññatthā hoti, sā nibhūtā nāma. ज्या पहेळिकेमध्ये नावाच्या (वापरलेल्या संज्ञेच्या) बाबतीत नाना अर्थांची कल्पना (विविध अर्थांची कल्पना) संभवते, ती पहेळिका 'नामान्तरिका' नावाची असते. समान अर्थाच्या श्रवणामुळे (म्हणजेच समान अर्थाच्या शब्दांच्या प्रयोगामुळे) दुसरा अर्थ प्रस्थापित होतो, ती 'निभूत' नावाची असते. Yā paheḷikā iṭṭhasaddapariyāyasādhitā icchitatthasaddassa vevacanehi nipphāditā hoti, sā samānasaddā nāma. Sādhukaṃ niddiṭṭhatthāpi dassitaatthayuttāpiyā mūḷhatāyeva sammohabhāvatthaṃ eva bhavati, sā sammuḷhā nāma. जी पहेळिका इष्ट शब्दाच्या पर्यायांनी साधलेली (म्हणजेच इच्छित अर्थाच्या समानार्थी शब्दांनी निष्पन्न झालेली) असते, ती 'समानशब्दा' नावाची असते. जिचा अर्थ चांगल्या प्रकारे दर्शविलेला असूनही (किंवा दाखविलेल्या अर्थाने युक्त असूनही) केवळ मूढतेमुळेच (भ्रमामुळेच) संमोह निर्माण करणारी ठरते, ती 'संमूढा' नावाची असते. Yassā paheḷikāya viracane nāmaṃ dassiyamānaṃ nāmaṃ sambandhabāhulyā sambandhassa bahulabhāvato bhavati, sā pārihārikī nāma. Yassā ādheyyaṃ byañja abhibyañjiya pakāsetvā [Pg.66] nissayagopanā ādhāragutti bhavati, sā ekacchannā nāma. ज्या पहेळिकेच्या रचनेत दर्शविले जाणारे नाव हे संबंधाच्या बाहुल्यामुळे (संबंधाच्या प्रचुरतेमुळे) असते, ती 'पारिहारिकी' नावाची असते. ज्या पहेळिकेमध्ये आधेय (आश्रित गोष्ट) स्पष्टपणे प्रकट करून आश्रयाचे गोपन (आधाराचे रक्षण) केले जाते, ती 'एकच्छन्ना' नावाची असते. Yassā payoge ubhayagopanā ubhinnamādhārādheyyānaṃ gopanā bhavati, sā ubhayacchannā nāma. Yassā nānālakkhaṇasaṅkaro samāgatādinānāvidhalakkhaṇānaṃ saṅkaro hoti, sā saṃkiṇṇā nāma siyā. ज्या पहेळिकेच्या प्रयोगात उभयगोपन (म्हणजेच आधार आणि आधेय या दोन्हीचे गोपन) होते, ती 'उभयच्छन्ना' नावाची असते. ज्या पहेळिकेमध्ये नाना लक्षणांचा संकर (म्हणजेच समागत इत्यादी नाना प्रकारच्या लक्षणांचे मिश्रण) असतो, ती 'संकीर्ण' नावाची असू शकते. Idāni samāgatādīnaṃ lakkhiyaṃ kamena evaṃ ñātabbaṃ – आता समागत इत्यादींचे उदाहरण क्रमाने याप्रमाणे समजून घ्यावे – ‘‘Pabhavā’natavittiṇṇā, tavā’ṇā mahatī satī; Cirāya jayataṃ nātha, pahutaphalasādhinī’’ti. “हे नाथ! आपल्या प्रभावापासून पसरलेली, नम्र लोकांमध्ये विस्तारलेली, महान असलेली आपली आज्ञा विपुल फळ देणारी असून दीर्घकाळ विजयी असो.” Ayaṃ samāgatā. ही 'समागत' (पहेळिका) आहे. Nātha tava pabhavato paṭṭhāya natavittiṇṇā oṇatavasena patthaṭā, evaṃ sati nadī viya dissati. Pabhava pakaṭṭhatta sobhāvanta. Bho nātha tava tuyhaṃ mahatī satī mahantī samānā āṇā ānatavittiṇṇā attani natesu janesu patthaṭā pahutaphalasādhinī bahulatthanipphādanī cirāya cirakālaṃ jayataṃ ukkaṃsabhāvena pavattatu. Ettha pabhavaānataitisandhinā attho guḷho. हे नाथ! आपल्या प्रभावापासून (उत्पत्तीपासून) नम्रतेने पसरलेली (विस्तारलेली), असे असताना ती नदीसारखी दिसते. 'प्रभव' म्हणजे उत्कृष्ट शोभा असणारे. हे नाथ! आपली (तुमची) महान असलेली आज्ञा, स्वतःकडे नम्र झालेल्या लोकांमध्ये पसरलेली, विपुल फळ देणारी (पुष्कळ अर्थ निष्पन्न करणारी) असून दीर्घकाळपर्यंत उत्कर्षाने प्रवृत्त राहो (विजयी असो). येथे 'प्रभव' आणि 'आनत' या संधीमुळे अर्थ गुप्त झाला आहे. ‘‘Bhaddamevo’paseveyya, vidhūtamadakibbisaṃ; Sampāpaye puraṃ khemaṃ, sa danto’ttanisevita’’nti. “ज्याने मद आणि पाप धुवून टाकले आहे अशा भद्राचीच (कल्याणकारी पुरुषाची किंवा भद्र जातीच्या हत्तीची) सेवा करावी; तो दमित (संयमी किंवा प्रशिक्षित) असलेला आणि उत्तमांनी सेवित असलेला, सुरक्षित नगराप्रत पोहोचवतो.” Ayaṃ vañcitā. ही 'वंचित' (पहेळिका) आहे. Vidhūtamadakibbisaṃ vināsitamadadosaṃ bhaddameva mandapiya – bhaddajātikesu hatthīsu bhaddajātikahatthimeva upaseveyyāti vuttaṃ viya dissati. Bhaddameva uttamapurisameva seveyyāti attho. Sevanaṃ kimatthanti ce? Hatthipakkhe danto sikkhito so hatthi attanisevitaṃ attānaṃ bhajitaṃ janaṃ khemaṃ nibbhayaṃ puraṃ nagaraṃ sampāpeti. Purisapakkhe pana [Pg.67] danto damito so ariyapuggalo attanisevitaṃ attānamupasevitaṃ janaṃ khemaṃ niddukkhaṃ puraṃ nibbānapuraṃ pāpeti. Ettha kavicchitauttamatthato aññena hatthiatthe ruḷhena saddena vañcanā nāma. ज्याचा मद आणि दोष नष्ट झाला आहे अशा 'भद्र' (कल्याणकारी) चीच सेवा करावी – जणू काही भद्र जातीच्या हत्तींमध्ये भद्र जातीच्या हत्तीचीच सेवा करावी, असे म्हटल्यासारखे दिसते. परंतु 'भद्राचीच' म्हणजे 'उत्तम पुरुषाचीच सेवा करावी' असा अर्थ आहे. सेवा कशासाठी? असे विचारल्यास – हत्तीच्या पक्षात, 'दंत' म्हणजे प्रशिक्षित असलेला तो हत्ती स्वतःची सेवा करणाऱ्या (स्वेच्छेने आश्रय घेणाऱ्या) माणसाला सुरक्षित (भयमुक्त) अशा नगरात पोहोचवतो. तर पुरुषाच्या पक्षात, 'दंत' म्हणजे दमित (इंद्रियसंयम केलेले) ते आर्यपुद्गल स्वतःची सेवा करणाऱ्या (स्वतःचा आश्रय घेणाऱ्या) माणसाला सुरक्षित (दुःखरहित) अशा निर्वाणनगराप्रत पोहोचवतात. येथे कवीला अभिप्रेत असलेल्या उत्तम अर्थापेक्षा, हत्तीच्या अर्थात रूढ असलेल्या दुसऱ्या शब्दाने फसवणूक केली आहे. ‘‘Bahuguṇe paṇamati, dujjanānaṃpyayaṃ jano; Hitaṃ pamudito niccaṃ, sugataṃ samanussara’’nti. “हा लोक दुर्जनांच्या देखील अनेक गुणांसमोर नतमस्तक होतो; म्हणून नेहमी प्रमुदित होऊन हितावह अशा सुगतांचे (बुद्धांचे) स्मरण करावे.” Ayaṃ ukkantā. Imassattho upari āgamissati. ही 'उत्क्रांत' (पहेळिका) आहे. याचा अर्थ पुढे येईल. Byākiṇṇadosatte satipi paheḷikāruḷhattā esā iṭṭhā. Vuttañhi ‘‘paheḷikāyamāruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā’’ti. Iha sambandhīpadānaṃ aṭṭhānaṭṭhāpanena byavahitattaṃ hoti. व्याकीर्ण (विखुरलेले असणे) हा दोष असूनही पहेळिकेमध्ये रूढ असल्यामुळे ही इष्ट मानली जाते. कारण असे म्हटले आहे की – “पहेळिकेमध्ये रूढ झालेली क्लिष्टता दुष्ट (दोषयुक्त) मानली जात नाही.” येथे संबंधी पदांना अयोग्य ठिकाणी ठेवल्यामुळे व्यवहितत्व (अंतर) निर्माण होते. ‘‘Mukhaphullaṃ giṅgamakaṃ, niyuruggatthanunnataṃ; Paṭaccarī varaṃ poso, bhīruyā dhārayantiyā’’ti. “मुखफुल्ल, गिंगमक, नियुर, उग्गत्थन आणि उन्नत (असे अलंकार) धारण करणाऱ्या स्त्रीपेक्षा, जीर्ण वस्त्र परिधान करणारा पुरुष श्रेष्ठ आहे.” Ayaṃ pamussitā. ही 'प्रमुषित' (पहेळिका) आहे. Mukhaphullaṃ tilakādiṃ giṅgamakaṃ evaṃnāmakaṃ pasādhanaṃ niyuruggatthanunnataṃ niyuraṃ valayaṃ, uggatthanaṃ payodharapaṭaṃ, unnataṃ nalāṭapaṭādikaṃ, mukhato unnatābharaṇañca dhārayantiyā bhīruyā itthiyā paṭaccarī jiṇṇavatthanivāsī poso puriso varaṃ uttamo. Ettha bahupayogarahitehi saddehi racitattā atthassa duravabodhatā. मुखफुल्ल म्हणजे टिळा इत्यादी, गिंगमक म्हणजे या नावाचे प्रसाधन, नियुर-उग्गत्थन-उन्नत म्हणजे नियुर म्हणजे कडे (वलय), उग्गत्थन म्हणजे स्तनपट (चोळी), उन्नत म्हणजे कपाळावरील पट्टी इत्यादी, आणि मुखावरील उन्नत आभूषणे धारण करणाऱ्या भिरू (स्त्री) पेक्षा पटच्चरी म्हणजे जीर्ण वस्त्र परिधान करणारा पोस (पुरुष) श्रेष्ठ (उत्तम) आहे. येथे व्यवहारात फारसे न वापरल्या जाणाऱ्या शब्दांनी रचना केल्यामुळे अर्थ समजणे कठीण झाले आहे. ‘‘Nava’ggaratanāna’smiṃ, dissanti ratanākare; Purisānettha aṭṭhannaṃ, aṭṭhā’sādhāraṇā’para’’nti. “या रत्नांच्या खाणीत नऊ श्रेष्ठ रत्ने दिसतात; त्यांपैकी आठ रत्ने आठ पुरुषांसाठी असाधारण आहेत आणि दुसरे (एक) साधारण आहे.” Ayaṃ samānarūpā. ही 'समानरूपा' (पहेळिका) आहे. Asmiṃ ratanākare aggaratanāni nava dissanti, ettha imesu ratanesu aṭṭha ratanāni aṭṭhannaṃ purisānaṃ asādhāraṇāni, aparaṃ ratanaṃ sādhāraṇaṃ. Imāni nava lokuttarāni cittīkatādiatthena ‘‘ratanānī’’ti ca tappabhavo sammāsambuddho [Pg.68]‘‘ākaro’’ti ca kappitoti amukhyatthesu ratanādisaddānamāropanaṃ hoti. या रत्नांच्या खाणीत नऊ श्रेष्ठ रत्ने दिसतात, येथे या रत्नांपैकी आठ रत्ने आठ पुरुषांसाठी असाधारण आहेत आणि दुसरे (एक) साधारण आहे. ही नऊ लोकोत्तर (धम्म) पूजनीयत्वाच्या अर्थाने 'रत्ने' आणि त्यांचा उगम असणारे सम्यक्संबुद्ध हे 'खाण' (आकर) आहेत अशी कल्पना केल्यामुळे अमुख्य अर्थांवर रत्ने इत्यादी शब्दांचा आरोप झाला आहे. ‘‘Vindanti devagandhabbā, himavantamahātale; Rasavante sare satta, na nāgāpi uposathā’’ti. “देव आणि गंधर्व हिमालयाच्या विस्तीर्ण प्रदेशात रसयुक्त सरोवरांचा लाभ घेतात, परंतु उपोसथ नावाचे हत्ती (किंवा नाग) देखील तेथे जात नाहीत.” Ayaṃ pharusā. ही 'परुषा' (पहेळिका) आहे. Himavantamahātale himālayassa matthake rasavante sodake satta sare anotattādike devagandhabbā vindanti sevanti, uposathā nāgāpi na vindanti. Ayamaparattho. Himavantamahātale candaraṃsiyutte mahāpāsādatale devagandhabbā kīḷamānā gandhabbā rasavante madhuraguṇayutte satta sare vīṇāya chajjādike satta sare vindanti, nāgāpi ariyāpi uposathāpi upavutthāpi na vindanti nānubhavanti. Ettha dibbantīti devā. Uposatho etesamatthīti uposathāti viggaho. Lakkhaṇakkamato pasiddhapacurapayogato aññadatthā yena kenaci lesena paccayādīnaṃ jātasaddassa atthitā. हिमालय पर्वताच्या शिखरावर असलेल्या हिमवंताच्या विस्तीर्ण प्रदेशात, स्वादिष्ट आणि जलपूर्ण अशा अनोतत्त (अनवतप्त) इत्यादी सात सरोवरांचा देव आणि गंधर्व उपभोग घेतात व सेवा करतात, परंतु उपोसथ नाग देखील त्यांचा उपभोग घेत नाहीत. हा दुसरा अर्थ आहे. हिमवंताच्या विस्तीर्ण प्रदेशात, चंद्राच्या किरणांनी युक्त अशा महाप्रासादाच्या (भव्य वाड्याच्या) छतावर क्रीडा करणारे देव आणि गंधर्व, स्वादिष्ट व मधुर गुणांनी युक्त अशा सात स्वरांचा (सरोवरांचा) आणि वीणेच्या षड्ज इत्यादी सात स्वरांचा उपभोग घेतात; परंतु नाग, आर्य, उपोसथ किंवा उपवास करणारे देखील त्यांचा उपभोग घेत नाहीत, अनुभव घेत नाहीत. येथे जे क्रीडा करतात (किंवा प्रकाशतात) ते 'देव' होत. ज्यांच्याकडे उपोसथ (व्रत) आहे ते 'उपोसथ' होत, असा विग्रह आहे. लक्षणाच्या क्रमाने, प्रसिद्ध व विपुल प्रयोगामुळे आणि इतर कोणत्याही कारणाने किंवा प्रत्यय इत्यादींच्या योगाने 'जात' शब्दाचे अस्तित्व सिद्ध होते. ‘‘Gītasadde sarā dve dve, dve chajjaññatra chassarā; Pañcavaṇṇaṃ yathā cakkhu, chabbaṇṇā nāsikā tathā’’ti. “गीतस्वरांमध्ये दोन-दोन स्वर असतात, षड्ज वगळता इतर सहा स्वर दोन-दोन असतात; ज्याप्रमाणे डोळा पाच रंगांचा असतो, त्याचप्रमाणे नाक सहा रंगांचे असते.” Ayaṃ saṅkhyātā. ही संख्याता (संख्याविषयक कूट) आहे. Gītasadde sarā dve honti, chajja’ññatra chajjato aññatra chajjaṃ vajjetvā usabho gandhāro majjhimo pañcamo dhevato nisādoti. Ettha yugaḷato dve dve chassarā chasaravanto. Yathā cakkhu pañcavaṇṇaṃ hoti, tathā evaṃ nāsikā chabbaṇṇā hoti, gītasadde īkāraakārasaradvayasabbhāvato ca chajjaṃ ṭhapetvā usabhādīsu sarānaṃ tividhattā ca ‘‘cakkhū’’ti sarabyañjanavasena pañcavaṇṇānaṃ sabbhāvato ca ‘‘nāsikā’’ti channaṃ sabbhāvato ca evaṃ vuttaṃ. Ettha vuttasaṅkhyāgītādisaddasanniṭṭhānato sammohakārinī hoti. गीतस्वरांमध्ये दोन स्वर असतात. 'षड्ज वगळता' म्हणजे षड्ज सोडून ऋषभ, गांधार, मध्यम, पंचम, धैवत आणि निषाद हे होत. येथे जोडीने दोन-दोन असे सहा स्वर आहेत. ज्याप्रमाणे डोळा पाच रंगांचा असतो, त्याचप्रमाणे नाक सहा रंगांचे असते. गीतशब्दात 'ई'कार आणि 'अ'कार या दोन स्वरांच्या अस्तित्वामुळे, आणि षड्ज वगळता ऋषभ इत्यादींमध्ये स्वरांच्या त्रिविधतेमुळे, तसेच 'चक्खु' (डोळा) या शब्दात स्वर आणि व्यंजनांच्या रचनेनुसार पाच वर्णांचे (अक्षरांचे) अस्तित्व असल्यामुळे आणि 'नासिका' (नाक) या शब्दात सहा वर्णांचे अस्तित्व असल्यामुळे असे म्हटले आहे. येथे सांगितलेली संख्या, गीत इत्यादी शब्दांच्या निश्चितीमुळे संभ्रम निर्माण करणारी ठरते. ‘‘Pātu [Pg.69] vo udito rājā, sirimā rattamaṇḍalo; Sakantigahanakkhatta-saṅghayutto sulakkhaṇo’’ti. “उदित झालेला, शोभासंपन्न, रक्तवर्ण मंडल (किंवा अनुरक्त राष्ट्रमंडल) असलेला, स्वतःच्या कांतीने आणि ग्रह-नक्षत्रांच्या समूहाने युक्त असलेला आणि शुभ लक्षणांनी युक्त असलेला राजा तुमचे रक्षण करो.” Ayaṃ pakappitā. ही प्रकल्पिता (कल्पित कूट) आहे. Sirimā sirimanto rattamaṇḍalo anurattajanapadamaṇḍalo, anurattaamaccamaṇḍalo vā sakantigahanakkhattasaṅghayutto sakassa attano ante samīpe gahanehi aviraḷehi khattasaṅghehi khattiyasamūhehi yutto saṃyutto sulakkhaṇo pasatthapurisalakkhaṇo udito pasiddho rājā narindo vo tumhe pātu rakkhatūti ayaṃ anadhippetattho. Sirimā ‘‘lakkhiyā vāsaṭṭhānattā’’ti vuttattā sirimanto rattamaṇḍalo uggamane rattamaṇḍalo sakantigahanakkhattasaṅghayutto kantisahitehi gahanakkhattatāragaṇehi yutto sulakkhaṇo suṭṭhu sasalakkhaṇo udito uggato rājā cando vo tumhe pātūti ubhayapakkhassa sādhāraṇaguṇaguṇīpadapariggahena idha vākyatthassa aññathā dissamānatā hoti. शोभासंपन्न म्हणजे ऐश्वर्यशाली; रक्तमंडल म्हणजे अनुरक्त (प्रेमळ) प्रजाजन असलेले मंडल किंवा अनुरक्त अमात्य (मंत्री) मंडल; स्वतःच्या कांतीने आणि ग्रह-नक्षत्रांच्या समूहाने युक्त म्हणजे स्वतःच्या जवळ दाट असलेल्या क्षत्रियांच्या समूहाने युक्त; शुभ लक्षणांनी युक्त म्हणजे प्रशंसनीय पुरुषलक्षणांनी युक्त; उदित झालेला म्हणजे प्रसिद्ध असलेला राजा (नरेंद्र) तुमचे रक्षण करो, हा येथे अनपेक्षित (गूढ) अर्थ आहे. 'लक्ष्मीचे निवासस्थान असल्यामुळे' शोभासंपन्न, उगवताना तांबडे मंडल असलेला, स्वतःच्या कांतीने आणि ग्रह, नक्षत्र व तारांच्या समूहाने युक्त असलेला, सशाच्या चिन्हाने (शशलक्षण) सुशोभित असलेला, उदित झालेला राजा चंद्र तुमचे रक्षण करो, असा दोन्ही पक्षांना लागू पडणारा साधारण गुण आणि गुणी पदांचा स्वीकार केल्यामुळे येथे वाक्याचा अर्थ वेगळा दिसून येतो. ‘‘Vuccatā’do isitye’ko, sumahantopakāravā; Sanātano ca na isi, na sakhā na sanātano’’ti. “सुरुवातीला ज्याला 'इषि' (ऋषी) म्हटले जाते, जो अत्यंत उपकारक आहे, जो सनातन (शाश्वत) आहे, तरीही तो ऋषी नाही, मित्र नाही आणि सनातनही नाही.” Ayaṃ nāmantarikā. ही नामन्तरिका (नावाच्या अंतर्गत अक्षरांचे कूट) आहे. Eko ādo pubbe ‘‘isī’’ti vuccati, sumahantopakāravā atimahantopakārasamannāgato sanātano ca sassato ca hoti, tathāpi na isi isi nāma na hoti, na sakhā mittopi na hoti, na sanātano sassatopi na hoti, ayaṃ gamyamānattho. Sumahā atimahanto eko ādo nāmādimhi isīti vuccati, anto majjhe pakāravā pa-kārena samannāgato, sanātano ca sassato ca hoti, isipi nāma na hoti, mittopi na hoti, so nātano tanaiti akkharadvayarahito na [Pg.70] hoti. Ādimajjhānaṃ vuttattā anteti ñāyati, ‘‘isipatanavihāro’’ti gahetabbaṃ. Tattha isipatananāmena isiādīnaṃ gamyamānatthattā nānatthakappanā hoti. सुरुवातीला एकाला 'इषि' (ऋषी) म्हटले जाते, जो अत्यंत उपकारक आहे आणि सनातन (शाश्वत) आहे, तरीही तो ऋषी नाही, मित्र (सखा) नाही आणि सनातनही नाही, हा समजणारा अर्थ आहे. 'सुमहा' म्हणजे अत्यंत मोठा; सुरुवातीला 'इषि' असे म्हटले जाते, शेवटी आणि मध्ये 'पकारवान' म्हणजे 'प' कारने युक्त आहे, आणि तो सनातन (शाश्वत) आहे; तो ऋषीही नाही, मित्रही नाही, आणि तो 'नातन' म्हणजे 'तन' या दोन अक्षरांनी रहित नाही. सुरुवातीचे आणि मधले सांगितले असल्यामुळे शेवटी काय आहे हे समजते, म्हणून 'इसिपतन विहार' असा अर्थ घ्यावा. तेथे 'इसिपतन' या नावाने ऋषी इत्यादी अर्थ ध्वनित होत असल्यामुळे विविध अर्थांची कल्पना होते. ‘‘Dhāvantaṃ udayā atthaṃ, muhuttaṃ na nivattati; Na candamaṇḍalaṃ etaṃ, nāpi ādiccamaṇḍala’’nti. “उदयापासून अस्त होईपर्यंत धावणारे, जे एका क्षणासाठीही थांबत नाही; ते चंद्राचे मंडल नाही आणि सूर्याचे मंडलही नाही.” Ayaṃ nibhūtā. ही निभूता (गुप्त किंवा लपविलेले कूट) आहे. Udayā udayato pabhuti atthaṃ yāva atthaṃ dhāvantaṃ javantaṃ muhuttaṃ muhuttakālaṃ na nivattati na punāvattati. Etaṃ candamaṇḍalampi na hoti, ādiccamaṇḍalampi na hoti. Udayā paṭisandhito atthaṃ yāvacuti. Dhāvantanti āyukiccato āyucandādīnamatthānaṃ, tappakāsakasaddānañca tulyattā ettha patiṭṭhitacandādiatthantarānaṃ sambhavo. उदयापासून म्हणजे उगवल्यापासून अस्तापर्यंत वेगाने धावणारे, जे एका क्षणासाठीही मागे फिरत नाही. हे चंद्रमंडलही नाही आणि सूर्यमंडलही नाही. 'उदय' म्हणजे प्रतिसंधी (जन्म) आणि 'अस्त' म्हणजे च्युती (मृत्यू). 'धावणारे' म्हणजे आयुष्याच्या कार्यामुळे आयुष्य, चंद्र इत्यादी अर्थांचे आणि ते प्रकट करणाऱ्या शब्दांचे साम्य असल्यामुळे, येथे चंद्र इत्यादी व्यतिरिक्त इतर अर्थांचा संभव होतो. ‘‘Deviṃ kittimahīnāmaṃ, kaḷāratthavhayaṃ puriṃ; Hitvā na sari so dhīro, karontopyu’yyamavhaya’’nti. “'कीर्तिमही' नावाच्या देवीचा आणि 'कळार' नावाच्या नगराचा त्याग करून, 'उय्यम' नावाचा प्रयत्न करत असतानाही त्या धीर पुरुषाने त्यांचे स्मरण केले नाही.” Ayaṃ samānasaddā. ही समानशब्दा (समानार्थी शब्दांचे कूट) आहे. Kittimahīnāmaṃ kittimahīnaṃ dvinnaṃ nāmena samannāgataṃ deviṃ aggamahesiṃ kaḷāratthavhayaṃ puriṃ kaḷāraatthānaṃ dvinnaṃ nāmena samannāgataṃ puriṃ nagarañca so dhīro hitvā pariccajitvā uyyamavhayaṃ uyyamanāmena samannāgataṃ karonto api na sari sampattiṃ nānusari, yasodharādeviñca kapilavatthupuriñca hitvā vīriyasaṅkhātapadhānaṃ karonto mahāsatto sampattiṃ na sari, etthābhimatayasodharādisaddānaṃ pariyāyehi kittimahīsaddādīhi racitatā. कीर्तिमही म्हणजे 'कीर्ती' आणि 'मही' या दोन नावांनी युक्त असलेल्या देवीचा (अग्रमहिषीचा), आणि 'कळार' व 'अत्थ' या दोन नावांनी युक्त असलेल्या नगराचा त्याग करून, त्या धीर पुरुषाने 'उय्यम' (उद्योग/प्रयत्न) नावाचा पुरुषार्थ करत असतानाही त्या वैभवाचे स्मरण केले नाही. यशोधरा देवी आणि कपिलवस्तू नगर यांचा त्याग करून वीर्य (प्रयत्न) नावाचे प्रधान कार्य करत असताना महासत्त्वांनी (बोधिसत्त्वांनी) वैभवाचे स्मरण केले नाही. येथे अभिप्रेत असलेल्या यशोधरा इत्यादी शब्दांची रचना 'कीर्तिमही' इत्यादी पर्यायी शब्दांद्वारे केली गेली आहे. ‘‘Catuddisāmukhā bandhā, cattāro sindhavā sayaṃ; Paribhuñjanti nikkhittaṃ, tiṇaṃ majjhe yathāsukha’’nti. “चारही दिशांकडे तोंड करून बांधलेले चार सिंधू घोडे, मध्ये टाकलेले गवत स्वतःच्या इच्छेनुसार आनंदाने खातात.” Ayaṃ sammuḷhā. ही संमूढा (भ्रम निर्माण करणारे कूट) आहे. Sindhavā [Pg.71] cattāro assā catuddisāmukhā yathā catuddisāsammukhā honti, tathā bandhā majjhe nikkhittaṃ tiṇaṃ sayaṃ yathāsukhaṃ paribhuñjanti, aññamaññaṃ piṭṭhiṃ katvā bandhā viya khāyati, te pana sammukhaṃ katvā bandhā honti. Ettha ‘‘catuddisāmukhābandhā’’ti niddiṭṭhattā piṭṭhiṃ katvā bandhāti sammuḷhatā hoti. चार सिंधू घोडे चारही दिशांकडे तोंड करून जसे बांधलेले असतात, तसेच ते मध्ये टाकलेले गवत स्वतःच्या इच्छेनुसार खातात. ते एकमेकांकडे पाठ करून बांधल्यासारखे वाटतात, परंतु प्रत्यक्षात ते एकमेकांसमोर तोंड करून बांधलेले असतात. येथे 'चारही दिशांकडे तोंड करून बांधलेले' असे म्हटल्यामुळे, ते एकमेकांकडे पाठ करून बांधले आहेत असा भ्रम निर्माण होतो. ‘‘Jano jīvanajānanda-karabandhussa bhāsitaṃ; Sakkarontova pappoti, puññārikkhayagocare’’ti. “लोक जीवनाला आनंद देणाऱ्या मित्राच्या (किंवा बंधूच्या) भाषणाचा आदर करतच पुण्य आणि अरि (शत्रू) यांच्या नाशाच्या स्थानाला (म्हणजेच निर्वाणाला) प्राप्त होतात.” Ayaṃ pārihārikī. ही 'पारिहारिकी' (पहेळिका) आहे. Jīvanajānandakarabandhussa jīvanato udakato jātānaṃ padumānaṃ ānandakarassa sūriyassa bandhussa sammāsambuddhassa bhāsitaṃ vacanaṃ sakkaronto pūjento jano puññārikkhayagocare puññānaṃ paṭipakkhattā puññārisaṅkhātānaṃ akusalānaṃ khayassa nimittabhūtaṃ nibbānamārammaṇaṃ katvā uppanne maggaphale pappoti pāpuṇāti. Ettha jīvanajānaṃ ānandakarassa bandhusseti ca, puññārīnaṃ khayanimittaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatteti ca iminā buddho maggaphalā ca pārampariyena sambandhena vuttāti sambandhānaṃ bāhullabhāvo. पाण्यातून (जीवन) उत्पन्न झालेल्या कमळांना आनंद देणाऱ्या सूर्याचे जे बंधू (समान) आहेत, अशा सम्यक्संबुद्धांच्या भाषित वचनाचा सत्कार व पूजा करणारा मनुष्य, पुण्याच्या शत्रूंच्या (पुण्यारि म्हणजेच अकुशलांच्या) क्षयाच्या विषयात, पुण्याच्या विरोधी असलेल्या 'पुण्यारि' संज्ञक अकुशलांच्या क्षयाचे निमित्त असलेल्या निर्वाणाला आलंबन करून उत्पन्न झालेल्या मार्गफलाला प्राप्त करतो. येथे 'जिवनजांना (कमळांना) आनंद देणाऱ्याचा बंधू' आणि 'पुण्यारींच्या (अकुशलांच्या) क्षयाचे निमित्त आलंबन करून प्रवृत्त होणारे' याने बुद्ध आणि मार्गफल हे परंपरेच्या संबंधाने सांगितले आहेत, म्हणून संबंधांचे बाहुल्य आहे. ‘‘Na gaṇhāti mahantampi, saddaṃ na ca vibhūsanaṃ; Catuppadassa kassāpi, kaṇṇoyaṃ na kilāphalo’’ti. “हा कोणत्याही चतुष्पादाचा (चार पायांच्या प्राण्याचा) कान मोठा आवाजही ग्रहण करत नाही आणि अलंकारही ग्रहण करत नाही, तरीही हा कान निष्फळ (अफल) नाही.” Ayaṃ ekacchannā. ही 'एकच्छन्ना' (एक गुप्त असलेली प्रहेलिका) आहे. Kassāpi catuppadassa kaṇṇo mahantampi saddaṃ na gaṇhāti, ārammaṇaṃ na karoti, vibhūsanampi na gaṇhāti. Tathāpi ayaṃ kaṇṇo aphalo na kila, saphalato nipphalo na hoti kira. Assakaṇṇo rukkho. Ettha kaṇṇoti ādheyyaṃ katvā tadādhārassa avacanato nissayagutti. कोणत्याही चतुष्पादाचा कान मोठा आवाजही ग्रहण करत नाही, आलंबन करत नाही आणि अलंकारही ग्रहण करत नाही. तरीही हा कान निष्फळ नाही, सार्थ असल्यामुळे तो निरुपयोगी होत नाही. (तो म्हणजे) 'अश्वकर्ण' नावाचा वृक्ष होय. येथे 'कर्ण' (कान) हे आधेय करून त्याच्या आधाराचे (अश्व/घोड्याचे) ग्रहण न केल्यामुळे ही 'निस्रयगुत्ती' (आश्रयगुप्तता) आहे. ‘‘Alaṅkaronto [Pg.72] bhuvanaṃ, sassiriko sadevakaṃ; Kasmiṃ sañjātasaṃvaddho, ko kena nupalimpatī’’ti. “देवांसह संपूर्ण भुवनाला सुशोभित करणारा, शोभायमान असणारा, कशामध्ये उत्पन्न होऊन वाढलेला कोण, कशाने लिप्त होत नाही?” Ayaṃ ubhayacchannā. ही 'उभयच्छन्ना' (दोन्ही गुप्त असलेली प्रहेलिका) आहे. Sassiriko sadevakaṃ bhuvanaṃ alaṅkarontoti buddho viya khāyati. Bhuvanaṃ bhuvanasaṅkhātaṃ kaṃ jalaṃ sadā eva alaṅkaronto sassiriko lakkhiyasamannāgato kasmiṃ jale sañjātasaṃvaddho ko kataro kena jalena na upalimpati na limpati. Padumoti visajjanaṃ. Padumo hi puṃnapuṃsakaliṅgo. Iha jalapadumānaṃ dvinnampi chāditattā ubhayacchannā nāma. 'देवांसह भुवनाला सुशोभित करणारा शोभायमान' असे म्हटले असता ते बुद्धांप्रमाणे भासतात. 'भुवन' म्हणजे भुवनसंज्ञक 'क' (जल) याला नेहमी सुशोभित करणारा, शोभायमान व लक्षणांनी युक्त असलेला, कोणत्या पाण्यात उत्पन्न होऊन वाढलेला कोणता (पदार्थ) कोणत्या पाण्याने लिप्त होत नाही? 'पदुम' (कमळ) हे याचे उत्तर आहे. कारण 'पदुम' हा शब्द पुल्लिंगी व नपुंसकलिंगी दोन्ही आहे. येथे जल आणि कमळ या दोन्हीचे आच्छादन (गुप्तता) असल्यामुळे याला 'उभयच्छन्ना' म्हणतात. ‘‘Ādo soyeva yo ante, majjhimassādi majjhimo; Siddhantādīsu vattantaṃ, asaṅkhatapadaṃ vadā’’ti. “जो सुरुवातीला आहे तोच शेवटी आहे, जो मधल्या अक्षराचा सुरुवातीचा वर्ण आहे तोच मध्यभागी आहे; सिद्धांत इत्यादींमध्ये वर्तणारा, त्या असंस्कृत (असंखत) पदाला सांग.” Ayaṃ saṃkiṇṇā. ही 'संकीर्णा' (मिश्र प्रहेलिका) आहे. Ante avasāne yo hoti, ādopi soyeva hoti, majjhimassa ādibhūto majjhimo eva hoti, siddhaṃ nipphannaṃ tādīsu ariyesu vattantaṃ asaṅkhatapadaṃ vada kathehīti ayamaparattho. Ādo ādimhi soyeva sakāro eva ante pariyosāne yo yakāroyeva, majjhimo majjhimavaṇṇo majjhimassa saddassa ādi makāro, siddhantādīsu matasamayakālādīsu vattantaṃ vācakabhāvena pavattantaṃ asaṅkhatapadaṃ saṅkhatato aññattā asaṅkhatabhūtaṃ paññattiṃ vada kathehīti. Samayasaddo hi nāmapaññatti. Ettha siddhantasaddena ādisaddassa saṅgahitattā tādiattho labbhatīti atthassa guḷhatāya samāgatālakkhaṇena ca ‘‘so’’ti ‘‘yo’’ti ‘‘asaṅkhatapada’’nti aññattharuḷhasaddena vañcitattā vañcitālakkhaṇena ca samayasadde nānatthakappanato nāmantarikālakkhaṇena cāti tīhipi lakkhaṇehi missitoti. Sesesupi saṃkiṇṇattaṃ evameva [Pg.73] veditabbaṃ. Tattha tattha vuttalakkhaṇānusāreneva samāgatādīnaṃ anvatthasaññatā veditabbā. शेवटी (अंतामध्ये) जो असतो, सुरुवातीलाही तोच असतो; मधल्या अक्षराचा जो आदिभूत आहे तोच मध्यभागी असतो; सिद्ध (निष्पन्न) झालेल्या अशा अर्हतांमध्ये वर्तणाऱ्या असंस्कृत (असंखत) पदाला सांग (कथन कर) - हा दुसरा अर्थ आहे. सुरुवातीला (आदीमध्ये) जो 'स'कार आहे, तोच शेवटी (अंतामध्ये) 'य'कार आहे; मध्यभागी असलेला मध्यम वर्ण हा 'मज्झिम' शब्दाचा आदिभूत 'म'कार आहे; सिद्धांत इत्यादींमध्ये म्हणजेच मत, समय, काळ इत्यादींमध्ये वाचकभावाने वर्तणाऱ्या, संस्कृत (संखत) पेक्षा भिन्न असल्यामुळे असंस्कृत (असंखत) झालेल्या संज्ञेला (प्रज्ञप्तीला) सांग (कथन कर). कारण 'समय' हा शब्द नामप्रज्ञप्ती (संज्ञा) आहे. येथे 'सिद्धांत' शब्दाने 'आदि' शब्दाचा संग्रह झाल्यामुळे तसा अर्थ प्राप्त होतो, म्हणून अर्थाच्या गूढतेमुळे 'समागत लक्षण', तसेच 'सो' (तो), 'यो' (जो), 'असंखतपद' या अन्य अर्थांत रूढ असलेल्या शब्दांनी फसवणूक झाल्यामुळे 'वंचित लक्षण', आणि 'समय' शब्दात अनेक अर्थांची कल्पना केल्यामुळे 'नामान्तरिका लक्षण' अशा तिन्ही लक्षणांचे मिश्रण आहे. उरलेल्यांमध्येही संकीर्णता याच प्रकारे जाणावी. त्या त्या ठिकाणी सांगितलेल्या लक्षणानुसारच 'समागत' इत्यादींची सार्थ संज्ञा जाणावी. 34. ३४. Desakālakalāloka-ñāyāgamavirodhi yaṃ; Taṃ virodhipadaṃ ce’ta-mudāharaṇato phuṭaṃ. “देश, काळ, कला, लोक, न्याय आणि आगम यांच्याशी जे विरोधी आहे, त्याला 'विरोधी पद' म्हणतात, आणि हे उदाहरणावरून स्पष्ट होते.” 34. ‘‘Desi’’ccādi. Deso thalajaladesādi. Kālo rattindivo. Kalā naccagītādayo. Loko carācarabhūtappavatti. Ñāyo yutti. Āgamo idha buddhavacanaṃ. Aññattha tu sutidhammasaṃhitā, te ca. Tehi virodho assa atthīti desa…pe… virodhi. Yanti anuvaditvā. Taṃ virodhipadanti vidhīyate. Etañca padaṃ udāharaṇato lakkhiyato phuṭaṃ pākaṭaṃ. Yato jalajādīnaṃ thalādīsu pātubhāvādi, ratyādīsu sambhavantānaṃ kusumādīnaṃ divādīsu sambhavo ca, ‘‘naccagītādicatusaṭṭhiyā kalāsu bhinnachajjo nāma sattasaro’’tiādinā kalāsatthābhihitalakkhaṇātikkamavirodho ca, ‘‘aggisītalo, nissāro khadiro’’tiādinā lokasīmātikkamo ca, vuttāyapā’naruppattasamuppattiyā middhassa rūpabhāvāpādanādiñāyavirodho ca, yathāsakamāgamena virodho ca sukhena ca sakkā pākaṭattā viññātuṃ, tato sabbametaṃ nodāhaṭanti adhippāyo. ३४. 'देसि' इत्यादी. 'देश' म्हणजे स्थल, जल देश इत्यादी. 'काळ' म्हणजे रात्र आणि दिवस. 'कला' म्हणजे नृत्य, गीत इत्यादी. 'लोक' म्हणजे चराचर प्राण्यांची प्रवृत्ती. 'न्याय' म्हणजे युक्ती. 'आगम' म्हणजे येथे बुद्धवचन; अन्य ठिकाणी मात्र श्रुती आणि धर्मसंहिता इत्यादी. त्यांच्याशी ज्याचा विरोध आहे तो 'देश... इत्यादी विरोधी' होय. 'यम्' (जे) याचा अनुवाद करून 'ते विरोधी पद' असे विधान केले जाते. आणि हे पद उदाहरणावरून (लक्ष्यावरून) स्पष्ट व प्रकट होते. कारण जलज (पाण्यात उत्पन्न होणारे) इत्यादींचा स्थलावर प्रादुर्भाव होणे इत्यादी, रात्री उमलणाऱ्या फुलांचे दिवसा उमलणे इत्यादी, 'नृत्य, गीत इत्यादी चौसष्ट कलांमध्ये भिन्नषड्ज नावाचा सातवा स्वर आहे' इत्यादी कलाशास्त्रात सांगितलेल्या लक्षणांचे उल्लंघन केल्यामुळे होणारा विरोध, 'अग्नी शीतल आहे, खैर (खदिर) निस्सार आहे' इत्यादी लोकसीमेचे उल्लंघन करणे, सांगितलेल्या किंवा न सांगितलेल्या उत्पत्तीच्या संबंधाने 'मिद्ध' (आळस/तंद्रा) याला रूपभाव प्राप्त करून देणे इत्यादी न्यायविरोध, आणि आपापल्या आगमाशी होणारा विरोध हा स्पष्ट असल्यामुळे सहजपणे समजता येतो, म्हणून हे सर्व उदाहरणाने दाखवले नाही, असा अभिप्राय आहे. 34. Evaṃ yamakapaheḷikānamadassane kāraṇaṃ vatvā idāni uddesakkamena sampattavirodhidosaṃ ‘‘desakāli’’ccādinā vadati. Yaṃ padaṃ deso thalajalapabbatādi. Kālo rattindivo hemantādivasena tividho, vasantādivasena chabbidho. Kalā naccagītādicatusaṭṭhi. Loko thāvarajaṅgamabhūtapavattisaṅkhāto. Ñāyo yutti. Āgamo iha buddhavacanaṃ, aññattha pana sutidhammasaṃhito ca. Tehi virodho assa atthīti desa…pe… virodhi. Taṃ virodhipadaṃ nāma. [Pg.74] Etaṃ virodhipadaṃ udāharaṇato lakkhiyato phuṭaṃ paribyattaṃ. Vassikajātisumanādīnaṃ jalajādibhāvo ca, padumakumudādīnaṃ thalajādibhāvo ca, rattiādīsu labbhamānānaṃ kumudādīnaṃ divādīsu sambhavo ca, naccagītādicatusaṭṭhiyā kalāsu ‘‘chajjo usabho gandhāro majjhimo pañcamo dhevato nisādo’’ti dassitasattasarānamekadesassa chajjassa bhinnasattasaro chajjo nāmāti samudāyavasena vohārakaraṇādīhi satthāgatataṃ, lakkhaṇātikkamañca, ‘‘aggi sītalo, candanaṃ uṇhaṃ, khadirarukkho nissāro, eraṇḍo sasāro’’ iccādinā lokamariyādātikkamo ca, middhassa arūpabhāvupapattiyā vuttāyapi rūpabhāvasādhanasadisayuttivirodhikathanañca, yathāsakamāgamamatikkamma kathanañcāti sabbesaṃ viruddhasabhāvassa pākaṭattā udāharaṇaṃ na dassayissāmāti adhippāyo. Imesameva desādivirodhīnamaviruddhattaṃ ettheva virodhipadadosaparihāre ‘‘bodhisattappabhāvenā’’ticcādinā dissati. Desa…pe… gamehi virodho, so assa atthīti desa…pe… virodhi. Nindāyaṃ ayamassatthīti vivacchitā. ३४. अशा प्रकारे यमक आणि प्रहेलिका न दाखवण्याचे कारण सांगून, आता उद्देशक्रमाने प्राप्त झालेल्या 'विरोध दोषा'ला 'देसकालि' इत्यादींद्वारे सांगतात. जे पद देश - स्थल, जल, पर्वत इत्यादी; काळ - रात्र आणि दिवस, जो हेमंत इत्यादींच्या भेदाने तीन प्रकारचा आणि वसंत इत्यादींच्या भेदाने सहा प्रकारचा आहे; कला - नृत्य, गीत इत्यादी चौसष्ट; लोक - स्थावर आणि जंगम प्राण्यांच्या प्रवृत्तीने युक्त असलेला; न्याय - युक्ती; आगम - येथे बुद्धवचन, आणि अन्य ठिकाणी श्रुती व धर्मसंहिता; यांच्याशी ज्याचा विरोध आहे तो 'देश... इत्यादी विरोधी' होय. त्याला 'विरोधी पद' म्हणतात. हे विरोधी पद उदाहरणावरून (लक्ष्यावरून) स्पष्ट व पूर्णपणे प्रकट होते. वर्षाऋतूत उमलणाऱ्या जाई, जुई इत्यादी फुलांना जलज (पाण्यात उत्पन्न होणारे) म्हणणे, आणि कमळ, कुमुद इत्यादींना स्थलज (जमिनीवर उत्पन्न होणारे) म्हणणे, रात्री उमलणाऱ्या कुमुद इत्यादींचे दिवसा उमलणे, नृत्य, गीत इत्यादी चौसष्ट कलांमध्ये 'षड्ज, ऋषभ, गांधार, मध्यम, पंचम, धैवत, niṣāda' या दाखवलेल्या सात स्वरांपैकी एका भागाला (षड्जाला) 'भिन्नसप्तस्वर षड्ज' असे समुदाय रूपाने व्यवहार करणे इत्यादी शास्त्राविरुद्ध असणे आणि लक्षणांचे उल्लंघन करणे, 'अग्नी शीतल आहे, चंदन उष्ण आहे, खैराचे झाड निस्सार आहे, एरंड ससार (सारयुक्त) आहे' इत्यादी लोक मर्यादेचे उल्लंघन करणे, 'मिद्ध' (आळस/तंद्रा) हा अरूप (अमूर्त) धर्म असतानाही, त्याला रूपभाव (मूर्त रूप) सिद्ध करण्यासारखे युक्तीविरुद्ध कथन करणे, आणि आपापल्या आगमाचे उल्लंघन करून कथन करणे - या सर्वांचा विरुद्ध स्वभाव स्पष्ट असल्यामुळे मी याचे उदाहरण दाखवणार नाही, असा अभिप्राय आहे. याच देश इत्यादी विरोधकांचे अविरोधत्व येथेच विरोधी पद दोषाच्या परिहारामध्ये 'बोधिसत्त्वांच्या प्रभावाने...' इत्यादींद्वारे दिसून येते. देश... इत्यादी आगमांशी विरोध, तो ज्याच्यात आहे तो 'देश... विरोधी' होय. निंदेच्या अर्थात 'हा यात आहे' अशी विवक्षा आहे. 35. ३५. Ya’dappatīta’mānīya, vattabbaṃ neyyamāhu taṃ; Yathā sabbāpi dhavalā, disā rocanti rattiyaṃ. जे अप्रतीत (अपरिचित किंवा न समजलेले) आणून सांगावे लागते, त्याला ‘नेय्य’ (अनुमानाने समजून घेण्याजोगे) म्हणतात; जसे की, ‘रात्रीच्या वेळी सर्व दिशा पांढऱ्या शुभ्र चमकतात’. 35. ‘‘Ya’’miccādi. Appatītaṃ saddato, atthato vā anadhigataṃ nahyaññathāvagamo ganthantarābhāvato. Vakkhati hi ‘‘dullabhāvagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī’’ti. Yaṃ kiñci padaṃ samānīya ānetvā vattabbaṃ, taṃ neyyamāhu. Yathetyudāharati. Sabbāpi sakalāpi disā pubbadisādayo dasa disā rattiyaṃ rajanyaṃ dhavalā ujjalā rocanti dippantīti ettake niddiṭṭhe candamarīcino ettha neyyattaṃ. ३५. ‘यम्’ (जे) इत्यादी. ‘अप्रतीत’ म्हणजे शब्दाने किंवा अर्थाने न समजलेले, कारण इतर ग्रंथांच्या अभावामुळे त्याचे आकलन दुसऱ्या प्रकारे होऊ शकत नाही. पुढे म्हटलेच जाईल की, ‘शब्दाच्या सामर्थ्याचे उल्लंघन करणारे आकलन दुर्मिळ असते.’ जे काही पद आणून (जोडून) सांगावे लागते, त्याला ‘नेय्य’ म्हणतात. ‘यथा’ (जसे) याने उदाहरण दिले आहे. ‘सर्वही’ म्हणजे संपूर्ण दिशा, पूर्व इत्यादी दहा दिशा, ‘रात्री’ म्हणजे रात्रीच्या वेळी ‘पांढऱ्या’ म्हणजे उज्ज्वल होऊन ‘चमकतात’ म्हणजे प्रकाशित होतात. एवढेच निर्दिष्ट केले असता, येथे ‘चंद्राची किरणे’ हे नेय्य (अनुमेय किंवा अध्याहृत) ठरते. 35. Idāni neyyadosamudāharati ‘‘ya’’miccādinā. Yaṃ padaṃ appatītaṃ padantarena, tenābhihitatthena vā ‘‘imassatthoya’’miti [Pg.75] aviññātaṃ ānīya vattabbaṃ, tatoyeva padantaramānīya vattabbaṃ hoti, taṃ neyyamāhu ‘‘neyyadoso’’ti porāṇā āhu. Yathā tatthodāharaṇamīdisaṃ ‘‘sabbāpi dhavalā disā rocanti rattiya’’nti. Sabbāpi disā pubbadakkhiṇādayo dasa disā dhavalā setā rattiyaṃ rajanyaṃ rocanti dippanti. Ettha disāya visesanaṃ dhavalaguṇaṃ kelāsakūṭasudhābhitticandaraṃsiādīsu kuto sañjātamiti anicchitattā aññanivattanatthaṃ candakiraṇādivācakapadaṃ ānetvā dhavalatā imineti vattabbattā dhavala padaṃ neyyadosena duṭṭhaṃ hoti. Patītaṃ viññātaṃ, na patītaṃ appatītaṃ. Ettha akāro pasajjapaṭisedhe. ३५. आता ‘नेय्यदोष’ (अध्याहार दोष) ‘यम्’ इत्यादींद्वारे उदाहरणासह स्पष्ट करतात. जे पद दुसऱ्या पदाने किंवा त्याच्या अर्थाने ‘हा याचा अर्थ आहे’ असे समजले जात नाही (अप्रतीत असते) आणि ते आणून सांगावे लागते, तसेच त्याच कारणाने दुसरे पद आणून सांगावे लागते, त्याला प्राचीन आचार्य ‘नेय्य’ म्हणजेच ‘नेय्यदोष’ म्हणतात. त्याचे उदाहरण याप्रमाणे आहे— ‘रात्रीच्या वेळी सर्व दिशा पांढऱ्या शुभ्र चमकतात.’ सर्व दिशा म्हणजे पूर्व, दक्षिण इत्यादी दहा दिशा रात्रीच्या वेळी पांढऱ्या होऊन चमकतात (प्रकाशतात). येथे दिशांचे विशेषण असलेला ‘पांढरा’ (धवल) हा गुण कैलास शिखर, चुन्याची भिंत की चंद्राची किरणे इत्यादींपैकी कशामुळे निर्माण झाला आहे, हे निश्चित नसल्यामुळे, इतर गोष्टींचे निवारण करण्यासाठी ‘चंद्रकिरण’ इत्यादी वाचक पद आणून ‘या चंद्रकिरणांमुळे ही धवलता आहे’ असे सांगावे लागते. म्हणून ‘धवल’ हे पद ‘नेय्यदोषा’ने दूषित आहे. ‘प्रतीत’ म्हणजे जाणलेले, आणि जे प्रतीत नाही ते ‘अप्रतीत’. येथे ‘अ’ हा कार (नकारार्थी उपसर्ग) प्रसज्यप्रतिषेध (पूर्ण निषेध) दर्शवण्यासाठी आहे. 36. ३६. Nedisaṃ bahu maññanti, sabbe sabbattha viññuno; Dullabhā’vagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī. सर्व विद्वान लोक अशा प्रकारच्या (रचनेला) सर्वत्र फारसे मानत नाहीत (पसंत करत नाहीत); कारण शब्दाच्या सामर्थ्याचे उल्लंघन करणारे आकलन दुर्मिळ असते. 36. Appatītaṃ nicchanti viññūti dassetumāha ‘‘ne’’tiādi. Īdisaṃ anantare vuttappakāraṃ neyyaṃ sabbepi viññuno ñeyyavidū sabbattha gajjādike na bahu maññanti na sambhāventi nappayujjanti. Kiṃ na bahumaññantīti ce āha ‘‘dullabhā’’tiādi. Tathā hi avagatī atthāvagamo saddaṃ vācakaṃ, sāmatthiyañca ñāyaṃ vilaṅghayati cajati anupadassanatoti saddasāmatthiyavilaṅghinī dullabhā na labhyate. Ñāyopattho vā saddopattho vā yottho na hoti. So nappatīyate yathā manasi avaṭṭhitamattenāti attho. Tasmā saddato, atthato vā patītabbamaneyyaṃ, tabbiparītaṃ neyyanti viññeyyaṃ. ३६. विद्वान लोक ‘अप्रतीत’ (अस्पष्ट) गोष्टी स्वीकारत नाहीत, हे दर्शवण्यासाठी ‘न’ इत्यादी म्हटले आहे. अशा प्रकारच्या, वर सांगितलेल्या ‘नेय्य’ रचनेला सर्वच विद्वान (ज्ञेय जाणणारे) गद्य इत्यादींमध्ये फारसे मानत नाहीत, तिचा आदर करत नाहीत आणि तिचा प्रयोग करत नाहीत. ते तिचा आदर का करत नाहीत? याचे उत्तर ‘दुल्लभा’ (दुर्मिळ) इत्यादी शब्दांनी दिले आहे. कारण, अर्थाचे आकलन (अवगती) हे वाचक शब्दाचे आणि त्याच्या तर्कशुद्ध सामर्थ्याचे उल्लंघन करते (त्याचा त्याग करते), म्हणून शब्दाच्या सामर्थ्याचे उल्लंघन करणारे आकलन दुर्मिळ असते, म्हणजेच ते प्राप्त होत नाही. जो अर्थ तर्काने किंवा शब्दाने सिद्ध होत नाही, तो केवळ मनात असल्यामुळे समजला जाऊ शकत नाही. म्हणून, शब्दाने किंवा अर्थाने जे सहज समजते ते ‘अनेय्य’ (अध्याहाररहित) होय, आणि याच्या उलट जे असते ते ‘नेय्य’ (अध्याहारयुक्त) समजावे. 36. Imaṃ appatītapadaṃ viññūhi nābhimatanti dassento āha ‘‘nedisa’’miccādi. Īdisaṃ yathāvuttappakāraṃ neyyaṃ sabbe viññuno sabbattha gajjapajjādike na bahu maññanti na sambhāventi nappayojenti. Avagatī atthāvabodho saddasāmatthiyavilaṅghinī [Pg.76] saddasaṅkhātavācakañca sāmatthiyasaṅkhātañāyañca atikkamma pavattinī dullabhā tādisapayogābhāvato dullabhā hoti. Yo attho saddāgato, ñāyāgato vā na hoti, so kattuno manasi patiṭṭhitamattena patīto na hotīti taṃ padaṃ neyyadosamiti sabbe kavino pariharantīti adhippāyo. Bahumānaṃ karontīti vākye bahumaññantīti nāmadhātu. Saddasāmatthiyaṃ vilaṅghayati sīlenāti saddasāmatthiyavilaṅghinī. ३६. हे अप्रतीत पद विद्वानांना संमत नाही, हे दर्शवण्यासाठी ‘नेदिसम्’ (असे नाही) इत्यादी म्हटले आहे. अशा प्रकारच्या, वर सांगितलेल्या ‘नेय्य’ रचनेला सर्व विद्वान गद्य, पद्य इत्यादींमध्ये फारसे मानत नाहीत, तिचा आदर करत नाहीत आणि तिचा प्रयोग करत नाहीत. ‘अवगती’ म्हणजे अर्थाचा बोध. ‘सद्दसामत्थियविलङ्गिनी’ म्हणजे शब्द नावाच्या वाचकाचे आणि सामर्थ्य नावाच्या तर्काचे उल्लंघन करून प्रवृत्त होणारी; अशा प्रयोगांच्या अभावामुळे ती दुर्मिळ असते. जो अर्थ शब्दाने किंवा तर्काने सिद्ध होत नाही, तो केवळ कर्त्याच्या (लेखकाच्या) मनात असल्यामुळे प्रतीत (स्पष्ट) होत नाही; म्हणून सर्व कवी अशा पदाला ‘नेय्यदोष’ मानून त्याचा त्याग करतात, असा याचा अभिप्राय आहे. ‘बहुमान करतात’ या वाक्यात ‘बहुमञ्ञन्ति’ हा नामधातू आहे. शब्दाच्या सामर्थ्याचे उल्लंघन करणे जिचा स्वभाव आहे, ती ‘सद्दसामत्थियविलङ्गिनी’ होय. 37. ३७. Siyā visesanāpekkhaṃ,Yaṃ taṃ patvā visesanaṃ; Sātthakaṃ taṃ yathā taṃ so,Bhiyyo passati cakkhunā. काही पद विशेषणावर अवलंबून असणारे (विशेषणापेक्षी) असू शकते, जे विशेषण प्राप्त करून अर्थपूर्ण (सार्थक) बनते; जसे की, ‘तो डोळ्याने अधिक स्पष्टपणे पाहतो’. 37. ‘‘Siyā’’iccādi. Yaṃ padaṃ visesanaṃ patvā atthena saha vattatīti sātthakaṃ. Nibbisesanantu vuttatthameva hoti. Taṃ visesanāpekkhaṃ siyā. ‘‘Taṃ yathe’’tyādinā udāharati. ‘‘Passatī’’ti vutte ‘‘cakkhunā’’ti labbhateva. ३७. ‘सिया’ (असू शकते) इत्यादी. जे पद विशेषण प्राप्त करून अर्थासह वर्तते, ते ‘सार्थक’ होय. परंतु विशेषणाशिवाय ते केवळ आधीच सांगितलेल्या अर्थाचेच असते. ते विशेषणावर अवलंबून असणारे (विशेषणापेक्षी) असू शकते. ‘तम् यथा’ इत्यादींद्वारे त्याचे उदाहरण दिले आहे. ‘पाहतो’ असे म्हटले असता ‘डोळ्याने’ हे आपोआपच प्राप्त होते. 37. ‘‘Siyā’’miccādi. Yaṃ padaṃ visesanaṃ patvā sātthakaṃ atthasahitaṃ, tadabhāve niratthakaṃ hoti, taṃ visesanāpekkhaṃ nāma siyā. Taṃ yathā tassodāharaṇamevaṃ ‘‘taṃ so bhiyyo passati cakkhunā’’ti. So puriso taṃ purisaṃ bhiyyo yebhuyyasā cakkhunā passati. Ettha ‘‘passatī’’ti vutteyeva ‘‘cakkhunā’’ti ñāyati. Cakkhunāti visesyapadaṃ visesanaṃ laddhāva sātthakaṃ hoti. Visesane apekkhā assāti ca, saha atthena vattamānaṃ sātthakamiti ca samāso. ३७. ‘सिया’ इत्यादी. जे पद विशेषण प्राप्त करून सार्थक म्हणजे अर्थयुक्त होते आणि त्याच्या अभावी निरर्थक ठरते, त्याला ‘विशेषणापेक्षी’ म्हणतात. त्याचे उदाहरण याप्रमाणे आहे— ‘तो डोळ्याने अधिक स्पष्टपणे पाहतो.’ तो मनुष्य त्या मनुष्याला प्रामुख्याने डोळ्याने पाहतो. येथे ‘पाहतो’ असे म्हटले असता ‘डोळ्याने’ हे समजतेच. ‘डोळ्याने’ (चक्खुना) हे विशेष्य पद विशेषण मिळाल्यावरच सार्थक होते. ‘ज्याला विशेषणाची अपेक्षा आहे ते’ (विसेसने अपेक्खा अस्सा) आणि ‘अर्थासह वर्तमान असणारे ते सार्थक’ (सह अत्थेन वत्तमानं सात्थकम्) असा हा समास आहे. 38. ३८. Hīnaṃ kare visesyaṃ yaṃ, taṃ hīnatthaṃ bhave yathā; Nippabhīkatakhajjoto, samudeti divākaro. जे विशेषण विशेष्याला हीन (तुच्छ किंवा कमी दर्जाचे) बनवते, ते ‘हीनार्थ’ ठरते; जसे की, ‘काजव्याला प्रभाहीन करणारा सूर्य उगवतो’. 38. ‘‘Hīna’’miccādi[Pg.77]. Yaṃ visesanapadaṃ visesyaṃ visesitabbaṃ hīnaṃ lāmakaṃ kare kareyya, taṃ visesanapadaṃ hīnatthaṃ hīno attho yassa taṃ hīnatthaṃ nāma bhaveyya. ‘‘Yathā’’ityādinā udāharati. Nippabhīkato khajjoto yena so divākaro pabhākaro samudeti upagacchatīti. Ettha khajjotappabhāpaharaṇe na thuti divākarassāti. ३८. ‘हीन’ इत्यादी. जे विशेषण पद विशेष्याला (ज्याचे विशेषण सांगायचे आहे त्याला) हीन किंवा तुच्छ बनवते, त्या विशेषण पदाला ‘हीनार्थ’ (ज्याचा अर्थ हीन आहे असे) म्हणतात. ‘यथा’ इत्यादींद्वारे त्याचे उदाहरण दिले आहे. ‘ज्याने काजव्याला प्रभाहीन केले आहे, असा सूर्य (दिवाकर) उगवतो.’ येथे काजव्याची प्रभा हिरावून घेण्यात सूर्याची काही स्तुती होत नाही. 38. ‘‘Hīnaṃ kare’’ccādi. Yaṃ padaṃ visesyaṃ hīnaṃ karoti, taṃ hīnatthaṃ bhave. Yathā tatthodāharaṇamevaṃ ‘‘nippabhīkatakhajjoto, samudeti divākaro’’ti. Pabhārahitakatā khajjotā yena so divākaro sūriyo samudeti uggacchati. ‘‘Nippabhīkatakhajjoto’’ti iminā visesanena lāmakālokaladdhayuttassa khajjopanakassa abhibhavanappakāsanaṃ sahassaraṃsino nindāyeva, na thutīti visesyaṃ hīnatthaṃ hoti. Hīno attho yasseti ca, natthi pabhā etesanti ca, nippabhā katāti ca, nippabhīkatā khajjotā yenāti ca viggaho. ३८. ‘हीनं करे’ इत्यादी. जे पद विशेष्याला हीन बनवते, ते ‘हीनार्थ’ ठरते. त्याचे उदाहरण याप्रमाणे आहे— ‘काजव्याला प्रभाहीन करणारा सूर्य उगवतो.’ ज्याने काजव्याला प्रकाशरहित केले आहे, असा सूर्य उगवतो. ‘निप्पभीकतखज्जोतो’ (काजव्याला प्रभाहीन करणारा) या विशेषणाद्वारे, अत्यंत अल्प प्रकाश असलेल्या काजव्याचा पराभव दाखवणे ही सहस्रकिरण सूर्याची निंदाच आहे, स्तुती नव्हे; त्यामुळे विशेष्य हीनार्थ ठरते. ‘ज्याचा अर्थ हीन आहे तो’ (हीनो अत्थो यस्स), ‘ज्यांना प्रभा नाही ते’ (नत्थि पभा एतेसं), ‘प्रभाहीन केलेले’ (निप्पभा कता), ‘ज्याने काजवे प्रभाहीन केले आहेत तो’ (निप्पभीकता खज्जोता yeन) असा याचा विग्रह आहे. 39. ३९. Pādapūraṇamattaṃ yaṃ, anatthamiti taṃ mataṃ; Yathā hi vande buddhassa, pādapaṅkeruhampica. जे केवळ पादपूर्तीसाठी (श्लोकाचे चरण पूर्ण करण्यासाठी) असते, त्याला ‘अनर्थक’ (निरर्थक) मानले जाते; जसे की, ‘मी बुद्धांच्या चरणकमलांना वंदन करतोच’ (येथे ‘हि’ आणि ‘अपि च’ हे शब्द केवळ पादपूर्तीसाठी आहेत). 39. Hi api casaddānaṃ pādapūraṇamattattā anatthakattaṃ. Visesanavisesyapadadoso. ३९. ‘हि’, ‘अपि’ आणि ‘च’ हे शब्द केवळ पादपूर्तीसाठी असल्यामुळे निरर्थक आहेत. हा विशेषण आणि विशेष्य पदांचा दोष आहे. 39. ‘‘Pādapūraṇi’’ccādi. Yaṃ padaṃ pādapūraṇamattaṃ catutthaṃsasaṅkhātassa pādassa pūraṇamattameva hoti, taṃ anatthamiti mataṃ ñātaṃ. Yathāsaddo vuttattho. Buddhassa pādapaṅkeruhaṃ pādambujaṃ vandeti. Ettha hi apicāti imesaṃ samattanādiatthesu appavattito kevalaṃ pādapūraṇamattato anatthakattaṃ. Mattasaddo avadhāraṇe. Visesanavisesyapadadoso. ३९. “पादपूरण” इत्यादी. जे पद केवळ पादपूरण (श्लोकाचा चरण पूर्ण करणे) असते, म्हणजेच चतुर्थांश मानल्या गेलेल्या चरणाचे केवळ पूरण करणारे असते, ते अनर्थक (निरर्थक) मानले जाते, असे जाणावे. 'यथा' शब्दाचा अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. बुद्धांच्या पादपंकजांना (चरणकमलांना) वंदन करतो. येथे 'अपि च' इत्यादी शब्दांचा समाप्ती इत्यादी अर्थांमध्ये उपयोग न झाल्यामुळे, केवळ पादपूरण मात्र असल्यामुळे निरर्थकत्व आले आहे. 'मत्त' (मात्र) हा शब्द अवधारण (मर्यादा निश्चित करणे) दर्शवण्यासाठी आहे. हा विशेषण-विशेष्य पददोष आहे. Padadosaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. पददोषनिर्देशवर्णन समाप्त झाले. Vākyadosaniddesavaṇṇanā वाक्यदोषनिर्देशवर्णन. 40. ४०. Saddato atthato vuttaṃ, yattha bhiyyopi vuccati; Tamekatthaṃ yathā’bhāti, vāridovārido ayaṃ. शब्दाने किंवा अर्थाने जे आधीच सांगितले आहे, तेच जर पुन्हा (वाक्यात) सांगितले जात असेल, तर त्याला 'एकार्थ' (दोष) म्हणतात. जसे की— हा वारिद (मेघ) वारिद (मेघ) शोभत आहे. 40. ‘‘Saddato’’iccādi. Saddato vācakena tasmiṃyevatthe tasseva saddassa puna payogato atthato abhidheyyena pubbapaṭipādikasseva vatthussāvisesena puna paṭipādanato vuttaṃ payuttaṃ yaṃ padattharūpaṃ yattha yasmiṃ vākye bhiyyopi vuccati punapi payujjate, tamekatthanti anuvaditvā ‘‘yathe’’ccādinā vidhīyate. Vāriṃ dadātīti vārido. Ayaṃ vārido megho ābhāti dippatīti. Jaladānamattāpekkhāya idaṃ saddato ekatthaṃ. ४०. “शब्दाने” इत्यादी. शब्दाने म्हणजे वाचकाने, त्याच अर्थामध्ये त्याच शब्दाचा पुन्हा प्रयोग केल्यामुळे; आणि अर्थाने म्हणजे अभिधेयाने, पूर्वी प्रतिपादन केलेल्याच वस्तूचे कोणत्याही विशेषाशिवाय पुन्हा प्रतिपादन केल्यामुळे; जे पद किंवा अर्थाचे रूप आधीच सांगितले किंवा योजले गेले आहे, ते ज्या वाक्यात पुन्हा सांगितले जाते किंवा योजले जाते, त्याला 'एकार्थ' असे म्हणून “यथा” इत्यादींद्वारे स्पष्ट केले आहे. पाणी देतो तो 'वारिद' (मेघ). “हा वारिद (मेघ) शोभतो (प्रकाशतो)” असे. केवळ जल देण्याच्या अपेक्षेने हे शब्दाच्या दृष्टीने 'एकार्थ' आहे. 40. Idāni uddiṭṭhakkamena vākyadosaṃ niddisati ‘‘saddato’’ccādinā. Saddato vācakena atthato abhidheyyena vuttaṃ payuttaṃ yaṃ padattharūpaṃ yattha yasmiṃ vākye bhiyyopi punapi vuccati yujjate, taṃ vākyaṃ ekatthaṃ nāma doso. Udāharaṇaṃ ‘‘yathi’’ccādi. Vārido jaladāyako ayaṃ vārido megho ābhāti dippati. Sampattisādhakaṃ ‘‘jaladāyako’’ccādivisesanaṃ vinā jaladānamattassa vuttattā saddato ekatthaṃ nāma hoti. ४०. आता उद्दिष्ट क्रमानुसार “शब्दाने” इत्यादींद्वारे वाक्यदोषाचा निर्देश करतात. शब्दाने (वाचकाने) किंवा अर्थाने (अभिधेयाने) जे पद किंवा अर्थाचे रूप आधीच सांगितले किंवा योजले गेले आहे, ते ज्या वाक्यात पुन्हा सांगितले जाते किंवा योजले जाते, त्या वाक्याला 'एकार्थ' नावाचा दोष म्हणतात. उदाहरण “यथा” इत्यादी. वारिद म्हणजे जल देणारा, हा वारिद (मेघ) शोभतो (प्रकाशतो). अर्थाची समृद्धी साधणाऱ्या “जलदायक” इत्यादी विशेषणाशिवाय केवळ जल देण्याचाच उल्लेख पुन्हा केल्यामुळे हा शब्दाच्या दृष्टीने 'एकार्थ' दोष होतो. Yathā ca आणि जसे की— 41. ४१. Titthiyaṅkurabījāni, jahaṃ diṭṭhigatāni’ha; Pasādeti pasanne so, mahāmuni mahājane. या जगात तीर्थंकररूपी अंकुरांचे बीज असलेल्या मिथ्या दृष्टींना नष्ट करत, ते महामुनी (बुद्ध) आधीच प्रसन्न असलेल्या महाजनांना प्रसन्न करतात. 41. Titthiyasaṅkhātānaṃ aṅkurānaṃ bījāni uppattihetubhūtāni diṭṭhigatāni dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo jahaṃ jahanto dūrīkaronto so mahāmuni sammāsambuddho iha loke attani pasanne pasādabahule mahājane pasādetīti aparamudāharaṇaṃ. [Pg.79] Pasādasaṅkhātassa atthassa ‘‘pasanne pasādetī’’ti vuttattā idamatthato ekatthaṃ. ४१. तीर्थंकर मानल्या गेलेल्या अंकुरांचे उत्पत्तीचे कारण (बीज) असलेल्या बासष्ट मिथ्या दृष्टींचा त्याग करत, त्यांना दूर करत, ते महामुनी सम्यक्संबुद्ध या लोकात स्वतःवर प्रसन्न (श्रद्धावान) असलेल्या महाजनांना प्रसन्न करतात. येथे 'प्रसन्न' या अर्थाचा “प्रसन्न असलेल्यांना प्रसन्न करतात” असा उल्लेख केल्यामुळे हा अर्थाच्या दृष्टीने 'एकार्थ' दोष आहे. 41. ‘‘Titthiyi’’ccādi. So mahāmuni titthiyaṅkurabījāni titthiyasaṅkhātānaṃ aṅkurānaṃ uppattikāraṇabhūtāni diṭṭhigatāni sassatādibhedabhinnā dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo jahaṃ jahanto apanento iha loke pasanne attani pasanne mahājane pasādeti. Pasannasaddena vuttappasādasaṅkhātassa atthassa pasādetīti kriyāpadenapi vuttattā sadde bhinnepi atthato ekanti atthato ekatthassudāharaṇaṃ. Titthiyā eva aṅkurāni, tesaṃ bījāni, diṭṭhīsu gatāni, diṭṭhiyo eva gatānīti vā viggaho. ४१. “तीर्थंकर” इत्यादी. ते महामुनी, तीर्थंकर मानल्या गेलेल्या अंकुरांच्या उत्पत्तीचे कारण असलेल्या, शाश्वत इत्यादी भेदांनी युक्त बासष्ट मिथ्या दृष्टींचा त्याग करत, त्यांना दूर करत, या लोकात स्वतःवर प्रसन्न असलेल्या महाजनांना प्रसन्न करतात. 'प्रसन्न' या शब्दाने सांगितलेला प्रसन्नतेचा अर्थ 'प्रसन्न करतात' या क्रियापदानेही सांगितला गेल्यामुळे, शब्द भिन्न असले तरी अर्थ एकच आहे; म्हणून हे अर्थाच्या दृष्टीने 'एकार्थ' दोषाचे उदाहरण आहे. “तीर्थंकर हेच अंकुर, त्यांचे बीज” किंवा “दृष्टींमध्ये गेलेले” किंवा “दृष्टीच गेलेल्या” असा याचा विग्रह होतो. 42. ४२. Āraddhakkamavicchedā, bhaggarīti bhave yathā; Kāpi paññā, kopi guṇo, pakatīpi aho tava. आरंभिलेल्या क्रमाचा विच्छेद झाल्यामुळे 'भग्नरीती' (दोष) होतो, जसे की— “तुमची प्रज्ञा काही अपूर्वच आहे, तुमचा गुणही काही अपूर्वच आहे, आणि तुमचा स्वभावही (प्रकृतीही) अहो!” 42. Āraddho vattumupakkamanto, kamo vacanapaṭipāṭi. Tassa vicchedo bhaṅgo, tato. ‘‘Yathe’’tiādinā udāharati. Avuttassapi pasādavasā ajjhāhāroti. Mahāmuni tava te paññā kāpi sātisayattā aniddhāritaṃ sabhāvavisesā kāciyeva, aho pavattamānāyapi vasabhāvassāniddhāritattā acchariyanti attho. Ettha kāpi kopīti sabbanāmapadakkamassa pakatīti ettha vicchinnattā bhaggarīti. ४२. 'आरब्ध' म्हणजे बोलण्यास उपक्रम करणे, 'क्रम' म्हणजे शब्दांची मांडणी (रचना). त्याचा विच्छेद म्हणजे भंग, त्यावरून (हा दोष होतो). “यथा” इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. न सांगितलेल्या शब्दाचाही प्रसन्नतेमुळे अध्याहार होतो. हे महामुनी! तुमची प्रज्ञा काही अपूर्वच (अतिशययुक्त) आहे, जिचा स्वभावविशेष निश्चित करता येत नाही अशी ती काहीतरी वेगळीच आहे; आणि अहो! ती अस्तित्वात असूनही तिचा स्वभाव निश्चित न करता आल्यामुळे ती आश्चर्यकारक आहे, असा अर्थ आहे. येथे 'कापि' (काहीतरी), 'कोपि' (काहीतरी) या सर्वनाम पदांचा क्रम 'प्रकृती' (स्वभाव) या शब्दाच्या ठिकाणी तुटल्यामुळे (विच्छिन्न झाल्यामुळे) 'भग्नरीती' दोष आहे. 42. ‘‘Āraddhakkami’’ccādi. Āraddhakkamavicchedā vatthumāraddhapadakkamassa vicchedahetu bhaggarīti bhave bhaggarītivākyadoso bhavati. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Mahāmuni tava tuyhaṃ paññā sātisayabhūtā paññā kāpi vacanavisayātikkantattā kāpiyeva. Guṇo sīlasamādhiādianaññasādhāraṇaguṇasamūho kopi pamāṇapariggahassa kenaci [Pg.80] lesenapi kattumasakkuṇeyyattā kopiyeva. Pakatīpi acinteyyabhūtā pakatīpi evameva aho vijjamānānaṃyeva paññādīnaṃ sabhāvāvabodhassa dukkaratā acchariyā. Kāpi kopīti padakkamassa ‘‘pakatī’’ti ettha suññattā rītibhaṅgo. Āraddhoyeva kamo, tassa vicchedo, bhaggā rīti assa, ettha vāti viggaho. ४२. “आरब्धक्रम” इत्यादी. आरंभिलेल्या पदक्रमाचा विच्छेद झाल्यामुळे 'भग्नरीती' नावाचा वाक्यदोष होतो. “यथा” इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. हे महामुनी! तुमची प्रज्ञा अतिशययुक्त आहे, ती वाणीच्या विषयापलीकडची असल्यामुळे काही अपूर्वच आहे. गुण म्हणजे शील, समाधी इत्यादी असाधारण गुणांचा समूह; तो कोणत्याही प्रकारे प्रमाणाने मोजता येणे अशक्य असल्यामुळे काही अपूर्वच आहे. प्रकृती (स्वभाव) देखील अचिंत्य असल्यामुळे तशीच आहे; अहो! विद्यमान असलेल्या प्रज्ञा इत्यादींचा स्वभाव समजणे कठीण असणे हे आश्चर्यकारक आहे. 'कापि', 'कोपि' या पदक्रमाचा 'प्रकृती' या शब्दाच्या ठिकाणी अभाव (शून्यता) असल्यामुळे रीतीचा भंग होतो. “आरंभिलेलाच क्रम, त्याचा विच्छेद” किंवा “ज्याची रीती भग्न झाली आहे तो” असा येथे विग्रह होतो. 43. ४३. Padānaṃ dubbinikkhepā, byāmoho yattha jāyati; Taṃ byākiṇṇanti viññeyyaṃ, tadudāharaṇaṃ yathā. पदांच्या चुकीच्या मांडणीमुळे (दुष्ट स्थापनेमुळे) जेथे संभ्रम (व्यामोह) निर्माण होतो, त्याला 'व्याकीर्ण' (दोष) समजावे. त्याचे उदाहरण जसे की— 43. ‘‘Padāna’’miccādi. Yattha yasmiṃ vākye padānaṃ syādyantākhyātikānaṃ dubbinikkhepā duṭṭhapanato byāmoho saṃmuḷhatā jāyati uppajjati, taṃ vākyaṃ byākiṇṇanti viññeyyaṃ ñātabbaṃ. Tassa byākiṇṇassa udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ ‘‘yathe’’ti dasseti. Yathā idaṃ, tathā aññampīti attho. ४३. “पदानाम” इत्यादी. ज्या वाक्यात सुबंत आणि तिङंत पदांच्या चुकीच्या मांडणीमुळे (दुष्ट स्थापनेमुळे) संभ्रम (व्यामोह/मोह) निर्माण होतो, त्या वाक्याला 'व्याकीर्ण' समजावे, असे जाणावे. त्या व्याकीर्ण दोषाचे लक्ष्यभूत उदाहरण “यथा” इत्यादींद्वारे दाखवले आहे. जसे हे आहे, तसेच इतरही समजावे, असा अर्थ आहे. 43. ‘‘Padāni’’ccādi. Padānaṃ syādyantatyādyantapadānaṃ dubbinikkhepā duṭṭhapanato yattha vākye byāmoho saṃmoho jāyati, taṃ byākiṇṇadosoti viññeyyaṃ. Tadudāharaṇaṃ tassa byākiṇṇadosassa lakkhiyaṃ yathā iminā vakkhamānanayena. ४३. “पदानि” इत्यादी. सुबंत आणि तिङंत पदांच्या चुकीच्या मांडणीमुळे ज्या वाक्यात संभ्रम (व्यामोह) निर्माण होतो, त्याला 'व्याकीर्णदोष' समजावे. त्या व्याकीर्णदोषाचे लक्ष्यभूत उदाहरण पुढे सांगण्यात येणाऱ्या पद्धतीने आहे. 44. ४४. Bahuguṇe paṇamati, dujjanānaṃ pyayaṃ jano; Hitaṃ pamudito niccaṃ, sugataṃ samanussaraṃ. हा मनुष्य प्रसन्न होऊन, अनंत गुणांचे स्मरण करत, दुर्जनांचेही हित करणाऱ्या सुगतांना नेहमी वंदन करतो. 44. Bahuanantattā bahubhūte guṇe sīlādike samanussaraṃ sammadeva uṭṭhāya samuṭṭhāya anussaranto guṇavisayasatiṃ paccupaṭṭhāpento teneva kāraṇena pamudito haṭṭhapahaṭṭho ayaṃ jano sabbopi loko dujjanānaṃ sujanetarānampi devadattādīnaṃ niccaṃ kālaṃ hitaṃ sugataṃ sammāsambuddhaṃ paṇamati namassatīti ayaṃ attho kavivañcito. Tattha ‘‘bahuguṇe paṇamatī’’tyādi byavahitapadappayogā moho jāyatīti byākiṇṇaṃ. ४४. 'बहु' म्हणजे अनंत असल्यामुळे अनेक असलेल्या शील इत्यादी गुणांचे चांगल्या प्रकारे वारंवार स्मरण करत, गुणांविषयीची स्मृती जागृत करत; त्याच कारणाने प्रसन्न (हर्षित) झालेला; 'हा मनुष्य' म्हणजे सर्व लोक; दुर्जनांचे म्हणजे देवदत्त इत्यादी सुजनेतरांचेही नेहमी हित करणाऱ्या सुगतांना (सम्यक्संबुद्धांना) वंदन करतो, असा कवीला अभिप्रेत असलेला अर्थ आहे. परंतु तेथे “बहुगुणे पणमति” इत्यादी व्यवहित (दूर अंतरावर असलेल्या) पदांच्या प्रयोगामुळे संभ्रम निर्माण होतो, म्हणून हा 'व्याकीर्ण' दोष आहे. 44. ‘‘Bahuguṇe’’ccādi. [Pg.81] Bahuguṇe anantattā bahubhūte sīlasamādhiādiguṇe samanussaraṃ visesato anussaranto pamudito tatoyeva pahaṭṭho ayaṃ jano sattanikāyo dujjanānampi asappurisānampi niccaṃ satataṃ hitaṃ mittabhūtaṃ sugataṃ sabbaññuṃ paṇamati vandati. Ettha padānaṃ aṭṭhānapayogato byākiṇṇattaṃ padatthānusāreneva gamyate. ४४. “बहुगुणे” इत्यादी. 'बहुगुणे' म्हणजे अनंत असल्यामुळे विपुल झालेल्या शील, समाधी इत्यादी गुणांचे विशेष रूपाने अनुस्मरण करत प्रमुदित आणि त्यामुळेच प्रहर्षित झालेला हा जनसमूह (प्राणिमात्र), दुर्जनांचे व असत्पुरुषांचेही नित्य व सतत हित करणारे, मित्ररूप असणाऱ्या सुगतांना, सर्वज्ञांना प्रणाम करतो, वंदन करतो. येथे पदांच्या अयोग्य ठिकाणी प्रयोग केल्यामुळे झालेली व्याकीर्णता (अस्ताव्यस्तपणा) पदांच्या अर्थानुसारच समजली जाते. 45. ४५. Visiṭṭhavacanā’petaṃ, gāmmaṃ’tya’bhimataṃ yathā; Kaññe kāmayamānaṃ maṃ, na kāmayasi kiṃ nvi’daṃ. विशिष्ट वचनाने रहित असलेल्या वाक्याला 'ग्राम्य' (अशिष्ट) मानले जाते, जसे की— “हे कन्ये! तुझ्यावर प्रेम करणाऱ्या माझ्यावर तू प्रेम का करत नाहीस, हे काय आहे?” 45. Visiṭṭhassa kassaci atthassa vacanato kathanato apetaṃ pariccattaṃ. Kaññeityāmantanaṃ. Ahaṃ taṃ icchāmi, tādisaṃ maṃ tvaṃ kasmā nicchasi, idaṃ kiṃ nu iti gāmikajanavacanattā ‘‘kaññi’’ccādikaṃ gāmmaṃ. ४५. एखाद्या विशिष्ट अर्थाच्या कथनापासून रहित (सुटलेले) असणे. 'कन्ये' हे संबोधन आहे. “मी तुला इच्छितो, अशा माझ्यावर तू का प्रेम करत नाहीस, हे काय आहे?” अशा प्रकारच्या ग्रामीण लोकांच्या वचनामुळे “कन्ये” इत्यादी वाक्य 'ग्राम्य' (अशिष्ट) आहे. 45. ‘‘Visiṭṭhe’’ccādi. Visiṭṭhavacanāpetaṃ piyabhūtena uttivisesena visesitabbassa kathanato parihīnaṃ vākyaṃ ‘‘gāmmadosa’’nti kavīhi abhimataṃ. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Kaññe he kaññe kāmayamānaṃ maṃ tuvaṃ icchayamānaṃ maṃ na kāmayasi tvaṃ na icchasi, idaṃ kiṃ nu. Īdise icchāvighāte vuccamāne evaṃ– ४५. “विशिष्ट” इत्यादी. प्रिय वाटणाऱ्या विशिष्ट उक्तीने (कथनाने) विशेषित करण्यायोग्य अशा कथनापासून रहित असलेल्या वाक्याला कवींनी 'ग्राम्यदोष' मानले आहे. “यथा” इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात— “कन्ये” म्हणजे हे कन्ये! तुझ्यावर प्रेम करणाऱ्या माझ्यावर तू प्रेम करत नाहीस, हे काय आहे? अशा प्रकारच्या इच्छाभंगाच्या प्रसंगी असे म्हणावे— ‘‘Yācanā madīyā tava kāraṇāyaṃ,Dine dine nipphalataṃ upeti; Dakkho sadā māninimānabhaṅge,Sa manmathonyatra gato mato nu’’iti viya. “तुझ्यासाठी असणारी माझी याचना दिवसेंदिवस निष्फळ ठरत आहे. मानिनींच्या मानाचा भंग करण्यात सदैव चतुर असलेला तो मन्मथ (कामदेव) इतरत्र गेला आहे की मृत झाला आहे?” याप्रमाणे. Piyatthassa kathanābhāvato ‘‘kaññe’’tyādikaṃ vacanaṃ milakkhukānaṃ vacanattā gāmmaṃ. Ettha kaññāsaddo dasavassikāya vattatīti niyamo natthi. Visiṭṭhassa atthassa vacanato apetanti vākyaṃ. प्रिय अर्थाच्या कथनाचा अभाव असल्यामुळे “कन्ये” इत्यादी वचन म्लेंच्छांच्या (असंस्कृत लोकांच्या) वचनासारखे असल्यामुळे 'ग्राम्य' आहे. येथे 'कन्या' शब्द केवळ दहा वर्षांच्या मुलीसाठीच वापरला जातो असा नियम नाही. हे वाक्य विशिष्ट अर्थाच्या वचनापासून रहित आहे. 46. ४६. Padasandhānato kiñci, duppatītikaraṃ bhave; Tampi gāmmaṃtya’bhimataṃ, yathā yābhavato piyā. पदांच्या संधीमुळे (जोडणीमुळे) जर एखादे वाक्य वाईट प्रतीती (अयोग्य अर्थ) देणारे होत असेल, तर त्यालाही 'ग्राम्य' मानले जाते, जसे की— “याभवतो प्रिया” (yā bhavato piyā). 46. ‘‘Pade’’ccādi. Padasandhānato pubbāparānaṃ padānaṃ sandhivasena yaṃ kiñci vākyaṃ duṭṭhu asutisubhagaṃ patītimavabodhaṃ karotīti karaṃ bhave, tampi yathāvuttaṃ gāmmantyabhimataṃ. Yathātyudāharati. Bhavato yā kāci vanitā piyā hotīti ekottho. Yabha methune. Yabhanaṃ yābho. So vijjate yassa so yābhavā. Tassa yābhavato piyāityapi bhavati. ४६. “पदे” इत्यादी. पदांच्या संधीमुळे, म्हणजे पूर्व आणि उत्तर पदांच्या संधीमुळे जे काही वाक्य ऐकण्यास कटू आणि वाईट प्रतीती (बोध) करून देणारे होते, त्यालाही पूर्वोक्त 'ग्राम्य' मानले जाते. “यथा” इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात— “आपली जी कोणी प्रिय स्त्री आहे” हा एक अर्थ आहे. 'यभ्' धातू मैथुन अर्थात आहे. मैथुन करणे म्हणजे 'याभ'. तो ज्याच्याकडे आहे तो 'याभवान्'. त्याच्या 'याभवतो प्रिया' (मैथुन करणाऱ्याची प्रिया) असाही अर्थ होतो. 46. ‘‘Padasandhāni’’ccādi. Kiñci vākyaṃ padasandhānato pubbāparapadānaṃ ghaṭanato duppatītikaraṃ bhave asabbhabhūtaduṭṭhatthassa pakāsako hoti, tampi gāmmanti yathāvuttagāmmadosena dūsitanti sabbehi kavīhi abhimataṃ ñātaṃ. Yathāti udāharati. Bhavato bhavantassa yā kāci itthī piyā bhavatīti ayaṃ kavinā icchitattho. Yābhavato methunavantassa piyātipi attho. ‘‘Yabha methune’’ti hi dhātu. Yabhanaṃ yābho, so assa atthīti yābhavā, tassa yābhavatoti gahite asotabbattā duppatītikaratā. Duṭṭhāyeva patīti avabodho, taṃ karotīti viggaho. ४६. “पदसंधान” इत्यादी. पदांच्या संधीमुळे, म्हणजे पूर्व आणि उत्तर पदांच्या जोडणीमुळे एखादे वाक्य वाईट प्रतीती देणारे (अश्लील व दुष्ट अर्थ प्रकट करणारे) होते, त्यालाही 'ग्राम्य' म्हणजे पूर्वोक्त ग्राम्यदोषाने दूषित असे सर्व कवींनी मानले आहे, जाणले आहे. “यथा” इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात— “आपली (भवंतांची) जी कोणी स्त्री प्रिय आहे” हा कवीला अभिप्रेत असलेला अर्थ आहे. परंतु “याभवतो” म्हणजे “मैथुन करणाऱ्याची प्रिया” असाही अर्थ निघतो. कारण 'यभ्' हा धातू मैथुन अर्थात आहे. मैथुन म्हणजे 'याभ', तो ज्याच्याकडे आहे तो 'याभवान्', आणि 'याभवतः' असा शब्द ग्रहण केल्यास तो ऐकण्यास अयोग्य असल्यामुळे वाईट प्रतीती देणारा ठरतो. दुष्ट (वाईट) प्रतीती म्हणजे बोध करून देणारे, असा याचा विग्रह आहे. 47. ४७. Vuttesu sūcite ṭhāne, padacchedo bhave yati; Yaṃ tāya hīnaṃ taṃ vuttaṃ, yatihīnanti sā pana. वृत्तांमध्ये निर्दिष्ट केलेल्या ठिकाणी जो पदांचा छेद (विराम) होतो, त्याला 'यती' म्हणतात. जे वाक्य त्या यतीने रहित असते, त्याला 'यतीहीन' म्हटले जाते. 47. ‘‘Vuttesvi’’ccādi. Vuttesu chandosatthapariniddiṭṭhesu anuṭṭhubhādīsu sūcite ṭhāne ‘‘etthayatī’’ti chandovicitiyā pakāsitaṭṭhāne padānaṃ syādyantānaṃ chedo vicchiti vibhāgo anuvādo yaṃ yati bhaveti vidhīyati. Tāya [Pg.83] yatiyā hīnaṃ parihīnaṃ viruddhaṃ yaṃ vākyaṃ, taṃ yatihīnanti vuttaṃ, ‘‘yamanaṃ virāmo yati, sā hīnā etthā’’ti katvā. Panāti visese, sā yati panāti sambandho. ४७. “वृत्तेषु” इत्यादी. वृत्तांमध्ये, म्हणजे छंदःशास्त्रामध्ये निर्दिष्ट केलेल्या अनुष्टुभ् इत्यादी वृत्तांमध्ये सुचविलेल्या ठिकाणी, “येथे यती आहे” अशा छंदःशास्त्रात प्रकाशित केलेल्या ठिकाणी, सुबंत आणि तिङंत पदांचा जो छेद, विच्छेदन, विभाग किंवा विराम होतो, त्याला 'यती' असे म्हटले जाते. त्या यतीने रहित किंवा विरुद्ध असलेले जे वाक्य असते, त्याला 'यतीहीन' म्हटले जाते; कारण “नियमन किंवा विराम म्हणजे यती, आणि ती ज्यामध्ये हीन (रहित) आहे ते यतीहीन”. 'पन' हा शब्द विशेष अर्थात आहे, 'ती यती' असा संबंध आहे. 47. ‘‘Vuttesva’’ccādi. Vuttesu chandosatthe niddiṭṭhaanuṭṭhubhādīsu sūcite ṭhāne ‘‘ayamettha yatī’’ti pakāsite ṭhāne padacchedo syādyantatyādyantādīnaṃ padānaṃ vicchedo yati nāma bhave, tāya yatiyā yaṃ vākyaṃ hīnaṃ abhimataṭṭhāne vaṇṇavicchedena parihīnaṃ, taṃ vākyaṃ yatihīnanti yatihīnadosena duṭṭhanti viññūhi vuttaṃ. ४७. “वृत्तेषु” इत्यादी. वृत्तांमध्ये, म्हणजे छंदःशास्त्रामध्ये निर्दिष्ट केलेल्या अनुष्टुभ् इत्यादी वृत्तांमध्ये सुचविलेल्या ठिकाणी, “येथे यती आहे” अशा प्रकाशित केलेल्या ठिकाणी, सुबंत आणि तिङंत इत्यादी पदांचा जो विच्छेद होतो, त्याला 'यती' असे म्हणतात. त्या यतीने रहित असलेले, म्हणजे इच्छित ठिकाणी वर्णविच्छेदाने रहित असलेले जे वाक्य असते, त्याला विद्वानांनी 'यतीहीन' म्हणजे यतीहीनदोषाने दूषित असे म्हटले आहे. 48. ४८. Yati sabbattha pādante, vuttaḍḍhe ca visesato; Pubbāparānekavaṇṇa-padamajjhepi katthaci. यती सर्वत्र पादाच्या (चरणाच्या) शेवटी आणि विशेषतः वृत्ताच्या अर्ध्या भागामध्ये (अर्धभागाच्या शेवटी) असते; तसेच कधीकधी पूर्व आणि उत्तर अनेक वर्णांच्या पदांच्या मध्येही असते. 48. ‘‘Yati’’ccādi. Sabbattha pādante sabbasmiṃ catutthaṃsasaṅkhātānaṃ gāthāpādānaṃ ante avasāne ca visesato visesena ekantena vuttaḍḍhe ca vuttānaṃ pādadvayasaṅkhāte aḍḍhe ca, tadavasāne cāti adhippāyo. ‘‘Siyā’’ti seso. Nanu ‘‘padacchedo’’ti vuttattā padamajjhe yati na hotevāti ceti āha ‘‘pubba’’iccādi. Katthaci kismiñci ṭhāne, na sabbattha. Pubbāparānekavaṇṇapadamajjhepi yatīti sambandho. Pubbe ca apare ca pubbāpare. Aneke vaṇṇā anekavaṇṇā. Pubbāpare anekavaṇṇā yassa taṃ tathā. Tañca taṃ padañca, tassa majjhepi. ४८. “यती” इत्यादी. सर्वत्र पादाच्या शेवटी, म्हणजे गाथेच्या चार चरणांपैकी प्रत्येक चरणाच्या शेवटी (अवसानात) आणि विशेषतः म्हणजे निश्चितपणे वृत्ताच्या अर्ध्या भागात, म्हणजे दोन चरणांच्या समाप्तीनंतर, त्याच्या शेवटी यती असते, असा अभिप्राय आहे. “असावी” हा शब्द अध्याहृत आहे. जर “पदाचा छेद” असे म्हटले आहे, तर पदाच्या मध्ये यती असूच शकत नाही का? यावर म्हणतात— “पूर्व” इत्यादी. “कत्थचि” म्हणजे काही ठिकाणी, सर्वत्र नाही. पूर्व आणि उत्तर अनेक वर्णांच्या पदांच्या मध्येही यती असते, असा संबंध आहे. पूर्व आणि उत्तर म्हणजे 'पूर्वापर'. अनेक वर्ण म्हणजे 'अनेकवर्ण'. ज्याच्या पूर्व आणि उत्तर भागात अनेक वर्ण आहेत ते 'पूर्वापर-अनेकवर्ण' पद होय, त्याच्या मध्येही (यती असते). 48. Idāni yatimhi labbhamānaṃ sabbavisayaṃ dasseti ‘‘yati’’ccādinā. Sā pana yati sabbattha pādante catutthaṃsasaṅkhātagāthāpādānaṃ ante ca visesato niyamato vuttaḍḍhe ca vuttānaṃ pādadvayasaṅkhāte aḍḍhe ca, tadavasāne cāti adhippāyo. Katthaci kismiñci ṭhāne pubbāparānekavaṇṇapadamajjhepi pubbāparabhūtaanekavaṇṇasamannāgatapadānaṃ majjhe [Pg.84] ca siyā. Padacchedassa ‘‘yatī’’ti vuttattā padamajjhe na hotīti saṅkāpariharaṇatthaṃ ‘‘pubbāparānekavaṇṇapadamajjhe’’ti vuttaṃ. Ettha pādanto, vuttaḍḍho, padamajjhañca yatiṭṭhānanti. Padamajjheyeva labbhamānā yati katthaci hoti, dvakkharatyakkharapadamajjhe pana na hoti. ४८. आता “यती” इत्यादीद्वारे यतीचे सर्व विषय (स्थान) दाखवतात. ती यती सर्वत्र पादाच्या शेवटी, म्हणजे गाथेच्या चार चरणांपैकी प्रत्येक चरणाच्या शेवटी आणि विशेषतः म्हणजे नियमाने वृत्ताच्या अर्ध्या भागात, म्हणजे दोन चरणांच्या समाप्तीनंतर, त्याच्या शेवटी असते, असा अभिप्राय आहे. काही ठिकाणी पूर्व आणि उत्तर अनेक वर्णांनी युक्त असलेल्या पदांच्या मध्येही असू शकते. “पदाचा छेद म्हणजे यती” असे म्हटल्यामुळे पदाच्या मध्ये यती होत नाही, या शंकेचे निरसन करण्यासाठी “पूर्व आणि उत्तर अनेक वर्णांच्या पदांच्या मध्ये” असे म्हटले आहे. येथे पादाचा शेवट, वृत्ताचा अर्धा भाग आणि पदाचा मध्य ही यतीची स्थाने आहेत. पदाच्या मध्ये आढळणारी यती काही ठिकाणीच होते, परंतु दोन किंवा तीन अक्षरी पदांच्या मध्ये ती होत नाही. Tatthodāharaṇapaccudāharaṇāni yathā – त्याविषयी उदाहरणे आणि प्रत्युदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत— 49. ४९. Taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgataṃ; Sakalāpi disā siñca-tīva soṇṇarasehiyo. सुवर्णासारखा वर्ण असणाऱ्या त्या तथागतांना मी मस्तक झुकवून वंदन करतो; ते जणू सर्व दिशांना सुवर्णरसाने सिंचन करत आहेत. 49. Udāharīyatīti udāharaṇaṃ. Paṭipakkhamudāharaṇaṃ paccudāharaṇaṃ. Cāmīkarasseva suvaṇṇassa viya vaṇṇo yassa taṃ tathāgataṃ sirasā namāmi. Kīdisaṃ? Yo tathāgato sakalāpi disā sabbāyeva dasa disā soṇṇarasehi cāmīkaravaṇṇattā rasehi suvaṇṇarasehi siñcatīva siñcatīti maññe, taṃ tathāgatanti apekkhate. Ettha pubbapādante vuttaḍḍhe ca niyatā yati. Cāmīkarasaddo cettha caturakkharo. Tattha cāmīiti pubbabhāgo, karaiti paro. Ettha pubbāparānekavaṇṇapadamajjhe yati. Siñcatīti ettha pana pubbāparānekavaṇṇapadamajjhattābhāvā siñcaityatra yati duṭṭhāti. Idaṃ paccudāharaṇaṃ. ४९. जे उदाहृत केले जाते ते 'उदाहरण' होय. विरोधी उदाहरणाला 'प्रत्युदाहरण' (paccudāharaṇa) म्हणतात. ज्यांचा वर्ण चामीकर (शुद्ध सुवर्ण) सारखा आहे, त्या तथागतांना मी मस्तक नमवून वंदन करतो. कसे (तथागतांना)? जे तथागत सर्व दिशांना - सर्व दहाही दिशांना - सुवर्णरसाने, चामीकरवर्ण असल्यामुळे सुवर्णरसाने जणू सिंचन करीत आहेत असे मला वाटते, त्या तथागतांना (असे अपेक्षित आहे). येथे पूर्व चरणाच्या शेवटी आणि सांगितलेल्या अर्ध्या भागात यती निश्चित आहे. आणि येथे 'चामीकर' हा शब्द चार अक्षरी आहे. त्यामध्ये 'चामी' हा पूर्वभाग आहे आणि 'कर' हा उत्तरभाग आहे. येथे पूर्व आणि उत्तर अशा अनेक वर्णांच्या शब्दांच्या मध्ये यती आहे. परंतु 'सिञ्चति' (siñcati) येथे पूर्व आणि उत्तर अशा अनेक वर्णांच्या शब्दांच्या मध्यभागाचा अभाव असल्यामुळे, 'सिञ्च' (siñca) येथे यती दोषयुक्त आहे. हे प्रत्युदाहरण आहे. 49. Tattha pādantavuttaḍḍhesu yatiyā pākaṭattā tasmiṃ padamajjhe yatiyā udāharaṇapaccudāharaṇāni iṭṭhodāharaṇapaṭipakkhodāharaṇāni yathā. ‘‘Taṃ name’’ccādi. Yo tathāgato sakalāpi disā soṇṇarasehi suvaṇṇarasadhārāhi siñcatīva siñcati maññe, ivasaddo vitakke. Cāmīkaravaṇṇaṃ suvaṇṇavaṇṇasadisachavivaṇṇaṃ taṃ tathāgataṃ sirasā name. Ettha ‘‘cāmīkaravaṇṇa’’nti yatiyā cāmīti akkharadvayamatikkamma ṭhitattā antepi karaiti akkharadvayenānūnattā [Pg.85] padacchedassa pubbāparavaṇṇānamanekattamitiṭṭhodāharaṇaṃ. Siñcatīti pade siñcāti vaṇṇadvayamatikkamma yatiyā dissamānattepi tiiti parabhāge ekavaṇṇattā anekavaṇṇābhāvoti paccudāharaṇaṃ. Ettha anekavaṇṇattaṃ padavaseneva ñātabbaṃ. Cāmīkarassa vaṇṇo viya vaṇṇo yassa soti viggaho. ४९. त्यामध्ये चरणाच्या शेवटी आणि सांगितलेल्या अर्ध्या भागात यती स्पष्ट असल्यामुळे, त्या शब्दाच्या मध्यभागातील यतीचे उदाहरण आणि प्रत्युदाहरण, तसेच इष्ट उदाहरण आणि विरोधी उदाहरण खालीलप्रमाणे आहेत. जसे की, 'तं नमे' (taṃ name) इत्यादी. जे तथागत सर्व दिशांना सुवर्णरसाने - सुवर्णरसाच्या धारांनी जणू सिंचन करीत आहेत असे मला वाटते, येथे 'इव' (iva) हा शब्द वितर्क (कल्पना) दर्शवतो. चामीकरवर्णासारखा, म्हणजे सुवर्णासारखा कांतीचा वर्ण असलेल्या त्या तथागतांना मी मस्तक नमवून वंदन करतो. येथे 'चामीकरवण्णं' (cāmīkaravaṇṇaṃ) यामध्ये यती 'चामी' या दोन अक्षरांचे उल्लंघन करून स्थित असल्यामुळे आणि शेवटीही 'कर' या दोन अक्षरांपेक्षा कमी नसल्यामुळे, पदच्छेदाच्या पूर्व आणि उत्तर वर्णांचे अनेकत्व (बहुत्व) सिद्ध होते, म्हणून हे 'इष्ट उदाहरण' आहे. 'सिञ्चति' (siñcati) या पदात 'सिञ्च' (siñca) या दोन वर्णांचे उल्लंघन करून यती दिसत असली, तरी 'ति' (ti) या उत्तर भागात केवळ एकच वर्ण असल्यामुळे अनेक वर्णांचा अभाव आहे, म्हणून हे 'प्रत्युदाहरण' आहे. येथे अनेकवर्णत्व हे पदाच्या आधारावरच समजून घ्यावे. 'चामीकराच्या वर्णासारखा ज्याचा वर्ण आहे तो' असा याचा विग्रह आहे. 50. ५०. Saro sandhimhi pubbanto, viya lope vibhattiyā; Aññathā tva’ññathā tattha, yādesādi parādi’va. विभक्तीचा लोप झाल्यावर संधीमध्ये स्वर हा पूर्वपदाच्या शेवटी असलेल्या स्वरासारखा (पूर्वन्त) होतो. अन्यथा (विभक्तीचा लोप न झाल्यास) तो तेथे वेगळ्या प्रकारे होतो, आणि 'य'कारादेश इत्यादी आदेश हे उत्तरपदाच्या सुरुवातीच्या स्वरासारखे (परादि) होतात. 50. ‘‘Saro’’ccādi. Vibhattiyā lope sati sandhimhi saṃhitāyaṃ katāyaṃ saro parapadādibhūto pubbanto viya pubbapadassa antabhūto yo saro, so viya hoti, anekavaṇṇattābhāvepi tato vihitayatiyā nevatthi bhaṅgoti adhippāyo. Aññathā tu vibhattiyā alope tu sati saṃhitāyaṃ katāyaṃ pubbapadantabhūto saro ce, aññathā aññena pakārena hoti, parapadassādisaro viya hotīti attho. Taṃ vibhattiyā saddhiṃ vihāya katayatiyā natthi bhaṅgoti adhippāyo. Tattha tassaṃ yatiyaṃ yādesādi ivaṇṇādīnaṃ kātabbo yakārādesādi parādiva parapadassa ādisaro viya hoti. Katayādesādisahitaṃ byañjanaṃ vihāya katāya yatiyā natthi bhaṅgoti adhippāyo. ५०. 'सरो' (saro) इत्यादी. विभक्तीचा लोप झाला असता, संधीमध्ये (संहितेमध्ये) उत्तरपदाच्या सुरुवातीला असलेला स्वर हा पूर्वपदाच्या शेवटी असलेल्या स्वरासारखा (पूर्वन्त) होतो. त्यामुळे अनेक वर्णांचा अभाव असला तरी, तेथे केलेल्या यतीचा भंग होत नाही, असा अभिप्राय आहे. परंतु अन्यथा, म्हणजे विभक्तीचा लोप न होता संहिता केली असता, जर पूर्वपदाच्या शेवटी स्वर असेल, तर तो दुसऱ्या प्रकारे होतो, म्हणजेच तो उत्तरपदाच्या सुरुवातीच्या स्वरासारखा होतो, असा अर्थ आहे. त्या विभक्तीसह त्याला सोडून केलेल्या यतीचा भंग होत नाही, असा अभिप्राय आहे. तेथे त्या यतीमध्ये 'इ'कार इत्यादींच्या जागी होणारा 'य'कारादेश इत्यादी आदेश हे उत्तरपदाच्या सुरुवातीच्या स्वरासारखे (परादि) होतात. केलेल्या यकारादेशासह व्यंजनाला सोडून केलेल्या यतीचा भंग होत नाही, असा अभिप्राय आहे. 50. Idāni heṭṭhā vuttassa viruddhattepi yatibhaṅgābhāvaṃ dassento āha ‘‘saro’’ccādi. Vibhattiyā lope sandhimhi sati saro sandhisaro pubbanto viya pubbapadassa anto viya hoti, aññathā tu vibhattiyā alope saṃhitāyaṃ katāyaṃ aññathā hoti, pubbapadantabhūto saro parapadassa ādisaro viya hoti. Tattha yatiyaṃ yādesādi [Pg.86] ivaṇṇādīnaṃ kattabbayakārādesādi parādiva parapadassa ādisaro viya hoti, pubbantasadisasaramatikkamitvāpi parapadādisarasadisavaṇṇamāgamma taṃ anatikkamitvāpi parapadādisarasadisayādesādimatikkamitvāpi yatiyā payuttāya sati anekavaṇṇattābhāvepi yatibhaṅgo na hotīti adhippāyo. Pubbassa antoti ca, yo ca so ādeso ca, so ādi yassa makārādinoti ca, parassa ādīti ca vākyaṃ. ५०. आता खाली सांगितलेल्या नियमाच्या विरुद्ध असूनही यतीचा भंग होत नाही, हे दर्शवताना 'सरो' (saro) इत्यादी म्हणतात. विभक्तीचा लोप होऊन संधी झाली असता, संधीतील स्वर हा पूर्वपदाच्या शेवटी असलेल्या स्वरासारखा (पूर्वन्त) होतो. परंतु अन्यथा, विभक्तीचा लोप न होता संहिता केली असता तो वेगळ्या प्रकारे होतो, म्हणजे पूर्वपदाच्या शेवटी असलेला स्वर हा उत्तरपदाच्या सुरुवातीच्या स्वरासारखा होतो. तेथे यतीमध्ये 'इ'कार इत्यादींच्या जागी केला जाणारा 'य'कारादेश इत्यादी आदेश हे उत्तरपदाच्या सुरुवातीच्या स्वरासारखे होतात. पूर्वपदाच्या शेवटी असलेल्या स्वरासारख्या स्वराचे उल्लंघन करूनही, उत्तरपदाच्या सुरुवातीच्या स्वरासारख्या वर्णावर येऊन, त्याचे उल्लंघन न करता किंवा उत्तरपदाच्या सुरुवातीच्या स्वरासारख्या यकारादेशादींचे उल्लंघन करूनही यतीचा प्रयोग केला असता, अनेक वर्णांचा अभाव असला तरी यतीचा भंग होत नाही, असा अभिप्राय आहे. 'पूर्वपदाचा अंत' (pubbassa anto), 'जो आदेश आहे आणि जो म-कार इत्यादींचा आदि आहे' आणि 'उत्तरपदाचा आदि' (parassa ādi) असे हे वाक्य आहे. 51. ५१. Cādī pubbapadantāva, niccaṃ pubbapadassitā; Pādayo niccasambandhā, parādīva parena tu. 'च' (ca) इत्यादी निपात हे नेहमी पूर्वपदावर आश्रित असल्यामुळे पूर्वपदाचे अंतिम अवयव (पूर्वन्तासारखे) मानले जातात. तर 'प्र' (pa) इत्यादी उपसर्ग हे उत्तरपदाशी नेहमी जोडलेले असल्यामुळे उत्तरपदाचे सुरुवातीचे अवयव (परादीसारखे) मानले जातात. 51. Niccaṃ anavarataṃ pubbapadaṃ sitā nissitā cādī cakārādayo nipātā pubbassa padassa antā avayavā viya honti, te anto katvā yati kātabbāti adhippāyo. Parena parapadena niccasambandhā satatayogino, tusaddo aṭṭhānappayutto, pādayo tu parādīva parapadassa ādī avayavā viya honti, taṃ vihāya pubbapadante yati kātabbāti adhippāyo. ५१. नेहमी निरंतर पूर्वपदावर आश्रित असलेले 'च' इत्यादी निपात हे पूर्वपदाचे अंतिम अवयव असल्यासारखे असतात, त्यांना शेवटी ठेवून यती करावी, असा अभिप्राय आहे. उत्तरपदाशी नेहमी जोडलेले (सतत संबंध असलेले) 'प्र' इत्यादी उपसर्ग हे उत्तरपदाचे सुरुवातीचे अवयव असल्यासारखे असतात (येथे 'तु' शब्द अयोग्य ठिकाणी वापरला आहे), त्यांना सोडून पूर्वपदाच्या शेवटी यती करावी, असा अभिप्राय आहे. 51. ‘‘Cādi’’ccādi. Niccaṃ satataṃ pubbapadassitā pubbapadaṃ nissāya pavattā cādī cakārādinipātā pubbapadantāva pubbapadassa antā avayavā viya honti, parena parapadena niccasambandhā nirantarayogino pādayo tu pādiupasaggā pana parādīva parapadassa ādī avayavāviya honti. Cādayo āgamma te bahi katvāpi pādayo āgamma te anto katvāpi pavatto virāmo yatibhaṅgoti adhippāyo. Coādi yesanti ca, pubbapadaṃ sitāti ca, po ādi yesanti ca, niccaṃ sambandhāti ca viggaho. Ettha ca tagguṇasaṃviññāṇattā cakārapakārādīnampi pariggaho. ५१. 'चादि' (cādi) इत्यादी. नेहमी निरंतर पूर्वपदावर आश्रित असलेले 'च' इत्यादी निपात हे पूर्वपदाचे अंतिम अवयव असल्यासारखे असतात. उत्तरपदाशी नेहमी जोडलेले 'प्र' इत्यादी उपसर्ग हे उत्तरपदाचे सुरुवातीचे अवयव असल्यासारखे असतात. 'च' इत्यादी निपातांना सोडून (त्यांना बाहेर ठेवून) किंवा 'प्र' इत्यादी उपसर्गांना समाविष्ट करून (त्यांना आत ठेवून) घेतलेला विराम हा यतीभंग मानला जातो, असा अभिप्राय आहे. 'च हा ज्यांचा आदि आहे ते', 'पूर्वपदावर आश्रित असलेले', 'प हा ज्यांचा आदि आहे ते' आणि 'नेहमी जोडलेले' असा याचा विग्रह आहे. आणि येथे तद्गुणसंविज्ञानामुळे 'च'कार आणि 'प'कार इत्यादींचाही स्वीकार होतो. Sabbatthodāharaṇāni yathā सर्व ठिकाणची उदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत: 52. ५२. Name taṃ sirasā sabbo-pamātītaṃ tathāgataṃ; Yassa lokaggataṃ patta-sso’pamā na hi yujjati. सर्व उपमांच्या पलीकडे असलेल्या त्या तथागतांना मी मस्तक नमवून वंदन करतो; ज्यांच्या लोकोत्तर श्रेष्ठत्वाला कोणतीही उपमा लागू पडत नाही. 53. ५३. Munindaṃ taṃ sadā vandā-mya’nantamati’muttamaṃ; Yassa paññā ca mettā ca, nissīmāti vijambhati. अनंत बुद्धी असलेल्या आणि सर्वश्रेष्ठ अशा त्या मुनींद्रांना (मुनींच्या राजाला) मी नेहमी वंदन करतो; ज्यांची प्रज्ञा आणि मैत्री असीम होऊन विस्तारत आहे. 52-53. Sabbatthāti [Pg.87] pubbantasadisādīsu. ‘‘Nameta’’ntiādigāthādvaye padattho pākaṭo, adhippāyo tu yato lokaggataṃ patto, tato sabbopamātīto, yato paññāmettā loke nirantaramiva vattanti, tato anantamati, uttamo cāti. Ettha ‘‘sabbā upamā’’ti samāsaṃ katvā vibhattilope saṃhitāyañca katāyaṃ parapadādiukāro pubbapadantabbakāraṭṭhaakāro viya hotīti sabbo iccatra pādantayati. Pattassopamā iccatra yakārādesassa parādisadisabhāvo viya hoti, vibhattiyā alope saṃhitāyaṃ katāyaṃ savibhattiyā akāro parapadādi ukāro viya hotīti taṃvibhattiyā pasiddhaṃ vihāya pattaiccatra pādantayati. Tathā vandāmyanantaiccatra yakārādesassa parādisadisabhāvo vihitoti myasaddaṃ vajjetvā vandāiccatra pādantayati. Pubbapadassitānaṃ cādīnaṃ pubbapadantasadisatā vuttāti mettā cāti casaddato yati, aparapadasambandhā pādayo parapadādisadisā hontīti nissīmāti ettha nisaddaṃ vihāya tato ādimhi yati. ५२-५३. 'सब्बत्थाति' म्हणजे पूर्वान्तसदृश इत्यादींमध्ये. 'नमे तं' इत्यादी दोन गाथांमध्ये पदांचा अर्थ स्पष्ट आहे, परंतु अभिप्राय असा आहे की ज्या अर्थी ते (भगवान) लोकाग्रतेला (लोकोत्तर श्रेष्ठत्वाला) प्राप्त झाले आहेत, त्या अर्थी ते सर्व उपमांच्या अतीत आहेत; ज्या अर्थी त्यांची प्रज्ञा आणि मैत्री जगात निरंतरपणे प्रवृत्त होते, त्या अर्थी ते अनंतमती आणि उत्तम आहेत. येथे 'सब्बा उपमा' असा समास करून, विभक्तीचा लोप आणि संहिता (संधी) केली असता, परपदाचा आदि 'उ'कार हा पूर्वपदाच्या शेवटी असलेल्या 'ब्ब' कारामधील 'अ'कारासारखा होतो, म्हणून 'सब्बो' येथे पादाचा अंत होतो. 'पत्तस्सोपमा' येथे 'य'कारादेशाचा पर-आदि-सदृश भाव असल्यासारखा होतो; विभक्तीचा लोप न करता संहिता केली असता, विभक्तीसह असलेला 'अ'कार हा परपदाच्या आदि 'उ'कारासारखा होतो, म्हणून त्या विभक्तीची प्रसिद्धी सोडून 'पत्त' येथे पादाचा अंत होतो. तसेच 'वन्दाम्यनन्त' येथे 'य'कारादेशाचा पर-आदि-सदृश भाव विहित असल्यामुळे 'म्य' हा शब्द वर्ज्य करून 'वन्दा' येथे पादाचा अंत होतो. पूर्वपदावर आश्रित असलेल्या 'च' इत्यादींची पूर्वपद-अंत-सदृशता सांगितली असल्यामुळे 'मेत्ता च' येथील 'च' शब्दापासून यती होते. अपरपदाच्या संबंधामुळे 'प' इत्यादी परपदाच्या आदि सारखे होतात, म्हणून 'निस्सीमा' येथे 'नि' शब्द सोडून त्याच्या सुरुवातीला यती होते. 52-53. Sabbattha yathāvuttapubbantasadisasarādīsu pañcasu udāharaṇāniyathā. ‘‘Name ta’’miccādi, lokaggataṃ pattassa yassa buddhassa upamā na hi yujjati sakalapadatthānaṃ atikkamma ṭhitattā na hi yujjati. Sabbopamātītaṃ taṃ tathāgataṃ sirasā name namāmi. Sabboti ettha okārassa pubbapadantasarasadisattā tato parāya yatiyā ca ssopamāti parapadādisadisaṃ [Pg.88] vaṇṇamanatikkamma ṭhitāya yatiyā ca udāharaṇaṃ. ५२-५३. सर्वत्र यथावक्त पूर्वान्तसदृश स्वरादी पाच उदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत. 'नमे तं' इत्यादी, लोकाग्रतेला प्राप्त झालेल्या ज्या बुद्धांची उपमा योग्य ठरत नाही, कारण ते सर्व पदार्थांचे अतिक्रमण करून स्थित आहेत, म्हणून ती योग्य ठरत नाही. सर्व उपमांच्या अतीत असलेल्या त्या तथागतांना मी मस्तक नमवून नमन करतो. 'सब्बो' येथे 'ओ'कार पूर्वपदाच्या अंतिम स्वरासारखा असल्यामुळे त्यापुढील यतीचे, आणि 'स्सोपमा' हे परपदाच्या आदि वर्णासारख्या वर्णाचे अतिक्रमण न करता राहिलेल्या यतीचे उदाहरण आहे. ‘‘Muninde’’ccādi. Yassa sambuddhassa paññā ca mettā canissīmā anantasattaanantañeyyavisayakaraṇato sīmārahitā ativijambhati. Anantamatiṃ udayabbayasambhavepi ñeyyassānantattā visayimhi visayavohārena anantapaññāya samannāgataṃ uttamaṃ tato eva pavaraṃ taṃ munindaṃ sadā vandāmi, yādesassa parādisadisattā tamanāgamma yati bhavati. Mettācanissīmāti ettha cādīnaṃ pubbapadantasadisattāca pādīnaṃ parapadādisadisattā ca ‘‘cā’’ti ‘‘nī’’ti imesampi yati bhavati. 'मुनिन्द' इत्यादी. ज्या सम्यक्संबुद्धांची प्रज्ञा आणि मैत्री अनंत प्राणी आणि अनंत ज्ञेय विषयांना ग्रहण करणारी असल्यामुळे सीमारहित होऊन अत्यंत शोभून दिसते. उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) होत असतानाही ज्ञेयाच्या अनंततेमुळे विषयीमध्ये विषयाच्या व्यवहाराने अनंत प्रज्ञेने युक्त असलेल्या, उत्तम आणि म्हणूनच प्रवर (श्रेष्ठ) अशा त्या मुनींद्रांना मी सदा वंदन करतो. 'य'कारादेशाचा पर-आदि-सदृश भाव असल्यामुळे त्याला न अनुसरता यती होते. 'मेत्ता च निस्सीमा' येथे 'च' इत्यादी पूर्वपदाच्या अंतिम वर्णासारखे असल्यामुळे आणि 'प' इत्यादी परपदाच्या आदि वर्णासारखे असल्यामुळे 'चा' आणि 'नी' यांची देखील यती होते. Cādipādīsu paccudāharaṇāni yathā 'च' आणि 'प' इत्यादींच्या बाबतीत प्रत्युदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत: 54. ५४. Mahāmettā mahāpaññā, ca yattha paramodayā; Paṇamāmi jinaṃ taṃ pa-varaṃ varaguṇālayaṃ. महामैत्री आणि महाप्रज्ञा जेथे परम उदय (उत्कर्ष) पावतात, त्या श्रेष्ठ गुणांचे आलय असलेल्या प्रवर (उत्तम) अशा त्या जिनांना (बुद्धांना) मी प्रणाम करतो. 54. ‘‘Mahā’’iccādi. Yatthāti yasmiṃ jine. Paramodayāti mahāmettādayo ukkaṭṭhābhivuḍḍhiyo. Tatoyeva varaguṇālayaṃ, teneva pavaraṃ uttamaṃ taṃ jinanti sambandho. Ettha pubbapadanissitaṃ cakāraṃ parapadādibhūtaṃ katvā tato pubbe katā yati ca, parapadādisambandhapakāraṃ pubbapadantabhūtaṃ katvā pakārato paraṃ katā yati ca viruddhāti ubhayattha paccudāharaṇaṃ. ५४. 'महा' इत्यादी. 'यत्थ' म्हणजे ज्या जिनांच्या ठिकाणी. 'परमोदया' म्हणजे महामैत्री इत्यादींचा उत्कृष्ट विकास (अभिवृद्धी). म्हणूनच ते 'वरगुणालयं' (श्रेष्ठ गुणांचे आलय) आहेत, आणि म्हणूनच ते 'पवरं' (उत्तम) आहेत, अशा त्या 'जिनं' (जिनांना) असा संबंध आहे. येथे पूर्वपदावर आश्रित असलेल्या 'च' काराला परपदाचा आदि करून त्याच्यापूर्वी केलेली यती, आणि परपदाशी संबंधित असलेल्या 'प' काराला पूर्वपदाचा अंत करून 'प' कारानंतर केलेली यती विरुद्ध आहे, म्हणून दोन्ही ठिकाणी हे प्रत्युदाहरण आहे. 54. Cādipādīsu visayabhūtesu paccudāharaṇaṃ yathā. ‘‘Mahāmetti’’ccādi. Yattha yasmiṃ jine mahāmettā ca mahāpaññā ca imā paramodayā ukkaṭṭhābhivuḍḍhiyo honti. Varaguṇālayaṃ uttamaguṇākaraṃ pavaraṃ tatoyeva uttamaṃ taṃ jinaṃ paṇamāmi. Ettha cakāraṃ parapadādiṃ katvā pakāraṃ pubbapadantaṃ katvā yatiyā pavattattā ‘‘ca yattha, taṃ pā’’tidvayamapi paccudāharaṇaṃ. ५४. 'च' आणि 'प' इत्यादी विषयभूत असलेल्या बाबतीत प्रत्युदाहरण खालीलप्रमाणे आहे. 'महामेत्ति' इत्यादी. जेथे ज्या जिनांच्या ठिकाणी महामैत्री आणि महाप्रज्ञा या परम उदय (उत्कृष्ट अभिवृद्धी) पावलेल्या असतात. श्रेष्ठ गुणांची खाण असलेल्या, म्हणूनच प्रवर (उत्तम) अशा त्या जिनांना मी प्रणाम करतो. येथे 'च' काराला परपदाचा आदि करून आणि 'प' काराला पूर्वपदाचा अंत करून यती प्रवृत्त झाल्यामुळे 'च यत्थ' आणि 'तं पा' हे दोन्ही प्रत्युदाहरण आहेत. 55. ५५. Padatthakkamato [Pg.89] muttaṃ, kamaccutamidaṃ yathā; Khettaṃ vā dehi gāmaṃ vā, desaṃ vā mama sobhanaṃ. पदांच्या अर्थाच्या क्रमापासून सुटलेले (भ्रष्ट झालेले) हे वाक्य 'क्रमच्युत' दोषयुक्त मानले जाते, जसे की: 'मला सुंदर शेत द्या, किंवा गाव द्या, किंवा देश द्या.' 55. ‘‘Pada’’iccādi. Padānaṃ atthakkamato muttaṃ gaḷitaṃ kamaccutamidanti vidhīyate. Khettaṃ vā iccādinā arucitoyaṃ yācanakkamo vattuno aviññutaṃ gameti. Yo hi khettampi dātuṃ nicchati, kathaṃ so gāmādikaṃ dassatīti. ५५. 'पद' इत्यादी. पदांच्या अर्थाच्या क्रमापासून सुटलेले, गळून पडलेले हे वाक्य 'क्रमच्युत' नावाचे ठरते. 'खेत्तं वा' (शेत किंवा) इत्यादी याचना करण्याचा हा अयोग्य क्रम बोलणाऱ्याच्या अज्ञानाला दर्शवतो. कारण जो शेत देखील देण्यास इच्छित नाही, तो गाव इत्यादी कसा देईल? 55. ‘‘Padatthi’’ccādi. Padatthakkamato padānaṃ atthakkamato muttaṃ gaḷitaṃ idaṃ vākyaṃ kamaccutaṃ nāma. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Mama sobhanaṃ khettaṃ vā gāmaṃ vā desaṃ vā janapadaṃ vā dehi. Ettha khettamiccādi yācanakkamo vattuno aviññubhāvaṃ vinā ucitapadatthakkamaṃ nappakāseti, tathā hi khettamapi dātumanicchanto gāmanigamajanapadādiṃ kathaṃ dassatīti kamahāni. ५५. 'पदत्थ' इत्यादी. पदांच्या अर्थाच्या क्रमापासून सुटलेले, गळून पडलेले हे वाक्य 'क्रमच्युत' नावाचे आहे. उदाहरण देतात 'यथि' इत्यादी. 'मला सुंदर शेत किंवा गाव किंवा देश किंवा जनपद द्या.' येथे शेत इत्यादी मागण्याचा क्रम बोलणाऱ्याच्या अज्ञतेशिवाय योग्य पद-अर्थ-क्रम प्रकट करत नाही. कारण शेत देखील देण्यास अनइच्छुक असलेला व्यक्ती गाव, निगम, जनपद इत्यादी कसा देईल? म्हणून येथे क्रमाची हानी (क्रमभंग) आहे. 56. ५६. Lokiyattha’matikkantaṃ, ativuttaṃ mataṃ yathā; Atisambādha’mākāsa-metissā thanajambhane. लौकिक अर्थाचे अतिक्रमण करणारे वाक्य 'अतिवृत्त' (अतिशयोक्ती दोषयुक्त) मानले जाते, जसे की: 'तिच्या स्तनांच्या वाढीमुळे आकाश अत्यंत संकुचित झाले आहे.' 56. ‘‘Loki’’ccādi. Loke vidito lokiyo, taṃ lokiyatthamabhidheyyaṃ atikkantaṃ ananuvuttaṃ yaṃ taṃ ativuttaṃ matanti vidhīyate. Yathetyādinā udāharati. Etissā vanitāya thanānaṃ payodharānaṃ jambhane byāpane ākāsaṃ gaganaṃ atisambādhaṃ accantappakaṃ. ५६. 'लोकि' इत्यादी. लोकात जे प्रसिद्ध आहे ते लौकिक; त्या लौकिक अर्थाचे (वाच्यार्थाचे) अतिक्रमण करणारे, त्याचे अनुसरण न करणारे जे वाक्य आहे, ते 'अतिवृत्त' मानले जाते. 'यथ' इत्यादीने उदाहरण देतात. या स्त्रीच्या स्तनांच्या विस्ताराने (वाढीने) आकाश अत्यंत संकुचित (अतिशय लहान) झाले आहे. 56. ‘‘Lokiyatthi’’ccādi. Lokiyatthaṃ loke pasiddhamabhidheyyaṃ atikkantaṃ kathanākārena atikkamitaṃ vākyaṃ ativuttamiti mataṃ. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Etissā thanajambhane thanānaṃ vijambhane ākāsaṃ atisambādhaṃ anokāsaṃ. Ettha payodharānaṃ mahantattaṃ vadāmāti loke mahantanti [Pg.90] pasiddhaṃ gaganamapi atikkantattā vākyamativuttadosena dūsitaṃ. ५६. 'लोकियत्थ' इत्यादी. लौकिक अर्थाचे म्हणजे लोकात प्रसिद्ध असलेल्या वाच्यार्थाचे कथन करण्याच्या पद्धतीने अतिक्रमण केलेले वाक्य 'अतिवृत्त' मानले जाते. उदाहरण देतात 'यथि' इत्यादी. या स्त्रीच्या स्तनांच्या वाढीमुळे आकाश अत्यंत संकुचित (जागा नसलेले) झाले आहे. येथे स्तनांचे मोठेपण सांगताना, लोकात जे सर्वात मोठे म्हणून प्रसिद्ध आहे अशा आकाशाचेही अतिक्रमण केले गेल्यामुळे हे वाक्य 'अतिवृत्त' दोषाने दूषित झाले आहे. 57. ५७. Samudāyatthato’petaṃ, taṃ apetatthakaṃ yathā; Gāviputto balībaddho, tiṇaṃ khādī pivī jalaṃ. समुदायाच्या अर्थापासून रहित असलेले वाक्य 'अपेतार्थक' मानले जाते, जसे की: 'गाईचा पुत्र बैल गवत खाल्ला, पाणी प्यायला.' 57. ‘‘Samudāyi’’ccādi. Samudāyassa pakaraṇato padasandhino vākyassa attho abhidheyyaṃ aṅgaṅgibhūtaṃ kriyākārakasambandhīvisesalakkhaṇaṃ saṃvohārikaṃ, tato apetaṃ apagataṃ suññaṃ, vinā padatthamattena tassa katthaci byabhicārābhāvato etādisaṃ yaṃ tamapetatthakanti vidhi. Na hi ‘‘gāviputto’’ccādīsu samudāyattho sambhavati. ५७. 'समुदायि' इत्यादी. प्रकरणावरून किंवा पदांच्या संधानाने बनलेल्या वाक्याचा जो समुदाय-अर्थ (एकत्रित अर्थ) असतो, जो अंग-अंगी भावाने युक्त, क्रिया-कारक संबंधाचे विशेष लक्षण असलेला आणि व्यावहारिक असतो; त्या अर्थापासून जे रहित, अपगत (दूर गेलेले) किंवा शून्य असते, केवळ स्वतंत्र पदांच्या अर्थाव्यतिरिक्त ज्याचा कुठेही मेळ बसत नाही, अशा वाक्याला 'अपेतार्थक' म्हटले जाते. कारण 'गाविपुत्तो' (गाईचा पुत्र) इत्यादी वाक्यांमध्ये समुदाय-अर्थ संभवत नाही. 57. ‘‘Samudāyi’’ccādi. Samudāyatthato visesanavisesyabhūtakriyākārakasambandhehi yuttavākyasaṅkhātapadasamudāyassa sambandhapadattā vohārānurūpaatthato apetaṃ apagataṃ, avayavatthamattassa vā sabbattha labbhamānattā samudāyatthato suññaṃ, taṃ vākyaṃ apetatthakaṃ nāma. Yathiccādinā udāharati ‘‘gāviputto balībaddho usabho tiṇaṃ khādi, jalaṃ pivī’’ti. Ettha avayavatthamattena vinā samudāyena gamyamānassa kassaci visesatthassa abhāvā samudāyatthato apagataṃ nāma hoti. ५७. "समुदायी" इत्यादी. विशेषण-विशेष्य भाव आणि क्रिया-कारक संबंधांनी युक्त असलेल्या वाक्यात समाविष्ट असलेल्या पद-समुदायाच्या (शब्दांच्या समूहाच्या) संबंध पदांच्या व्यवहारानुरूप अर्थापासून दूर गेलेले (अपगत झालेले), किंवा केवळ अवयवांच्या (प्रत्येक शब्दाच्या स्वतंत्र) अर्थाची सर्वत्र प्राप्ती होत असल्यामुळे जो समुदाय-अर्थापासून शून्य असतो, त्या वाक्याला 'अपेतार्थक' (अर्थहीन) असे म्हणतात. 'यथा' (जसे की) इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात: "गाईचा मुलगा, बैल, वळू गवत खातो, पाणी पितो." येथे केवळ अवयवांच्या (शब्दांच्या स्वतंत्र) अर्थाव्यतिरिक्त, संपूर्ण समुदायाद्वारे (वाक्याद्वारे) समजणाऱ्या कोणत्याही विशेष अर्थाचा अभाव असल्यामुळे, ते समुदाय-अर्थापासून अपगत (रहित) मानले जाते. 58. ५८. Bandhe pharusatā yattha, taṃ bandhapharusaṃ yathā; Kharā khilā parikkhīṇā, khette khittaṃ phalatya’laṃ. ज्या रचनेत (बंधात) कठोरता असते, त्याला 'बंधपरुष' (रचना-कठोर) म्हणतात, जसे की: "कठोर आणि नापीक (खिळ) जमीन नष्ट झाली आहे, शेतात पेरलेले (बीज) भरपूर फळ देते." 58. ‘‘Bandhe’’ccādi. [Pg.91] Kharāiccādikaṃ bandhapharusaṃ sutisubhagattābhāvato kharā kakkasā khilā khāṇukādayo parikkhīṇā khayaṃ pattā yato, tasmā khette kedāre khittaṃ vuttaṃ alamaccantaṃ phalati nipphajjati. vākyadoso. ५८. "बंधे" इत्यादी. 'खरा' इत्यादी हे ऐकण्यास सुखद (श्रुतिसुभग) नसल्यामुळे 'बंधपरुष' (रचना-कठोर) आहे. कारण 'खरा' म्हणजे कठोर, 'खिला' म्हणजे खुंट इत्यादी नष्ट झाले आहेत (क्षयाला प्राप्त झाले आहेत), त्यामुळे शेतात (केदारात) पेरलेले बीज अत्यंत फलद्रूप होते (उत्पन्न होते). हा वाक्यदोष आहे. 58. ‘‘Bandhe’’ccādi. Bandhe bandhasarīre pharusatā sutisukhatābhāvato pharusabhāvo yattha vākye bhavati, taṃ vākyaṃ bandhapharusaṃ nāma hoti. Yathāti udāharati. Kharā kakkasā khilā khāṇukādayo parikkhīṇā yasmā khīṇā honti, tasmā khette khittaṃ vuttaṃ bījaṃ alaṃ atisayena phalati nipphajjati. ५८. "बंधे" इत्यादी. बंधात म्हणजे रचनेच्या शरीरात, ऐकण्यास सुखद नसल्यामुळे (श्रुतिसुखत्वाच्या अभावामुळे) ज्या वाक्यात कठोरता (परुषभाव) असते, त्या वाक्याला 'बंधपरुष' असे म्हणतात. 'यथा' (जसे की) असे उदाहरण देतात. 'खरा' म्हणजे कठोर, 'खिला' म्हणजे खुंट इत्यादी ज्या अर्थी नष्ट झाले आहेत, त्या अर्थी शेतात पेरलेले बीज अत्यंत विपुल प्रमाणात फलद्रूप होते (उत्पन्न होते). Vākyadosaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. वाक्यदोष-निर्देश-वर्णन समाप्त झाले. Vākyatthadosaniddesavaṇṇanā वाक्यार्थदोष-निर्देश-वर्णन. 59. ५९. Ñeyyaṃ lakkhaṇamanvattha-vasenā’pakkamādinaṃ; Udāharaṇametesaṃ, dāni sandassayāmya’haṃ. 'अपक्रम' इत्यादींचे लक्षण त्यांच्या अन्वर्थाच्या (शब्दाच्या अर्थाच्या अनुसरणाच्या) वशाने जाणून घ्यावे. आता मी यांचे उदाहरण स्पष्ट करून दाखवतो. 59. ‘‘Ñeyya’’miccādi. Apakkamādīnaṃ yathāuddiṭṭhānaṃ lakkhīyati udāharaṇamanenāti atthena lakkhaṇaṃ anvatthavasena apagato kamo yattha taṃ apakkamantiādinā atthānugamanavasena ñeyyaṃ viññātabbaṃ. Idāni vākyadose niddisitvā avasarappatte imasmiṃ kāle etesaṃ apakkamādīnaṃ udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ ahaṃ sandassayāmi pakāsessāmi. ५९. "ज्ञेय्यं" इत्यादी. 'अपक्रम' इत्यादींचे, जसे निर्दिष्ट केले आहे तसे, ज्याद्वारे लक्षण दर्शविले जाते त्या अर्थाने 'लक्षण' होय. अन्वर्थाच्या वशाने, म्हणजे ज्यामध्ये क्रम निघून गेला आहे (अपगत झाला आहे) तो 'अपक्रम' इत्यादी अर्थाच्या अनुसरणाने जाणून घ्यावे (समजून घ्यावे). आता वाक्यदोषांचे निर्देश केल्यानंतर, प्राप्त झालेल्या या प्रसंगी मी या अपक्रम इत्यादींचे लक्षणीय उदाहरण स्पष्ट करून दाखवतो (प्रकाशित करतो). 59. Idāni uddiṭṭhānukkamena apakkamādiatthadosāni vibhāveti ‘‘ñeyya’’miccādinā. Apakkamādīnaṃ apakkamocityahīnādīnaṃ lakkhaṇaṃ apakkamādivisayabuddhiyā aviparītavuttiyā pavattikāraṇaṃ anvatthavasena apagato kamo yatthiccādivacanatthānugatañāṇavasena ñeyyaṃ ñātabbaṃ, visuṃ lakkhaṇaṃ na vadāmāti vuttaṃ hoti. Idāni ahaṃ etesaṃ apakkamādīnaṃ udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ sandassayāmi. Atthānugatamanvatthaṃ anvatthassa ñāṇassa vasoti viggaho. ५९. आता निर्दिष्ट केलेल्या क्रमाने अपक्रम इत्यादी अर्थदोषांचे स्पष्टीकरण "ज्ञेय्यं" इत्यादीद्वारे करतात. अपक्रम, औचित्यहीन इत्यादींचे लक्षण हे अपक्रम इत्यादी विषयांच्या बुद्धीच्या अविपरीत (यथार्थ) प्रवृत्तीचे कारण आहे. अन्वर्थाच्या वशाने, म्हणजे "ज्यामध्ये क्रम निघून गेला आहे" इत्यादी वचनांच्या अर्थाचे अनुसरण करणाऱ्या ज्ञानाच्या वशाने ते जाणून घ्यावे, त्यांचे वेगळे लक्षण सांगत नाही, असे म्हटले आहे. आता मी या अपक्रम इत्यादींचे लक्षणीय उदाहरण स्पष्ट करून दाखवतो. अर्थाचे अनुसरण करणारे ते 'अन्वर्थ' होय, आणि 'अन्वर्थाच्या ज्ञानाच्या वशाने' असा याचा विग्रह आहे. Tatthāpakkamaṃ yathā त्यामध्ये 'अपक्रम' जसे की: 60. ६०. Bhāvanādānasīlāni, sammā sampāditāni’ha; Bhogasaggādinibbāna-sādhanāni na saṃsayo. भावना (ध्यान), दान आणि शील यांचे येथे योग्य प्रकारे संपादन केले असता, ते भोग, स्वर्ग आणि निर्वाण यांचे साधन बनतात, यात संशय नाही. 60. ‘‘Bhāvanā’’iccādi. [Pg.92] Sammā alobhādihetusampattiyā sakkaccaṃ sampāditāni nipphāditāni. Ettha bhogasaggādinibbānānaṃ hetavo yathākkamaṃ dānasīlabhāvanāyo, na tu bhāvanādānasīlāni. ६०. "भावना" इत्यादी. 'सम्यक' म्हणजे अलोभ इत्यादी हेतूंच्या संपत्तीने आदरपूर्वक संपादित केलेले (निष्पादित केलेले). येथे भोग, स्वर्ग आणि निर्वाण यांचे हेतू अनुक्रमे दान, शील आणि भावना हे आहेत, न की भावना, दान आणि शील. 60. Tattha tesu apakkamādīsu apakkamaṃ yathā apakkamassodāharaṇamevaṃ. Ocityahīnaṃ yathātyādīsupi evamattho veditabbo. ‘‘Bhāvani’’ccādi. Iha imasmiṃ attabhāve sammā sampāditāni alobhādihetusampattiyā sakkaccaṃ sampāditāni rāsikatāni bhāvanādānasīlāni bhogasaggādinibbānasādhanāni upabhogaparibhogāni, sagguppattiāyuārogyādīni, nibbānañceti etesaṃ sādhakāni. Na saṃsayo sadisavisadisavipākadāne saṃsayo nāma natthi. Ettha bhogasagganibbānānaṃ hetubhūtā pana kamato dānasīlabhāvanāyo bhavantīti phalakkamassa hetukkamaṃ viruddhamiti kamāpetaṃ nāma hoti. ६०. त्यामध्ये, त्या अपक्रम इत्यादींमध्ये 'अपक्रम' जसे की, हे अपक्रमाचेच उदाहरण आहे. 'औचित्यहीन' इत्यादींमध्येही असाच अर्थ समजून घ्यावा. "भावना" इत्यादी. येथे या आत्मभावात (जीवनात) सम्यक प्रकारे संपादित केलेले, म्हणजे अलोभ इत्यादी हेतूंच्या संपत्तीने आदरपूर्वक संपादित केलेले आणि संचय केलेले भावना, दान आणि शील हे भोग, स्वर्ग आणि निर्वाण यांचे साधन आहेत. उपभोग-परिभोग, स्वर्गाची उत्पत्ती, आयुष्य, आरोग्य इत्यादी आणि निर्वाण यांचे ते साधक आहेत. 'संशय नाही' म्हणजे सदृश आणि विसदृश विपाक (फळ) देण्यामध्ये कोणताही संशय नाही. परंतु येथे भोग, स्वर्ग आणि निर्वाण यांचे हेतू अनुक्रमे दान, शील आणि भावना हे आहेत. त्यामुळे फळाच्या क्रमाशी हेतूचा क्रम विरुद्ध ठरतो, म्हणून याला 'क्रमापेत' (अपक्रम) असे म्हणतात. Ocityahīnaṃ yathā 'औचित्यहीन' जसे की: 61. Pūjanīyataro loke, aha’meko nirantaraṃ.Mayekasmiṃ guṇā sabbe, yato samuditā ahuṃ. ६१. "या जगात मी एकटाच निरंतर अत्यंत पूजनीय आहे. कारण माझ्या एकट्यामध्येच सर्व गुण एकत्रित झाले आहेत." 61. ‘‘Pūjanīyi’’ccādi. Yato yasmā kāraṇā sabbe guṇā sīlādayo ekasmiṃ kevale mayi eva samuditā rāsibhūtā ahuṃ ahesuṃ, tasmā kāraṇā imasmiṃ sattaloke eko kevalo ahameva nirantaraṃ satataṃ pūjanīyataro atisayena pujjoti. Evamattapasaṃsanamarucitaṃ sappurisassa. ६१. "पूजनीय" इत्यादी. 'यतो' म्हणजे ज्या कारणाने सर्व गुण, शील इत्यादी, केवळ माझ्या एकट्यामध्येच एकत्रित (राशीभूत) झाले आहेत, त्या कारणाने या सत्वलोकात (जगात) मी एकटाच निरंतर (सतत) अत्यंत पूजनीय (अतिशयाने पूज्य) आहे. अशा प्रकारे स्वतःची प्रशंसा करणे सत्पुरुषाला शोभत नाही (अरुचिकर आहे). 61. ‘‘Pūjanīyatare’’ccādi. [Pg.93] Yato yasmā sabbe guṇā sīlādayo ekasmiṃ mayi adutiye mayi eva samuditā rāsibhūtā ahuṃ ahesuṃ, tasmā loke sattaloke eko adutiyo ahameva nirantaraṃ satataṃ pūjanīyataro atisayena pūjanīyo. Evaṃ attappasaṃsanato ucitatāya parihānīti ocityahīnaṃ nāma. ६१. "पूजनीयतरो" इत्यादी. 'यतो' म्हणजे ज्या अर्थी सर्व गुण, शील इत्यादी, माझ्या एकट्यामध्येच, अद्वितीय अशा माझ्यामध्येच एकत्रित (राशीभूत) झाले आहेत, त्या अर्थी जगात (सत्वलोकात) मी एकटाच अद्वितीय निरंतर (सतत) अत्यंत पूजनीय आहे. अशा प्रकारे स्वतःची प्रशंसा केल्यामुळे औचित्याचा ऱ्हास होतो, म्हणून याला 'औचित्यहीन' असे म्हणतात. Yathā ca आणि जसे की: 62. ६२. Yācitohaṃ kathaṃ nāma, na dajjāmyapi jīvitaṃ; Tathāpi puttadānena, vedhate hadayaṃ mama. "याचकांनी याचना केली असता, मी माझे जीवनही का बरे देणार नाही? तरीही, पुत्राचे दान करताना माझे हृदय कंपित होत आहे." 62. ‘‘Yācito’’iccādi. Ettha ‘‘yadi yāciṃsu, jīvitampi yācakānaṃ dajjāmī’’ti dassitodāratāyānucitaṃ puttadāne hadayapavedhanakathanaṃ vessantarassa yajjevamavoca. ६२. "याचितो" इत्यादी. येथे "जर त्यांनी याचना केली, तर मी याचकांना माझे जीवनही देईन" या दर्शविलेल्या औदार्याला अनुचित असे, पुत्राचे दान करताना हृदयाच्या कंपनाचे कथन वेस्संतराने (वेस्सांतर राजाने) केले आहे, जे त्याने असे म्हटले. 62. Yathā ca, evampi ocityahīnassa udāharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘yācito’’ccādi. Yācito yācakehi yācito ahaṃ jīvitamapi kathaṃ nāma na dajjāmi, tathāpi evaṃ dānajjhāsaye satipi puttadānena mama hadayaṃ vedhate kampate. Ettha vessantarassa ‘‘yadi yāceyyuṃ, jīvitamapi yācakānaṃ dajjāmī’’ti katapaṭiññāya puttadānena hadayakampanassa kathanaṃ cāgātisayayogasaṅkhātaudāraguṇassa ananucchavikanti ocityahīnaṃ. ६२. आणि जसे की, अशा प्रकारेही औचित्यहीनाचे उदाहरण "याचितो" इत्यादीद्वारे पाहावे. 'याचितो' म्हणजे याचकांनी याचना केली असता, मी माझे जीवनही का बरे देणार नाही? तरीही, अशी दानाची तीव्र इच्छा असतानाही, पुत्राच्या दानाने माझे हृदय 'वेधते' म्हणजे कंपित होते. येथे वेस्संतराच्या "जर त्यांनी याचना केली, तर मी याचकांना माझे जीवनही देईन" या केलेल्या प्रतिज्ञेच्या विरुद्ध, पुत्राच्या दानाने हृदयाच्या कंपनाचे कथन करणे हे त्याच्या अतिशय त्यागाच्या (त्यागातिशयाच्या) उदात्त गुणाला न शोभणारे (अननुरूप) आहे, म्हणून हे 'औचित्यहीन' आहे. Bhaggarīti yathā 'भग्नरीती' (रचनाभंग) जसे की: 63. ६३. Itthīnaṃ dujjanānañca, vissāso nopapajjate; Vise siṅgimhi nadiyaṃ, roge rājakulamhī ca. "स्त्रियांवर आणि दुर्जनांवर विश्वास ठेवणे योग्य नाही; तसेच विषामध्ये, शिंगे असलेल्या प्राण्यांमध्ये, नदीमध्ये, रोगामध्ये आणि राजकुलामध्ये (विश्वास ठेवणे योग्य नाही)." 63. ‘‘Itthīna’’miccādi. Nopapajjate na yujjati. Ettha sambandhe chaṭṭhiyā pariccāgena viseiccādinā ādhāre sattamīniddeso [Pg.94] attharītiyā bhaṅgo. Ādo majjhe ca cakārapariccāgā saddarītiyā bhaṅgo, rītīnaṃ anantattā bhaṅgāpyanantā. Udāharaṇaṃ tu disāmattaṃ. ६३. "इत्थीनां" इत्यादी. 'नोपपज्जते' म्हणजे योग्य नाही (जुळत नाही). येथे संबंध दर्शविणाऱ्या षष्ठी विभक्तीचा त्याग करून 'विसे' (विषामध्ये) इत्यादीद्वारे आधारात सप्तमी विभक्तीचा निर्देश करणे हा अर्थरीतीचा भंग आहे. सुरुवातीला आणि मध्ये 'च' (आणि) काराचा त्याग केल्यामुळे शब्दरीतीचा भंग आहे. रीती अनंत असल्यामुळे त्यांचे भंगही अनंत आहेत. हे उदाहरण केवळ दिशा दाखवण्यासाठी (दिग्दर्शनार्थ) आहे. 63. ‘‘Itthīna’’miccādi. Itthīnañca dujjanānañca vissāso sahavāsādīhi vissāso nopapajjate anatthasaṃsayānivattikāraṇattā na yujjati. Vise garaḷe ca siṅgimhi siṅgavati mahiṃ sādo ca nadiyañca roge vaḍḍhamānake roge ca rājakulamhi ca vadhabandhanādikārake rājakule ca vissāso nopapajjate. Ettha ādo sambandhe chaṭṭhiyā ārabhitvā taṃ pahāya sattamiyā vuttattā attharīti ca, ādimajjhesu casaddapariccāgato saddarīti ca bhinnā. Casaddaṃ payuñjantena ādo eva vā ante eva vā paccekaṃ vā yojetabbaṃ hoti. Īdiso payogo rītibhaṅgo nāma hoti. Rītīnaṃ bahuttā rītibhaṅgadosāpi bahuvidhā. Idaṃ pana mukhamattanidassanaṃ. ६३. “इत्थीनां” (स्त्रियांचा) इत्यादी. स्त्रियांवर आणि दुर्जनांवर सहवास इत्यादींमुळे विश्वास ठेवणे योग्य नाही, कारण त्यामुळे अनर्थ आणि संशय निर्माण होतो, म्हणून ते अयोग्य आहे. विषामध्ये (गरळ), शिंगे असलेल्या प्राण्यांमध्ये (शिंगी), पृथ्वीवर (मही), नदीमध्ये, वाढत जाणाऱ्या रोगामध्ये आणि वध-बंधनादी करणाऱ्या राजकुलामध्ये विश्वास ठेवणे योग्य ठरत नाही. येथे सुरुवातीला संबंध दर्शवण्यासाठी षष्ठी विभक्तीने सुरुवात करून, नंतर ती सोडून सप्तमी विभक्ती वापरल्यामुळे अर्थरीती आणि सुरुवातीला व मध्ये 'च' शब्दाचा त्याग केल्यामुळे शब्दरीती भिन्न झाली आहे. 'च' शब्दाचा प्रयोग करणाऱ्याने तो एकतर सुरुवातीलाच किंवा शेवटीच किंवा प्रत्येकासोबत जोडला पाहिजे. अशा प्रकारच्या प्रयोगाला 'रीतीभंग' म्हणतात. रीती अनेक प्रकारच्या असल्यामुळे रीतीभंग दोषही अनेक प्रकारचे असतात. हे केवळ एक प्रातिनिधिक उदाहरण (मुखमात्रनिदर्शन) आहे. Sasaṃsayaṃ yathā संशयात्मक (ससंशय) जसे की - 64. ६४. Munindacandimāloka-rasalolavilocano; Jano’vakkantapantho’va, gopadassanapīṇito. मुनींद्ररूपी चंद्राच्या दर्शनाच्या रसाने (अनुरागाने) चंचल डोळे असलेला मनुष्य, जणू मार्गावर आलेला आणि गो-पद (किंवा किरणांच्या दर्शनाने / गाईच्या पावलांच्या खुणांच्या दर्शनाने) आनंदित झालेल्या प्रवाशासारखा आहे. 64. ‘‘Munindi’’ccādi. [Pg.95] Candimā viya candimā, munindoyeva candimā, tassa ālokanaṃ dassanaṃ, āloko pakāso vā, tasmiṃ raso anurāgo, tena lolāni capalāni locanāni akkhīni yassa so jano avakkanto okkanto paviṭṭho pantho maggo yena avakkantapantho eva gunnaṃ raṃsīnaṃ, iṭṭhatthanipphattisūcakabhāvena gopadatthassa vā padassanena pīṇito muditoti ettha gorūpassa padassanenātipi viññāyatīti sandeho. ६४. “मुनींदी” इत्यादी. चंद्रासारखा चंद्र, मुनींद्र (मुनींचे इंद्र - बुद्ध) हेच चंद्र आहेत, त्यांचे आलोक म्हणजे दर्शन किंवा आलोक म्हणजे प्रकाश, त्यामध्ये रस म्हणजे अनुराग (प्रेम), त्यामुळे लोल म्हणजे चंचल झाले आहेत लोचने (डोळे) ज्याचे असा तो मनुष्य. 'अवक्कंतपंथो' म्हणजे ज्याने मार्गात प्रवेश केला आहे असा मार्गस्थ. 'गोपदस्सनपीणितो' म्हणजे किरणांच्या (किंवा गाईच्या पावलांच्या) दर्शनाने, इष्ट अर्थाच्या सिद्धीचे सूचक असल्यामुळे किंवा 'गोपद' (गाईचे पाऊल) च्या दर्शनाने आनंदित (मुदित) झालेला. येथे 'गो' रूपाच्या दर्शनाने असाही अर्थ समजला जात असल्यामुळे संशय निर्माण होतो. 64. ‘‘Munindi’’ccādi. Munindacandimālokarasalolavilocano munindasaṅkhātassa candimassa āloke dassane pātubhāve vā rasena ālayena cañcalanetto jano avakkantapanthova otiṇṇamaggova buddhassa dassanatthāya maggamotiṇṇoti adhippāyo. Gopadassanapīṇito gosaṅkhātaraṃsipadassanena, abhimaṅgalasammatagopadassanena vā santuṭṭho hoti. Ettha gopadassanenāti ca atthassa gamyamānattā viññātuṃ saṃsayo uppajjatīti sasaṃsayaṃ nāma. Avakkanto pantho yenāti ca, gunnaṃ raṃsīnaṃ, gāvassa vā padassananti ca, gopadassanena pīṇitoti ca viggaho. ६४. “मुनींदी” इत्यादी. 'मुनिंदचंदिमालोकरसलोलविलोचनो' म्हणजे मुनींद्र नावाच्या चंद्राच्या आलोक (दर्शन किंवा प्राकट्य) मधील रसाने (आसक्तीने) चंचल नेत्र असलेला मनुष्य. 'अवक्कंतपंथो व' म्हणजे मार्गावर उतरलेला, बुद्धांच्या दर्शनासाठी मार्गावर उतरलेला मनुष्य असा अभिप्राय आहे. 'गोपदस्सनपीणितो' म्हणजे 'गो' संज्ञक किरणांच्या दर्शनाने किंवा अत्यंत मंगल मानल्या गेलेल्या गाईच्या पावलांच्या दर्शनाने संतुष्ट झालेला. येथे 'गोपदस्सन' या शब्दाचा अर्थ समजण्यात संशय निर्माण होत असल्यामुळे याला 'ससंशय' (संशयात्मक दोष) म्हणतात. 'अवक्कंतो पंथो येन' (ज्याने मार्गावर प्रवेश केला आहे), 'गुन्नं रंसीनं' (किरणांचे) किंवा 'गावस्स वा पदस्सनं' (गाईचे पाऊल पाहणे) आणि 'गोपदस्सनेन पीणितो' (गोपद दर्शनाने आनंदित) असा याचा विग्रह आहे. 65. ६५. Vākyatthato duppatīti-karaṃ gāmmaṃ mataṃ yathā; Poso vīriyavāso’yaṃ, paraṃ hantvāna vissami. वाक्याच्या अर्थावरून जो कठीण किंवा अयोग्य बोध करून देतो, त्याला 'ग्राम्य' (अश्लील किंवा अशिष्ट) मानले जाते, जसे की - "हा पराक्रमी पुरुष शत्रूला मारून विसावला." 65. ‘‘Vākya’’iccādi. Paraṃ sattuṃ hantvāna paharitvā vīriyavā sūro soyaṃ poso puriso vissami vissattho. Ayamattho tāva na duppatīto. Paraṃ accantaṃ hantvāna vīriyavā ucitasambhavo soyaṃ poso vissamīti duppatītoyamattho. ६५. “वाक्य” इत्यादी. 'परं' म्हणजे शत्रूला, 'हंत्वान' म्हणजे मारून किंवा प्रहार करून, 'वीरियवा' म्हणजे शूर, 'सो अयं पोसो' म्हणजे तो हा पुरुष, 'विस्समि' म्हणजे विसावला किंवा निश्चिंत झाला. हा अर्थ तर कठीण (अयोग्य) वाटत नाही. परंतु, 'परं' म्हणजे अत्यंत, 'हंत्वान' म्हणजे मैथुन करून, 'वीरियवा' म्हणजे वीर्यवान (शुक्रयुक्त), 'सो अयं पोसो' म्हणजे तो हा पुरुष, 'विस्समि' म्हणजे शिथिल झाला (थकला), हा अर्थ मात्र अयोग्य (ग्राम्य) वाटतो. 65. Anvatthavasena lakkhaṇassa apākaṭattā salakkhaṇaṃ lakkhiyamudāharati ‘‘vākyatthato’’ccādinā. Vākyatthato duppatītikaraṃ viruddhappakāsakaṃ gāmmanti mataṃ. Yathāti udāharati. Paraṃ sattuṃ hantvāna māretvāna vīriyavā sūro so ayaṃ poso vissami vigataparissamo ahosi, ayamattho iṭṭho. Paraṃ atisayena hantvāna vītikkamaṃ katvā vīriyavā upacitasambhavo upacitasukko so ayaṃ puriso vāyāmena vissami vigatavāyāmo ahosīti. Imassatthassa asabbhārahattā gāmmattaṃ. Vīriyaṃ ussāho sambhavo vā assa atthīti viggaho. ६५. अन्वर्थाच्या (शब्दाच्या अर्थाच्या) अनुषंगाने लक्षण स्पष्ट नसल्यामुळे, लक्षणासह उदाहरणाचे स्पष्टीकरण "वाक्यत्थतो" इत्यादींद्वारे दिले आहे. वाक्याच्या अर्थावरून जो अयोग्य किंवा विरुद्ध अर्थ प्रकट करतो, त्याला 'ग्राम्य' मानले जाते. 'यथा' द्वारे उदाहरण दिले आहे. 'परं' म्हणजे शत्रूला, 'हंत्वान' म्हणजे मारून, 'वीरियवा' म्हणजे शूर, 'सो अयं पोसो' म्हणजे तो हा पुरुष, 'विस्समि' म्हणजे श्रमविरहित झाला (विसावला), हा अर्थ इष्ट (योग्य) आहे. परंतु, 'परं' म्हणजे अतिशय, 'हंत्वान' म्हणजे उल्लंघन (मैथुन) करून, 'वीरियवा' म्हणजे संचित वीर्य (शुक्र) असलेला, 'सो अयं पुरिसो' म्हणजे तो हा पुरुष, व्यायामाने (श्रमाने) 'विस्समि' म्हणजे वीर्य गमावून शिथिल झाला, असा अर्थ निघतो. हा अर्थ असभ्य (अश्लील) असल्यामुळे यात 'ग्राम्यत्व' दोष आहे. 'वीर्य' म्हणजे उत्साह किंवा वीर्य (धातू) ज्याच्याकडे आहे, असा याचा विग्रह आहे. 66. ६६. Duṭṭhālaṅkaraṇaṃ [Pg.96] tetaṃ, yatthālaṅkāradūsanaṃ; Tassālaṅkāraniddese, rūpamāvībhavissati. ज्या वाक्यात अलंकाराचा दोष (दूषण) असतो, त्याला 'दुष्टालंकार' म्हणतात. त्याचे स्वरूप 'अलंकारनिर्देश' नावाच्या परिच्छेदात स्पष्ट होईल. 66. ‘‘Duṭṭhā’’iccādi. Yattha yasmiṃ vākye alaṅkārānaṃ dūsanaṃ vikaṭatā, etantu duṭṭhālaṅkaraṇaṃ duṭṭhālaṅkaraṇaṃ nāma, tassa duṭṭhālaṅkārassa rūpaṃ sarūpaṃ alaṅkāraniddese taṃnāmake paricchede āvībhavissati pakāsissati, tattheva taṃ dassayissāmīti adhippāyo. ६६. “दुट्ठा” इत्यादी. ज्या वाक्यात अलंकारांचे दूषण म्हणजे विकृतता असते, त्याला 'दुष्टालंकार' म्हणतात. त्या दुष्टालंकाराचे स्वरूप 'अलंकारनिर्देश' नावाच्या परिच्छेदात प्रकट होईल (प्रकाशित होईल), तिथेच ते मी दाखवीन असा अभिप्राय आहे. 66. ‘‘Duṭṭhālaṅkari’’ccādi. Yattha vākye alaṅkāradūsanaṃ alaṅkārānaṃ virodho hoti, etaṃ vākyatthanissitaṃ etaṃ vākyaṃ duṭṭhālaṅkaraṇaṃ duṭṭhālaṅkāro nāma, tassa duṭṭhālaṅkaraṇadosopalakkhitavākyassa rūpaṃ sarūpaṃ lakkhiyaṃ alaṅkāraniddese alaṅkārānaṃ nidassanaṭṭhānabhūte paricchede āvībhavissati. Ettha vuttepi puna tatthāpi vattabbaṃ siyāti na vuttanti adhippāyo. Uddese ‘‘duṭṭhālaṅkatī’’ti vatvā idāni ‘‘duṭṭhālaṅkaraṇa’’nti vacanaṃ alaṅkati alaṅkaraṇaalaṅkārasaddānaṃ tulyatthattā na virujjhati. ६६. “दुट्ठांलकारि” इत्यादी. ज्या वाक्यात अलंकाराचे दूषण म्हणजे अलंकारांचा विरोध असतो, ते वाक्यार्थावर आधारित वाक्य 'दुष्टालंकार' नावाचा दोष ठरते. त्या दुष्टालंकार दोषाने युक्त असलेल्या वाक्याचे स्वरूप 'अलंकारनिर्देश' नावाच्या, अलंकारांचे उदाहरण देणाऱ्या परिच्छेदात प्रकट होईल. येथे सांगितले तरी पुन्हा तिथेही सांगावे लागेल, म्हणून येथे सांगितले नाही असा अभिप्राय आहे. उद्देशात (प्रस्तावनेत) "दुट्ठांलकती" असे म्हणून आता "दुट्ठांलकरणं" असे म्हणणे विरुद्ध ठरत नाही, कारण अलंकती, अलंकरण आणि अलंकार हे शब्द समान अर्थाचे आहेत. 67. ६७. Kato’tra saṅkhepanayā mayā’yaṃ,Dosānamesaṃ pavaro vibhāgo; Eso’va’laṃ bodhayituṃ kavīnaṃ,Tamatthi ce khedakaraṃ parampi. येथे माझ्याद्वारे संक्षेप पद्धतीने या दोषांचे श्रेष्ठ वर्गीकरण केले गेले आहे. कवींना समजण्यासाठी एवढेच पुरेसे आहे, कारण यापेक्षा अधिक (विस्तृत वर्णन) क्लेशकारक ठरेल. Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite subodhālaṅkāre इति संघरक्षित महास्वामीपादांनी रचलेल्या 'सुबोधालंकार' मधील - Dosāvabodho nāma 'दोषावबोध' नावाचा - Paṭhamo paricchedo. पहिला परिच्छेद समाप्त. 67. Evaṃ ‘‘sodāharaṇametesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmyaha’’nti katapaṭiññānurūpaṃ paṭipajja dāni ‘‘katotri’’ccādinā nikkhipananayaṃ saṅkhipati. Atra imasmiṃ adhikāre, paricchede [Pg.97] vā esaṃ yathāvuttānaṃ dosānaṃ padadosādīnaṃ pavaro uttamo vibhāgo vibhajanaṃ saṅkhepanayā saṅkhepakkamena, na vitthārato, yato aparisaṅkhyeyyānaṃ natthi pariyanto mayā kato niṭṭhāpito. Nanu ‘‘saṅkhepanayā’’ti vuttattā purātanehi dīpitā santi bahū dosā, te pariccattā siyunti? Ettha vuccate, vitthārakkamassa anadhippetattā ‘‘saṅkhepanayā’’ti vuttaṃ, na pana sabbathā pariccāgena. Tathā hi– ६७. अशा प्रकारे, "मी उदाहरणांसह यांचे लक्षण सांगतो" या केलेल्या प्रतिज्ञेनुसार आचरण करून, आता "कतोऽत्र" इत्यादी गाथेने ग्रंथाचा समारोप संक्षेपाने करत आहेत. 'अत्र' म्हणजे या अधिकारात किंवा परिच्छेदात, 'एसां' म्हणजे या पूर्वोक्त पददोषादी दोषांचे 'पवरो विभागो' म्हणजे श्रेष्ठ वर्गीकरण 'संखेपनया' म्हणजे संक्षेप पद्धतीने, विस्ताराने नाही (कारण असंख्य दोषांना अंत नाही), माझ्याद्वारे केले गेले आहे (पूर्ण केले गेले आहे). जर कोणी विचारले की, "संक्षेप पद्धतीने" असे म्हटल्यामुळे प्राचीन आचार्यांनी सांगितलेले अनेक दोष सुटले असतील का? तर त्यावर सांगितले जाते की, विस्तार पद्धती अभिप्रेत नसल्यामुळे "संक्षेप पद्धतीने" असे म्हटले आहे, परंतु त्यांचा पूर्णपणे त्याग केलेला नाही. ते खालीलप्रमाणे आहे - ‘‘Nihantu soyaṃ jalitaṃ, pataṅgo aripāvaka’’ntiādīnaṃ "तो पतंग (कीटक) पेटलेल्या शत्रूरूपी अग्नीला नष्ट करो" इत्यादींमध्ये - Akkhamatthantarādikaṃ viruddhatthantarānugatanti ca. Ettha hi pataṅgasaddena jotiriṅgaṇasaṅkhātamatthantaramasamatthamicchitatthe ‘‘vacanti gaṇḍā’’tyevamādikaṃ amaṅgalaapayuttapadādikaṃ kiliṭṭhe antogadhanti ca. असमर्थ अर्थादी दोष 'विरुद्धार्थान्तरागत' दोषात समाविष्ट होतात. कारण येथे 'पतंग' शब्दाने काजवा (ज्योतीरिंगण) हा दुसरा अर्थ निघत असल्यामुळे तो इच्छित अर्थ व्यक्त करण्यास असमर्थ ठरतो. "वचन्ति गण्डा" इत्यादी अमंगल आणि अयोग्य पदादी दोष 'क्लिष्ट' दोषात समाविष्ट होतात. Gajahesādi sambandhadūsitaṃ lokavirodhi, sogatāgamādīsu pasiddhaṃ rūpakkhandhādikamaññatra vuttaṃ appatītaṃ nāma. Idaṃ āgamavirodhiiti, sambandhadūsitappatītādikaṃ virodhimhi paviṭṭhanti ca, ānetabbahetuttā hetvapekkhaṃ neyyato na byatiriccatīti ca. हत्तीचे हसणे इत्यादी संबंधदूषित गोष्टी 'लोकविरोधी' दोषात येतात. बौद्ध आगमांमध्ये (शास्त्रांमध्ये) प्रसिद्ध असलेले 'रूपस्कंध' इत्यादी इतर ठिकाणी वापरल्यास त्याला 'अप्रतीत' म्हणतात. हा 'आगमविरोधी' दोष आहे. अशा प्रकारे संबंधदूषित आणि अप्रतीत इत्यादी दोष 'विरोधी' दोषात समाविष्ट होतात. तसेच, ज्यासाठी हेतू आणावा लागतो अशा हेतूची अपेक्षा असणारा दोष 'नेय्यार्थ' दोषापेक्षा वेगळा नाही. ‘‘Devo voharatu klesaṃ, rāhukhinno divākaro’’ “देव (मेघ) क्लेशांचे वहन करो, जसा राहूने ग्रस्त केलेला सूर्य.” Iccādikaṃ asāmatthyābhidheyyādikaṃ ocityahīne saṅgahitanti ca. Jigucchaasabbhasaṃsūcakaatthantarakañca gāmmaṃ duppatītikare saṅgayhatīti ca. ( ) Sabandhapharusameveti ca. इत्यादी असमर्थ-अभिधेय इत्यादींचा 'औचित्यहीन' मध्ये समावेश होतो. आणि घृणास्पद व अश्लील अर्थ सूचित करणारे 'ग्राम्य' हे 'दुःप्रतीतिकर' मध्ये समाविष्ट केले जाते. आणि तसेच 'सबंधपरुष' (कठोर रचना) देखील. Ettha pana ocityahīnaduppatītikarānaṃ vākyatthadosattepi phandhapharusassa ca vākyadosatte padapadatthānaṃ dosato vākyameva duṭṭhaṃ siyā, vākyañca padehi viriccate, pade duṭṭhe vākyattho ca duṭṭho siyā. Padadosato vākyavākyatthānaṃ nānābhāvābhāvañāpanatthaṃ asāmatthiyābhidheyyādikaṃ padaṃ ocityahīnādivākyatthadosādīsu [Pg.98] anto kathitaṃ. Tathā hi purātanehi viruddhatthantarādīhi padehi viracitaṃ vākyaṃ viruddhantiādinā bahūni duṭṭhāni vākyāni dassitāni. ‘‘Harisamānayī’’ti ettha hapubbaṃ risa’mānayīti icchitatthā pari bhaṭṭhaṃ bhaṭṭhaṃ. Nānatthamappasiddhehi yuttaṃ guḷhaṃ, yathā ‘‘sakko sahassagū’’ti. Iti bhaṭṭhaguḷhatthādayo pasādālaṅkāraviruddhāti ca. येथे औचित्यहीन आणि दुःप्रतीतिकर हे वाक्यार्थाचे दोष असले तरी, आणि बंधपरुष (कठोर रचना) हा वाक्याचा दोष असला तरी, पद आणि पदाच्या अर्थाच्या दोषामुळे वाक्यच दोषयुक्त होते; कारण वाक्य हे पदांनी बनलेले असते, आणि पद दोषयुक्त असल्यास वाक्याचा अर्थही दोषयुक्त होतो. पदाच्या दोषामुळे वाक्य आणि वाक्यार्थ यांच्यात भिन्नता नाही हे दर्शवण्यासाठी, असमर्थ-अभिधेय इत्यादी पदांचा औचित्यहीन इत्यादी वाक्यार्थदोषांमध्ये अंतर्भाव करून सांगण्यात आले आहे. तसेच प्राचीन आचार्यांनी विरुद्ध-अर्थाच्या इत्यादी पदांनी रचलेले वाक्य 'विरुद्ध' इत्यादी म्हणून अनेक दोषयुक्त वाक्ये दर्शविली आहेत. 'हरिसमानयी' (harisamānayī) येथे 'ह' पूर्वी असून 'रिसमानयी' असा इच्छित अर्थापासून भ्रष्ट झालेला अर्थ होतो. अनेक अर्थ असणाऱ्या आणि अप्रसिद्ध शब्दांनी युक्त असलेले 'गूढ' असते, जसे की 'सक्को सहस्सगू' (हजार किरण असलेला इंद्र/सूर्य). अशा प्रकारे भ्रष्ट आणि गूढ अर्थ इत्यादी हे 'प्रसाद' अलंकाराच्या विरुद्ध आहेत. Vākyepi visandhikamihānupayogīti ca, vākyantaropagataṃ vākyaṃ vākyagabbhaṃ, vākyantarapadasammissaṃ ‘‘apāthyameso dissati, vejjaṃ khādatyanārata’’miccādikaṃ vākyasaṃkiṇṇañca byākiṇṇe samohitanti ca. वाक्यात देखील 'विसंधिक' (संधी नसलेले) हे येथे निरुपयोगी आहे, दुसऱ्या वाक्याच्या अंतर्गत आलेले वाक्य हे 'वाक्यगर्भ' असते, आणि दुसऱ्या वाक्याच्या पदांशी संमिश्र झालेले जसे की 'अपथ्यमेसो दिस्सति, वेज्जं खादत्यनारतं' (हा अपथ्य खाताना दिसतो, वैद्याला सतत खातो) इत्यादी 'वाक्यसंकीर्ण' हे 'व्याकीर्ण' दोषात समाविष्ट केले जाते. ‘‘Kācuyyāne mayā diṭṭhā, vallarī pañcapallavā; Pallave pallave mudhā, yassā kusumamañcarī’’ti. “कोणत्यातरी एका उद्यानात मी पाच पानांची एक वेल पाहिली; जिच्या प्रत्येक पानावर निरर्थकपणे फुलांचा गुच्छ होता.” Idamavācakaṃ paheḷikāya pamussitāsannissitanti ca, tattha ca kavinā uyyānasaddena gehaṃ, latāvācinā vallarīsaddena aṅganā, pallavasaddena karacaraṇadasanacchadā, mañcarīsaddena nakhasobhā dantakantiyo ca vattumicchitā, vākyatthepi paduminīnaṃ rattiyamunniddatādikaṃ viruddhaṃ virodhinilīnanti ca nātyanuññātā, na tu sabbathā pariccāgena. Esova evaṃ yathāvuttanayena niṭṭhāpito ayaṃ saṅkhepanayo eva kavīnaṃ paṇḍitajanānaṃ khedakaraṃ ‘‘kathaṃ nāma bandhepīdisaṃ sati santī’’ti evamāsuhanopajanaṃ paraṃ padadose asādhusandiddhapariyāya ñeyyaappatītatthaappayojaka dubbodhadesiyādikaṃ, vākyadose adhikaūnabhaggacchandādikaṃ, vākyatthadose upakkamopasaṃhāravisamañceti iccevamādikamaparampi dūsanaṃ atthi ce yadi bhaveyya, tampi bodhayitumavagametuṃ alaṃ samatthaṃ yathāvuttadosānusārena buddhimantehi sakkā ūhitunti. हे 'अवाचक' (अर्थ व्यक्त न करणारे) कोडे (प्रहेलिका) विस्मृती किंवा चुकीच्या संदर्भावर आधारित आहे. तेथे कवीला 'उद्यान' शब्दाने 'घर', लतावाचक 'वल्लरी' शब्दाने 'स्त्री', 'पल्लव' शब्दाने 'हात, पाय आणि ओठ', आणि 'मंजरी' शब्दाने 'नखांची शोभा व दातांची कांती' असे म्हणायचे आहे. वाक्यार्थामध्ये देखील कमळिणींचे रात्री उमलणे इत्यादी विरुद्ध असणे हे 'विरोधनिलीन' म्हणून पूर्णपणे मान्य नाही, परंतु सर्वथा त्याग करण्यायोग्यही नाही. अशा प्रकारे, यथावक्त पद्धतीने पूर्ण केलेला हा संक्षेप मार्गच कवींना आणि पंडितांना खेद निर्माण करणारा आहे की, 'रचनेत असे दोष असताना कसे काय बरे लिहावे?' अशी शंका उत्पन्न करणारा आहे. याशिवाय पददोषांमध्ये असाधु, संदिग्ध, पर्यायज्ञेय, अप्रतीतार्थ, अप्रयोजक, दुर्बोध, देशीय इत्यादी; वाक्यदोषांमध्ये अधिक, ऊन, भग्नच्छंद इत्यादी; आणि वाक्यार्थदोषांमध्ये उपक्रम-उपसंहार-विषम इत्यादी इतरही दोष जर असतील, तर ते देखील समजून घेण्यास हा संक्षेप मार्ग समर्थ आहे. यथावक्त दोषांच्या अनुषंगाने बुद्धिमान लोकांनी स्वतः तर्क करून ते समजून घ्यावे. Evaṃ [Pg.99] vadato ca ganthakārassāyamadhippāyo – ye dosā vibhāgaso na vuttā, te mayā ganthagāravabhayā saṅkhepitā, lakkhaṇato tu saṅgahitā. Na hi tesamantaṃ ko jahāpeti. असे म्हणणाऱ्या ग्रंथकाराचा हा अभिप्राय आहे की – जे दोष विभागवार सांगितले नाहीत, ते मी ग्रंथाच्या विस्ताराच्या भयाने संक्षिप्त केले आहेत, परंतु लक्षणानुसार त्यांचा समावेश केला आहे. कारण त्यांचा अंत कोण करू शकतो? Tattha saddasatthaviruddhamasādhu. Yaṃ kriyādinimittamupādāya atthantarepi vattate, taṃ saññābhāveneva payuttaṃ sandiddhaṃ, yathā ‘‘ravimhihimahā’’ti, idaṃ pana visesanatthe sādhu hoti. Pasiddhasaññāsaddassa pariyāyantarena parikappitapadaṃ pariyāyañeyyaṃ, yathā ‘‘vaḷavāmukhene’’ti ettha ‘‘assavanitānanena’’ iti. Yaṃ accantābyabhicārībhāvena visesyassa guṇaṃ vadati, taṃ appatītatthaṃ, yathā ‘‘kaṇhamasī’’ti. Adhigatatthānupayogaṃ appayojakaṃ, yathā ‘‘atiphenilaṃ sāgaramalaṅghī’’ti. ‘‘Manuññaddhanayo pāde, khādayo kani bhanti te’’ iccādiko dubbodho, kani kaññe khādayo gaggharikā. ‘‘Ime lāvaṇyatallā te, gallā lolavilocane’’iccādiko desiyo, tallo jalāsayaviseso, gallo kapolo. ‘‘Saggasevīnaṃ ripūnamitthīnamakaṅkaṇo pāṇi. Nettamanañjana’’ntiādikaṃ adhikaṃ. ‘‘Akaṅkaṇo pāṇī’’tiādinā vedhabyassa gammamānattā ‘‘saggasevīna’’nti adhikanti. Yattha vattabbassa ūnatā, taṃ ūnaṃ, yathā ‘‘tilokatilakaṃ muni’’ntiādi. Ettha ‘‘vandāmī’’ti ūnaṃ, chandobhaṅgānvitaṃ vaco bhaggacchandaṃ pākaṭaṃ. Ārambhāvasānena visamaṃ upakkamopasaṃhāravisamaṃ, taṃ pana āraddhakkamapariccāgenāparena nikkhipanaṃ veditabbaṃ. त्यामध्ये, व्याकरणशास्त्राच्या विरुद्ध असलेले ते 'असाधु' होय. जे क्रिया इत्यादी निमित्ताने दुसऱ्या अर्थातही वापरले जाते, ते संज्ञा (नाव) नसतानाही वापरल्यास 'संदिग्ध' होते, जसे की 'रविम्हिहिमहा' (ravimhihimahā); परंतु हे विशेषण अर्थात योग्य ठरते. प्रसिद्ध संज्ञेच्या शब्दाच्या पर्यायाने कल्पिलेले पद म्हणजे 'पर्यायज्ञेय' होय, जसे की 'वळवामुखेन' (vaḷavāmukhena) ऐवजी 'अस्सवनिताननेन' (घोड्याच्या स्त्रीच्या मुखाने) असे वापरणे. जे अत्यंत अव्यभिचारी भावाने विशेष्याचा गुण सांगते, ते 'अप्रतीतार्थ' होय, जसे की 'कण्हमसी' (kaṇhamasī - काळी राख/अग्नी). समजलेल्या अर्थासाठी निरुपयोगी असणारे ते 'अप्रयोजक' होय, जसे की 'अतिफेनिलं सागरमलङ्घी' (अतिशय फेसाळलेला समुद्र ओलांडला). 'मनुञ्ञद्धनयो पादे, खादयो कनि भन्ति ते' इत्यादी 'दुर्बोध' (समजण्यास कठीण) आहे, येथे 'कनि' म्हणजे कन्या आणि 'खादयो' म्हणजे घुंगरू. 'इमे लावण्यतल्ला ते, गल्ला लोलविलोचने' इत्यादी 'देशीय' (प्रांतिक) आहे, येथे 'तल्ल' म्हणजे विशिष्ट जलाशय आणि 'गल्ल' म्हणजे कपोल (गाल). 'सग्गसेवीनं रिपूनमित्थीनाम कङ्कणो पाणि, नेत्तमनञ्जनं' इत्यादी 'अधिक' (गरजेपेक्षा जास्त) आहे. 'अकङ्कणो पाणि' (हातात कडे नसणे) यावरून वैधव्य सूचित होत असल्याने 'सग्गसेवीनं' (स्वर्गवासी शत्रूंच्या) हा शब्द अधिकचा आहे. जेथे सांगण्याच्या गोष्टीची कमतरता असते, ते 'ऊन' होय, जसे की 'तिलोकतलिकं मुनिं' इत्यादी. येथे 'वंदामि' (मी वंदन करतो) हा शब्द कमी आहे. छंदोभंगाने युक्त असलेले वचन 'भग्नच्छंद' म्हणून स्पष्ट आहे. सुरुवातीच्या आणि शेवटाच्या विसंगतीमुळे जे विषम असते, ते 'उपक्रम-उपसंहार-विषम' होय; ते सुरू केलेल्या क्रमाचा त्याग करून दुसऱ्याच क्रमाने मांडणे असे समजावे. Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāṭīkāyaṃ अशा प्रकारे सुबोधालंकार ग्रंथाच्या 'महास्वामी' नावाच्या टीकेमध्ये Dosāvabodhaparicchedo. दोष-अवबोध नावाचा परिच्छेद समाप्त झाला. 67. Evaṃ ‘‘sodāharaṇametesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmyaha’’nti katapaṭiññānurūpaṃ sampādetvā idāni ‘‘katotre’’ccādinā nigamento dose saṅkhipati. Atra imasmiṃ adhikāre, [Pg.100] paricchede vā esaṃ dosānaṃ yathāvuttapadadosādīnaṃ pavaro lakkhaṇāvirodhalakkhiyato uttamo vibhāgo asaṅkarato vibhajanaṃ saṅkhepanayā vitthārāpaniyasaṅkhepakkamena mayā kato vutto esova yathāvutto eso saṅkhepakkamo eva kavīnaṃ viracayantānaṃ khedakaraṃ bandhasarīre īdisaṃ īdisappayogaṃ kathaṃ nāma karomīti evaṃ pavattakhedamuppādayantaṃ parampi asādhusandiddhādi aññampi dūsanamatthi ce, taṃ sabbaṃ bodhayituṃ bodhetuṃ alaṃ samattho hoti. Niyati avuttopi attho etenāti ca, saṅkhepo ca so nayo cāti viggaho. ६७. अशा प्रकारे 'मी उदाहरणांसह यांचे लक्षण सांगतो' या केलेल्या प्रतिज्ञेनुसार पूर्ण करून, आता 'कतोत्र' इत्यादी श्लोकाने समारोप करताना दोषांचा संक्षेप करतात. येथे या अधिकारात किंवा परिच्छेदात, या दोषांचा, म्हणजे यथावक्त पददोषादींचा श्रेष्ठ विभाग (लक्षणविरोधाच्या लक्ष्यावरून उत्तम विभागणी) न मिसळता संक्षेप मार्गाने, विस्ताराचा त्याग करून संक्षेप क्रमाने माझ्याद्वारे केला गेला आहे. हाच यथावक्त संक्षेप क्रम कवींना रचना करताना खेद निर्माण करणाऱ्या, 'रचनेच्या शरीरात असा असा प्रयोग कसा बरे करू?' असा खेद उत्पन्न करणाऱ्या, इतरही असाधु-संदिग्ध इत्यादी दोषांना समजून घेण्यास पूर्णपणे समर्थ आहे. न सांगितलेला अर्थही याने निश्चित केला जातो, आणि 'संक्षेप असलेला तोच मार्ग' असा याचा विग्रह आहे. Ihāniddiṭṭhaṃ येथे जे निर्दिष्ट केलेले नाही ‘‘Nihantu soyaṃ jalitaṃ, pataṅgo aripāvaka’’ntiādikaṃ “तो प्रज्वलित पतंग (सूर्य/कीटक) शत्रूरूपी अग्नीचा नाश करो” इत्यादी Akkhamatthantarādikaṃ viruddhatthantare anupatattā na vuttaṃ, ettha sūriyavācako pataṅgasaddo jotiriṅgaṇavācakopi hotīti vattumicchitaamittaggivināse asamatthaññattho hoti. अक्षम-अर्थांतर इत्यादी हे 'विरुद्ध-अर्थांतर' मध्ये समाविष्ट होत असल्याने सांगितले नाही. येथे सूर्यवाचक असलेला 'पतंग' शब्द काजवावाचक देखील होतो, त्यामुळे इच्छित असलेल्या शत्रूरूपी अग्नीचा नाश करण्यास तो असमर्थ असा दुसरा अर्थ देणारा ठरतो. ‘‘Vacanti gaṇḍi’’ccādikaṃ āgame appasiddhaṃ lakkhaṇamattena sādhiyaṃ. Appayuttapadādidoso kiliṭṭhapadadose antogadho hotīti na vutto. “वचन्ति गण्डि” इत्यादी आगम-विरोध हे केवळ लक्षणानेच सिद्ध केले जावे. अप्रयुक्त पद इत्यादी दोष हे क्लिष्ट पद दोषात समाविष्ट होत असल्याने सांगितले नाहीत. Gajahesāturaṅgakoñcanādādisambandhadūsitañca. Jināgamādīsu pasiddharūpakkhandhādikamaññatra payuttamappatītannāmātīdaṃ dvayaṃ yathākkamaṃ lokavirodhamāgamavirodhañca hotīti virodhipade antogadhaṃ hoti. Hetvapekkhaṃ ānetabbahetuttā neyye antogadhanti na vuttaṃ. हत्तीची गर्जना, घोड्याचे खिंकाळणे आणि क्रौंच पक्षाचा आवाज इत्यादींच्या चुकीच्या संबंधाने दूषित झालेले; आणि जिनागम (बुद्धवचन) इत्यादींमध्ये प्रसिद्ध असलेले रूपस्कंध इत्यादी इतर ठिकाणी वापरल्यास त्याला 'अप्रतीत' (अपरिचित) म्हटले जाते. हे दोन्ही अनुक्रमे 'लोकविरोध' आणि 'आगमविरोध' ठरतात, म्हणून त्यांचा 'विरोधी' या दोषामध्ये अंतर्भाव होतो. हेतूची अपेक्षा असणारे आणि सिद्ध करण्यासाठी हेतू आणावा लागणारा असल्यामुळे, त्याला 'नेय्य' (नेयार्थ) मध्ये समाविष्ट केले आहे असे म्हटले नाही. ‘‘Devo voharatu klesaṃ, rāhukhinno divākaro’’ “देव (मेघ) क्लेश दूर करो, (परंतु) सूर्य राहूने ग्रस्त आहे.” Iccādikaṃ asamatthābhidhāyiccādi ocityahīne antogadhanti na vuttaṃ. Ettha divākaro sayaṃ rāhugahito aññesaṃ kilesāpanayane [Pg.101] asamatthoti tamasāmatthiyaṃ visesanabhūtena ‘‘rāhukhinno’’ti padena ñāyati. इत्यादींना 'असमर्थ-अभिधायी' (असमर्थ वाचक) म्हटले जाते, त्यांचा 'औचित्यहीन' मध्ये अंतर्भाव होतो असे म्हटले नाही. येथे सूर्य स्वतः राहूने ग्रस्त असल्यामुळे इतरांचे क्लेश दूर करण्यास असमर्थ आहे, ही त्याची असमर्थता 'राहूखिन्न' (राहूने ग्रस्त) या विशेषण रूपातील पदावरून समजते. Jigucchāvamaṅgalaasabbhānaṃ tiṇṇamaññatrassa jotakaṃ vācakaṃ vā atthantaraṃ vā gāmmaṃ duppatītikarattā vākyatthagāmmadoseyeva antogadhanti na vuttaṃ. Duruccāraṇabhūtalakkhaṇaṃ kaṭṭhaṃ bandhapharusato abyatirittanti na vuttanti. ‘‘Harisamānayī’’ti vattabbe hapubbaṃ risa’mānayiiccādikaṃ icchitatthato paribhaṭṭhattā bhaṭṭhañca ‘‘sakko sahassagū’’iccādikaṃ apasiddhavisaye pariyuttaguḷhañceti ime atthaguḷhādayo pasādālaṅkāraviruddhattā pasādaguṇādāneneva pariccattāti na vuttaṃ. Ettha hi sahassaṃ gāvo cakkhūni assāti sahassagūti sakkassa nāmaṃ guḷhaṃ nāma hoti. जुगुप्सा (घृणा), अमंगल आणि असभ्य या तिन्हींपैकी एकाचे द्योतक, वाचक किंवा अन्य अर्थ असणारे 'ग्राम्य' पद समजण्यास कठीण असल्यामुळे, त्याचा 'वाक्यार्थ-ग्राम्य' दोषामध्येच अंतर्भाव होतो असे म्हटले नाही. उच्चारण्यास कठीण असणारे 'कष्ट' पद हे 'बंधपरुष' (रचनेची कठोरता) पेक्षा भिन्न नसल्यामुळे त्याचा वेगळा उल्लेख केला नाही. “हरिसमानयी” (हरीला घेऊन ये) असे म्हणायचे असताना, 'ह' पूर्वी ठेवून 'रिसमानयी' इत्यादी म्हणणे हे इच्छित अर्थापासून भ्रष्ट झाल्यामुळे 'भ्रष्ट' दोष आहे; आणि “सक्क (इंद्र) हा सहस्सगू आहे” इत्यादी अप्रसिद्ध विषयात वापरलेले 'गूढ' पद आहे. हे 'अर्थगूढ' इत्यादी दोष 'प्रसाद' अलंकाराच्या विरुद्ध असल्यामुळे, 'प्रसाद गुणा'चा स्वीकार केल्यानेच त्यांचा त्याग होतो, म्हणून त्यांचा वेगळा उल्लेख केला नाही. कारण येथे 'ज्याला हजार डोळे (किंवा किरण) आहेत तो सहस्सगू' हे शक्राचे नाव अत्यंत गूढ आहे. Vākyadosepi visandhivākyaṃ idha anupayogittā na vuttaṃ. Vākyamajjhapatitavākyayuttaṃ vākyagabbhañca, vākyantarapadasammissaṃ. वाक्यदोषांमध्ये देखील 'विसंधी वाक्य' येथे निरुपयोगी असल्यामुळे सांगितले नाही. वाक्याच्या मध्ये दुसरे वाक्य आल्यास त्याला 'वाक्यगर्भ' म्हणतात, आणि दुसऱ्या वाक्यातील पदांचे मिश्रण झाल्यास त्याला 'वाक्यसंकीर्ण' म्हणतात. ‘‘Apāthyameso dissati, vejjaṃ khādatyanārataṃ’’ “हा अपथ्य (अहितकारक) सांगताना दिसतो, वैद्याला सतत खातो (त्रास देतो).” Iccādikaṃ vākyasaṃkiṇṇañca byākiṇṇe antogadhanti na vuttaṃ. Ettha eso bhisakko anārataṃ niccaṃ apāthyaṃ rogassa ahitaṃ dissati vadati. Eso rogī anārataṃ satataṃ apāthyaṃ ahitaṃ khādati. Vejjaṃ bhisakkaṃ dissati kujjhati. Evaṃ anekavākyehipi sandhivākyaṃ saṃkiṇṇaṃ nāma. इत्यादी 'वाक्यसंकीर्ण' दोषाचा 'व्याकीर्ण' दोषामध्ये अंतर्भाव होतो असे म्हटले नाही. येथे “हा वैद्य सतत रोगासाठी अहितकारक असणारे अपथ्य सांगतो. हा रोगी सतत अपथ्य खातो. वैद्याला पाहून रागवतो.” अशा प्रकारे अनेक वाक्यांच्या मिश्रणाने बनलेल्या वाक्याला 'संकीर्ण' म्हणतात. ‘‘Kācuyyāne mayā diṭṭhā, vallarī pañcapallavā; Pallave pallave mudhā, yassā kusumamañcarī’’ti. “कोणत्यातरी उद्यानात मी पाच पानांची एक लता पाहिली; जिच्या प्रत्येक पानावर निरर्थकपणे फुलांचा गुच्छ होता.” Idamavācakaṃ paheḷikāsu pamussitāsannissitamiti na vuttaṃ. Nanu cettha attanā paheḷikāya adassitattā avācakassa pamussitāya antogadhakaraṇaṃ asiddhena asiddhasādhananti? Nayidamevaṃ, ‘‘upekkhiyanti sabbāni, sissakhedabhayā mayā’’ti ca upari kiliṭṭhapadadosaparihāre ‘‘paheḷikāyamāruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā’’ti ceti iminā [Pg.102] purātanehi niddiṭṭhasoḷasapaheḷikāyopi dassitāti siddhena asiddhasādhanaṃ hoti. Tattha kavinā uyyānasaddena gehañca latāpariyāyavallarīsaddena aṅganā ca pallavasaddena karacaraṇādharā ca mañcarīsaddena nakhadantakantiyo ca vattumicchitā. हे 'अवाचक' पद कोड्यांमध्ये 'प्रमुषित' (विसरलेल्या) वर आधारित असल्यामुळे सांगितले नाही. शंका: येथे स्वतः कोड्याचे प्रदर्शन न केल्यामुळे, 'अवाचक' पदाचा 'प्रमुषित' मध्ये अंतर्भाव करणे हे 'असिद्धाने असिद्ध साध्य करणे' होणार नाही का? उत्तर: असे नाही, कारण “शिष्यांच्या त्रासाच्या भीतीने मी या सर्वांची उपेक्षा केली आहे” आणि पुढे क्लिष्ट पददोषाच्या परिहारासाठी “कोड्यांमध्ये आलेली क्लिष्टता दोषयुक्त मानली जात नाही” असे म्हटले आहे. याद्वारे प्राचीन आचार्यांनी दर्शविलेल्या सोळा प्रकारच्या कोड्यांचेही स्पष्टीकरण होत असल्यामुळे, हे सिद्धानेच सिद्ध होते. त्या कोड्यामध्ये कवीला 'उद्यान' शब्दाने 'घर', 'वल्लरी' (लता) शब्दाने 'स्त्री', 'पल्लव' शब्दाने 'हात, पाय व ओठ' आणि 'मंजरी' शब्दाने 'नखे व दातांची कांती' असे सुचवायचे आहे. Vākyatthadosepi paduminīnaṃ rattiyaṃ pabujjhanādikaṃ viruddhaṃ virodhipadeyeva antogadhattā na vuttanti dassetuṃ ‘‘katotra saṅkhepanayā’’ti vuttaṃ, na pana tesaṃ sabbathā pariccattattāti. Ettha ocityahīnaduppatītikarānaṃ dvinnaṃ vākyatthadosatte sati bandhapharusassa vākyadosatte sati virodhino padadosatte sati ‘‘asamatthābhidhāyi’’ādipadaṃ, ‘‘jigucchādittayapakāsakā’’dipadaṃ, kaṭṭhapadaṃ, paduminīnaṃ rattiyaṃ phullatādi vākyatthañceti ime cattāro dosā bhinnajātikesu ocityādīsu kathaṃ saṅgahitāti? Saccaṃ, tathāpi padānaṃ duṭṭhatte sati vākyavākyatthānamaduṭṭhatā nāma natthīti padadosena sandhivākyavākyatthadosānamanaññattaṃ sissānaṃ ñāpanatthaṃ padadosādikaṃ vākyatthadosādīsu saṅgahitanti veditabbaṃ. Imināyeva purātanehi viruddhatthantarādipadehi vicaritaṃ vākyaṃ viruddhantiādinā duṭṭhāni bahūni vākyāni dassitānīti daṭṭhabbaṃ. वाक्यार्थदोषांमध्ये देखील कमळिणींचे रात्री उमलणे इत्यादी विरुद्ध गोष्टींचा 'विरोधी' पददोषामध्येच अंतर्भाव होत असल्यामुळे ते सांगितले नाही, हे दर्शवण्यासाठी “येथे संक्षेप मार्ग केला आहे” असे म्हटले आहे, परंतु त्यांचा पूर्णपणे त्याग केला आहे असे नाही. येथे 'औचित्यहीन' आणि 'दुष्प्रतीतिकर' हे दोन वाक्यार्थदोष असताना, 'बंधपरुष' हा वाक्यदोष असताना आणि 'विरोधी' हा पददोष असताना; “असमर्थ-अभिधायी” इत्यादी पद, “जुगुप्सा इत्यादी तिन्हींचे प्रकाशक” इत्यादी पद, “कष्ट” पद आणि “कमळिणींचे रात्री उमलणे” इत्यादी वाक्यार्थ, हे चार दोष भिन्न जातीच्या औचित्य इत्यादींमध्ये कसे समाविष्ट केले गेले? हे खरे आहे, तरीही पदांमध्ये दोष असल्यास वाक्य आणि वाक्यार्थ दोषरहित असू शकत नाहीत. म्हणून पददोषामुळे संधिव्याकरण आणि वाक्यार्थदोषांचे अभिन्नत्व शिष्यांना समजण्यासाठी, पददोषादींचा वाक्यार्थदोषादींमध्ये अंतर्भाव केला आहे असे समजावे. याच कारणाने प्राचीन आचार्यांनी 'विरुद्ध', 'अर्थांतर' इत्यादी पदांनी युक्त असलेल्या वाक्याला 'विरुद्ध वाक्य' इत्यादी म्हणून अनेक दोषयुक्त वाक्ये दर्शविली आहेत, असे समजावे. Imāyeva gāthāya ‘‘tamatthi ce khedakaraṃ parampī’’ti ettha parasaddenaasādhusandiddhapariyāyañeyyāppatītatthaappayojaka- dubbodhadesiyādipadadose ca adhikaūnabhaggacchandādivākyadose ca upakkamopasaṃhāravisamasaṅkhāte vākyatthadose ca pariggaṇhāti. Ettha saddasatthaviruddhamasādhu nāma. Kriyānipphattikāraṇamupādāya atthantare pavattanāmaṃ visesanatthena vinā saññābhājane payuttaṃ sandiddhaṃ nāma, yathā ‘‘ravimhi himahā’’ti. Ettha himahā ravīti visesane kate doso [Pg.103] natthi. Pasiddhasaññāsaddassa pariyāyanāmena kappitapadaṃ pariyāyañeyyaṃ nāma, yathā ‘‘vaḷavāmukhassa assavanitānana’’nti. Atisayā vinā bhāvitatthena visesyassa guṇavācakaṃ padaṃ appatītatthaṃ nāma, yathā ‘‘kaṇhamasī’’ti. Adhigatattānupayogipadaṃ appayojakaṃ nāma, yathā ‘‘atiphenilaṃ sāgaramalaṅghī’’ti. Appasiddhavacanaṃ dubbodhaṃ nāma, yathā– याच गाथेतील “जर ते क्लेशकारक असेल तर इतरही...” यातील 'पर' (इतर) शब्दाने असाधू (अपशब्द), संदिग्ध, पर्यायज्ञेय, अप्रतीतार्थ, अप्रयोजक, दुर्बोध, देशीय इत्यादी पददोषांचे; अधिक, ऊन (कमी), भग्नच्छंद इत्यादी वाक्यदोषांचे; आणि उपक्रम-उपसंहार-विषम-संख्यात इत्यादी वाक्यार्थदोषांचे ग्रहण केले जाते. येथे व्याकरणशास्त्राच्या विरुद्ध असणाऱ्याला 'असाधू' म्हणतात. क्रिया पूर्ण होण्याचे कारण घेऊन दुसऱ्या अर्थात प्रवृत्त होणारे नाव, विशेषण अर्थाशिवाय केवळ संज्ञेसाठी वापरल्यास त्याला 'संदिग्ध' म्हणतात, जसे की “रविमहि हिमहा” (सूर्यामध्ये बर्फ नष्ट करणारा). येथे “हिमहा रवी” (बर्फ नष्ट करणारा सूर्य) असे विशेषण केल्यास दोष राहत नाही. प्रसिद्ध संज्ञा शब्दाच्या पर्यायी नावाने कल्पिलेल्या पदाला 'पर्यायज्ञेय' म्हणतात, जसे की “वडवामुखाला 'अश्ववनितानन' (घोडीचे तोंड) म्हणणे”. अतिशयोक्तीशिवाय केवळ सामान्य अर्थात विशेष्याचे गुणवाचक पद वापरल्यास त्याला 'अप्रतीतार्थ' म्हणतात, जसे की “कृष्णमसी” (काळी शाई). प्राप्त झालेल्या अर्थासाठी निरुपयोगी असणाऱ्या पदाला 'अप्रयोजक' म्हणतात, जसे की “अतिशय फेसाळलेला समुद्र ओलांडला”. अत्यंत अप्रसिद्ध वचनाला 'दुर्बोध' म्हणतात, जसे की– ‘‘Manuññaddhanayo pāde, khādayo kani bhanti te’’ti. “हे कन्ये! तुझ्या पायातील मनोहर आवाज करणारे घुंगरू शोभून दिसत आहेत.” Kani he kaññe te tavapāde manuññaddhanayo manoharasaddasamannāgatā khādayo gaggharikā bhanti dibbantīti. Kismiñci deseyeva siddhanāmaṃ desiyaṃ nāma. Yathā– 'कनी' म्हणजे हे कन्ये! 'ते' म्हणजे तुझ्या पायात, 'मनुज्ञध्वनी' म्हणजे मनोहर आवाजाने युक्त असलेले, 'खादयो' म्हणजे घुंगरू (घागरी) 'भांती' म्हणजे शोभून दिसतात (चमकतात). एखाद्या विशिष्ट प्रदेशातच प्रसिद्ध असलेल्या नावाला 'देशीय' म्हणतात. जसे की– ‘‘Ime lāvaṇyatallā te, gallā lolavilocane’’ti. “हे चंचल डोळ्यांच्या कन्ये! तुझे हे गाल लावण्ययुक्त तलाव आहेत.” He lolavilocane te tava ime gallā kapolā lāvaṇyatallā manuññatallā jalāsayavisesā bhavanti. Kenaci lesena pakāsitamatthamupādāya payuttamadhikaṃ nāma. Yathā– हे चंचल डोळ्यांच्या कन्ये! तुझे हे गाल (कपोल) लावण्यतल्ल म्हणजे मनोहर जलाशयासारखे आहेत. कोणत्यातरी निमित्ताने प्रकाशित झालेला अर्थ घेऊन वापरलेल्या अधिक पदाला 'अधिक' म्हणतात. जसे की– ‘‘Tvayi rājati rājinda, ripūnaṃ saggasevinaṃ; Thīnaṃ akaṅkaṇo pāṇi, siyā nettamanañjana’’nti. “हे राजाधिराज! तू राज्य करत असताना, स्वर्गात गेलेल्या शत्रूंच्या स्त्रियांचे हात कंकणरहित आणि डोळे काजळरहित झाले आहेत.” Ettha ‘‘akaṅkaṇo pāṇi, nettamanañjana’’nti imināyevathīnaṃ vidhavattaṃ gamyamānaṃ hotīti tappakāsanatthaṃ payuttaṃ ‘‘saggasevina’’nti idaṃ adhikaṃ nāma. Vattabbayuttato ūnaṃ vākyaṃ ūnaṃ nāma. ‘‘Tilokatilakaṃ muni’’nti ettha ‘‘vandāmī’’ti vattabbassa avuttattā ūnaṃ. Chandohānisaṃyuttaṃ bhaggacchandaṃ nāma. Idaṃ tesaṃ tesaṃ chandānaṃ akkharagaṇanato ūnādhikavasena pākaṭaṃ hoti. Ādyantato visamaṃ upakkamopasaṃhāravisamaṃ nāma. Idaṃ āraddhakkamaṃ pariccajitvā kamantarena niyamanti veditabbaṃ. येथे 'अकंकणो पाणि, नेत्तममंजनं' (कंकणरहित हात, अंजनरहित डोळे) यानेच स्त्रियांचे वैधव्य सूचित होत असताना, ते प्रकट करण्यासाठी वापरलेले 'सग्गसेविनं' (स्वर्गसेवन करणारी) हे 'अधिक' नावाचा दोष आहे. सांगण्यास योग्य असलेल्या भागापेक्षा कमी असलेले वाक्य 'ऊन' (न्यून) नावाचा दोष आहे. 'तिलोकतितकं मुनिं' (त्रिलोकतिलक मुनींना) येथे 'वंदामि' (मी वंदन करतो) हे सांगण्याजोगे पद न म्हटल्यामुळे हे 'ऊन' (न्यून) आहे. छंदाच्या हानीने युक्त असणे म्हणजे 'भग्नच्छंद' होय. हे त्या त्या छंदांच्या अक्षरांच्या आणि गणांच्या कमी-अधिकतेमुळे स्पष्ट होते. सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत विषम असणे म्हणजे 'उपक्रमोपसंहारविषम' होय. हे सुरू केलेला क्रम सोडून दुसऱ्या क्रमाने नियमन करणे होय असे समजावे. Iti subodhālaṅkāranissaye अशा प्रकारे 'सुबोधालंकार-निस्यय' मध्ये Paṭhamo paricchedo. पहिला परिच्छेद. 2. Dosaparihārāvabodhaparicchedavaṇṇanā २. दोषपरिहार-अवबोध परिच्छेदाचे वर्णन. 68. ६८. Kadāci kavikosallā, virodho sakalopya’yaṃ; Dosasaṅkhyamatikkamma, guṇavīthiṃ vigāhate. कधीकधी कवीच्या कौशल्यामुळे, हा सर्व विरोध दोषांची संख्या (दोषत्व) ओलांडून गुणांच्या मार्गात प्रवेश करतो. 69. ६९. Tena vuttavirodhāna-mavirodho yathā siyā; Tathā dosaparihārā-vabodho dāni nīyate. त्यामुळे, सांगितलेल्या विरोधांचा अविरोध (दोषरहितता) जसा होईल, तसा दोषपरिहाराचा बोध आता प्रस्तुत केला जात आहे. 68-69. Iccevaṃ [Pg.104] dosavibhāgaṃ paricchijja idāni yathāvuttadosaparihārakkamamupadisitumāha ‘‘kadācī’’tyādi. Sakalopi ayaṃ virodho viruddhatthantarādikato na koci eko eva dosesu, dosānaṃ vā saṅkhyaṃ gaṇanaṃ dosabhāvaṃ atikkamma paricchijja guṇānaṃ vīthiṃ padaviṃ guṇasabhāvataṃ vigāhate abbhupagacchati kadāci, na sabbadā. Kavino payujjakassa kosallā tādisavisayapariggahalakkhaṇanepuññakāraṇā, na tu yathā tathā ceti. ‘‘Tene’’ccādi. Yenevaṃ, tena kāraṇena vuttānaṃ viruddhatthantarādīnaṃ virodhānaṃ yathā yena pakārena avirodho niddosatā siyā bhaveyya, tathā tena pakārena dosānaṃ parihāro dūrīkaraṇaṃ avabujjhati ñāyati etenāti avabodho, tassa avabodho, tannāmiko paricchedo idāni nīyate ānīyate vuccateti attho. ६८-६९. अशा प्रकारे दोषांचे वर्गीकरण निश्चित करून, आता सांगितलेल्या दोषांच्या परिहाराचा क्रम उपदेश करण्यासाठी 'कदाचि' इत्यादी म्हटले आहे. हा सर्व विरोध (विरुद्धार्थता इत्यादींमुळे होणारा) दोषांमधील कोणताही एकच नव्हे, तर दोषांची संख्या म्हणजे गणना किंवा दोषभाव ओलांडून (निश्चित करून) गुणांच्या मार्गावर, म्हणजेच गुणांच्या पदावर किंवा गुणस्वभावामध्ये कधीतरी प्रवेश करतो (स्वीकारतो), नेहमी नाही. हे कवीच्या (रचनाकाराच्या) कौशल्यामुळे, म्हणजेच तशा विषयाचे ग्रहण करण्याच्या निपुणतेच्या कारणामुळे होते, सहजपणे नाही. 'तेन' इत्यादी. ज्या कारणाने असे आहे, त्या कारणाने सांगितलेल्या विरुद्धार्थता इत्यादी विरोधांचा ज्या प्रकारे अविरोध (दोषरहितता) होईल, त्या प्रकारे दोषांचा परिहार (दूर करणे) ज्याद्वारे समजला जातो तो 'अवबोध' होय, त्याचा अवबोध करून देणारा त्या नावाचा परिच्छेद आता आणला जात आहे (सांगितला जात आहे) असा अर्थ आहे. 68-69. Evaṃ dosavibhāgaṃ paricchinditvā idāni yathāvuttadosānaṃ parihāratthamārabhanto ‘‘kadācī’’tyādimāha. Sakalopi ayaṃ virodho padadosādiko dosasaṅkhyaṃ dosānaṃ, dosesu vā gaṇanaṃ dosabhāvaṃ atikkamma kadāci kavikosallā kavino byākaraṇābhidhānachandoalaṅkatiādīsu paricayalakkhaṇena paññāpāṭavena yato guṇavīthiṃ guṇapadaviṃ kevalaṃ guṇasabhāvaṃ vigāhate abbhupagacchati, tena kāraṇena vuttavirodhānaṃ yathāvuttapadadosādivirodhānaṃ avirodho aviruddhatā yathā [Pg.105] siyā yena pakārena bhaveyya, tathā tena pakārena dosaparihārāvabodho yathāvuttapadadosādisambandhino pariharaṇakkamassa avabodhakāraṇattā tannāmikaparicchedo idāni laddhāvasare nīyate vuccate. Yathāvuttadosā kavisāmatthiyena niddosattaṃ bhajanti, tassa sāmatthiyassa upadesaṃ dassāmāti adhippāyo. ६८-६९. अशा प्रकारे दोषांचे वर्गीकरण निश्चित करून, आता सांगितलेल्या दोषांच्या परिहारासाठी प्रारंभ करताना 'कदाचि' इत्यादी म्हटले आहे. हा सर्व विरोध (पददोष इत्यादी) दोषांची संख्या म्हणजे दोषांची गणना किंवा दोषभाव ओलांडून, कधीतरी कवीच्या कौशल्यामुळे—म्हणजेच कवीच्या व्याकरण, अभिधान (कोश), छंद, अलंकार इत्यादींमधील परिचयरूप प्रज्ञा-चातुर्यामुळे—गुणांच्या मार्गात, म्हणजेच गुणांच्या पदावर किंवा केवळ गुणस्वभावामध्ये प्रवेश करतो (स्वीकारतो). त्या कारणाने, सांगितलेल्या विरोधांचा (म्हणजेच सांगितलेल्या पददोषादी विरोधांचा) अविरोध (दोषरहितता) ज्या प्रकारे होईल, त्या प्रकारे दोषपरिहार-अवबोध—म्हणजेच सांगितलेल्या पददोषादींशी संबंधित परिहार-क्रमाचा बोध करून देणारा असल्यामुळे त्या नावाचा परिच्छेद—आता योग्य संधी मिळाल्यावर सादर केला जात आहे (सांगितला जात आहे). सांगितलेले दोष कवीच्या सामर्थ्याने दोषरहितता प्राप्त करतात, त्या सामर्थ्याचा उपदेश आम्ही दाखवू, असा अभिप्राय आहे. Padadosaparihāravaṇṇanā पददोष-परिहाराचे वर्णन. Tattha viruddhatthantarassa parihāro yathā – त्यामध्ये विरुद्धार्थाच्या (विरुद्धार्थता दोषाच्या) परिहाराचे उदाहरण खालीलप्रमाणे आहे – 70. ७०. Vindantaṃ pākasālīnaṃ, sālīnaṃ dassanā sukhaṃ; Taṃ kathaṃ nāma megho’yaṃ, visado sukhaye janaṃ. पिकलेल्या भाताची शेते (किंवा लज्जाशील स्त्रिया) पाहिल्याने सुख मिळवणाऱ्या त्या माणसाला हा शुभ्र (किंवा विष देणारा) मेघ कसा बरे सुखी करेल? 70. ‘‘Vindanta’’miccādi. Pākena pariṇatabhāvena sālīnaṃ yuttānaṃ, manuññānaṃ vā sālīnaṃ rattasāliādīnaṃ sālijātīnaṃ dassanā sukhaṃ cetasikaṃ somanassaṃ vindantaṃ taṃ janaṃ visado ayaṃ megho ambudo kathaṃ nāma sukhayeti. Ettha tādisassa janassa asukhappadānaṃ garaḷassa meghassānurūpanti viruddhatthantaratā parihaṭā. ७०. 'विंदन्तं' इत्यादी. पाकाने (पिकलेल्या अवस्थेने) युक्त असलेल्या, किंवा सुंदर अशा तांबड्या तांदळादी (रक्तशालि इत्यादी) भाताच्या जातींच्या दर्शनाने सुख (मानसिक आनंद/सौमनस्य) मिळवणाऱ्या त्या माणसाला हा 'विसद' (शुभ्र किंवा विष देणारा) मेघ (ढग) कसा बरे सुखी करेल? येथे अशा माणसाला सुख न देणे हे विषारी (गरळयुक्त) मेघाला अनुरूपच आहे, अशा प्रकारे 'विरुद्धार्थता' हा दोष दूर केला गेला आहे. 70. Tattha viruddhatthantarassa parihāro yathā evaṃ. ‘‘Vindanti’’ccādi. Pākasālīnaṃ pariṇāmena yuttānaṃ, manuññānaṃ vā sālīnaṃ rattasāliādīnaṃ dassanā dassanahetu sukhaṃ cetasikasomanassaṃ vindantaṃ anubhontaṃ taṃ janaṃ taṃ kassakajanaṃ visado jaladāyako ayaṃ megho kathaṃ nāma sukhaye, na sukhayateva. Tādisassa janassa dukkhadānaṃ garaḷadāyakassa meghassāpi anurūpamiti viruddhaññattho apanīto hoti. Pākena sālinoti viggaho. Sukhaṃ karotīti sukhayeti nāmadhātu. ७०. त्यामध्ये विरुद्धार्थाच्या परिहाराचे उदाहरण अशा प्रकारे आहे. 'विंदन्ति' इत्यादी. पाकाने (पिकण्याने) युक्त असलेल्या, किंवा सुंदर अशा तांबड्या तांदळादी भाताच्या जातींच्या दर्शनामुळे सुख (मानसिक सौमनस्य) मिळवणाऱ्या, अनुभवणाऱ्या त्या माणसाला—त्या शेतकरी माणसाला—हा 'विसद' (जल देणारा किंवा विष देणारा) मेघ कसा बरे सुखी करेल? तो सुखी करतच नाही. अशा माणसाला दुःख देणे हे विष देणाऱ्या मेघालाही अनुरूपच आहे, अशा प्रकारे विरुद्ध अर्थ दूर केला जातो. 'पाकेन शालिनः' (पाकेन शालिनो) असा विग्रह आहे. 'सुखं करोति' या अर्थी 'सुखये' हा नामधातू आहे. Yathā vā – किंवा जसे – 71. ७१. Vināyakopi [Pg.106] nāgosi,Gotamopi mahāmati; Paṇītopi rasāpeto,Cittā me sāmi te gati. हे स्वामी! आपण विनायक (गरुड किंवा बुद्ध) असूनही नाग (सर्प किंवा निष्पाप) आहात; आपण गोतम (हीन पशू किंवा बुद्ध) असूनही महामती (महाबुद्धीमान) आहात; आपण प्रणीत (मधुर किंवा उत्तम) असूनही रसापेत (रसरहित किंवा रागादी रसांपासून मुक्त) आहात; आपली गती (लीला/अवस्था) माझ्यासाठी आश्चर्यकारक आहे. 71. ‘‘Vināyakopi’’ccādi. Vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako, garuḷo, satte vinetīti vināyako, vuddho, bhagavā ca. Tattha yadā vināyako garuḷo, tadā tu nāgo pannagosīti viruddhaṃ, pakkhantare tvaviruddhaṃ bhagavato āgussa rāgādino abhāvato. Imesaṃ gunnaṃ atisayena go gotamo hīnapasu, gotamavaṃsāvatiṇṇattā gotamo bhagavā ca. Hīnapasu ca tvaṃ mahāmati asīti viruddhaṃ accantahīnapasuno mahatiyā paññāya abhāvato. Pakkhantare tu na byāghāto. Paṇīto madhuro raso, uttamo ca sugato. Tattha madhurarasato apeto apagatosīti virujjhati, bhagavato tu rasehi siṅgārādīhi apetoti yujjati. Me mama. Sāmīti āmantanaṃ. Te tava gati pavatti cittā abbhutāti. Ettha viruddhatthantaraṃ virodhālaṅkāraṃ silāghanīyanti tena taṃ parihaṭaṃ. ७१. 'विनायकोपि' इत्यादी. 'वी' म्हणजे पक्ष्यांचा नायक तो गरुड; प्राण्यांचे दमन (विनय) करतो तो विनायक, म्हणजेच बुद्ध आणि भगवान होय. तेथे जेव्हा 'विनायक' म्हणजे गरुड असा अर्थ घेतला जातो, तेव्हा 'नाग' म्हणजे सर्प असा विरोध होतो; परंतु दुसऱ्या बाजूने (भगवंतांच्या पक्षात) विरोध होत नाही, कारण भगवंतांच्या ठिकाणी 'आगु'चा (पापाचा किंवा रागादींचा) अभाव असतो. या गाईंमध्ये अतिशय श्रेष्ठ अशी 'गो' म्हणजे गोतम (हीन पशू), आणि गौतम वंशात अवतीर्ण झाल्यामुळे 'गोतम' म्हणजे भगवान बुद्ध होय. 'तू हीन पशू असून महामती (महाबुद्धीमान) आहेस' हा विरोध आहे, कारण अत्यंत हीन पशूमध्ये महान प्रज्ञेचा अभाव असतो. परंतु दुसऱ्या बाजूने (भगवंतांच्या पक्षात) कोणताही व्याघात (विरोध) होत नाही. 'प्रणीत' म्हणजे मधुर रस, आणि उत्तम असा सुगत (बुद्ध). तेथे 'तू मधुर रसापासून दूर गेला आहेस' असा विरोध होतो, परंतु भगवंतांच्या बाबतीत शृंगारादी रसांपासून मुक्त (अपेतो) असणे योग्यच ठरते. 'मे' म्हणजे माझे. 'सामि' हे संबोधन आहे. 'ते' म्हणजे आपली 'गती' (प्रवृत्ती) 'चित्ता' म्हणजे अद्भुत आहे. येथे 'विरुद्धार्थता' हा दोष प्रशंसनीय अशा 'विरोधाभास अलंकारा'मध्ये बदलतो, त्यामुळे तो दोष दूर केला गेला आहे. 71. Yathā vā uttadosassa parihāro īdiso vā. ‘‘Vināyako’’ccādi. He sāmi tvaṃ vināyakopi garuḷopi nāgosi pannago asi. No ce, vināyakopi satte vinento eva nāgosi nikkileso asi. Gotamopi pasutamopi mahāmati mahāpaññavāsi. No ce, gotamopi gottato gotamoyeva mahāmati mahāpaññavāsi. Paṇītopi madhuropi rasāpeto madhurarasato apagatosi. No ce, paṇītopi uttamo eva rasāpeto siṅgārādirasato apagatosi. Te tuyhaṃ gati pavatti me mayhaṃ cittā acchariyā. [Pg.107] Ettha garuḷassa nāgattañca pasutamassa paññavantattañca paṇītassa nirasattañca viruddhaṃ, tathāpi aññapakkhassa aviruddhattā viruddhatthantaradoso pasatthena viruddhālaṅkārena nirākato. Vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako, garuḷo. Satte vinetīti vināyako, buddho. Natthi āgu etassāti nāgo, buddho. Gunnamatisayena gotamo, pasu. Mahatī mati assāti mahāmati, buddho. Padhānattaṃ nīto paṇīto, madhuro raso. Rasato apetoti rasāpeto, buddhoti viggaho. ७१. किंवा जसे कथित दोषाचे परिहार (निवारण) असे आहे. "विनायको" इत्यादी. "हे स्वामी! आपण विनायक (विशिष्ट नायक/पक्षीराज) आहात, गरुड आहात, नाग आहात आणि सर्प आहात. जर असे नसेल, तर विनायक (प्राण्यांना विनीत करणारे/मार्गदर्शन करणारे) असूनही प्राण्यांना विनीत करणारेच आहात, नाग (पापरहित) असून निष्किलेश आहात. आपण गोतम (उत्कृष्ट बैल) असूनही पशुतुल्य आहात, महामती आणि महाप्रज्ञावान आहात. जर असे नसेल, तर गोत्राने गोतम असूनही महामती आणि महाप्रज्ञावान आहात. आपण प्रणीत (उत्कृष्ट) असूनही मधुर आहात, रसापेत (रसापासून दूर गेलेले) असून मधुर रसापासून दूर गेलेले आहात. जर असे नसेल, तर प्रणीत (उत्कृष्ट) असूनही उत्तमच आहात, रसापेत असून शृंगारादी रसांपासून अलिप्त आहात. आपली ती गती (प्रवृत्ती) माझ्या चित्ताला आश्चर्यकारक वाटते." येथे गरुडाचे नाग असणे, पशुतुल्य असणाऱ्याचे प्रज्ञावान असणे आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) असणाऱ्याचे नीरस असणे हे विरुद्ध आहे, तरीही दुसऱ्या बाजूने (दुसऱ्या अर्थाने) अविरुद्ध असल्यामुळे, 'विरुद्धार्थान्तर दोष' हा प्रशंसनीय अशा 'विरोधाभास अलंकारा'ने दूर केला गेला आहे. 'वीनां' म्हणजे पक्षांचा नायक तो गरुड. 'सत्ते विनेती' म्हणजे प्राण्यांना सन्मार्गावर आणणारे ते 'विनायक' (बुद्ध). 'नत्थि आगु एतस्सा' म्हणजे ज्यांच्यामध्ये पाप नाही ते 'नाग' (बुद्ध). 'गुन्नमतिसयेन' म्हणजे गाईंमध्ये श्रेष्ठ तो 'गोतम' (पशू). 'महती मति अस्सा' म्हणजे ज्यांची बुद्धी महान आहे ते 'महामती' (बुद्ध). 'प्रधानत्वं नीतो' म्हणजे श्रेष्ठत्वाला प्राप्त झालेले ते 'प्रणीत' (मधुर रस). 'रसतो अपेतो' म्हणजे रसापासून अलिप्त असलेले ते 'रसापेत' (बुद्ध) असा विग्रह आहे. Ajhatthassa yathā – अधिकार्थाचे (अजहत्थाचे) उदाहरण जसे – 72. ७२. Kathaṃ tādiguṇābhāve,Lokaṃ toseti dujjano; Obhāsitāsesadiso,Khajjoto nāma kiṃ bhave. तशा गुणांच्या अभावी दुर्जन लोकांना कसा संतुष्ट करू शकेल? सर्व दिशांना प्रकाशित करणारा काजवा कसा बरे असू शकेल? 72. ‘‘Katha’’miccādi. Dujjano tādino guṇā lokaṃ tosenti, tādīnaṃ guṇānaṃ attani abhāve sati lokaṃ sattalokaṃ kathaṃ toseti, na tosetīti attho. Vuttamevatthantarena sādheti ‘‘khajjoto nāma obhāsitā dīpitā asesadisā yena tathāvidho kiṃ bhave, na bhaveyya tādino guṇassa abhāvato’’ti. Ettha khajjotassa adhikatthabhāvena sito obhāsitāsesadisattadoso ‘‘kathaṃ tādiguṇābhāve’’tiādivacobhaṅgiyā parihaṭo. ७२. "कथं" इत्यादी. दुर्जन व्यक्तीमध्ये तसे गुण (जे लोकांना संतुष्ट करतात) स्वतःमध्ये नसताना, तो लोक म्हणजेच प्राणीलोकाला कसा संतुष्ट करू शकेल? तो संतुष्ट करू शकत नाही, असा अर्थ आहे. हीच गोष्ट दुसऱ्या अर्थाने सिद्ध करतात – "काजवा सर्व दिशांना प्रकाशित करणारा कसा बरे असू शकेल? तशा गुणाच्या अभावामुळे तो तसा असू शकत नाही." येथे काजव्याच्या अधिकार्थभावामुळे आलेला 'सर्व दिशांना प्रकाशित करणे' हा दोष "कथं तादिगुणाभावे" इत्यादी वचनशैलीने दूर केला गेला आहे. 72. Ajhatthassa yathāti ettha parihāro ajjhāhāro, evamuparipi. ‘‘Kathi’’ccādi. Dujjano guṇahīnajano tādiguṇābhāve santosajananakāraṇānaṃ tādisānaṃ sīlādiguṇānaṃ [Pg.108] attani avijjamānatte sati lokaṃ sattalokaṃ kathaṃ toseti, na tosetiyeva, tathā hi khajjoto nāma obhāsitāsesadiso kiṃ bhave, na bhavatyeva. Ettha khajjotassa sakaladisobhāsanasaṅkhātamadhikatthadoso ‘‘kathaṃ tādiguṇābhāve’’ccādivākyalīlāya nirākato. Tādī ca te guṇā ceti viggaho. ७२. "अजहत्थस्स यथा" येथे परिहार (निवारण) हा अध्याहार आहे, पुढेही असेच समजावे. "कथं" इत्यादी. दुर्जन म्हणजे गुणहीन मनुष्य, तशा गुणांच्या अभावी म्हणजे संतोष निर्माण करणाऱ्या तशा शील इत्यादी गुणांच्या स्वतःमध्ये अभावी, लोक म्हणजेच प्राणीलोकाला कसा संतुष्ट करू शकेल? तो संतुष्ट करूच शकत नाही. तसेच, काजवा सर्व दिशांना प्रकाशित करणारा कसा बरे असू शकेल? तो मुळीच असू शकत नाही. येथे काजव्याच्या सर्व दिशांना प्रकाशित करण्याच्या स्वरूपातील 'अधिकार्थ दोष' हा "कथं तादिगुणाभावे" इत्यादी वाक्यरचनेच्या कौशल्याने दूर केला गेला आहे. 'तादी च ते गुणा च' (ते आणि तसे गुण) असा विग्रह आहे. 73. ७३. Paheḷikāyamāruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā; Piyā sukhā’liṅgitaṃ ka-māliṅgati nu no iti. प्रहेलिकेमध्ये (कोड्यात) आलेली क्लिष्टता (क्लिष्ट पददोष) दुष्ट (दोषयुक्त) मानली जात नाही. जसे की, "प्रिया सुखाने आलिंगन दिलेल्या कोणत्या पुरुषाला आलिंगन देत नाही?" 73. ‘‘Paheḷikāyaṃ’’iccādi. Kiliṭṭhatā kiliṭṭhapadadoso paheḷikāya visaye āruḷhā sahī na hi no duṭṭho siyā. Kīdisīti āha ‘‘piye’’ccādi. Itīti nidassane. Piyā vallabhāya āliṅgitaṃ kaṃ janaṃ sukhaṃ kāyikaṃ cetasikañca no āliṅgati na saṃyujjati nu. Nuiti parivitakke nipāto. Ettha piyāti kiliṭṭhaṃ paheḷikāya samāropena parihaṭaṃ. ७३. "पहेळिकायं" इत्यादी. क्लिष्टता म्हणजे क्लिष्ट पददोष प्रहेलिकेच्या (कोड्याच्या) विषयात आलेला असेल, तर तो दोषयुक्त ठरत नाही. तो कसा? हे सांगताना "पिया" इत्यादी म्हटले आहे. 'इति' हे उदाहरणासाठी आहे. प्रिया (प्रियतमा) हिने आलिंगन दिलेल्या कोणत्या मनुष्याला शारीरिक आणि मानसिक सुख प्राप्त होत नाही? 'नु' हा वितर्काचा निपात आहे. येथे 'पिया' हे क्लिष्ट पद प्रहेलिकेच्या उपयोगामुळे दोषमुक्त झाले आहे. 73. ‘‘Paheḷike’’ccādi. Kiliṭṭhatā kiliṭṭhapadadosasaṅkhātā paheḷikāyaṃ visaye āruḷhā ce, na hi duṭṭhā duṭṭhā na hoti. Kimudāharaṇaṃ? Piyā sukhāliṅgitaṃ kamāliṅgati nu no iti, itisaddassa nidassanatthattā sesaudāharaṇānametamupalakkhaṇanti ñātabbaṃ. No ce, evaṃpakārānamudāharaṇānamapariggahetabbattā itisaddo pakāratthoti. Piyā vallabhāya āliṅgitaṃ upaguhitaṃ kaṃ nāma janaṃ sukhaṃ kāyikamānasikaṃ no āliṅgati nu, āliṅgatevāti. Ettha piyāti kiliṭṭhapadaṃ paheḷikāyamāropanena nirākataṃ hoti. ७३. "पहेळिके" इत्यादी. क्लिष्ट पददोष स्वरूपातील क्लिष्टता जर प्रहेलिकेच्या विषयात आलेली असेल, तर ती दुष्ट (दोषयुक्त) ठरत नाही. उदाहरण काय? "प्रिया सुखाने आलिंगन दिलेल्या कोणत्या पुरुषाला आलिंगन देत नाही?" येथे 'इति' शब्द उदाहरणाचे निदर्शक असल्यामुळे इतर उदाहरणांचेही हे उपलक्षण आहे असे समजावे. जर असे नसेल, तर अशा प्रकारच्या उदाहरणांचा स्वीकार न करता आल्यामुळे 'इति' शब्द प्रकारवाचक ठरतो. प्रिया (प्रियतमा) हिने आलिंगन दिलेल्या कोणत्या बरं मनुष्याला शारीरिक आणि मानसिक सुख प्राप्त होत नाही? ते प्राप्त होतेच. येथे 'पिया' हे क्लिष्ट पद प्रहेलिकेच्या उपयोगामुळे दूर केले गेले आहे. 74. ७४. Yamake no payojeyya, kiliṭṭhapada’micchite; Tato yamaka’maññaṃ tu, sabbametaṃmayaṃ viya. इच्छित यमकामध्ये क्लिष्ट पदाचा प्रयोग करू नये. परंतु, त्याव्यतिरिक्त इतर सर्व यमक तर या क्लिष्ट पदानेच युक्त असल्यासारखे वाटते. 74. ‘‘Yamake’’ccādi. [Pg.109] Tato aññanti icchitayamakato aññaṃ. Tuiti visesajotako. Etaṃmayaṃ viyāti etena kiliṭṭhapadena nibbattaṃ viya. ७४. "यमके" इत्यादी. 'ततो अञ्ञं' म्हणजे इच्छित यमकाव्यतिरिक्त इतर. 'तु' हा विशेष दर्शवणारा आहे. 'एतंमयं विय' म्हणजे या क्लिष्ट पदानेच निर्माण झाल्यासारखे. 74. ‘‘Yamake’’ccādi. Kiliṭṭhapadaṃ icchite yamake iṭṭhayamake no payojeyya nappayujjeyya, tato iṭṭhayamakato aññaṃ sabbaṃ yamakaṃ pana etaṃmayaṃ viya iminā kiliṭṭhapadadosena kataṃ viya hoti. Ettha iṭṭhayamakaṃ vuttanayena ñātabbaṃ, etena nibbattaṃ etaṃmayanti viggaho. ७४. "यमके" इत्यादी. इच्छित यमकामध्ये (इष्ट यमकामध्ये) क्लिष्ट पदाचा प्रयोग करू नये. त्या इष्ट यमकाव्यतिरिक्त इतर सर्व यमक तर या क्लिष्ट पददोषानेच युक्त असल्यासारखे (त्याच्यापासूनच बनल्यासारखे) होते. येथे इष्ट यमक पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे. 'एतेन निब्बत्तं एतंमयं' (याच्यापासून बनलेले ते एतन्मय) असा विग्रह आहे. Desavirodhino yathā – देशविरोधाचे उदाहरण जसे – 75. ७५. Bodhisattappabhāvena, thalepi jalajānya’huṃ; Nudantāni’va sucirā-vāsaklesaṃ tahiṃ jale. बोधिसत्त्वांच्या प्रभावाने जमिनीवरही जलज (कमळे) उत्पन्न झाली, जणू काही ती त्या पाण्यातील दीर्घकाळाच्या वास्तव्याचा क्लेश दूर करत होती. 75. ‘‘Bodhisatte’’ccādi. Bodhisattassa māyādeviyā sutassa vakkhamānassa visesassa taduppannadine sambhavā pabhāvena puññappabhāvato jalajāni ambujāni thalepi ahuṃ ahesuṃ acintanīyattā puññappabhāvassa. Kiṃ pana vāpyādīsu kiṃ karontāva tahiṃ tasmiñca jale suciraṃ sabbadāva āvasanamāvāso tena jāto kleso taṃ nudantāniva dūrato jahantāniveti. Acintanīyattā puññappabhāvassa īdisampi acchariyamahosīti na desavirodho. ७५. "बोधिसत्ते" इत्यादी. मायादेवींचे पुत्र असलेल्या बोधिसत्त्वांच्या जन्माच्या दिवशी त्यांच्या पुण्यप्रभावामुळे जमिनीवरही जलज (कमळे) उत्पन्न झाली; कारण पुण्यप्रभाव अचिंत्य असतो. मग तलाव इत्यादींमध्ये काय सांगावे! ती कमळे त्या पाण्यात दीर्घकाळ राहिल्यामुळे झालेला त्रास दूर करत असल्यासारखी वाटत होती. पुण्यप्रभावाच्या अचिंत्यतेमुळे असे आश्चर्य घडले, म्हणून येथे देशविरोध दोष नाही. 75. Bodhisattappabhāvena bodhisattassa acinteyyānubhāvena jalajāni jalajasadisattā tannāmakāni padumakeravādīni tahiṃ jale visayattena pasiddhe tasmiṃ udake sucirāvāsaklesaṃ aticiraṃ nivāsato jātaāyāsaṃ nudantāni iva cajantāni iva thalepi ahuṃ ahesuṃ, vāpiādīsu kā kathā. Ettha jalajānaṃ thaluppattikathanasaṅkhātaṃ desavirodhaṃ acinteyyapuññappabhāvena īdisānaṃ [Pg.110] acchariyānaṃ pātubhāvato ‘‘bodhisattappabhāvenā’’ti iminā nirākaroti. Bodhiyaṃ catumaggapaññāyaṃ sattoti ca, tassa pabhāvoti ca, suciraṃ āvāsoti ca, tena bhūto klesoti ca vākyaṃ. ७५. बोधिसत्त्वांच्या अचिंत्य प्रभावामुळे, जलज (पाण्यात उत्पन्न होणारी कमळे, कुमुद इत्यादी) त्या पाण्यात (जे त्यांचे प्रसिद्ध निवासस्थान आहे) दीर्घकाळ राहिल्यामुळे झालेला त्रास दूर करत असल्यासारखी जमिनीवरही उत्पन्न झाली; मग तलाव इत्यादींमध्ये काय सांगावे! येथे कमळांचे जमिनीवर उत्पन्न होणे या स्वरूपातील 'देशविरोध दोष' हा अचिंत्य पुण्यप्रभावामुळे अशा आश्चर्यांचा प्रादुर्भाव होत असल्यामुळे "बोधिसत्तप्पभावेन" या शब्दाने दूर केला गेला आहे. 'बोधि' म्हणजे चार मार्गज्ञान, त्यात 'सत्त' (आसक्त/लीन असणारे) आणि त्यांचा 'प्रभाव', तसेच 'सुचिरं आवास' (दीर्घकाळ वास्तव्य) आणि त्यामुळे झालेला 'क्लेश' असा वाक्याचा अर्थ आहे. Kālavirodhino yathā – कालविरोधाचे उदाहरण जसे – 76. ७६. Mahānubhāvapisuno, munino mandamāruto; Sabbotukamayaṃ vāyi, dhunanto kusumaṃ samaṃ. महात्म्या मुनींच्या प्रभावाची सूचना देणारा मंद वारा, सर्व ऋतूंतील फुलांना समान रीतीने हलवत वाहू लागला. 76. ‘‘Mahā’’iccādi. Mando mudubhūto māruto ayaṃ sabbotukaṃ sabbesu utūsu pupphanakaṃ kusumaṃ pupphaṃ samaṃ ekato katvā dhunanto vikiranto munino munisadisattā bhavissantamunibhāvena ca bodhisattassa, muninoyeva vā sammāsambodhisamadhigamasamaye mahānubhāvassa pisuno sūcako vāyi pavāyatīti. Ettha yadyapekadā sabbotukāsambhavo nānāutūsu nānākusumassa sambhavā, tathāpi bhagavato mahānubhāvapisunamīdisamekapadikaṃ sambhavatīti kālavirodho iminā parihaṭo. ७६. "महा" इत्यादी. हा मंद आणि कोमल वारा सर्व ऋतूंमध्ये फुलणारी फुले एकत्र करून, त्यांना हलवून आणि विखुरत, मुनींसारखे असण्यामुळे आणि भविष्यात मुनी होणार असल्यामुळे बोधिसत्त्वाच्या, किंवा सम्यक्संबोधित्व प्राप्त करण्याच्या वेळी मुनींच्या (बुद्धांच्या) महान प्रभावाचा सूचक होऊन वाहू लागला. येथे जरी एकाच वेळी सर्व ऋतूंचे असणे अशक्य असले, कारण वेगवेगळ्या ऋतूंमध्ये वेगवेगळी फुले उमलतात, तरीही भगवंतांच्या महान प्रभावाचे सूचक असे हे एकाच वेळी घडणे शक्य होते, अशा प्रकारे याने 'कालविरोध' (काळाचा विरोध) दूर केला आहे. 76. ‘‘Mahānubhāve’’ccādi. Ayaṃ mandamāruto acaṇḍasamīraṇo sabbotukaṃ vasantādīsu sabbautūsu vikasantaṃ kusumaṃ pupphajātaṃ samaṃ ekato katvā dhunanto kampento munino ekantabhāvittā munisaṅkhātassa bodhisattassa, sammāsambodhisamadhigamasamaye bhūtattā munino sabbaññuno vā mahānubhāvapisuno mahantaṃ puññappabhāvaṃ pakāsento vāyi sampavāyīti. Ettha nānākāle sambhavantānampi kusumānaṃ ekakāle sambhavassa kālavirodhattepi bhagavato puññānubhāvo tādisamacchariyamekakkhaṇe janetuṃ samatthoti kālavirodhaṃ ‘‘mahānubhāvapisuno’’ti iminā nirākaroti. Mahānubhāvassa, mahānubhāvaṃ vā pisunoti vākyaṃ. ७६. "महानुभावे" इत्यादी. हा मंद वारा, जो तीव्र नाही, वसंत इत्यादी सर्व ऋतूंमध्ये फुलणारी फुले एकत्र करून, त्यांना हलवून आणि कंपित करत, एकांतभावी असल्यामुळे 'मुनी' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या बोधिसत्त्वाच्या, किंवा सम्यक्संबोधित्व प्राप्त करण्याच्या वेळी सर्वज्ञ मुनींच्या महान प्रभावाचा सूचक होऊन, त्यांचा महान पुण्यप्रभाव प्रकट करत वाहू लागला. येथे वेगवेगळ्या काळात उमलणाऱ्या फुलांचे एकाच वेळी उमलणे हा जरी कालविरोध असला, तरी भगवंतांचा पुण्यप्रभाव असा चमत्कार एकाच क्षणात निर्माण करण्यास समर्थ आहे, म्हणून "महानुभावपिसुनो" (महानुभावसूचक) या शब्दाने कालविरोधाचे निराकरण केले आहे. 'महानुभावाचा' किंवा 'महानुभावाला' सूचक असे हे वाक्य आहे. Kalāvirodhino yathā – कलाविरोधाचे उदाहरण जसे की – 77. ७७. Nimuggamanaso [Pg.111] buddha-guṇe pañcasikhassapi; Tantissaravirodho so, na sampīṇeti kaṃ janaṃ. बुद्धगुणांमध्ये मन मग्न झालेल्या पंचशिखाचा (गंधर्व देवपुत्राचा) देखील तो तंतूंच्या स्वराचा विरोध कोणत्या माणसाला आनंदित करणार नाही? (अर्थात तो सर्वांनाच आनंदित करतो). 77. ‘‘Nimuggi’’ccādi. Buddhassa guṇe sīlādike aparimāṇe nimuggaṃ ogāḷhaṃ manaṃ cittaṃ yassa tassa pañcasikhassa gandhabbadevaputtassapi vīṇāya tantiyā saro kiriyākālamānalakkhaṇavilambitadutamajjhabhedabhinno chajjādiko tassa virodho kalāsatthapariniddiṭṭhakamavesamaṃ kaṃ janaṃ na sampīṇeti, pīṇetiyeva. Sammāsambuddhassa lokiyaguṇānubandhabuddhīnaṃ vikkhepappavattipi tathāvidhaṃ pīṇetīti. ‘‘Buddhaguṇe nimuggamanaso’’ti iminā kalāvirodho parihaṭo. ७७. "निमुग्ग" इत्यादी. बुद्धांच्या शील इत्यादी अपरिमित गुणांमध्ये ज्याचे मन (चित्त) मग्न झाले आहे, अशा पंचशिख गंधर्व देवपुत्राच्या देखील वीणेच्या तारेचा स्वर—जो क्रिया, काळ, मान यांच्या लक्षणांनी युक्त आणि विलंबित, द्रुत व मध्य अशा भेदांनी भिन्न असलेला षड्ज इत्यादी स्वर आहे—त्याचा विरोध (कलाशास्त्रात सांगितलेल्या क्रमाशी विसंगती) कोणत्या माणसाला आनंदित करणार नाही? तो आनंदित करतोच. सम्यक्संबुद्धांच्या लौकिक गुणांशी जोडलेल्या बुद्धीचा विक्षेप (विचलन) देखील तशा प्रकारे आनंद देतो. "बुद्धगुणे निमुग्गमनसो" या शब्दाने कलाविरोध दूर केला आहे. 77. ‘‘Nimuggi’’ccādi. Buddhaguṇe sabbaññuno vimhayajanakasīlādiguṇasambhāre nimuggamanaso otiṇṇacittassa pañcasikhassapi gandhabbadevaputtassāpi so tantissaravirodho vīṇāya tantiyā ghaṭṭanakiriyā, addhamattikādikālo, hatthādīnaṃ sannivesalakkhaṇo mānoti imehi tīhi lakkhaṇehi yuttassa mandasīghamajjhimappamāṇehi bhinnassa chajjādisattasarassa kalāsatthāgatakkamassa vināsasaṅkhāto virodho kaṃ janaṃ na sampīṇeti, sampīṇeti eva. Ettha akantiyā kāraṇabhūto kalāsatthāgatakkamabhaṅgo lokuttarabuddhaguṇānugatabuddhiyā jātoti so bhaṅgo ‘‘nimuggamanaso buddhaguṇe’’ti vuttattā pītiyā kāraṇameveti na virodho. Nimuggo mano assāti ca, tantiyā saroti ca, tesaṃ virodhoti ca vākyaṃ. ७७. "निमुग्ग" इत्यादी. सर्वज्ञांच्या (बुद्धांच्या) विस्मयकारक शील इत्यादी गुणसमुदायात ज्याचे मन मग्न झाले आहे, अशा पंचशिख गंधर्व देवपुत्राचा देखील तो तंतूंच्या स्वराचा विरोध—जो वीणेच्या तारेची छेडण्याची क्रिया, अर्धमात्रा इत्यादी काळ आणि हातांच्या स्थितीचे लक्षण असलेले मान, या तीन लक्षणांनी युक्त असलेल्या आणि मंद, जलद व मध्यम प्रमाणाने भिन्न असलेल्या षड्ज इत्यादी सात स्वरांच्या कलाशास्त्रातील क्रमाचा भंग (विनाश) आहे—कोणत्या माणसाला आनंदित करणार नाही? तो आनंदित करतोच. येथे अप्रियतेचे कारण असलेला कलाशास्त्रातील क्रमाचा भंग हा लोकोत्तर बुद्धगुणांमध्ये मग्न असलेल्या बुद्धीमुळे झाला असल्याने, तो भंग "बुद्धगुणांमध्ये मग्न मन असलेला" असे म्हटल्यामुळे प्रीतीचे (आनंदाचे) कारणच ठरतो, म्हणून येथे विरोध नाही. 'ज्याचे मन मग्न आहे तो', 'तारेचा स्वर' आणि 'त्यांचा विरोध' असा या वाक्याचा विग्रह आहे. Lokavirodhino yathā – लोकविरोधाचे उदाहरण जसे की – 78. ७८. Gaṇaye [Pg.112] cakkavāḷaṃ so, candanāyapi sītalaṃ; Sambodhisattahadayo, padittaṅgārapūritaṃ. ज्याचे हृदय संबोधीमध्ये (सम्यक्संबोधित्व मिळवण्यात) मग्न आहे, असा तो (बोधिसत्त्व) पेटलेल्या कोळशांनी भरलेल्या चक्रवाळाला (ब्रह्मांडाला) चंदनापेक्षाही शीतल मानतो. 78. ‘‘Gaṇaye’’ccādi. Candanāya api sītalaṃ gaṇaye cintesi. Kintaṃ? Padittaṅgārapūritaṃ cakkavāḷaṃ. Ko so? Sambodhiyaṃ sabbaññutaññāṇe sattaṃ paribaddhaṃ hadayaṃ cittaṃ yassa so. Sabbaññutaññāṇānubandhabuddhino hi tādiso manobandhoti na lokavirodho. ७८. "गणये" इत्यादी. चंदनापेक्षाही शीतल मानतो (विचार करतो). कशाला? पेटलेल्या कोळशांनी भरलेल्या चक्रवाळाला. तो कोण? संबोधीमध्ये म्हणजे सर्वज्ञतेच्या ज्ञानात ज्याचे हृदय (चित्त) आसक्त (बद्ध) झाले आहे असा तो. कारण सर्वज्ञतेच्या ज्ञानाशी जोडलेल्या बुद्धीचा असा मनोबंध असतो, म्हणून येथे लोकविरोध नाही. 78. ‘‘Gaṇaye’’ccādi. Sambodhisattahadayo sabbaññutaññāṇe āsattacitto so bodhisatto padittaṅgārapūritaṃ ādittaṅgārehi paripuṇṇaṃ cakkavāḷaṃ cakkavāḷagabbhaṃ candanāyapi candanato api sītalaṃ atisītalaṃ katvā gaṇaye cinteyyāti. Iṭṭhatthaluddhassa cittappavattiyā īdisattā aggino candanatopi adhikasītattakappanā ‘‘candanaṃ sītalaṃ, aggi uṇho’’ti pavattalokasīmāya viruddhā na hoti. Sambodhiyaṃ sattahadayaṃ yasseti ca, padittāni aṅgārānīti ca, tehi pūritanti ca viggaho. ७८. "गणये" इत्यादी. संबोधीमध्ये म्हणजे सर्वज्ञतेच्या ज्ञानात ज्याचे चित्त आसक्त आहे असा तो बोधिसत्त्व, पेटलेल्या कोळशांनी पूर्ण भरलेल्या चक्रवाळाला (चक्रवाळगर्भाला) चंदनापेक्षाही अतिशय शीतल मानतो (विचार करतो). इष्ट ध्येयासाठी उत्सुक असलेल्या चित्ताच्या प्रवृत्तीमुळे अग्नीला चंदनापेक्षाही अधिक शीतल मानण्याची ही कल्पना "चंदन शीतल असते आणि अग्नी उष्ण असतो" या प्रचलित लोकसमजुतीच्या मर्यादेच्या विरुद्ध ठरत नाही. 'संबोधीमध्ये ज्याचे हृदय आसक्त आहे तो', 'पेटलेले कोळसे' आणि 'त्यांनी भरलेले' असा याचा विग्रह आहे. Ñāyavirodhino yathā – न्यायविरोधाचे (तर्कविरोधाचे) उदाहरण जसे की – 79. ७९. Pariccattabhavopi tva-mupanītabhavo asi; Acintyaguṇasārāya, namo te munipuṅgava. हे मुनिश्रेष्ठ! आपण भवाचा (संसाराचा) त्याग केला असूनही भवाला (लोकांच्या कल्याणाला/अभिवृद्धीला) जवळ आणणारे आहात. अचिंत्य गुणांचे सार असलेल्या आपल्याला नमस्कार असो. 79. ‘‘Pariccatte’’ccādi. Munipuṅgava munīnaṃ uttama pariccatto visaṭṭho bhavo sugatiduggatisaṅkhāto yenāti pariccattabhavopi tvaṃ upanīto ānīto pavattito bhavo vuḍḍhi yenāti upanītabhavo asi. Tasmā kāraṇā acintyaguṇasārāya te namo atthūti seso. Īdisaṃ na ñāyaviruddhamevaṃvidhattā munipuṅgavassa. ७९. "परिच्चत्ते" इत्यादी. हे मुनिश्रेष्ठ (मुनींमध्ये उत्तम)! ज्यांनी सुगती आणि दुर्गती नावाच्या भवाचा (संसाराचा) त्याग केला आहे, असे भवाचा त्याग केलेले असूनही आपण, ज्यांनी लोकांची अभिवृद्धी (भव) आणली आहे, प्रवृत्त केली आहे, असे अभिवृद्धी आणणारे आहात. त्या कारणाने, अचिंत्य गुणांचे सार असलेल्या आपल्याला नमस्कार असो, हा उर्वरित अर्थ आहे. मुनिश्रेष्ठांचे स्वरूप असेच असल्यामुळे हे न्यायविरुद्ध (तर्कविरुद्ध) नाही. 79. ‘‘Pariccatte’’ccādi. Munipuṅgava muniseṭṭha tvaṃ pariccattabhavopi apanītasugatiduggatibhavopi upanītabhavo lokassānītaabhivuddhiko asi bhavasi, acintyaguṇasārāya tato eva cintāvisayātikkantasāraguṇassa te tuyhaṃ namo atthūti sabbākārato bhavassa pariccattattā attani avijjamānaṃ [Pg.113] sugatibhavaṃ lokassa detīti etaṃ ñāyāgataṃ na hotīti paṭibhāti, tathāpi ca sabbaññūnaṃ pavatti īdisāyevāti ñāyavirodho nirākato. Acintyā guṇasārā yasminti viggaho. ७९. "परिच्चत्ते" इत्यादी. हे मुनिश्रेष्ठ! आपण भवाचा त्याग केलेले म्हणजे सुगती आणि दुर्गतीचा भव दूर केलेले असूनही, जगाला अभिवृद्धी (भव) प्राप्त करून देणारे आहात, म्हणूनच चिंतनाच्या विषयापलीकडे असलेल्या श्रेष्ठ गुणांचे सार असलेल्या आपल्याला नमस्कार असो. सर्व प्रकारे भवाचा त्याग केल्यामुळे स्वतःकडे नसलेला सुगतीचा भव ते जगाला देतात, हे न्यायाला (तर्काला) धरून नाही असे वाटते, तरीही सर्वज्ञांची प्रवृत्ती अशीच असते, म्हणून न्यायविरोध दूर केला आहे. 'ज्यांच्यामध्ये अचिंत्य गुणांचे सार आहे ते' असा याचा विग्रह आहे. Āgamavirodhino yathā – आगमविरोधाचे (शास्त्राविरोधाचे) उदाहरण जसे की – 80. ८०. Nevālapati kenāpi, vacīviññattito yati; Sampajānamusāvādā, phuseyyāpattidukkaṭaṃ. यती (भिक्खू) कोणाशीही बोलत नाही, तरीही वाचेच्या विज्ञापनामुळे (इशारा किंवा संकेतामुळे) जाणूनबुजून खोटे बोलल्यामुळे त्याला 'दुक्कट' (दुष्कृत) आपत्ती प्राप्त होऊ शकते. 80. ‘‘Neve’’tiādi. Yatīti bhikkhu kenāpi saha nevālapati na vadatyeva, tathāpi vacīviññattito copanavācāsaṅkhātena vacīviññattihetunā pavattito sampajānantassa musāvādato kāraṇā āpattidukkaṭaṃ ‘‘sampajānamusāvādassa hotī’’ti vuttadukkaṭāpatti phuseyya āpajjatīti. Ettha anālapato vacīviññattiyā kathaṃ musāvādoti abhidhammāpannavirodho natthi, aparavacanatthe tvīdiso virujjhatīti. ८०. "नेव" इत्यादी. 'यती' म्हणजे भिक्खू कोणाशीही बोलत नाही, तरीही वाचेच्या विज्ञापनामुळे (म्हणजे हालचाल किंवा संकेताने व्यक्त होणाऱ्या वाचेमुळे) जाणूनबुजून खोटे बोलल्याच्या कारणाने त्याला "जाणूनबुजून खोटे बोलणाऱ्याला दुक्कट आपत्ती होते" या नियमानुसार दुक्कट आपत्ती प्राप्त होऊ शकते. येथे न बोलता केवळ वाचेच्या विज्ञापनाने खोटे बोलणे कसे शक्य आहे? असा अभिधम्माशी विरोध नाही, परंतु इतर वचनांच्या संदर्भात असा विरोध येऊ शकतो. 80. ‘‘Nevi’’ccādi. Yati samaṇo kenāpi kenaci saddhiṃ nevālapati no bhāsati, tathāpi vacīviññattito copanavācāsaṅkhātaviññattikāraṇā pavattanato sampajānamusāvādā sampajānantassa musābhaṇanato āpattidukkaṭaṃ dukkaṭāpattiṃ phuseyya āpajjeyyāti. Ettha anālapantassa vacīviññattito musāvādo kathaṃ sambhavatīti abhidhammāpannavirodho, ‘‘santiṃ āpattiṃ nāvikareyya, sampajānamusāvāda’ssa hotī’’ti nidānuddese niddiṭṭhavacīdvāre akiriyasamuṭṭhānā dukkaṭāpatti hotīti āgamavirodho nirākato. Musābhaṇanaṃ vinā āpatti kathaṃ bhavatīti? Yathā kāle avassamānameghato sañjātadubbhikkhaṃ ‘‘meghakataṃ dubbhikkha’’nti vattabbaṃ hoti, evaṃ kathetabbakāle akathanato sañjātā vacīdvāre akiriyasamuṭṭhānā dukkaṭāpattipi [Pg.114] tato sañjātāti vattabbā hoti. Sampajānantassa musāvādoti ca, āpattiyeva dukkaṭanti ca vākyaṃ. ८०. “नेवि” इत्यादी. जरी एखादा श्रमण कोणाशीही बोलत नाही किंवा संभाषण करत नाही, तरीही वचीविज्ञप्तीमुळे (वाचेच्या हालचालीद्वारे होणाऱ्या अभिव्यक्तीमुळे) आणि जाणूनबुजून खोटे बोलल्यामुळे (संपजानमुसावादा), जाणूनबुजून असत्य बोलणाऱ्याला दुक्कट आपत्ती (दुष्कृत अपराध) प्राप्त होऊ शकते. येथे, न बोलणाऱ्याला वचीविज्ञप्तीद्वारे असत्य बोलण्याचा दोष कसा संभवतो? हा अभिधम्माशी विरोध आणि “विद्यमान आपत्ती प्रकट न केल्यास, त्याला संपजानमुसावाद (जाणूनबुजून खोटे बोलणे) होतो” या निदान-उद्देशात (पातिमोक्खाच्या प्रस्तावनेत) निर्दिष्ट केलेल्या वचीद्वारातील अक्रिया-समुत्थानामुळे दुक्कट आपत्ती होते, या आगम-विरोधाचे निराकरण केले आहे. असत्य भाषणाशिवाय आपत्ती कशी उद्भवू शकते? जसे योग्य वेळी पाऊस न पडल्यामुळे निर्माण झालेल्या दुष्काळाला “मेघकृत दुष्काळ” (ढगांमुळे झालेला दुष्काळ) म्हटले जाते, तसेच बोलण्याच्या वेळी न बोलल्यामुळे वचीद्वारात अक्रिया-समुत्थानामुळे निर्माण झालीली दुक्कट आपत्ती देखील त्यापासूनच (न बोलण्यापासून) उत्पन्न झाली आहे असे म्हटले पाहिजे. “संपजानंतस्स मुसावादो” (जाणूनबुजून खोटे बोलणे) आणि “आपत्तियेव दुक्कटं” (आपत्ती म्हणजेच दुक्कट) हे वाक्य आहे. Neyyassa yathā – नेय्य (अन्वयार्थाची अपेक्षा असणारे) चे उदाहरण जसे – 81. ८१. Marīcicandanālepa-lābhā sītamarīcino ; Imā sabbāpi dhavalā, disā rocanti nibbharaṃ. शीतल किरणांच्या चंद्राच्या किरणरूपी चंदनाचा लेप मिळाल्यामुळे, या सर्व दिशा अत्यंत धवल (पांढऱ्याशुभ्र) होऊन शोभून दिसत आहेत. 81. ‘‘Marīcī’’tyādi. Sītamarīcino candassa marīciyo dīdhitiyo eva candanaṃ, tassa ālepo upadeho, tassa lābhena imā sabbāpi disā nibbharamatisayaṃ dhavalā setā rocantīti natthettha neyyatā marīciyā saddopāttatthāya tu. ८१. “मरीची” इत्यादी. शीतल किरण असणाऱ्या चंद्राचे किरण (मरीची) म्हणजेच चंदन आहे, त्याचा लेप (अनुलेप) मिळाल्यामुळे या सर्व दिशा अत्यंत धवल म्हणजे पांढऱ्या होऊन शोभत आहेत. येथे 'मरीची' या शब्दाने थेट अर्थ व्यक्त होत असल्यामुळे 'नेय्यता' (अन्वयार्थाची अपेक्षा) दोष नाही. 81. ‘‘Marīci’’ccādi. Sītamarīcino candassa marīcicandanālepalābhā marīcisaṅkhātacandanālepassa paṭilābhato imā sabbāpi disā nibbharamatisayaṃ dhavalā setā rocanti dibbantīti. Disānaṃ dhavalakāraṇassa ‘‘marīcicandanālepalābhā sītamarīcino’’ti vuttattā neyyadoso na patiṭṭhāti, candanamiva candanaṃ, marīciyoyeva candanamiti ca, tassa ālepoti ca, tassa lābhoti ca viggaho. ८१. “मरीची” इत्यादी. शीतल किरण असणाऱ्या चंद्राच्या किरणरूपी चंदनाचा लेप मिळाल्यामुळे, म्हणजेच किरणरूपी चंदनाचा लेप प्राप्त झाल्यामुळे या सर्व दिशा अत्यंत धवल म्हणजे पांढऱ्या होऊन शोभत आहेत (चमकत आहेत). दिशांच्या धवलतेचे कारण “मरीचिचंदनालेपलाभा सीतमरीचिनो” असे सांगितल्यामुळे येथे 'नेय्यदोष' ठरत नाही. चंदनासारखे चंदन, किरण हेच चंदन, त्याचा लेप आणि त्याचा लाभ असा याचा विग्रह आहे. Yathā vā – किंवा जसे – 81. ८१. Manonurañjano māra-ṅganāsiṅgāravibbhamo; Jinenā’samanuññāto, mārassa hadayānalo. मनाला आनंद देणारा, मार-कन्यांच्या शृंगाराचा विलास, जो जिनांनी (बुद्धांनी) स्वीकारला नाही, तो माराच्या हृदयातील अग्नी (शोक) बनला. 82. ‘‘Mano’’ccādi. Manaṃ passantānamanussarantānañca cittaṃ anurañjetīti manonurañjano, māraṅganānaṃ siṅgārakato vibbhamo vilāso jinena asamanuññāto abbhupagato mārassa vasavattino hadayānalo hadayaggi jāto. Soko cettha analatthe niruppito tassa [Pg.115] tādisatthānativattanato, kāraṇantupacārenāti. Ettha yajjapi māraṅganāparājayo na saddopāttattho, tathāpi ‘‘siṅgāravibbhamo mārassa hadayaggī’’ti vutte sāmatthiyā māraṅganāparājayo gamyate, tathāvidhassa mārasokassa māraṅganāparājayābyabhicārato. Nevedisassa neyyatā, vaṅkavuttīdisī guṇoyeva bandhassa. ८२. “मनो” इत्यादी. पाहणाऱ्यांच्या आणि स्मरण करणाऱ्यांच्या मनाचे रंजन करतो म्हणून 'मनोनुरंजन'. मार-कन्यांच्या शृंगारामुळे झालेला विलास (हावभाव) जिनांनी (बुद्धांनी) स्वीकारला नाही (अमान्य केला), त्यामुळे वशवर्ती माराच्या हृदयात अग्नी (हृदयाग्नी) उत्पन्न झाला. येथे शोक हा अग्नीच्या रूपात निरूपित केला आहे, कारण तो तशाच तीव्रतेचा असतो, आणि हा कारणाचा उपचाराने केलेला प्रयोग आहे. येथे जरी मार-कन्यांचा पराभव शब्दाने थेट व्यक्त केलेला नसला, तरी “शृंगारविलास हा माराच्या हृदयातील अग्नी बनला” असे म्हटल्याने सामर्थ्यामुळे मार-कन्यांचा पराभव सूचित होतो, कारण अशा प्रकारचा माराचा शोक मार-कन्यांच्या पराभवाशिवाय शक्य नाही. अशा ठिकाणी 'नेय्यता' दोष नसून, अशी वक्रोक्ती (वंकवृत्ती) हा काव्याचा गुणच आहे. 82. Vattabbassa ñāyopāttattā neyyadosaparihāratthamudāharati ‘‘mano’’ccādi. Manonurañjano dassanasavanānussaraṇaṃ karontānaṃ janānaṃ cittamattani anurañjanto māraṅganāsiṅgāravibbhamo māravadhūnaṃ ratikīḷāhetubhūtakāmapatthanāsaṅkhātasiṅgārena katalīlā jinena jitapañcamārena satthunā asamanuññāto anabbhupagato asampaṭicchito mārassa vasavattino hadayānalo hadayaggi ahosīti. Analattena kappitakāriyabhūto soko māraṅganāsiṅgāravibbhamasaṅkhātakāraṇena saddhiṃ abhedakappanāya ‘‘guḷo semhaṃ, tipusaṃ jaro’’tiādīsu viya tulyādhikaraṇabhāvena vutto hoti. Ettha kiñcāpi māraṅganānaṃ parājayavācako saddo natthi, tathāpi ‘‘siṅgāravibbhamo mārassa hadayānalo’’ti vutte māraṅganāparājayaṃ vinā tādisasokuppattikāraṇassa anadhigatattā aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyena tāsaṃ parājayo pakāsito hotīti īdisavaṅkavuttiyā bandhaguṇattā neyyadoso nirākato hotīti. Mano anurañjetīti ca, māraṅganānaṃ siṅgāroti ca, tena kato vibbhamoti ca vākyaṃ. ८२. जे सांगायचे आहे ते न्यायाने (तर्काने) प्राप्त होत असल्यामुळे 'नेय्यदोष' टाळण्यासाठी “मनो” इत्यादी उदाहरण देतात. मनोनुरंजन म्हणजे दर्शन, श्रवण आणि स्मरण करणाऱ्या लोकांचे चित्त स्वतःकडे आकर्षित करणारे; मार-कन्यांचा शृंगारविलास म्हणजे मार-कन्यांच्या रतिक्रीडेचे कारण असलेल्या काम-प्रार्थनारूपी शृंगाराने केलेली लीला, जी पाचही मारांवर विजय मिळवणाऱ्या जिनांनी (शास्त्यांनी) स्वीकारली नाही, मान्य केली नाही, ती वशवर्ती माराच्या हृदयातील अग्नी (हृदयाग्नी) झाली. अग्नीच्या रूपाने कल्पित केलेला कार्यरूप शोक आणि मार-कन्यांचा शृंगारविलास हे कारण, या दोघांमध्ये अभेद कल्पून “गूळ हा कफ आहे, काकडी हा ताप आहे” इत्यादींप्रमाणे सामानाधिकरण्य भावाने सांगितले आहे. येथे जरी मार-कन्यांच्या पराभवाचा वाचक शब्द नसला, तरी “शृंगारविलास हा माराच्या हृदयातील अग्नी झाला” असे म्हटल्याने, मार-कन्यांच्या पराभवाशिवाय अशा शोकाच्या उत्पत्तीचे कारण जुळत नसल्यामुळे, 'अन्यथानुपपत्ती' लक्षणाच्या सामर्थ्याने त्यांचा पराभव प्रकट होतो. अशा वक्रोक्तीमुळे (वंकवृत्तीमुळे) रचनेचा गुणच प्रकट होत असल्याने 'नेय्यदोष' दूर होतो. मनाचे रंजन करतो, मार-कन्यांचा शृंगार, आणि त्याने केलेला विलास असे हे वाक्य आहे. Visesanāpekkhassa yathā – विशेषणाची अपेक्षा असणाऱ्या (विशेषणापेक्ष) दोषाचे उदाहरण जसे – 83. ८३. Apayātāparādhampi, ayaṃ verī janaṃ jano; Kodhapāṭalabhūtena, bhiyyo passati cakkhunā. हा वैरी मनुष्य, ज्याचा अपराध दूर झाला आहे अशाही माणसाकडे, क्रोधाने लाल-पांढऱ्या झालेल्या डोळ्यांनी वारंवार पाहतो. 83. ‘‘Apayāte’’ccādi. [Pg.116] Ayaṃ verī jano apayātāparādhampi jananti sambandho. Apayāto apagato aparādho yassa taṃ, kodhena pāṭalabhūtena setarattena. Iminā visesanāpekkhadoso parihaṭo. ८३. “अपयाते” इत्यादी. 'हा वैरी मनुष्य अपराध दूर झालेल्या माणसाकडे' असा संबंध आहे. 'अपयात' म्हणजे ज्याचा अपराध दूर झाला आहे तो. 'क्रोधाने पाटलभूत झालेल्या' म्हणजे पांढऱ्या-लाल झालेल्या. याने विशेषणाची अपेक्षा असणारा दोष दूर केला आहे. 83. ‘‘Apayāti’’ccādi. Ayaṃ verī jano apayātāparādhampi apagatāparādhampi janaṃ kodhapāṭalabhūtena kodhena bhūtasetalohitavaṇṇayuttena cakkhunā bhiyyo yebhuyyena passatīti. ‘‘Passatī’’ti vacanassa vijjamānattepi ‘‘cakkhunā’’ti visesyavacanaṃ ‘‘kodhapāṭalabhūtenā’’ti visesanassa labbhamānattā sātthakaṃ hotīti visesanāpekkhadoso nirākatoti. Apayāto apagato aparādho asmāti ca, kodhena pāṭalabhūtanti ca viggaho. ८३. “अपयाति” इत्यादी. हा वैरी मनुष्य, ज्याचा अपराध दूर झाला आहे (अपगत-अपराध) अशा माणसाकडे, क्रोधाने पाटलभूत झालेल्या म्हणजे क्रोधाने पांढऱ्या-लाल रंगाने युक्त झालेल्या डोळ्यांनी वारंवार पाहतो. “पाहतो” (पस्सति) हा शब्द विद्यमान असतानाही, “डोळ्यांनी” (चक्खुना) हे विशेष्य पद “क्रोधाने पाटलभूत झालेल्या” या विशेषणामुळे सार्थक ठरते, म्हणून विशेषणाची अपेक्षा असणारा दोष दूर होतो. ज्याचा अपराध दूर झाला आहे तो, आणि क्रोधाने पाटलभूत झालेला असा याचा विग्रह आहे. Hīnatthassa yathā – हीनार्थ (कमी दर्जाचा अर्थ असणाऱ्या) दोषाचे उदाहरण जसे – 84. ८४. Appakānampi pāpānaṃ,Pabhāvaṃ nāsaye budho; Api nippabhatānīta-Khajjoto hoti bhāṇumā. बुद्धिमान माणसाने लहान पापांचाही प्रभाव नष्ट करावा; कारण सूर्य देखील काजव्याला प्रभाहीन (तेजहीन) करतो. 84. ‘‘Appakāna’’miccādi. Budho paṇḍitaposo appakānaṃ pāpānampi kimutamadhikānaṃ pabhāvaṃ ānubhāvaṃ nāsaye appavattiṃ pāpeyya. Taṃ atthantaranyāsena sādheti. Bhāṇumā sūriyo nippabhataṃ ānīto khajjoto yena tathāvidho api hoti. ‘‘Mandappabho aya’’nti jotiriṅgaṇampi nopekkhati cakkavāḷakuharānucaritamahānubhāvopīti. Ettha apītyādinā vacobhaṅgiyā hīnatthadoso parihaṭo. ८४. “अप्पकानं” इत्यादी. बुद्धिमान (पंडित) माणसाने लहान पापांचाही, मग मोठ्या पापांचा तर काय सांगावे, प्रभाव (अनुभाव) नष्ट करावा, म्हणजेच त्यांना प्रवृत्त होऊ देऊ नये. हे अर्थांतरन्यासाने सिद्ध केले आहे. सूर्य (भानुमान) काजव्याला तेजहीन करतो, असा तो देखील आहे. “हा मंद प्रकाशाचा आहे” म्हणून चक्रवाळ-विवरात संचार करणाऱ्या महान प्रभावशाली सूर्याने देखील काजव्याची उपेक्षा करू नये. येथे 'अपि' इत्यादी शब्दरचनेच्या कौशल्याने हीनार्थ दोष दूर केला आहे. 84. ‘‘Appakāni’’ccādi. Budho paññavā appakānampi atimandānampi pāpānaṃ akusalānaṃ pabhāvaṃ vipākadānasāmatthiyasaṅkhātānubhāvaṃ nāsaye ahosikammatāpādanena nāseyya, [Pg.117] bahūnaṃ pāpānaṃ vattabbameva natthi. Tamatthamatthantaranyāsālaṅkārena samattheti apiccādi. Bhāṇumā sūriyo nippabhatānītakhajjoto api nippabhatamāpāditajotiriṅgaṇehi samannāgatopi hotīti. Hīnapabhāvo hoti khajjopanake pahāya attano ālokaṃ karonto na hotīti adhippāyo. Ettha api nippabhaticcādivacanavilāsavasena hīnapakkhaṃ gahetvāpi sūriyaudārattasseva positattā ‘‘nippabhatānītakhajjoto’’ti visesanapadaṃ hīnatthadosaṃ na nissayati. Natthi pabhā yesanti ca, tesaṃ bhāvoti ca, taṃ ānītā khajjotā yeneti ca viggaho. ८४. "अप्पकानि" इत्यादी. बुद्ध (ज्ञानी) प्रज्ञावान पुरुष अल्प किंवा अत्यंत मंद अशाही पापांचा, अकुशलांचा प्रभाव - जो विपाक देण्याच्या सामर्थ्य रूपाने ओळखला जातो - तो अहोसिकम्म (अहोसि-कर्म) करून नष्ट करू शकतात, मग पुष्कळ पापांविषयी तर बोलण्याची गरजच नाही. याच अर्थाचे 'अर्थान्तरन्यास' अलंकाराने समर्थन करतात - 'अपिच्चादि' (इत्यादी). 'भानुमा' म्हणजे सूर्य, 'निप्पभतानीतखज्जोतो' म्हणजे ज्याची प्रभा नष्ट झाली आहे अशा काजव्यांनी युक्त असलेला असाही होतो. याचा अर्थ असा की, तो हीनप्रभ होतो, काजव्यांना सोडून स्वतःचा प्रकाश पाडणारा होत नाही, असा अभिप्राय आहे. येथे 'अपि निप्पभत' इत्यादी वचनविलासामुळे हीन पक्षाचा स्वीकार करूनही सूर्याच्या उदारतेचेच (महानतेचेच) पोषण केले गेल्यामुळे "निप्पभतानीतखज्जोतो" हे विशेषणपद 'हीनार्थ दोष' प्राप्त करत नाही. "ज्यांची प्रभा नाही ते" आणि "त्यांचा भाव" आणि "ज्याने काजवे आणले आहेत तो" असा विग्रह आहे. Anatthassa yathā – अनर्थाचे (निरर्थकतेचे) उदाहरण जसे - 85. ८५. Na pādapūraṇatthāya, padaṃ yojeyya katthaci; Yathā vande munindassa, pādapaṅkeruhaṃ varaṃ. पादपूर्तीसाठी (श्लोकाचे चरण पूर्ण करण्यासाठी) कुठेही पदाची योजना करू नये; जसे - "मी मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) श्रेष्ठ चरणकमलांना वंदन करतो." 85. ‘‘Na pāde’’ccādi. Ettha vandeiccādo heṭṭhā viya pādapūraṇassa kassaci abhāvena anatthābhāvo. ८५. "न पाद" इत्यादी. येथे 'वन्दे' इत्यादींमध्ये खालीलप्रमाणे पादपूर्तीसाठी कोणत्याही निरर्थक शब्दाचा अभाव असल्यामुळे 'अनर्थ' (निरर्थकता) हा दोष नाही. 85. ‘‘Na pādi’’ccādi. Pādapūraṇatthāya gāthāpādānaṃ pūraṇasaṅkhātapayojanatthāya padaṃ nāmādikaṃ katthaci na yojeyya viññūti, yathā niratthakapadāyojane udāharaṇamevaṃ ‘‘munindassa varaṃ pādapaṅkeruhaṃ vande’’ti. Heṭṭhā duṭṭhodāharaṇe viya pādapūraṇatthaṃ kassaci padassa ayojitattā sātthakapadehi niratthakadoso nirākatoti. Mudunimmalasobhādisādhāraṇaguṇayogato paṅkeruhasadisaṃ upacārato paṅkeruhaṃ nāma. Pādameva paṅkeruhanti viggaho. visesanavisesyapadadosaparihāro. ८५. "न पादि" इत्यादी. पादपूर्तीसाठी म्हणजे गाथेचे चरण पूर्ण करण्याच्या प्रयोजनासाठी विद्वानाने नाम इत्यादी पदांची कुठेही योजना करू नये. जसे निरर्थक पदांच्या योजनेचे उदाहरण असे - "मुनींद्रांच्या श्रेष्ठ चरणकमलांना मी वंदन करतो." खालील दुष्ट (दोषयुक्त) उदाहरणाप्रमाणे पादपूर्तीसाठी कोणत्याही पदाची योजना न केल्यामुळे, सार्थ पदांद्वारे 'निरर्थक दोष' दूर केला गेला आहे. मृदुता, निर्मळता, शोभा इत्यादी साधारण गुणांच्या योगामुळे कमळासारखे असण्याला उपचाराने 'पङ्केरुह' (कमळ) म्हटले आहे. 'पाद (चरण) हेच पङ्केरुह (कमळ)' असा विग्रह आहे. हा विशेषण-विशेष्य पददोषाचा परिहार आहे. 86. ८६. Bhayakodhapasaṃsādi-Viseso tādiso yadi; Vattuṃ kāmīyate doso,Na tatthe’katthatākato. भय, क्रोध, प्रशंसा इत्यादी विशिष्ट भाव जर व्यक्त करायचे असतील, तर तेथे 'एकार्थता' (पुनरुक्ती) मुळे होणारा दोष मानला जात नाही. 86. ‘‘Bhaye’’ccādi. [Pg.118] Bhayañca cittutrāso kodho ca doso pasaṃsā ca thuti, tā ādi yassa turitādino so tādiso viseso yadi vattuṃ kāmīyate icchīyate, tattha tasmiṃ bhayādivisese visaye ekatthatāya ekatthabhāvena kato doso natthi. ८६. "भये" इत्यादी. भय म्हणजे चित्ताचा त्रास (घाबरणे), क्रोध म्हणजे द्वेष आणि प्रशंसा म्हणजे स्तुती, हे ज्याच्या सुरुवातीला आहेत अशा घाई इत्यादी विशिष्ट भाव जर व्यक्त करण्याची इच्छा असेल, तर त्या भय इत्यादी विशिष्ट विषयांमध्ये 'एकार्थतेमुळे' (एकाच अर्थाच्या पुनरुक्तीमुळे) होणारा दोष नसतो. 86. Idāni vākyadosaparihāratthamārabhati ‘‘bhayakodhe’’ccādi. Bhayakodhapasaṃsādi cittutrāsapaṭighathutiādīhi samannāgato tādiso viseso vattuṃ yadi kāmīyate ce viññūhi icchīyate, tattha bhayakodhādike visese ekatthatākato ekatthabhāvena kato doso vākyadoso na bhavati. Bhayādivisese vattumicchite pubbuccāritapadassa punuccāraṇe ekatthadoso na hotīti adhippāyo. Bhayañca kodho ca pasaṃsā cāti ca, tā ādi yassa turitakotūhalaaccharāhāsasokapasādasaṅkhātassa atthavisesasseti ca viggaho. Tagguṇasaṃviññāṇaaññapadatthasamāsattā bhayādīsu kathitamapi gahetvā punappunaṃ kathanamavirodhaṃ. Eko attho yesaṃ padādīnaṃ te ekatthā, tesaṃ bhāvo ekatthatā, tāya katoti viggaho. ८६. आता वाक्यदोषाचा परिहार करण्यासाठी "भयकोध" इत्यादी सुरू करतात. भय, क्रोध, प्रशंसा इत्यादी म्हणजे चित्ताचा त्रास, प्रतिघ (राग), स्तुती इत्यादींनी युक्त असलेला तसा विशिष्ट भाव जर विद्वानांना व्यक्त करायचा असेल, तर त्या भय, क्रोध इत्यादी विशिष्ट भावांमध्ये एकार्थतेमुळे झालेला दोष हा वाक्यदोष ठरत नाही. भय इत्यादी विशिष्ट भाव व्यक्त करायचे असताना पूर्वी उच्चारलेल्या पदाचा पुन्हा उच्चार केल्यास 'एकार्थ दोष' (पुनरुक्ती दोष) होत नाही, असा अभिप्राय आहे. भय, क्रोध आणि प्रशंसा, आणि हे ज्याच्या सुरुवातीला आहेत अशा घाई, कुतूहल, आश्चर्य, हास्य, शोक, प्रसाद (प्रसन्नता) या अर्थविशेषांचा, असा विग्रह आहे. तद्गुणसंविज्ञान बहुव्रीहि समासामुळे भय इत्यादींमध्ये सांगितलेले देखील घेऊन वारंवार सांगणे हे अविरोध (दोषरहित) आहे. ज्या पदांचा एकच अर्थ आहे ते 'एकार्थ', त्यांचा भाव म्हणजे 'एकार्थता', तिच्यामुळे झालेला (दोष), असा विग्रह आहे. Yathā – जसे - 87. ८७. Sappo sappo ayaṃ handa, nivattatu bhavaṃ tato; Yadi jīvitukāmo’si, kathaṃ tamupasappasi. "साप! साप! हा पहा, आपण तेथून मागे फिरा; जर आपल्याला जगण्याची इच्छा असेल, तर आपण त्याच्याजवळ कसे जात आहात?" 87. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘sappo’’iccādi. ‘‘Ayaṃ sappo sappo’’ti bhayenāmeḍitaṃ handāti khede tato tamhā ṭhānā, sappato vā bhavaṃ bhavanto nivattatu gatamaggābhimukho āvattatu. Taṃ ṭhānaṃ, sappaṃ vā. Natthettha ekatthatādoso bhayenāmeḍitappayogato. ८७. "यथा" चे उदाहरण देतात - "सप्पो" इत्यादी. "हा साप, साप" असे भयामुळे द्विरुक्ती (आमेडित) केली आहे. 'हन्द' हे खेद दर्शवते. 'ततो' म्हणजे त्या स्थानावरून किंवा सापापासून 'भवं' (आपण) मागे फिरावे, आलेल्या मार्गाकडे वळावे. 'तं' म्हणजे त्या स्थानाकडे किंवा सापाकडे. येथे भयामुळे द्विरुक्तीचा प्रयोग केल्यामुळे 'एकार्थता दोष' नाही. 87. ‘‘Sappo’’ccādi. [Pg.119] Handa naṭṭho vata, ayaṃ sappo sappo bhavaṃ tato ṭhānato, sappato vā nivattatu āvattatu yadi jīvitukāmo asi, taṃ ṭhānaṃ, sappaṃ vā kathamupasappasi kathamupagacchasīti. Bhaye āmeḍitavacanattā ekatthatādoso natthi, jīvitukāmosīti ettha bindulopo. ८७. "सप्पो" इत्यादी. 'हन्द' म्हणजे अरेरे, नष्ट झाले! हा साप, साप! आपण त्या स्थानावरून किंवा सापापासून मागे फिरावे, जर आपल्याला जगण्याची इच्छा असेल. त्या स्थानाकडे किंवा सापाकडे आपण कसे जात आहात? भयामध्ये द्विरुक्तीचे वचन असल्यामुळे 'एकार्थता दोष' नाही. 'जीवितुकामोसि' येथे अनुस्वाराचा लोप (बिंदुलोप) झाला आहे. Padadosaparihāravaṇṇanā niṭṭhitā. पददोष-परिहार-वर्णन समाप्त झाले. Vākyadosaparihāravaṇṇanā वाक्यदोष-परिहार-वर्णन Bhaggarītino yathā – भग्नरीतीचे (रीतीभंग दोषाच्या अभावाचे) उदाहरण जसे - 88. ८८. Yo koci rūpātisayo,Kanti kāpi manoharā; Vilāsātisayo kopi,Aho buddhamahodayo. जो काही रूपाचा अतिशय (उत्कृष्टता), जी काही मनोहारी कांती (शोभा), जो काही विलासाचा अतिशय; अहो! बुद्धांचा हा महान उदय (अभ्युदय) किती आश्चर्यकारक आहे! 88. ‘‘Yo’’iccādi. Rūpassa anubyañjanehi anubyañjitabāttiṃsavarapurisalakkhaṇopasobhitassa byāmappabhāketumālāvirājitassa atisayo ādhikkaṃ vācāgocarabhāvātikkamena avacanīyattā yo kociyeva. Mano anekalokassa cittaṃ haratīti manoharā cittamavaharantī kanti sobhā kāpi avacanapathā kāpiyeva. Vilāsassa gatyādino atisayo vacanapathātikkanto kopiyeva, tasmā buddhassa mahanto udayo abhivuḍḍhi aho abbhutoti. Ettha kiṃsaddenāraddhā rīti na katthaci bhaggā. ८८. "यो" इत्यादी. अनुव्यंजनांनी अनुव्यंजित, बत्तीस श्रेष्ठ महापुरुष लक्षणांनी सुशोभित आणि व्यामप्रभा (शरीराभोवतीचे वलय) व केतुमालेने (मस्तकावरील प्रभेने) विराजमान असलेल्या रूपाचा अतिशय म्हणजे आधिक्य, जे वाणीच्या कक्षेच्या पलीकडे असल्यामुळे अवर्णनीय आहे, ते 'जो कोणी' (यो कोचि) असाच आहे. अनेक लोकांचे मन हरण करणारी म्हणून 'मनोहरा' म्हणजे चित्त वेधून घेणारी कांती (शोभा) ही 'कोणतीतरी' (कापि) म्हणजे शब्दांच्या पलीकडची अशीच आहे. गमन (चालणे) इत्यादी विलासाचा अतिशय हा वाणीच्या कक्षेच्या पलीकडे असलेला 'कोणतातरी' (कोपि) असाच आहे. म्हणूनच बुद्धांचा महान उदय म्हणजे अभिवृद्धी 'अहो अद्भुत' (किती आश्चर्यकारक) आहे! येथे 'किम्' शब्दाने सुरू झालेली रीती कुठेही भग्न झालेली नाही. 88. ‘‘Yo koci’’ccādi. Rūpātisayo suppahiṭṭhitapādatādidvattiṃsapurisalakkhaṇehi sobhitassa cittaṅgulitādiasītianubyañjanehi [Pg.120] alaṅkatassa byāmappabhāketumālāhi ujjalassa rūpakāyassa ādhikyaṃ yo kociyeva manogocarabhāvaṃ vinā vacanavisayātikkantattā yo kociyeva. Manoharā lokassa cittaṃ harantī kanti sobhā kāpiyeva vacīvisayātikkantattā kāpiyeva. Vilāsātisayo visayabhūtapiyabhāvasaṅkhātassa gamanādivilāsassa ādhikyampi kopiyeva vuttakāraṇenevakopiyeva. Tato buddhamahodayo buddhassa mahābhivuddhisaṅkhāto udayo aho acchariyoti. Ettha sabbanāmikena kiṃ saddena vattumāraddhakkamo na katthaci bhinnoti bhaggarītidoso natthīti. ८८. "यो कोचि" इत्यादी. रूपाचा अतिशय म्हणजे सुप्रतिष्ठित पाद (पाय) इत्यादी बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी सुशोभित, चित्तांगुली (सुंदर बोटे) इत्यादी ऐंशी अनुव्यंजनांनी अलंकृत आणि व्यामप्रभा व केतुमालेने उज्ज्वल असलेल्या रूपकायाचे आधिक्य, जे मनाच्या कक्षेविना वाणीच्या विषयाच्या पलीकडे गेल्यामुळे 'जो कोणी' (यो कोचि) असाच आहे. लोकांचे मन हरण करणारी 'मनोहरा' कांती (शोभा) ही वाणीच्या विषयाच्या पलीकडे गेल्यामुळे 'कोणतीतरी' (कापि) अशीच आहे. प्रिय वाटणाऱ्या गमन (चालणे) इत्यादी विलासाचा अतिशय देखील पूर्वोक्त कारणामुळेच 'कोणतातरी' (कोपि) असाच आहे. त्यामुळे बुद्धांचा महान उदय म्हणजे महा-अभिवृद्धीरूप उदय 'अहो आश्चर्य' आहे! येथे सर्वनामरूप 'किम्' शब्दाने बोलण्याचा सुरू केलेला क्रम कुठेही खंडित होत नसल्यामुळे 'भग्नरीती दोष' नाही. 89. ८९. Abyāmohakaraṃ bandhaṃ, abyākiṇṇaṃ manoharaṃ; Adūrapadavinyāsaṃ, pasaṃsanti kavissarā. जे बंधन (रचना) व्यामोह (गोंधळ) निर्माण न करणारे, अव्याकीर्ण (स्पष्ट), मनोहर आणि अदूराग्र पदविन्यास (जवळजवळ असलेल्या पदांची रचना) असलेले असते, त्याची कवीश्वर प्रशंसा करतात. 89. ‘‘Abyāmoha’’iccādi. Natthi dūramesanti adūrāni, tāniyeva padāni, tesaṃ vinyāso yāthāvato ṭhapanaṃ yassa taṃ. Tatoyeva abyākiṇṇo asammisso ca. So abyākiṇṇatāya eva manoharo cāti abyākiṇṇaṃ manoharaṃ. Teneva ‘‘ayamettha attho ayaṃ vā’’ti evaṃ byāmohaṃ na karotīti abyāmohakaro, taṃ. Pasādālaṅkārālaṅkitaṃ bandhaṃ. Kavīnaṃ issarā padhānā. Ye kaniṭṭhaṅguligaṇanāniṭṭhā, te pasaṃsanti thuvanti tādisabandhaguṇassātisayapasaṃsārahabhāvena. ८९. "अव्यामोह" इत्यादी. ज्यांच्यामध्ये अंतर नाही ते 'अदूर' शब्द, त्यांची योग्य प्रकारे केलेली मांडणी (विन्यास) ज्या रचनेत आहे ती. म्हणूनच ती अव्याकीर्ण (अमिश्रित) आहे. ती अव्याकीर्ण असल्यामुळेच मनोहर आहे, म्हणून 'अव्याकीर्ण मनोहर'. म्हणूनच "याचा हा अर्थ आहे की तो अर्थ आहे" असा संभ्रम (व्यामोह) निर्माण करत नाही, म्हणून 'अव्यामोहकर'. प्रसाद अलंकाराने सुशोभित अशा रचनेची, कवींचे ईश्वर म्हणजे जे श्रेष्ठ कवी करंगळीवर मोजण्याइतके श्रेष्ठ आहेत, ते अशा रचनागुणाच्या अतिशय प्रशंसनीयतेमुळे तिची प्रशंसा (स्तुती) करतात. 89. ‘‘Abyāmohe’’ccādi. Adūrapadavinyāsaṃ nāmādipadānaṃ vohārakāle adūrasambandho yathā siyā, tathā paṭipāṭiyā padaṭṭhapanena samannāgataṃ abyākiṇṇaṃ, tatoyeva aññasambandhīpadehi asammissaṃ manoharaṃ, tatoyeva viññūnaṃ cittamārādhentaṃ abyāmohakaraṃ ‘‘imassattho imassattho eso eso vā’’ti saṃsayamanuppādentaṃ bandhaṃ pasādālaṅkārasaṃyuttaṃ bandhanaṃ kavissarā kavīnaṃ [Pg.121] padhānā paṇḍibhajanā, kaniṭṭhaṅguliyā gaṇitabbā aggakavinoti adhippāyo. Pasaṃsanti thomenti. Byāmohaṃ na karotīti abyāmohakaro. Vi ākiṇṇo byākiṇṇo, na byākiṇṇo abyākiṇṇo. Natthi dūraṃ yesaṃ, tāniyeva padāni, tesaṃ vinyāso ṭhapanaṃ yassa bandhassāti viggaho. ८९. "अव्यामोहे" इत्यादी. व्यवहाराच्या वेळी नाम इत्यादी शब्दांचा जवळचा संबंध असावा, अशा प्रकारे क्रमाने शब्दांची मांडणी केलेली, अव्याकीर्ण, म्हणूनच इतर असंबंधित शब्दांशी अमिश्रित आणि मनोहर, म्हणूनच विद्वानांच्या चित्ताला प्रसन्न करणारी, "याचा हा अर्थ आहे की तो अर्थ आहे" असा संशय निर्माण न करणारी (अव्यामोहकर) रचना, प्रसाद अलंकाराने युक्त अशा रचनेची, कवींचे ईश्वर म्हणजे कवींमध्ये श्रेष्ठ असलेले पंडित, जे करंगळीवर मोजण्याइतके अग्रगण्य कवी आहेत, ते प्रशंसा (स्तुती) करतात. जो संभ्रम निर्माण करत नाही तो 'अव्यामोहकर'. 'वि-आकीर्ण' म्हणजे व्याकीर्ण, जे व्याकीर्ण नाही ते 'अव्याकीर्ण'. 'ज्यांच्यामध्ये अंतर नाही ते शब्द, आणि त्यांची मांडणी ज्या रचनेत आहे ती' असा याचा विग्रह आहे. Yathā – जसे की – 90. ९०. Nīluppalābhaṃ nayanaṃ,Bandhukaruciro’dharo; Nāsā hemaṅkuso tena,Jinoyaṃ piyadassano. नीलकमलासारखे सुंदर डोळे, बंधुक पुष्पासारखा (दुपारच्या फुलासारखा) सुंदर ओठ आणि सोन्याच्या अंकुशासारखे नाक, यामुळे हे जिन (बुद्ध) प्रियदर्शन आहेत. 90. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘nīluppalābha’’miccādi. Yassa jinassa nayanaṃ nettaṃ nīluppalābhaṃ indīvaradvayanibhaṃ, adharo adharoṭṭho bandhukamiva bandhukakusumamiva ruciro kanto, nāsā nāsikā sayaṃ hemaṅkuso suvaṇṇaṅkusoyeva, tena kāraṇena ayaṃ jino piyaṃ madhuraṃ dassanamassāti piyadassano. Īdiso na byākiṇṇadoso, abyākiṇṇo pasādoyevāti. ९०. "यथा" असे उदाहरण देतात, "नीलुप्पल" इत्यादी. ज्या जिनांचे (बुद्धांचे) नेत्र नीलकमलासारखे आहेत, ओठ (अधरोष्ठ) बंधुक पुष्पासारखा सुंदर आणि कांतियुक्त आहे, नाक स्वतः सोन्याच्या अंकुशासारखेच आहे, त्या कारणाने हे जिन प्रिय आणि मधुर दर्शन असलेले (प्रियदर्शन) आहेत. अशी रचना व्याकीर्ण दोषाने युक्त नसते, तर ती अव्याकीर्ण आणि प्रसाद गुणाने युक्त असते. 90. Idāni byākiṇṇadosaparihāraṃ pariharati ‘‘nīluppali’’ccādinā. Nayanaṃ yassa nettayugaḷaṃ nīluppalābhaṃ nīluppaladalasadisaṃ, adharo adharoṭṭho bandhukaruciro bandhukapupphamiva manuñño, nāsā nāsikā hemaṅkuso suvaṇṇaṅkusoyeva, tena kāraṇena ayaṃ jino piyadassano manuññadassano hotīti. Ettha pasādālaṅkārena yuttattā na byākiṇṇadoso. Ābhāsaddo nibhāsaddo viya ivattho. No ce, pabhāpariyāyo vā hoti. Bandhukamiva ruciroti ca, piyaṃ dassanaṃ yasseti ca viggaho. Iha dassanassa kattubhūtasādhujanasambandhattepi visayatteneva [Pg.122] jinasambandho hotīti aññapadatthena tathāgato gahitoti. ९०. आता "नीलुप्पल" इत्यादींद्वारे व्याकीर्ण दोषाचा परिहार करतात. ज्यांचे नेत्रयुगल नीलकमलाच्या पाकळीसारखे आहे, ओठ बंधुक पुष्पासारखा मनोहर आहे, नाक सोन्याच्या अंकुशासारखेच आहे, त्या कारणाने हे जिन प्रियदर्शन (मनोहर दर्शन असलेले) आहेत. येथे प्रसाद अलंकाराने युक्त असल्यामुळे व्याकीर्ण दोष नाही. 'आभा' शब्द हा 'निभा' शब्दाप्रमाणे 'सारखा' या अर्थी आहे, किंवा तो 'प्रभा' (कांती) चा समानार्थी आहे. 'बंधुक पुष्पासारखा सुंदर' आणि 'ज्याचे दर्शन प्रिय आहे तो' असा याचा विग्रह आहे. येथे दर्शनाचा संबंध कर्ता असलेल्या साधुजनांशी असला, तरी विषय म्हणून त्याचा संबंध जिनांशीच येतो, म्हणून अन्यपदार्थाने तथागतांचे ग्रहण केले आहे. 91. ९१. Samatikkantagāmmatta-kantavācābhisaṅkhataṃ; Bandhanaṃ rasahetuttā, gāmmattaṃ ativattati. ग्राम्यत्वाचे (अशिष्टतेचे) पूर्णपणे उल्लंघन करणाऱ्या आणि सुंदर शब्दांनी रचलेली रचना रसाच्या (माधुर्याच्या) कारणामुळे ग्राम्यत्वाचे उल्लंघन करते. 91. ‘‘Samatikkanti’’ccādi. Sammā atikkantaṃ niggataṃ. Gāmmassa bhāvo gāmmattaṃ. Yāsaṃ kantānaṃ madhurānaṃ vācānaṃ tāhi abhisaṅkhataṃ racitaṃ bandhanaṃ rasassa mādhuriyassa hetuttā kāraṇabhāvena gāmmattaṃ yathāvuttaṃ ativattati atikkamati. ९१. "समतिक्कंति" इत्यादी. 'समतिक्कांत' म्हणजे पूर्णपणे ओलांडलेले किंवा बाहेर पडलेले. 'ग्राम्यत्व' म्हणजे ग्राम्य असण्याचा भाव (अशिष्टता). ज्या सुंदर आणि मधुर वाणीने रचलेली रचना, ती रसाच्या म्हणजे माधुर्याच्या कारणामुळे वर सांगितलेल्या ग्राम्यत्वाचे उल्लंघन करते (ओलांडून जाते). 91. ‘‘Samati’’ccādi. Samatikkantagāmmattakantavācābhisaṅkhataṃ visesato atikkantagāmmabhāvāhi kantavācāhi racitaṃ bandhanaṃ muttakādibandhanaṃ rasahetuttā paṇḍitānaṃ pītirasassa kāraṇattā yathāvuttagāmmadosaṃ ativattati atikkamma pavattatīti. Sammā atikkantaṃ gāmmattaṃ yāsaṃ, tāhiyeva kantavācāhi abhisaṅkhatanti ca, rasassa hetu, tassa bhāvoti ca viggaho. ९१. "समति" इत्यादी. विशेषतः ग्राम्यभाव ओलांडलेल्या सुंदर शब्दांनी रचलेली रचना (मुक्तक इत्यादी रचना), पंडितांच्या प्रीतीरसाचे कारण असल्यामुळे वर सांगितलेल्या ग्राम्यदोषाचे उल्लंघन करून प्रवृत्त होते. 'ज्यांनी ग्राम्यत्वाचे पूर्णपणे उल्लंघन केले आहे अशा सुंदर शब्दांनी रचलेली' आणि 'रसाचे कारण, त्याचा भाव' असा याचा विग्रह आहे. Yathā – जसे की – 92. ९२. Dunoti kāmacaṇḍālo,So maṃ sadaya niddayo; Īdisaṃ byasanāpannaṃ,Sukhīpi kimupekkhase. तो निर्दयी काम-चांडाळ मला पीडा देत आहे, हे दयाळू! अशा संकटात सापडलेल्या माझ्याकडे आपण स्वतः सुखी असूनही का दुर्लक्ष करत आहात? 92. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Kāmāturā kāci vanitā attano piyaṃ patiṃ viravati ‘‘dunoti’’ccādinā. Dayāya saha pavattīti sadayaiti anunayavasena piyassa āmantanaṃ, sānunayāmantanañhi tatonuggahābhikaṅkhāyamaccantamucitaṃ, so kāmo kandappo eva caṇḍālo akaṇḍo [Pg.123] vā asayhopatāpāvahattā. Kāme caṇḍālattāropanañca ucitameva yatonena kayiramānamasahanamupatāpamasahamānā taṃ paribhavantaṃ vippalapati, niddayo nikkaruṇo, idamapi ucitamupatāpe nikkaruṇānaṃ tādisī gatīti. Maṃ dunoti adhikamupatāpeti niddayattā, na bhavantaṃ, teneva bhavaṃ sukhī. Iminā aññāsattataṃ tassa dīpeti. Yadi nāññāsattosi, nāhamekākinī bhavāmi. Asahāyānañhi paṭisattavo honti. Ekākittāyevāhamappaṭisaraṇattānena dusāmīti tava kāmaṃ tvaṃ sukhī hosi. Sanāthānaṃ tādisī vuttīti evaṃ sukhīpi tvaṃ īdisaṃ byasanamāpannaṃ kiṃ kasmā upekkhaseti. Evamayaṃ vaṅkavuttiyā attano, taṃ visayamanubhavantassa ca vimukhattaṃ nidassetītīdisaṃ na gāmmaṃ. ९२. "जसे की" (यथा) असे उदाहरण दिले आहे. कामातुर झालेली एखादी स्त्री आपल्या प्रिय पतीला "दुःख देतो" (दुनोति) इत्यादी शब्दांनी आळवते. दयेसह प्रवृत्त होणारा तो 'सदय' (दयाळू), या अनुनयाच्या भावनेने प्रियकराला केलेले हे संबोधन आहे. कारण अनुनयपूर्वक केलेले संबोधन हे त्याच्याकडून अनुग्रहाची (कृपेची) आकांक्षा असताना अत्यंत योग्य असते. तो काम (मदन) हाच चंडाल किंवा अकंड (क्रूर) आहे, कारण तो असह्य संताप घडवून आणणारा आहे. कामावर चंडालत्वाचा आरोप करणे योग्यच आहे, कारण त्याच्याद्वारे केल्या जाणाऱ्या असह्य संतापाला सहन न करू शकल्यामुळे ती त्याचा तिरस्कार करत विलाप करते. 'निर्दय' म्हणजे कारुण्य नसलेला; संताप देण्याच्या बाबतीत निर्दयी लोकांची अशीच गती असते, म्हणून हे म्हणणेही योग्यच आहे. 'मला दुःख देतो' म्हणजे निर्दयीपणामुळे अधिक संताप देतो, 'आपल्याला नाही', म्हणूनच आपण सुखी आहात. याद्वारे ती त्याची दुसऱ्या स्त्रीवरील आसक्ती दर्शवते. जर आपण दुसऱ्या स्त्रीवर आसक्त नसता, तर मी अशी एकाकी राहिले नसते. कारण असहाय्य लोकांना शत्रू त्रास देतात. मी एकाकी आणि निराधार असल्यामुळेच याच्याकडून पीडित होत आहे, म्हणून आपल्या इच्छेनुसार आपण सुखी आहात. सनाथ (संरक्षित) लोकांची अशीच स्थिती असते, म्हणून आपण सुखी असूनही अशा संकटात सापडलेल्या माझ्याकडे का दुर्लक्ष करत आहात? अशा प्रकारे, ही वक्रोक्ती स्वतःची आणि त्या विषयाचा उपभोग घेणाऱ्या प्रियकराची विमुखता दर्शवते, म्हणून यात 'ग्राम्य दोष' (अश्लीलता किंवा गावंढळपणा) नाही. 92. Gāmmadosaparihāre lakkhiyaṃ dasseti ‘‘dunoti’’ccādi. Kāmataṇhābhibhūtā aṅganā attano vallabhaṃ nissāya evaṃ vilapati ‘‘sadaya he kāruṇika so kāmacaṇḍālo so anaṅganīco niddayo nikkāruṇiko maṃ dunoti pīḷeti, sukhīpi mama viya anāthabhāvābhāvato sukhitopi tvaṃ īdisaṃ byasanāpannaṃ evaṃ kāmacaṇḍālena akāruṇena kataasayhasantāpasaṅkhātabyasanamanuppattaṃ maṃ kimupekkhase kasmā udāsīnosī’’ti. Attano dukkhāturattā dukkhadūrīkaraṇaṃ kāruṇikānaṃyeva visayanti ‘‘sadaye’’ti anunayavasena āmantanucitaṃ attano dukkhāturataṃ posetuṃ pīḷākārake kāme caṇḍālattāropanañca niddayattakathanañca ucitameva attani upekkhakattā. Sukhīpīti iminā tassa paravisayāsattatāya aticāraṃ abbhupagameti. Evaṃ vaṅkavuttiyā attano vallabhe sānurāgattañca attani tassa tadabhāvattañca dassetīti. ‘‘Kaññe kāmayamānaṃ maṃ, na kāmayasi kiṃnvida’’nti ettha viya iha gāmmadoso natthīti [Pg.124] gāmmadosaparihāramidaṃ. Kāmoyeva caṇḍālo kāmacaṇḍālo, saha dayāya yo vattatīti ca, natthi dayā asseti ca, sukhamassa atthīti ca viggaho. Apisaddo akkhame. ९२. ग्राम्य दोषाच्या परिहाराचे (निवारणाचे) लक्ष्य "दुनोति" (दुःख देतो) इत्यादी शब्दांनी दाखवले आहे. कामतृष्णेने ग्रस्त झालेली स्त्री आपल्या प्रियकराला उद्देशून असा विलाप करते: "हे सदय! हे कारुणिक! तो कामरूपी चंडाल, तो कामरूपी नीच, निर्दयी आणि निष्करुण मला दुःख देतो, पीडा देतो. माझ्यासारखा अनाथभाव नसल्यामुळे सुखी असलेले आपण, अशा संकटात सापडलेल्या, म्हणजेच त्या निष्करुण कामचंडालाने निर्माण केलेल्या असह्य संतापरूपी संकटाला प्राप्त झालेल्या माझ्याकडे का दुर्लक्ष करत आहात? आपण का उदासीन आहात?" स्वतः दुःखाने व्याकुळ असल्यामुळे दुःख दूर करणे हे कारुणिक लोकांचेच काम आहे, म्हणून "हे सदय!" असे अनुनयपूर्वक केलेले संबोधन योग्य आहे. स्वतःची दुःखावस्था दर्शवण्यासाठी पीडा देणाऱ्या कामावर चंडालत्वाचा आरोप करणे आणि त्याला निर्दयी म्हणणे योग्यच आहे, कारण तो स्वतःकडे दुर्लक्ष करत आहे. "सुखी असूनही" (सुखीपि) या शब्दाने ती त्याची दुसऱ्या विषयावरील आसक्तीमुळे झालेली प्रतारणा मान्य करते. अशा प्रकारे, वक्रोक्तीद्वारे ती आपल्या प्रियकराबद्दलचे प्रेम आणि प्रियकराचे स्वतःबद्दलचे उदासीनत्व दर्शवते. "हे कन्ये! माझ्यावर प्रेम करणाऱ्या माझ्यावर तू प्रेम का करत नाहीस?" या उदाहरणाप्रमाणे येथे ग्राम्य दोष नाही, म्हणून हा ग्राम्य दोषाचा परिहार आहे. काम हाच चंडाल तो 'कामचंडाल'. जो दयेसह वर्ततो तो 'सदय'. ज्याच्याकडे दया नाही तो 'निर्दय'. ज्याला सुख आहे तो 'सुखी' असा विग्रह आहे. 'अपि' शब्द असमर्थतेच्या अर्थात आहे. 93. ९३. Yatihīnaparihāro, na pune’dāni nīyate; Yato na savanubbegaṃ, heṭṭhā yetaṃ vicāritaṃ. यतीहीन दोषाचा परिहार (निवारण) आता पुन्हा येथे दिला जात नाही; कारण यामुळे ऐकणाऱ्याला कोणताही उद्वेग (त्रास) होत नाही आणि यावर खाली (पूर्वीच) विचार केला गेला आहे. 93. ‘‘Yati’’ccādi. Vicāritanti ‘‘taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgata’’ntiādinā heṭṭhā pakāsitanti attho. ९३. "यती" इत्यादी. 'विचार केला आहे' (विचारितं) याचा अर्थ "त्या सुवर्णवर्णीय तथागतांना मी मस्तक नमवून वंदन करतो" इत्यादींद्वारे खाली (पूर्वीच) स्पष्ट केले आहे असा आहे. 93. ‘‘Yatihīni’’ccādi. Yato yasmā savanubbegaṃ ‘‘dosānamuddesakkamena dosaparihārakkamo na vutto’’ti evaṃ viññūnamuppajjamānaṃ imassa ganthassa savanāsahanaṃ natthi, tato yatihīnaparihāro yatihīnadosassa pariharaṇavasena pavattamudāharaṇaṃ idāni puna na nīyate nāharīyateti. Iminādhigatamādo vuttatthameva samattheti. Heṭṭhā yetaṃ vicāritanti evaṃ yatihīnadosapariharaṇaṃ heṭṭhā anantaraparicchede vicāritaṃ ‘‘taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgata’’ntiādinā pakāsitanti. Ādo yatihīnadosapātubhāveyeva parihārakkamassāpi dassitattā ihādassanepi ganthassa ūnatā natthīti adhippāyo. Yati hīnā ettheti ca, tassa parihāroti ca, savane ubbeganti ca viggaho. ९३. "यतीहीन" इत्यादी. ज्या कारणाने ऐकणाऱ्याला उद्वेग होत नाही, "दोषांच्या निर्देशक्रमानुसार दोषपरिहाराचा क्रम सांगितला नाही" असा विद्वानांमध्ये निर्माण होणारा या ग्रंथाच्या श्रवणाचा असहिष्णुताभाव नाही, म्हणूनच यतीहीन दोषाच्या परिहाराच्या रूपाने प्रवृत्त झालेले उदाहरण आता पुन्हा दिले जात नाही. याद्वारे आधी सांगितलेल्या अर्थाचेच समर्थन केले आहे. 'खाली यावर विचार केला आहे' म्हणजे अशा प्रकारे यतीहीन दोषाचे निवारण खालील लगतच्या परिच्छेदात "त्या सुवर्णवर्णीय तथागतांना मी मस्तक नमवून वंदन करतो" इत्यादींद्वारे स्पष्ट केले आहे. सुरुवातीला यतीहीन दोषाच्या प्रकटीकरणाच्या वेळीच त्याच्या परिहाराचा मार्गही दाखवल्यामुळे, येथे तो न दाखवल्याने ग्रंथात कोणतीही उणीव राहत नाही, असा अभिप्राय आहे. 'जिथे यती हीन (त्रुटिपूर्ण) आहे' तो 'यतीहीन', त्याचा परिहार तो 'यतीहीनपरिहार', ऐकण्यात उद्वेग तो 'श्रवणोद्वेग' असा विग्रह आहे. Kamaccutassa yathā – क्रमच्युत (क्रमाचा भंग झालेल्या) दोषाचे निवारण जसे की – 94. ९४. Udāracarito’si tvaṃ, tenevā’rādhanā tvayi; Desaṃ vā dehi gāmaṃ vā, khettaṃ vā mama sobhanaṃ. आपण उदार चरित्राचे आहात, म्हणूनच आपल्याकडे ही प्रार्थना आहे; मला एखादा देश द्या, किंवा एखादे गाव द्या, किंवा एखादे सुंदर शेत द्या. 94. ‘‘Udāra’’iccādi. Udāraṃ udārattaṃ cāgātisayasambandhato caritaṃ atiguṇapavatti yassāti viggaho. Ettha ucitattā [Pg.125] desādīnaṃ yācanakkamassa kamaccutassa parihāroyaṃ. ९४. "उदार" इत्यादी. उदार म्हणजे औदार्य, दातृत्वाच्या अतिशयाशी संबंधित असलेले चरित्र म्हणजे अत्यंत गुणवान प्रवृत्ती ज्याची आहे तो 'उदारचरित', असा विग्रह आहे. येथे देश इत्यादींच्या याचना करण्याचा क्रम योग्य असल्यामुळे हा क्रमच्युत दोषाचा परिहार आहे. 94. ‘‘Udāri’’ccādi. Tvaṃ puññavanta udāracaritosi cāgātisayayogato visāradapavattiyuttosi, teneva tena kāraṇeneva ārādhanā mama yācanā tvayi hoti. Desaṃ vājanapadaṃ vā, no ce, gāmaṃ vā saṃvasathaṃ vā, no ce, sobhanaṃ khettaṃ vā kedāraṃ vā mama dehīti anupubbaṃ hīnapadatthayācanā dāyakassa dānassāpi yācakassa icchitatthapaṭilābhassāpi anurūpattā kamaccutadosamapaneti. Udāraṃ caritaṃ assāti viggaho. ९४. "उदार" इत्यादी. हे पुण्यवान! आपण उदार चरित्राचे आहात, दातृत्वाच्या अतिशयामुळे आपण अत्यंत उदार प्रवृत्तीचे आहात, म्हणूनच, त्याच कारणाने माझी आपल्याकडे ही याचना आहे. मला एखादा देश (जनपद) द्या, ते शक्य नसेल तर एखादे गाव (वस्ती) द्या, तेही शक्य नसेल तर एखादे सुंदर शेत (शेतजमीन) द्या, अशी अनुक्रमाने उतरत्या क्रमाने केलेली याचना देणाऱ्याच्या दानाला आणि याचकाच्या इच्छित वस्तूच्या प्राप्तीलाही अनुरूप असल्यामुळे क्रमच्युत दोष दूर करते. 'उदार आहे चरित्र ज्याचे' तो 'उदारचरित' असा विग्रह आहे. Ativuttassa yathā – अतिवृत्त (अतिशयोक्ती) दोषाचे निवारण जसे की – 95. ९५. Munindacandasambhūta-Yasorāsimarīcinaṃ; Sakalopya’yamākāso,Nā’vakāso vijambhane. मुनींद्ररूपी चंद्रापासून उत्पन्न झालेल्या कीर्तीसमूहाच्या किरणांना पसरण्यासाठी हा संपूर्ण आकाशही अपुरा पडत आहे (त्यात जागा उरलेली नाही). 95. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindoyeva cando, tato sambhūtā pātubhūtā, yasorāsī eva marīciyo, tāsaṃ. Ayaṃ sakalo ākāsopi gaganameva, na tasseko padeso. Vijambhane byāpane nāvakāso tādisattā tāsaṃ marīcinanti nātivuttaṃ. ९५. "मुनींद्र" इत्यादी. मुनींद्र (मुनींचे स्वामी) हेच चंद्र, त्यांच्यापासून उत्पन्न झालेल्या, कीर्तीसमूह हेच किरण, त्यांच्यासाठी. हा संपूर्ण आकाश म्हणजे गगनच, त्याचा कोणताही एक भाग नाही. पसरण्यासाठी (व्यापण्यासाठी) जागा नाही, कारण त्या किरणांचे स्वरूप तसे आहे, म्हणून यात अतिशयोक्ती (अतिवृत्त) दोष नाही. 95. ‘‘Munindi’’ccādi. Munindacandasambhūtayasorāsimarīcinaṃ munindasaṅkhātacandato pātubhūtānaṃ kittisamūhasaṅkhātakiraṇānaṃ vijambhane byāpane ayaṃ sakalopi ākāso nāvakāso na okāso hotīti. Hetuphalādiekekakāraṇenāpi appameyyānaṃ sabbaññuguṇānaṃ pavattiyā appameyyasāmaññabhūtākāsassa niravakāsassa iva kathanamucitanti ativuttadoso iha na bhavati. Cando iva [Pg.126] cando, munindo eva cando, tato sambhūtānaṃyeva yasānaṃ rāsī ca tā marīciyo cāti viggaho. ९५. "मुनींद्र" इत्यादी. मुनींद्ररूपी चंद्रापासून उत्पन्न झालेल्या कीर्तीसमूहरूपी किरणांच्या पसरण्यासाठी (व्यापण्यासाठी) हा संपूर्ण आकाशही अपुरा पडतो (जागा उरत नाही). हेतू आणि फल इत्यादींपैकी एका जरी कारणाने अमर्याद अशा सर्वज्ञ गुणांच्या प्रवृत्तीमुळे, अमर्याद आणि सामान्य असलेल्या आकाशालाही जणू जागा उरली नाही असे सांगणे योग्यच आहे, म्हणून येथे अतिवृत्त (अतिशयोक्ती) दोष होत नाही. चंद्रासारखा चंद्र, मुनींद्र हेच चंद्र, त्यांच्यापासून उत्पन्न झालेल्या कीर्तीचा समूह आणि त्या किरणांचा समूह असा विग्रह आहे. 96. ९६. Vākyaṃ byāpannacittānaṃ, apetatthaṃ aninditaṃ; Tenu’mmattādikānaṃ taṃ, vacanā’ññatra dussati. चित्तभ्रम झालेल्या (वेड्या) लोकांचे वाक्य जरी अर्थहीन असले तरी ते निंदनीय मानले जात नाही; म्हणूनच, वेड्या इत्यादींच्या भाषणाव्यतिरिक्त इतर ठिकाणी (सामान्य लोकांच्या भाषणात) असे वाक्य दोषयुक्त ठरते. 96. ‘‘Vākya’’miccādi. Byāpannaṃ naṭṭhaṃ ayathāpavattaṃ cittaṃ yesaṃ, tesaṃ. Vākyaṃ vākyalakkhaṇopetaṃ. Apeto apagato suñño attho abhidheyyaṃ saṃvohārikaṃ yassa, taṃ. Aninditaṃ ahīḷitaṃ. Tena yathāvuttena kāraṇena. Taṃ vākyaṃ ummatto dhātukkhobhādinā khittacitto, so ādi yesaṃ bālādīnaṃ tesaṃ vacanā asaṅgatāya vācāya aññatra aññasmiṃ abyāpannacittavisaye dussati duṭṭhaṃ jāyate, ummattādīnaṃyeva tathāvidhāya vācāya ucitattāti. ९६. "वाक्य" इत्यादी. ज्यांचे चित्त नष्ट झाले आहे किंवा विचलित झाले आहे, त्यांचे. वाक्य म्हणजे वाक्यलक्षणांनी युक्त. 'अपेतार्थ' म्हणजे ज्याचा व्यावहारिक अर्थ निघून गेला आहे किंवा जो अर्थशून्य आहे, ते. 'अनिंदित' म्हणजे ज्याची निंदा केली जात नाही. त्या वर सांगितलेल्या कारणाने. ते वाक्य, वात-पित्त इत्यादी धातूंच्या क्षोभामुळे ज्यांचे चित्त विचलित झाले आहे असा वेडा, आणि ज्यांच्या सुरुवातीला वेडे इत्यादी आहेत अशा बालकांच्या असंगत भाषणाव्यतिरिक्त, इतर ठिकाणी म्हणजे ज्यांचे चित्त विचलित झालेले नाही अशा लोकांच्या भाषणात दोषयुक्त (दुष्ट) ठरते; कारण वेड्या इत्यादींच्या बाबतीत अशा प्रकारचे भाषण योग्यच मानले जाते. 96. ‘‘Vākya’’miccādi. Byāpannacittānaṃ viruddhabhāvamāpannacittānaṃ vākyaṃ syādyantatyādyantapadasamudāyarūpaṃ vākyaṃ apetatthaṃ apagatasamudāyatthaṃ aninditaṃ viññūhi garahitaṃ na hoti, tena kāraṇena ummattādikānaṃ ummattavedanaṭṭādīnaṃ vacanāññatra vacanaṃ vinā anummattādivacane taṃ samudāyatthasambandharahitaṃ vacanaṃ dussati dosaduṭṭhaṃ hoti. Byāpannaṃ cittaṃ yesanti ca, apeto attho assāti ca, ummatto ādi yesanti ca viggaho. ९६. "वाक्य" इत्यादी. चित्तभ्रम झालेल्या (विकृत चित्त झालेल्या) लोकांचे वाक्य, जे सुबंत आणि तिङंत पदांचा समूह असते, ते अर्थहीन (समूहाचा अर्थ नसलेले) असूनही विद्वानांकडून निंदिले जात नाही. त्या कारणाने, वेडे किंवा वेदनेने व्याकुळ झालेल्या इत्यादींच्या भाषणाव्यतिरिक्त, म्हणजे जे वेडे नाहीत अशांच्या भाषणात, तो समूहाच्या अर्थाशी संबंध नसलेला शब्दप्रयोग दोषयुक्त ठरतो. 'ज्यांचे चित्त विचलित झाले आहे' ते 'व्यापन्नचित्त', 'ज्याचा अर्थ निघून गेला आहे' तो 'अपेतार्थ', 'वेडा आहे ज्यांच्या सुरुवातीला' ते 'उन्मत्तादी' असा विग्रह आहे. Yathā – जसे की – 97. ९७. Samuddo pīyate so’ya-maha’majja jarāturo; Ime gajjanti jīmūtā, sakkasse’rāvaṇo piyo. हा तो समुद्र आज म्हातारपणाने व्याकुळ झालेल्या माझ्याकडून प्यायला जात आहे; हे ढग गर्जना करत आहेत; इंद्राचा ऐरावत प्रिय आहे. 97. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘samuddo’’iccādi. Na hettha ‘‘samuddo pīyate’’iccādino padasamudāyassa koci eko attho gayhati, yo so bandhattho siyā. Avayavatthā [Pg.127] eva tu ayosalākākappāpaṭibhantīti īdisamapetatthamaninditaṃ viññeyyaṃ byāpannacittānaṃ. ९७. "जसे की" असे उदाहरण दिले जाते "समुद्र" इत्यादी. कारण येथे "समुद्र प्यायला जातो" इत्यादी शब्दसमूहाचा कोणताही एक अर्थ घेतला जात नाही, जो की रचनेचा अर्थ (बंधार्थ) असू शकेल. परंतु अवयवांचे अर्थच लोखंडी सळईसारखे भासतात, म्हणून व्याकुळ चित्त असलेल्यांचे असे अपेतार्थ (अर्थहीन) वाक्य अनिंदित समजावे. 97. ‘‘Samuddo’’ccādi. So ayaṃ samuddo pīyate yena kenaci pīyate, ahaṃ ajja jarāturo jararogābhibhūto, ime jīmūtā meghā gajjanti thanayanti. Sakkassa erāvaṇo piyoti. Idaṃ ninditāninditānaṃ dvinnamudāharaṇaṃ. Idaṃ vākyaṃ avayavatthamantarena samudāyato gamyamānatthassābhāvā apetatthaṃ nāma hoti. Īdisaṃ vākyaṃ ummattakādīhi vuttamappītikaraṃ na hoti, aññehi vuttaṃ pana kaṇṇe ayosalākā viya appītikaraṃ. Jarāya āturoti vākyaṃ. ९७. "समुद्र" इत्यादी. तो हा समुद्र प्यायला जातो, ज्या कोणाकडूनही प्यायला जातो; मी आज जरेने (वृद्धत्वाने) व्याकुळ आहे, जराव्याधीने ग्रस्त आहे; हे जीमूत (मेघ) गर्जना करत आहेत, गडगडत आहेत; शक्राचा (इंद्राचा) ऐरावत प्रिय आहे. हे निंदित आणि अनिंदित या दोन्हीचे उदाहरण आहे. हे वाक्य अवयवांच्या अर्थाशिवाय समूहातून समजणाऱ्या अर्थाच्या अभावामुळे 'अपेतार्थ' (अर्थहीन) नावाचे होते. असे वाक्य वेड्या इत्यादींनी बोलले असता अप्रिय वाटत नाही, परंतु इतरांनी बोलले असता कानात लोखंडी सळई घातल्यासारखे अप्रिय वाटते. 'जरेने व्याकुळ' हे वाक्य आहे. 98. ९८. Sukhumālāvirodhitta-dittabhāvappabhāvitaṃ; Bandhanaṃ bandhapharusa-dosaṃ saṃdūsayeyya taṃ. सुकुमारतेशी अविरोध आणि दीप्तभावाने (तेजस्वी भावाने) प्रभावित झालेली रचना, त्या रचना-परुष (कठोर रचना) दोषाचा नाश करते. 98. ‘‘Sukhumāli’’ccādi. Na virujjhati sīlenāti avirodhī, tassa bhāvo avirodhittaṃ. Sukhumālassa avirodhittaṃ yassa so dittabhāvo, tena pabhāvitaṃ vaḍḍhitaṃ saṃyuttaṃ taṃ bandhanaṃ bandhapharusadosaṃ saṃdūsayeyya nāsayeti attho. ९८. "सुकुमारी" इत्यादी. जे स्वभावाने विरुद्ध होत नाही ते 'अविरोधी', त्याचा भाव म्हणजे 'अविरोधित्व'. सुकुमाराचे अविरोधित्व ज्यामध्ये आहे तो 'दीप्तभाव', त्याने प्रभावित म्हणजे वाढवलेले किंवा युक्त असलेले ते बंधन (रचना) 'बंधपरुष' दोषाचा संदूषण करते म्हणजे नाश करते, असा अर्थ आहे. 98. ‘‘Sukhumāli’’ccādi. Sukhumālāvirodhittadittabhāvappabhāvitaṃ ‘‘aniṭṭhurakkharappāye’’ccādinā vuccamānasukhumālaguṇassa aviruddhabhāvasamannāgatena vaṇṇānaṃ aññamaññasaṅgabhilakkhaṇena dittabhāvena piyabhāvena anubrūhitaṃ taṃ bandhanaṃ bandhapharusadosaṃ bandhapharusasaṅkhātadosaṃ saṃdūsayeyya nāseyya, taṃ bandhapharusadosanti vā sambandhoti. Na virujjhati sīlenāti avirodhī, tassa bhāvoti ca, sukhumālassa avirodhittaṃ yassāti ca, soyeva dittassa bhāvoti ca, tena pabhāvitanti ca vākyaṃ. ९८. "सुकुमारी" इत्यादी. सुकुमारतेशी अविरोध आणि दीप्तभावाने प्रभावित झालेले, "अकठोर अक्षरांचे प्राचुर्य" इत्यादींद्वारे सांगितले गेलेल्या सुकुमार गुणाच्या अविरुद्ध भावाने युक्त असलेल्या, वर्णांच्या परस्परांच्या संबंधाचे लक्षण असलेल्या दीप्तभावाने (तेजस्वी भावाने) किंवा प्रियभावाने पुष्ट झालेले ते बंधन (रचना) 'बंधपरुष' दोषाचा म्हणजे 'बंधपरुष' नावाच्या दोषाचा नाश करते, किंवा 'त्या बंधपरुष दोषाला' असा संबंध आहे. 'स्वभावाने विरुद्ध होत नाही तो अविरोधी', 'त्याचा भाव' असे, आणि 'सुकुमाराचे अविरोधित्व ज्यामध्ये आहे' असे, 'तोच दीप्तभाव' असे, आणि 'त्याने प्रभावित' असे हे वाक्य आहे. Yathā – जसे की – 99. ९९. Passantā [Pg.128] rūpavibhavaṃ, suṇantā madhuraṃ giraṃ; Caranti sādhū sambuddha-kāle keḷiparammukhā. सम्यक्संबुद्धांच्या काळात सज्जन लोक (त्यांचे) रूपवैभव पाहत आणि मधुर वाणी ऐकत, क्रीडेकडे (खेळाकडे) पाठ फिरवून आचरण करतात. 99. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘passantā’’iccādi. Keḷiyā kīḷāya parammukhā vigatacchandā carantīti sambandho. ९९. "जसे की" असे उदाहरण दिले जाते "पाहत" इत्यादी. 'केळिया' म्हणजे क्रीडेपासून पराङ्मुख, विरक्त होऊन आचरण करतात, असा संबंध आहे. 99. ‘‘Passante’’ccādi. Sādhū sajjanā sambuddhakāle sambuddhassa dharamānakāle rūpavibhavaṃ tassa rūpasampattiṃ passantā cakkhuṃ santappetvā olokentā madhuraṃ giraṃ tasseva bhagavato aṭṭhaṅgasamannāgataṃ madhuravacanaṃ suṇantā keḷiparammukhā kīḷāya vimukhā kīḷābhiratirahitā caranti gacchanti pavattantīti. Kevalaṃ pharusasithilavaṇṇehi vinā sukhuccāraṇīyavaṇṇehi sambhūtasukhumālaguṇāvirodhaaññamaññasaṅgatavaṇṇavisadappavattaguṇayuttattā ettha bandhapharusadoso natthi. Keḷiyā parāni parivattitāni mukhāni etesanti viggaho. Ettha kāloti kiriyā. Sā ca atthato tadākārappavattasambandhoyeva. Loko pana visuṃ eko padatthoyevāti voharati. vākyadosaparihāro. ९९. "पाहत" इत्यादी. सज्जन लोक सम्यक्संबुद्धांच्या काळात, म्हणजे सम्यक्संबुद्ध हयात असताना, त्यांचे रूपवैभव म्हणजे त्यांची रूपसंपत्ती पाहत, डोळे तृप्त करून पाहत, आणि त्याच भगवंतांची अष्टांगयुक्त मधुर वाणी ऐकत, क्रीडेपासून पराङ्मुख म्हणजे खेळापासून विमुख, क्रीडेतील आवडीशिवाय आचरण करतात, जातात किंवा प्रवृत्त होतात. केवळ कठोर आणि शिथिल वर्णांशिवाय, सुलभ उच्चारता येणाऱ्या वर्णांनी उत्पन्न झालेल्या सुकुमार गुणाशी अविरोध असलेल्या आणि परस्परांशी सुसंगत असलेल्या वर्णांच्या स्पष्ट प्रवृत्तीच्या गुणामुळे युक्त असल्यामुळे येथे 'बंधपरुष' दोष नाही. 'क्रीडेपासून ज्यांची मुखे परावृत्त झाली आहेत ते' असा विग्रह आहे. येथे 'काळ' ही क्रिया आहे. आणि ती अर्थाच्या दृष्टीने त्या प्रकारे प्रवृत्त होणारा संबंधच आहे. परंतु लोक स्वतंत्रपणे एकच पदार्थाचा अर्थ असा व्यवहार करतात. हा वाक्यदोषाचा परिहार आहे. Vākyadosaparihāravaṇṇanā niṭṭhitā. वाक्यदोष परिहाराचे वर्णन समाप्त झाले. Vākyatthadosaparihāravaṇṇanā वाक्यार्थदोष परिहाराचे वर्णन Apakkamassa yathā – अपक्रम (क्रमभंग) दोषाचे उदाहरण जसे की – 100. १००. Bhāvanādānasīlāni, sammā sampāditāni’ha; Nibbānabhogasaggādi-sādhanāni na saṃsayo. या जगात सम्यक प्रकारे संपादन केलेली भावना, दान आणि शील हे अनुक्रमे निर्वाण, भोग आणि स्वर्ग इत्यादींचे साधन आहेत, यात संशय नाही. 100. ‘‘Bhāvanā’’iccādi. Ettha bhāvanādīni niddisitvā yathākkamaṃ nibbānādīnaṃ niddesena apakkamadoso parihaṭo. १००. "भावना" इत्यादी. येथे भावना इत्यादींचा निर्देश करून यथाक्रमाने निर्वाण इत्यादींचा निर्देश केल्यामुळे अपक्रम (क्रमभंग) दोष दूर केला गेला आहे. 100. ‘‘Bhāvane’’ccādi. [Pg.129] Iha manussaloke sammā sampāditāni kammaphalaṃ saddahitvā yathāvidhi sampāditāni attano santāne pavattāpitāni bhāvanādānasīlāni nibbānabhogasaggādisādhanāni yathākkamaṃ nibbānaupabhogaparibhogasampattisagguppattiādīnaṃ hetubhāvena sādhakāni honti, ettha sādhane na saṃsayo hotīti. Iha bhāvanādayo uddisitvā uddesakkamaṃ anatikkamma nibbānādīnamanuddesassa katattā apakkamavākyatthadosassa okāso na hoti. १००. "भावना" इत्यादी. या मनुष्यलोकात सम्यक प्रकारे संपादन केलेली, म्हणजे कर्मफलावर श्रद्धा ठेवून यथाविधी संपादन केलेली आणि स्वतःच्या चित्तप्रवाहात प्रवृत्त केलेली भावना, दान आणि शील हे अनुक्रमे निर्वाण, उपभोग-परिभोग संपत्ती आणि स्वर्गाची उत्पत्ती इत्यादींचे हेतू म्हणून साधक होतात, या साधनात संशय नाही. येथे भावना इत्यादींचा उल्लेख करून, उल्लेखाच्या क्रमाचे उल्लंघन न करता निर्वाण इत्यादींचा अनुल्लेख (अनुक्रम) केल्यामुळे अपक्रम वाक्यार्थदोषाला वाव उरत नाही. 101. १०१. Uddiṭṭhavisayo koci, viseso tādiso yadi; Anuddiṭṭhesu neva’tthi, doso kamavilaṅghane. जर पहिल्यांदा उल्लेख केलेल्या विषयाचा तसा काही विशेष असेल, तर नंतर उल्लेख न केलेल्यांमध्ये क्रमाचे उल्लंघन केल्यास कोणताही दोष नसतो. 101. ‘‘Uddiṭṭhe’’ccādi. Uddiṭṭhā paṭhamaṃ yuttā atthā visayo gocaro yassa uddesānuddesasambandhavijānanalakkhaṇassa visesassa so tādiso koci viseso anuddiṭṭhesu yathākkamamuddesakamānamatikkamena puna atthantaranissayena parāmaṭṭhesu yadi bhaveyya, kamassa yathoddiṭṭhesu anukkamassa vilaṅghane atikkame doso nevatthi. १०१. "उद्दिष्ट" इत्यादी. पहिल्यांदा उल्लेख केलेले अर्थ ज्याचे विषय (गोचर) आहेत अशा उल्लेख आणि अनुल्लेख यांच्या संबंधाच्या ज्ञानाचे लक्षण असलेल्या विशेषाचा तसा कोणताही विशेष जर नंतर उल्लेख न केलेल्यांमध्ये, यथाक्रमाने उल्लेखाच्या क्रमाचे उल्लंघन करून पुन्हा दुसऱ्या अर्थाच्या आश्रयाने विचार केला असता जर असेल, तर जसे उल्लेख केले आहे त्या अनुक्रमाचे उल्लंघन केल्यास कोणताही दोष नसतो. 101. ‘‘Uddiṭṭhe’’ccādi. Uddiṭṭhavisayo paṭhamaṃ payuttatthavisayo tādiso koci viseso uddesānuddesānaṃ ‘‘idamassa pubbakathanaṃ, idamassa pacchākathana’’nti evaṃ aññamaññāpekkhalakkhaṇasambandhaparijānanalakkhaṇo viseso anuddiṭṭhesu atthantaraṃ nissāya puna vuttesu yadi ‘‘bhaveyyā’’ti seso. Kamavilaṅghane uddesānuddesānaṃ kamātikkame doso satthaññūnaṃ sutikāle asahanakāraṇaṃ nevatthīti. Uddiṭṭhā paṭhamuccāritā atthā visayo gocaro asseti ca, kamassa vilaṅghananti ca vākyaṃ. १०१. "उद्दिष्ट" इत्यादी. पहिल्यांदा प्रयुक्त केलेल्या अर्थाचा विषय असलेला तसा कोणताही विशेष, जो उल्लेख आणि अनुल्लेखांच्या "हे याचे पूर्वकथन आहे, हे याचे पश्चात्कथन आहे" अशा परस्परांच्या अपेक्षेचे लक्षण असलेल्या संबंधाच्या ज्ञानाचे लक्षण असलेला विशेष आहे, तो जर नंतर उल्लेख न केलेल्यांमध्ये दुसऱ्या अर्थाचा आश्रय घेऊन पुन्हा सांगितला असता "असेल" (हा शब्द उरलेला आहे). क्रमाचे उल्लंघन केल्यास, म्हणजे उल्लेख आणि अनुल्लेखांच्या क्रमाचे उल्लंघन केल्यास, शास्त्र जाणणाऱ्यांना ऐकण्याच्या वेळी असह्य होण्याचे कारण असलेला दोष मुळीच नसतो. 'उद्दिष्ट म्हणजे पहिल्यांदा उच्चारलेले अर्थ ज्याचे विषय आहेत' असे, आणि 'क्रमाचे उल्लंघन' असे हे वाक्य आहे. Yathā – जसे की – 102. १०२. Kusalākusalaṃ [Pg.130] abyā-kata’miccesu pacchimaṃ; Abyākataṃ pākadaṃ na, pākadaṃ paṭhamadvayaṃ. कुशल, अकुशल आणि अव्याकृत यांपैकी शेवटचे अव्याकृत हे विपाक देणारे (फळ देणारे) नाही, आणि पहिले दोन (कुशल व अकुशल) विपाक देणारे आहेत. 102. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘kusale’’ccādi. Kusalaṃ kāmāvacarādikamekavīsatividhaṃ, akusalañca dvādasavidhaṃ, abyākataṃ vipākakriyāsaṅkhātamiti etesu tīsu pacchimaṃ abyākataṃ, pākaṃ vipākaṃ dadātīti pākadaṃ. Neti nipātapadaṃ. Paṭhamadvayaṃ kusalākusalaṃ pākaṃ dadātīti pākadanti. Ettha apākadattaṃ abyākatasseva, pākadattaṃ tesameva dvinnanti viseso daṭṭhabbo. १०२. "जसे की" असे उदाहरण दिले जाते "कुशल" इत्यादी. कुशल हे कामावचर इत्यादी एकवीस प्रकारचे आहे, अकुशल बारा प्रकारचे आहे, आणि अव्याकृत हे विपाक व क्रिया नावाचे आहे. या तिन्हींमध्ये शेवटचे अव्याकृत आहे. 'पाक' म्हणजे विपाक देणारे ते 'पाकप्रद' (विपाक देणारे). 'नाही' (न) हे निपात पद आहे. पहिले दोन म्हणजे कुशल आणि अकुशल हे विपाक देतात म्हणून 'विपाक देणारे' आहेत. येथे विपाक न देणे हे केवळ अव्याकृताचेच आहे, आणि विपाक देणे हे त्या दोघांचेच आहे, हा विशेष पाहावा. 102. ‘‘Kusale’’ccādi. Kusalaṃ kāmāvacarādiekavīsatikusalañca akusalaṃ dvādasavidhaṃ akusalañca abyākataṃ vipākakriyārūpanibbānavasena catubbidhamabyākatañca iccesu evametesu tīsu pacchimaṃ uddesakkamena pacchimamabyākataṃ pākadaṃ na vipākadāyakaṃ na hoti, paṭhamadvayaṃ kusalākusalaṃ pākadaṃ yathāsakaṃ vipākadāyakaṃ hotīti. ‘‘Yathāsaṅkhyamanudeso samāna’’nti vuttattā uddiṭṭhehi samānamanuddiṭṭhānameva samasaṅkhyāya labbhamānattā saṅkhyāyānatikkamo hoti. Ettha pana kusalādisabhāvato tividhattepi vipākadānādānavasena duvidhakusalākusalādivisayabhūtavisesassa pavattiyā vatticchāto paṭhamaṃ vattabbataṃ vinā kamena nissayanaṃ nāma natthīti apakkamadoso na hotīti. १०२. “कुसले” इत्यादी. कुशल म्हणजे कामावचर इत्यादी एकवीस प्रकारचे कुशल, अकुशल म्हणजे बारा प्रकारचे अकुशल, आणि अव्याकृत म्हणजे विपाक, क्रिया, रूप आणि निर्वाण यांच्या भेदाने चार प्रकारचे अव्याकृत. अशा या तिन्हींमध्ये, निर्देश केलेल्या क्रमानुसार शेवटचे अव्याकृत हे 'पाकदम' (विपाक देणारे) नसते, आणि पहिले दोन (कुशल व अकुशल) हे 'पाकदम' म्हणजे आपापल्या परीने विपाक देणारे असतात. “यथासंख्यानुदेशो समानं” (यथासंख्य अनुदेश समान असतो) असे म्हटल्यामुळे, निर्देश केलेल्यांच्या समान संख्येनेच अनुनिर्देश केलेल्यांची प्राप्ती होत असल्यामुळे संख्येचे उल्लंघन होत नाही. येथे कुशल इत्यादी स्वभावामुळे तीन प्रकार असले तरी, विपाक देणे आणि न देणे यानुसार दोन प्रकारच्या कुशल-अकुशल इत्यादी विषयांच्या विशेषाच्या प्रवृत्तीच्या विवक्षेमुळे (बोलण्याच्या इच्छेमुळे), पहिल्यांदा सांगण्यायोग्य गोष्टीशिवाय क्रमाने आश्रय घेणे शक्य नसल्यामुळे 'अपक्रम दोष' होत नाही. 103. १०३. Saguṇānā’vikaraṇe, kāraṇe sati tādise; Ocityahīnatāpatti, natthi bhūtatthasaṃsino. तशा प्रकारचे कारण असताना स्वतःच्या गुणांचे प्रकटीकरण करण्यात, यथार्थ (सत्य) गोष्टी सांगणाऱ्याला औचित्यहीनतेची आपत्ती (दोष) येत नाही. 103. ‘‘Saguṇāna’’miccādi. [Pg.131] Sotūnaṃ attatthanipphādanādike tādise kāraṇe hetumhi sati bhūtaṃ yathāpavattaṃ atthaṃ attano caritalakkhaṇaṃ saṃsino vadantassa sassa attano, sānaṃ vā guṇānaṃ āvikaraṇe adhikāravasena ‘‘pūjanīyataro loke’’iccādikathane ocikyahīnatāya āpatti pāpuṇanaṃ sambhavo natthi. १०३. “सगुणानां” इत्यादी. श्रोत्यांच्या स्वतःच्या कल्याणाची सिद्धी इत्यादी तशा प्रकारचे कारण किंवा हेतू असताना, यथार्थ, जसा घडला आहे तसा अर्थ किंवा स्वतःच्या चरित्राचे लक्षण सांगणाऱ्या वक्त्याला, स्वतःच्या किंवा आपल्या गुणांचे प्रकटीकरण करण्यात, अधिकाराच्या वशाने “लोकात अत्यंत पूजनीय” इत्यादी सांगण्यात औचित्यहीनतेची आपत्ती (दोष) प्राप्त होण्याचा संभव नसतो. 103. ‘‘Saguṇi’’ccādi. Tādise kāraṇe sati sotūnaṃ attatthanipphādanādike tādise hetumhi vijjamāne bhūtatthasaṃsino attani vijjamānakāyādisaṃvaralakkhaṇaguṇasaṅkhātamatthaṃ ‘‘pūjanīyataro loke ahameko’’iccādinā tādisāvasare vadantassa saguṇānaṃ sassa attano, sānaṃ vā sakānaṃ guṇānaṃ āvikaraṇe pākaṭīkaraṇe ocityahīnatāpatti ocityahīnasaṅkhātadosassāpatti natthīti. Sasaddassa attaattaniyavācakattā sassa attano guṇā se ca te guṇā ceti vā viggaho. Bhūtoyeva attho, taṃ saṃsati vadati sīlenāti viggaho. १०३. “सगुणि” इत्यादी. तशा प्रकारचे कारण असताना, म्हणजे श्रोत्यांच्या स्वतःच्या कल्याणाची सिद्धी इत्यादी तसा हेतू विद्यमान असताना, यथार्थ सांगणाऱ्याला, स्वतःमध्ये विद्यमान असलेल्या काय-संवर (शारीरिक संयम) इत्यादी लक्षणयुक्त गुणांविषयी “या लोकात मी एकटाच अत्यंत पूजनीय आहे” इत्यादी प्रकारे तशा प्रसंगी सांगणाऱ्याला, स्वतःच्या किंवा आपल्या गुणांचे प्रकटीकरण करण्यात औचित्यहीनतेची आपत्ती म्हणजे औचित्यहीन नावाच्या दोषाची प्राप्ती होत नाही. 'स' हा शब्द स्वतः आणि स्वतःचे (आत्म आणि आत्मीय) यांचा वाचक असल्यामुळे, 'सस्स अत्तनो गुणा' (स्वतःचे गुण) किंवा 'से च ते गुणा च' असा विग्रह होतो. 'भूत' (यथार्थ) हाच अर्थ आहे, त्याला जो स्वभावतः सांगतो, तो 'भूतत्थसंसी' असा विग्रह होतो. 104. १०४. Ocityaṃ nāma viññeyyaṃ, loke vikhyātamādarā; Tattho’padesapabhavā, sujanā kavipuṅgavā. औचित्य हे लोकात आदराने प्रसिद्ध असलेले जाणावे; त्या औचित्यामध्ये उपदेशाचे उगमस्थान असणारे सज्जन हे श्रेष्ठ कवी (कविपुंगव) असतात. 104. ‘‘Ocitya’’miccādi. Loke sattaloke vikhyātaṃ pasiddhaṃ ābālajanaṃ yathāsakamanurūpaṃ vijānanato ocityaṃ ucitabhāvo nāmeti pasiddhiyaṃ ādarā ādarena ussāhena tato paramādaraṇīyassābhāvato, na hi anucitaṃ kiñci kenāpyādaraṇīyaṃ sabbathā anassādanīyattā, viññeyyaṃ ‘‘sotūna’’nti seso. Tattha tasmiṃ ocitye upadesassa paṭhamuccāraṇassa uggaṇhāpanavasena pavattassa pabhavā uppattiṭṭhānabhūtā sujanā suṭṭhujanā kavipuṅgavā uttamā, kaviseṭṭhāti vuttaṃ hoti. १०४. “औचित्य” इत्यादी. लोकात म्हणजे प्राणिमात्र लोकात प्रसिद्ध असलेले, बालकांपासून सर्वांना आपापल्या परीने योग्य वाटणारे 'औचित्य' म्हणजे योग्य भाव होय. 'आदरा' म्हणजे आदराने, उत्साहाने, कारण त्यापेक्षा अधिक आदरणीय काहीही नसते; कारण अनुचित गोष्टीचा कोणीही कधीही आदर करत नाही, कारण ती सर्वथा आस्वाद घेण्यायोग्य नसते. 'जाणावे' (विज्ञेय्यं), येथे “श्रोत्यांनी” हा शब्द अध्याहृत आहे. त्या औचित्यामध्ये, शिकवण्याच्या उद्देशाने प्रवृत्त झालेल्या उपदेशाचे (प्रथम उच्चारणाचे) जे उगमस्थान आहेत, ते सज्जन हे 'कविपुंगव' म्हणजे उत्तम कवी किंवा श्रेष्ठ कवी होत, असे म्हटले आहे. 104. ‘‘Ocitye’’ccādi. [Pg.132] Loke sattaloke vikhyātaṃ ābālapasiddhaṃ ocityaṃ nāma ādarā gāravena viññeyyaṃ viññūhi ñātabbaṃ hoti, tattha ocityavisaye upadesapabhavā paṭhamuccāraṇassa uppattiṭṭhānabhūtā sujanā sādhujanabhūtā kavipuṅgavā uttamakavayo bhavantīti, pasiddhaocityapadena yuttattā ettha nāmasaddo pasiddhiyaṃ. Upadesassa pabhavāti ca, pumāno ca te gāvo ceti ca, kavīnaṃ puṅgavāti ca vākyaṃ. १०४. “औचित्ये” इत्यादी. लोकात म्हणजे प्राणिमात्र लोकात प्रसिद्ध असलेले, बालकांपासून सर्वांना ठाऊक असलेले 'औचित्य' हे आदराने, गौरवाने विद्वानांनी जाणण्यायोग्य असते. त्या औचित्यविषयात उपदेशाचे (प्रथम उच्चारणाचे) उगमस्थान असणारे सज्जन (साधू पुरुष) हे 'कविपुंगव' म्हणजे उत्तम कवी असतात. प्रसिद्ध औचित्य पदाशी युक्त असल्यामुळे येथे 'नाम' हा शब्द प्रसिद्धीच्या अर्थात आहे. 'उपदेशाचे उगमस्थान' (उपदेसस्स पभवा), 'पुंगव' म्हणजे बैल (पुमानो च ते गावो च), आणि 'कवींमध्ये श्रेष्ठ' (कवीनं पुंगवा) असे हे वाक्य आहे. 105. १०५. Viññātocityavibhavo-Cityahīnaṃ parihare; Tato’cityassa sampose,Rasaposo siyā kate. ज्याने औचित्यरुपी संपत्ती जाणली आहे, त्याने औचित्यहीनतेचा (दोषाचा) त्याग करावा; त्यामुळे औचित्याचे संवर्धन केले असता, रसाचे संवर्धन (परिपोष) होते. 105. ‘‘Viññāta’’miccādi. Viññāto avabuddho yathāvuttakavivarapasādā ocityameva vibhavo sampatti yena so ocityahīnaṃ nāma dūsanaṃ parihare parivajjeyya. Tato tasmā parihārato hetuto ocityassa sampose suṭṭhu vaḍḍhibhāve vaḍḍhane kate rasassa assāditabbatāsaṅkhātassa mādhuriyassa samposo siyā bhaveyya. १०५. “विज्ञातो” इत्यादी. ज्याने पूर्वोक्त श्रेष्ठ कवींच्या कृपेने औचित्य हीच संपत्ती आहे हे जाणले आहे, त्याने 'औचित्यहीन' नावाच्या दोषाचा त्याग करावा. त्या त्यागाच्या कारणाने औचित्याचे संवर्धन (चांगल्या प्रकारे वृद्धी) केले असता, आस्वाद घेण्यायोग्य अशा रसाच्या माधुर्याचे संवर्धन (परिपोष) होते. 105. ‘‘Viññāte’’ccādi. Viññātocityavibhavo tādisakavīnamanuggahena viññātaocityasaṅkhātasampattisamannāgato kavi ocityahīnaṃ nāma dūsanaṃ parihare nirākareyya, tato dosaparihārato ocityassa sampose upabrūhane kate sati rasaposo mādhuriyasaṅkhatassa assādetabbassa pūraṇaṃ siyā bhaveyyāti. Ocityameva vibhavoti ca, viññāto ocityavibhavo yeneti ca, rasassa poso puṭṭhabhāvo posetabbabhāvoti ca vākyaṃ. १०५. “विज्ञाते” इत्यादी. ज्याने तशा कवींच्या अनुग्रहाने औचित्यरुपी संपत्ती प्राप्त केली आहे अशा कवीने, 'औचित्यहीन' नावाच्या दोषाचा त्याग करावा. त्या दोषपरिहारामुळे औचित्याचे संवर्धन (पुष्टी) केले असता, रसाचे संवर्धन म्हणजे आस्वाद घेण्यायोग्य माधुर्याची परिपूर्णता होते. 'औचित्य हाच विभव (संपत्ती)', 'ज्याने औचित्यरुपी संपत्ती जाणली आहे', आणि 'रसाचे संवर्धन म्हणजे पुष्ट होणे किंवा संवर्धित होणे' असे हे वाक्य आहे. Yathā – जसे की – 106. १०६. Yo [Pg.133] mārasenamāsanna-māsannavijayussavo; Tiṇāyapi na maññittha, so vo detu jayaṃ jino. ज्यांनी जवळ आलेल्या मारसेनेला, विजयाचा उत्सव जवळ आलेला असताना, तृणासारखेही (कस्पटासमान) मानले नाही, ते जिन (बुद्ध) तुम्हांला विजय देवोत. 106. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘yo’’iccādi. Vijayo parābhibhavo āsanno vijayo eva ussavo abbhudayo nippaṭipakkhā pavatti yassa ediso yo āsannaṃ attano samīpamupagataṃ mārasenaṃ tiṇāyapi na maññittha tiṇampi na maññittha, tiṇatopi hīnaṃ maññittha, so jino māraji vo tumhākaṃ jayaṃ detūti vidadhātu. Ettha jayāsīsanā ‘‘jino’’ti accantamucitaṃ, yo ajini pañcamāreti jino parābhibhavekaraso, tassa paresaṃ vijayappadāne sāmatthiyekayogo siyāti. ‘‘Mārasenamāsannaṃ tiṇāyapi na maññitthā’’ti idaṃ panettha atisamucitaṃ yato samīpamupagatampi tādisaṃ mārasenaṃ tiṇatopi hīnaṃ maññi, tenassa paresaṃ vijayappadānekarasatā visesato yuttāti. १०६. “यथा” असे उदाहरण देतात, “यो” इत्यादी. विजय म्हणजे शत्रूचा पराभव; ज्यांचा विजय हाच उत्सव म्हणजे अभ्युदय (प्रतिपक्षाशिवाय प्रवृत्ती) जवळ आला आहे, असे जे, ज्यांनी आपल्या जवळ आलेल्या मारसेनेला तृणासारखेही मानले नाही, म्हणजे तृणापेक्षाही हीन मानले, ते जिन (मारविजेते बुद्ध) तुम्हांला विजय देवोत. येथे विजयाची आकांक्षा करताना “जिन” हा शब्द अत्यंत योग्य आहे, कारण ज्यांनी पाच मारांवर विजय मिळवला आहे ते 'जिन' आहेत, त्यांच्यामध्ये इतरांना विजय देण्याचे सामर्थ्य असणे अत्यंत योग्य आहे. “जवळ आलेल्या मारसेनेला तृणासारखेही मानले नाही” हे येथे अत्यंत योग्य आहे, कारण जवळ आलेल्या अशा मारसेनेला त्यांनी तृणापेक्षाही हीन मानले, त्यामुळे इतरांना विजय देण्याची त्यांची क्षमता विशेषत्वाने योग्य ठरते. 106. Iha satthe sabbattha saṅkhepakkamamicchantopi ācariyo ocityaṃ nāma ādarena saggarūhi uggaṇhitvā payujjitabbamiccevaṃ vitthārena sisse anusāsitvā idāni ocityahīnapariharaṇatthaṃ ‘‘yo mārasenamāsanne’’ccādinā lakkhiyamudāharati. Āsannavijayussavo adūrasattuvijayasaṅkhātaussavo, atha vā accāsannapaṭipakkhavirahappavattisaṅkhātaabhivuddhiyā samannāgato yo jino āsannaṃ anekappakārabhiṃsanakarūpena attano samīpamāgataṃ mārasenaṃ mārabalaṃ tiṇāyapi tiṇalavaṃ katvāpi na maññittha sallakkhaṇaṃ nākāsi, so jino so jitapañcamāro vo tumhākaṃ jayaṃ detūti. Ettha yo pañcamāre jitattā jino nāma hoti, so parābhibhavane asahāyakiccattā paresaṃ jayadāne sāmatthiyayuttoti ‘‘jayaṃ detū’’ti kataṃ jayāsīsanamatiucitaṃ [Pg.134] hoti, jayadāne sāmatthiyasseva posakattā. ‘‘Mārasenamāsannaṃ tiṇāyapi na maññitthā’’ti idaṃ vattabbameva natthīti. Evaṃ accantaucitapayogena ocityahīnadoso nirākatoti. Vijayo eva ussavo, āsanno vijayussavo yasseti viggaho. १०६. या शास्त्रामध्ये सर्वत्र संक्षेपक्रम इच्छिणारे असूनही, आचार्यांनी 'औचित्य' हे आदराने आणि सन्मानाने शिकून घेऊन उपयोगात आणले पाहिजे, अशा प्रकारे शिष्यांना विस्ताराने उपदेश करून, आता औचित्यहीनतेचा परिहार करण्यासाठी 'यो मारसेनामसन्ने' इत्यादीद्वारे लक्ष्याचे उदाहरण दिले आहे. 'आसन्नविजयोत्सव' म्हणजे जवळच असलेल्या शत्रूवरील विजयरूपी उत्सव, किंवा अत्यंत जवळ असलेल्या प्रतिपक्षाच्या अभावामुळे प्राप्त झालेल्या अभिवृद्धीने युक्त असलेला जो जिन (बुद्ध), अत्यंत जवळ आलेल्या आणि अनेक प्रकारच्या भयानक रूपाने स्वतःच्या समीप आलेल्या मारसेनेला (मारबळाला) तृणासारखे (गवताच्या काडीसारखे) करूनही ज्यांनी काहीच मानले नाही, लक्ष दिले नाही, तो जिन, तो पंचमारांवर विजय मिळवणारा (बुद्ध) तुम्हांला विजय देवो. येथे जो पंचमारांवर विजय मिळवल्यामुळे 'जिन' या नावाने ओळखला जातो, तो इतरांचा पराभव करण्याच्या असहाय्य कार्यामुळे इतरांना विजय देण्यास सामर्थ्यवान आहे, म्हणून 'विजय देवो' असे केलेले विजयाचे आशिष अत्यंत योग्य आहे, कारण ते विजय देण्याच्या सामर्थ्यालाच पुष्टी देणारे आहे. 'जवळ आलेल्या मारसेनेला तृणासारखेही मानले नाही' हे तर सांगण्याची गरजच नाही. अशा प्रकारे अत्यंत योग्य प्रयोगाने औचित्यहीनतेचा दोष दूर केला गेला आहे. 'विजय हाच उत्सव, आणि ज्याचा विजयोत्सव जवळ आला आहे तो' असा विग्रह आहे. 107. १०७. Āraddhakattukammādi-kamātikkamalaṅghane; Bhaggarītivirodho’yaṃ, gatiṃ na kvāpi vindati. सुरू केलेल्या कर्ता, कर्म इत्यादींच्या क्रमाचे उल्लंघन किंवा अतिक्रमण केल्यास, हा 'भग्गरीतिविरोध' (शैलीचा भंग होण्याचा दोष) होतो, ज्याला कुठेही स्थान (स्वीकृती) मिळत नाही. 107. ‘‘Āraddha’’iccādi. Kattā ca kammañca tāni ādīni yesaṃ karaṇādīnaṃ āraddhāni vattuṃ paṭṭhapitāni kattukammādīni tesaṃ kamo tassa atikkamo pariccāgo tassa laṅghane sati, vattumāraddhakattukammādikamānatikkameti vuttaṃ hoti. Ayaṃ yathāvutto bhaggarītivirodho kvāpi katthacipi ṭhāne gatiṃ na vindati patiṭṭhaṃ na labhate. १०७. 'आरद्ध' इत्यादी. कर्ता आणि कर्म हे ज्यांचे आदि (सुरुवात) आहेत अशा करण इत्यादींचे, जे सांगण्यासाठी सुरू केले गेले आहेत, त्या कर्ता-कर्म इत्यादींच्या क्रमाचे उल्लंघन म्हणजे त्याचा त्याग करणे, त्याचे उल्लंघन झाले असता, सांगण्यास सुरू केलेल्या कर्ता-कर्म इत्यादींच्या क्रमाचे उल्लंघन न करणे असे म्हटले आहे. हा वर सांगितलेला 'भग्गरीतिविरोध' कोणत्याही ठिकाणी गती प्राप्त करत नाही, म्हणजेच प्रतिष्ठा मिळवत नाही. 107. ‘‘Āraddhi’’ccādi. Āraddhakattukammādikamātikkamalaṅghane vattumāraddhakattukammādīnaṃ kamapariccāgassātikkame ayaṃ yathāvuttabhaggarītivirodho kvāpi katthacipi ṭhāne gatiṃ patiṭṭhaṃ na vindati na labhateti. Āraddhāni ca tāni kattukammādīni yesaṃ karaṇādīnaṃ tesaṃ kamassa atikkamo tassa laṅghananti viggaho. १०७. 'आरद्धि' इत्यादी. सुरू केलेल्या कर्ता, कर्म इत्यादींच्या क्रमाचे उल्लंघन किंवा अतिक्रमण केल्यास, म्हणजे सांगण्यास सुरू केलेल्या कर्ता, कर्म इत्यादींच्या क्रमाचा त्याग करण्याच्या उल्लंघनामध्ये, हा वर सांगितलेला 'भग्गरीतिविरोध' कोणत्याही ठिकाणी गती किंवा प्रतिष्ठा प्राप्त करत नाही, म्हणजेच मिळवत नाही. जे कर्ता, कर्म इत्यादी सुरू केले गेले आहेत, त्या करण इत्यादींच्या क्रमाचे उल्लंघन म्हणजे त्याचे अतिक्रमण, असा विग्रह आहे. Yathā – जसे की – 108. १०८. Sujanaññāna’mitthīnaṃ, vissāso no’papajjate; Visassa siṅgino roga-nadīrājakulassa ca. सज्जन नसलेले (दुर्जन), स्त्रिया, विष, शिंगे असलेले प्राणी, रोग, नदी आणि राजकुळ यांच्यावर विश्वास ठेवणे योग्य नाही. 109. १०९. Bhesajje vihite suddha-buddhādiratanattaye; Pasāda’mācare niccaṃ, sajjane saguṇepi ca. विहित (योग्य) औषधावर, शुद्ध बुद्ध इत्यादी त्रिरत्नांवर, सज्जनांवर आणि सद्गुणी लोकांवर नेहमीच प्रसन्नता (श्रद्धा) ठेवावी. 108-109. Ettha ca ‘‘sujana’’miccādike ‘‘bhesajje’’iccādike ca gāthādvaye chaṭṭhiyā, sattamiyā ca apariccāgena nāttharītiyā bhaṅgo, cakārassekassa katattā na saddarītiyā [Pg.135] bhaṅgo. Bahūnamatthānañhi samuccayatthaṃ vākye eko vā cakāro kātabbo paṭipadaṃ vā. १०८-१०९. आणि येथे 'सुजन' इत्यादी आणि 'भेषज्ज' इत्यादी या दोन्ही गाथांमध्ये षष्ठी आणि सप्तमी विभक्तीचा त्याग न केल्यामुळे अर्थरीतीचा भंग होत नाही, आणि केवळ एकाच 'च' (आणि) शब्दाचा प्रयोग केल्यामुळे शब्दरीतीचाही भंग होत नाही. कारण अनेक अर्थांच्या समुच्चयासाठी (एकत्र जोडण्यासाठी) वाक्यात एकच 'च' कार वापरावा किंवा प्रत्येक पदाच्या मागे वापरावा. 108. ‘‘Sujane’’ccādi. Sujanaññānaṃ sajjanehi aññesaṃ dujjanānañca itthīnañca visassa jīvitaharaṇasamatthassa siṅgino visāṇavato ca roganadīrājakulassa ca vissāso saṃsaggo na upapajjate kiñcikāle virujjhanato na yujjateti. Ettha āraddhassa chaṭṭhuntakkamassa sabbattha apariccāgato attharītibhaṅgo ca, yuttaṭṭhāne ekasseva cakārassa yuttattā saddarītibhaṅgo ca natthi. Casaddassa anekatthasamuccayattā ‘‘sujanaññānañcā’’tiādimhi vā, iha vuttaniyāmena avasāne vā, sabbattha vā yojanamarahati. १०८. 'सुजन' इत्यादी. सज्जनांशिवाय इतरांचा म्हणजे दुर्जनांचा, स्त्रियांचा, प्राणांचे हरण करण्यास समर्थ असलेल्या विषाचा, शिंगे असलेल्या प्राण्यांचा, रोग, नदी आणि राजकुळ यांचा विश्वास किंवा संसर्ग योग्य नाही, कारण ते कोणत्याही वेळी विरुद्ध होऊ शकतात म्हणून ते योग्य नाही. येथे सुरू केलेल्या षष्ठी विभक्तीच्या क्रमाचा सर्वत्र त्याग न केल्यामुळे अर्थरीतीचा भंग होत नाही, आणि योग्य ठिकाणी एकाच 'च' काराचा प्रयोग केल्यामुळे शब्दरीतीचाही भंग होत नाही. 'च' शब्दाचा अनेक अर्थांचा समुच्चय करण्यासाठी 'सुजनज्ञानांच' इत्यादींमध्ये किंवा येथे सांगितलेल्या नियमानुसार शेवटी किंवा सर्व ठिकाणी योजना करणे योग्य आहे. 109. ‘‘Bhesajje’’ccādigāthāyampi eseva nayo sattamīmattameva viseso. Vihite pathye bhesajje osadhe ca suddhabuddhādiratanattaye ca sajjane sādhujane ca api punapi saguṇe vijjamānaguṇe ca pasādaṃ attano cittapasādaṃ niccaṃ satataṃ ācare sappuriso kareyya seveyyāti. १०९. 'भेषज्जे' इत्यादी गाथेतही हाच नियम लागू होतो, फक्त सप्तमी विभक्तीचाच विशेष फरक आहे. विहित (पथ्यकारक) औषधावर, शुद्ध बुद्ध इत्यादी त्रिरत्नांवर, सज्जन (साधू) लोकांवर आणि सद्गुणी (विद्यमान गुण असलेल्या) लोकांवर सत्पुरुषाने नेहमीच स्वतःचा चित्तप्रसाद (श्रद्धा) ठेवावा किंवा त्याचे आचरण करावे. Sasaṃsayassa yathā – ससंशय (संशयाने युक्त) चे उदाहरण जसे की – 110. ११०. Munindacandimāloka-Rasalolavilocano; Jano’vakkantapantho’va,Raṃsidassanapīṇito. मुनींद्ररूपी चंद्राच्या प्रकाशाच्या रसाने चंचल झालेल्या डोळ्यांचा मनुष्य, जणू मार्गावरून बाजूला गेलेल्या प्रवाशाप्रमाणे, किरणांच्या दर्शनाने तृप्त झाला. 110. ‘‘Muninde’’ccādi. Ettha raṃsisaddo sasaṃsayaṃ pariharati. ११०. 'मुनींद्र' इत्यादी. येथे 'रंसि' (किरण) हा शब्द संशयाचे निवारण करतो. 110. Sasaṃsayaparihāralakkhiyabhūtā ‘‘munindi’’ccādigāthā anantaraparicchede vuttatthāva. Raṃsisaddoyeva hi viseso, ettha raṃsisaddena suṇantānaṃ uppajjamānasaṃsayena sasaṃsayabhūtaṃ bandhadosamohatīti. ११०. संशय निवारणाचे लक्ष्य असलेली 'मुनींद्र' इत्यादी गाथा पुढील परिच्छेदात सांगितलेल्या अर्थाचीच आहे. 'रंसि' (किरण) हा शब्दच विशेष आहे, येथे 'रंसि' शब्दाने ऐकणाऱ्यांच्या मनात निर्माण होणाऱ्या संशयामुळे संशयाने युक्त असलेला काव्यबंधाचा दोष दूर होतो. 111. १११. Saṃsayāyeva [Pg.136] yaṃ kiñci, yadi kīḷādihetunā; Payujjate na doso’va, sasaṃsayasamappito. जर खेळाच्या किंवा इतर कारणाने केवळ संशय निर्माण करण्यासाठीच काही प्रयोग केला गेला असेल, तर संशयाने युक्त असलेला तो प्रयोग दोष मानला जात नाही. 111. ‘‘Saṃsaye’’ccādi. Kīḷādīti ādisaddena ākiṇṇasammantanādiṃ saṅgaṇhāti, kīḷādihetunā yaṃ kiñci saṃsayāyeva yadi payujjateti sambandho. १११. 'संशय' इत्यादी. 'क्रीडा' इत्यादी मधील 'आदि' शब्दाने गुप्त मसलत इत्यादींचा संग्रह होतो. क्रीडा इत्यादी कारणाने जर काही केवळ संशयासाठीच योजले गेले असेल, असा संबंध आहे. 111. ‘‘Saṃsayāyeve’’ccādi. Kīḷādihetunā kīḷāsambādhasammantanādikāraṇena yaṃ kiñci saṃsayuppādanasamatthaṃ yaṃ kiñci padaṃ saṃsayāya eva sotūnaṃ uppajjamānasaṃsayatthameva yadi payujjate tasmiṃ bandhane vattārehi payujjate ce, sasaṃsayasamappito sasaṃsayadosasahito bandho na dosova aduṭṭhovāti. Sasaṃsayena samappitoti viggaho. १११. 'संशयायैव' इत्यादी. क्रीडा इत्यादी कारणाने, म्हणजे खेळ किंवा गुप्त मसलत इत्यादी कारणाने, संशय निर्माण करण्यास समर्थ असलेले कोणतेही पद जर केवळ संशयासाठीच, म्हणजे ऐकणाऱ्यांच्या मनात संशय निर्माण करण्यासाठीच जर त्या रचनेत वक्त्यांकडून योजले गेले असेल, तर संशयाने युक्त असलेला (संशयदोषाने युक्त असलेला) तो काव्यबंध दोषयुक्त नसून अदोष (दोषरहित) आहे. 'ससंशयेन समर्पितः' (संशयाने युक्त असलेला) असा विग्रह आहे. Yathā – जसे की – 112. ११२. Yāte dutiyaṃnilayaṃ, gurumhi sakagehato; Pāpuṇeyyāma niyataṃ, sukha’majjhayanādinā. गुरू आपल्या स्वतःच्या घरातून दुसऱ्या घरी गेले असता, आम्ही निश्चितपणे अध्ययनाद्वारे सुख प्राप्त करू. 112. ‘‘Yāte’’ccādi. Gurumhi ajjhāpake sakagehato attano mūlanilayato dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ gharaṃ yāte sati niyatamekantamajjhayanādinā sukhaṃ pāpuṇeyyāmāti ayamanicchitattho. Gurumhi surācariye sakagehato attano jātarāsito dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ rāsiṃ yāte sati niyatamajjhayanādinā sukhaṃ pāpuṇeyyāmāti ayamettha icchitattho. ११२. 'याते' इत्यादी. गुरू म्हणजे शिक्षक आपल्या स्वतःच्या घरातून (मूळ निवासस्थानातून) दुसऱ्या घरात गेले असता, आम्ही निश्चितपणे केवळ अध्ययनाद्वारे सुख प्राप्त करू, हा येथे अनपेक्षित (अनिच्छित) अर्थ आहे. गुरू म्हणजे बृहस्पती (देवगुरू) आपल्या स्वतःच्या घरातून (स्वतःच्या जन्मराशीतून) दुसऱ्या घरात (दुसऱ्या राशीत) गेले असता, आम्ही निश्चितपणे अध्ययनाद्वारे सुख प्राप्त करू, हा येथे अपेक्षित (इच्छित) अर्थ आहे. 112. ‘‘Yāte’’ccādi. Gurumhi ācariye sakagehato attano vāsāgārato dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ gharaṃyāte sati, ayamanicchitattho. Gurumhi surācariye sakagehato attano jātarāsito dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ [Pg.137] rāsiṃ yāte gate sati anukūlattā niyatamekantena ajjhayanādinā uggahaṇādinā sukhaṃ mānasikasukhaṃ, no ce sukhakāraṇaṃ ganthaparisamattiṃ pāpuṇeyyāmāti. Ubhayapakkhassāpi aparatthe attho sādhāraṇo hoti. Ettha ajjhayanasaddasannidhānena payuttagurusaddassa ācariyatthavācakattepi icchitatthagopanatthaṃ payuttattā aduṭṭhoti. ११२. "याते" इत्यादी. गुरू म्हणजे आचार्य आपल्या स्वतःच्या घरातून (निवासस्थानातून) दुसऱ्या निवासस्थानी (दुसऱ्या घरात) गेले असता, हा अनिष्ट अर्थ होतो. गुरू म्हणजे सुराचार्य (बृहस्पती) आपल्या स्वतःच्या राशीतून (जन्मराशीतून) दुसऱ्या राशीत गेले असता, अनुकूलतेमुळे निश्चितपणे अध्ययनादी व ग्रहणादी द्वारे सुख म्हणजे मानसिक सुख मिळते, आणि जर तसे नसेल तर सुखाचे कारण असलेल्या ग्रंथसमाप्तीला आपण प्राप्त करू. दोन्ही पक्षांमध्येही दुसऱ्या अर्थामध्ये अर्थ साधारण होतो. येथे 'अध्ययन' शब्दाच्या सान्निध्यामुळे प्रयुक्त झालेल्या 'गुरू' शब्दाचा अर्थ 'आचार्य' असा वाचक असला तरी, इच्छित अर्थाच्या गोपनासाठी प्रयुक्त झाल्यामुळे तो दोषरहित आहे. 113. ११३. Subhagā bhaginī sā’yaṃ, etassi’ccevamādikaṃ; Na ‘‘gāmma’’miti niddiṭṭhaṃ, kavīhi sakalehipi. "ती ही बहीण सुभगा (सुंदर) आहे, या पुरुषाची..." इत्यादी वाक्य सर्वच कवींनी "ग्राम्य" (ग्राम्य दोषयुक्त) म्हणून निर्दिष्ट केलेले नाही. 113. ‘‘Subhagā’’iccādi. Iccevamādikaṃ bhaginīiccevamādikaṃ. ११३. "सुभगा" इत्यादी. "याप्रमाणे" इत्यादी म्हणजे "बहीण" इत्यादी होय. 113. ‘‘Subhage’’ccādi. Etassa purisassa sā ayaṃ bhaginī subhagā sundarāti iccevamādikaṃ sakalehi kavīhi api na gāmmamiti gāmmadosena na duṭṭhamiti niddiṭṭhanti. Subhaṃ sundarabhāvaṃ gatāti ‘‘subhagā’’ti aggahetvā bahubbīhisamāse kate labbhamānatthassa asabbhabhāvepi kavīnaṃ cittakhedaṃ na janetīti adhippāyo. Iti evaṃ ayaṃ pakāro ādi assa īdisassa vākyassāti vākyaṃ. ११३. "सुभगा" इत्यादी. "या पुरुषाची ती ही बहीण सुभगा म्हणजे सुंदर आहे" इत्यादी वाक्य सर्व कवींनी "ग्राम्य नाही" म्हणजेच ग्राम्य दोषाने दूषित नाही असे निर्दिष्ट केले आहे. "शुभ म्हणजे सुंदर भावाला प्राप्त झालेली ती सुभगा" असा अर्थ न घेता, बहुव्रीहि समास केल्यावर मिळणाऱ्या अर्थाच्या असभ्यतेमध्येही कवींच्या मनात खेद निर्माण होत नाही, असा अभिप्राय आहे. अशा प्रकारे हा प्रकार ज्याच्या सुरुवातीला आहे अशा वाक्याला 'वाक्य' म्हणतात. 114. ११४. Duṭṭhālaṅkāravigame, sobhanālaṅkatikkamo; Alaṅkāraparicchede, āvibhāvaṃ gamissati. दुष्ट (दोषयुक्त) अलंकाराचा नाश झाल्यावर, शोभन (सुंदर) अलंकारांची प्रवृत्ती अलंकार परिच्छेदामध्ये प्रकट होईल. 114. ‘‘Duṭṭha’’iccādi. Duṭṭhālaṅkārassa dosadūsitassa alaṅkārassa vigame apagame sati. ११४. "दुष्ट" इत्यादी. दुष्ट अलंकाराचा म्हणजे दोषाने दूषित झालेल्या अलंकाराचा नाश (अपगम) झाला असता. 114. ‘‘Duṭṭhi’’ccādi. Duṭṭhālaṅkāravigame dosaduṭṭhassa alaṅkārassa apagame sati sobhanālaṅkatikkamo pasatthānamalaṅkārānaṃ pavattiākāro alaṅkāraparicchede alaṅkārapakāsakattā tannāmake paricchede āvibhāvaṃ pakāsattaṃ gamissati pāpuṇissatīti. Paricchijjatīti paricchedo. Alaṅkārapakāsakattā tadatthena alaṅkāro ca so paricchedo ceti viggaho. ११४. "दुष्ट" इत्यादी. दुष्ट अलंकाराचा नाश झाल्यावर म्हणजे दोषाने दूषित अलंकाराचा अपगम झाला असता, शोभन अलंकारांचे अतिक्रमण म्हणजे प्रशंसनीय अलंकारांच्या प्रवृत्तीचा प्रकार, अलंकार परिच्छेदामध्ये म्हणजे अलंकारांचे प्रकाशन करणाऱ्या त्या नावाच्या परिच्छेदामध्ये आविर्भाव म्हणजे प्रकटता प्राप्त करेल. ज्याचे वर्गीकरण (परिच्छेदन) केले जाते तो 'परिच्छेद' होय. अलंकारांचे प्रकाशन करणारा असल्यामुळे त्या अर्थाने 'तो अलंकार आणि तो परिच्छेद' असा विग्रह होतो. 115. ११५. Dose [Pg.138] parīharitumesa varo’padeso,Satthantarānusaraṇena kato mayevaṃ; Viññāyi’maṃ guruvarāna’dhikappasādā,Dose paraṃ parihareyya yasobhilāsī. दोषांचे परिहार करण्यासाठी हा उत्तम उपदेश इतर शास्त्रांच्या अनुसरणाने माझ्याद्वारे असा केला गेला आहे; श्रेष्ठ गुरूंच्या अत्यंत कृपेने (प्रसादाने) हा जाणून, यशाची अभिलाषा धरणाऱ्याने दोषांचा पूर्णपणे परिहार करावा. Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite अशा प्रकारे संघरक्षित महास्वामीपादांनी रचलेल्या... Subodhālaṅkāre सुबोधालंकारामध्ये... Dosaparihārāvabodho nāma 'दोषपरिहारावबोध' नावाचा... Dutiyo paricchedo. दुसरा परिच्छेद. 115. ‘‘Dose’’iccādi. Dose yathāvutte padadosādike pariharituṃ pariccajituṃ eso varo uttamo upadeso satthantarānaṃ bahūnaṃ anusaraṇena anugamena mayā evaṃ kato nipphādito, imaṃ upadesaṃ guruvarānaṃ adhikappasādā mahatā pasādena na appakena, tathāvidhena tādisassa mahato atthassa apasijjhanato, viññāya jānitvā ādarato kareyya dose yathāvutte dose yaso parisuddhabandhanaṃ kriyālakkhaṇato ekantena kittihetuttā, taṃsabbhāvā kitti vā, taṃ abhilasati sīleneti yasobhilāsī paraṃ accantameva parihareyya dūrato kareyya. ११५. "दोषांना" इत्यादी. वर सांगितलेल्या पददोषादी दोषांचा परिहार करण्यासाठी (त्याग करण्यासाठी) हा श्रेष्ठ म्हणजे उत्तम उपदेश इतर अनेक शास्त्रांच्या अनुसरणाने (अनुगमनाने) माझ्याद्वारे असा केला (निर्माण केला) गेला आहे. हा उपदेश श्रेष्ठ गुरूंच्या अधिक प्रसादाने (मोठ्या कृपेने, अल्प नव्हे, कारण अशा प्रकारच्या मोठ्या अर्थाची सिद्धी त्याशिवाय होत नाही) जाणून (समजून) आदराने करावा. वर सांगितलेल्या दोषांमध्ये, यश म्हणजे क्रियालक्षणाने निश्चितपणे कीर्तीचे कारण असल्यामुळे अत्यंत शुद्ध रचना, किंवा त्या स्वरूपाची कीर्ती, तिची स्वभावाने इच्छा करणारा 'यशोभिलाषी' दोषांचा अत्यंत परिहार करेल म्हणजे त्यांना दूर करेल. Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ ṭīkāyaṃ अशा प्रकारे 'सुबोधालंकार' या महास्वामी नावाच्या टीकेमध्ये... Dosaparihārāvabodhaparicchedo dutiyo. दोषपरिहारावबोध नावाचा दुसरा परिच्छेद समाप्त. 115. ‘‘Dose’’ccādi. Dose yathāvuttapadadosādike pariharitumapanetuṃ varo uttamo eso upadeso satthantarānusaraṇena bahūnaṃ bāhirasatthānaṃ anussatiyā mayā evaṃ anantaruddiṭṭhakkamena kato viracito, imaṃ upadesaṃ guruvarānaṃ adhikappasādā adhikappasādena viññāya sabhāvato ñatvā yasobhilāsī yasapaṭilābhakāraṇattā [Pg.139] kāraṇe kāriyopacārena dosāpagamena parisuddhabandhanaṃ vā tādisabandhanahetu uppajjamānakittiṃ vā icchanto paññavā dose yathāvuttadose paraṃ atisayena parihareyya dūrato kareyyāti. Ettha pubbaddhena dosaparihāraparicchedassa pasatthabhāvo dassito, aparaddhena sissajanānusāsanaṃ dassitaṃ hoti. Tathā pubbaddhena karuṇāpubbaṅgamapaññākiccaṃ dassitaṃ, aparaddhena paññāpubbaṅgamakaruṇākiccaṃ dassitaṃ. Tathā pubbaddhena attahitasampatti, aparaddhena parahitasampatti dassitāti. Evamanekākāradīpikāya imāya gāthāya paricchedaṃ nigameti. Aññe satthā satthantarā, antarasaddo hi aññasaddapariyāyo. Yathā ‘‘gāmantaraṃ na gaccheyyā’’ti. Yasaṃ abhilasati sīlenāti vākyaṃ. ११५. "दोषांना" इत्यादी. वर सांगितलेल्या पददोषादी दोषांचा परिहार करण्यासाठी (दूर करण्यासाठी) हा श्रेष्ठ म्हणजे उत्तम उपदेश इतर शास्त्रांच्या अनुसरणाने (अनेक बाह्य शास्त्रांच्या स्मरणाने) माझ्याद्वारे अशा प्रकारे आधी सांगितलेल्या क्रमाने रचला गेला आहे. हा उपदेश श्रेष्ठ गुरूंच्या अधिक प्रसादाने (कृपेने) जाणून (स्वभावाने समजून), यशाची प्राप्ती करून देणारा असल्यामुळे, कारणात कार्याच्या उपचाराने, दोषांच्या अभावाने शुद्ध रचना किंवा अशा रचनेमुळे उत्पन्न होणारी कीर्ती इच्छिणारा प्रज्ञावान मनुष्य वर सांगितलेल्या दोषांचा अत्यंत परिहार करेल म्हणजे त्यांना दूर करेल. येथे पूर्वार्धाने दोषपरिहार परिच्छेदाची प्रशंसनीयता दर्शवली आहे, आणि उत्तरार्धाने शिष्यांना दिलेला उपदेश दर्शवला आहे. तसेच पूर्वार्धाने करुणेने युक्त प्रज्ञेचे कार्य दर्शवले आहे, आणि उत्तरार्धाने प्रज्ञेने युक्त करुणेचे कार्य दर्शवले आहे. तसेच पूर्वार्धाने आत्महितसंपत्ती आणि उत्तरार्धाने परहितसंपत्ती दर्शवली आहे. अशा प्रकारे अनेक अर्थ प्रकाशित करणाऱ्या या गाथेने परिच्छेदाचा उपसंहार केला आहे. इतर शास्त्रे म्हणजे 'शास्त्रान्तरे', कारण 'अन्तर' शब्द हा 'अन्य' शब्दाचा पर्यायवाची आहे. जसे "दुसऱ्या गावात जाऊ नये" (गामन्तरं न गच्छेय्य). यशाची स्वभावाने इच्छा करतो, असे हे वाक्य आहे. Iti subodhālaṅkāranissaye अशा प्रकारे 'सुबोधालंकार' निसयामध्ये... Dutiyo paricchedo. दुसरा परिच्छेद समाप्त. 3. Guṇāvabodhapariccheda ३. गुणावबोध परिच्छेद Anusandhivaṇṇanā अनुसंधिवर्णन 116. ११६. Sambhavanti guṇā yasmā,Dosāne’va’matikkame; Dassessaṃ te tato dāni,Sadde sambhūsayanti ye. ज्या अर्थी दोषांचे उल्लंघन (त्याग) केल्यावरच गुणांची उत्पत्ती होते, त्या अर्थी आता मी त्या गुणांचे वर्णन करीन जे शब्दांना सुशोभित करतात. 116. Evaṃ dosaparihāropadesaṃ dassetvā idāni dosaparihārā samupagataguṇaṃ upadassitumadhikāraṃ viracayanto āha ‘‘sambhavanti’’iccādi. Dosānaṃ yathāvuttānaṃ padadosādīnaṃ evaṃ yathāvuttanayena atikkame sati guṇā dhammā [Pg.140] saddālaṅkārasabhāvā pasādādayo yasmā kāraṇā sambhavanti sijjhanti, tañca ‘‘pasādo kiliṭṭhādīnaṃ vajjanā sambhavatī’’tyādinā yathāyogaṃ viññeyyaṃ, tato tasmā kāraṇā ye guṇā sadde sambhūsayanti alaṅkaronti, te saddālaṅkārasaṅkhāte guṇe idāni dassessaṃ upadisissāmi. ११६. अशा प्रकारे दोषपरिहाराचा उपदेश दाखवून, आता दोषपरिहाराने प्राप्त होणाऱ्या गुणांचे प्रदर्शन करण्याचा अधिकार रचताना "संभवन्ति" इत्यादी म्हणाले. वर सांगितलेल्या पददोषादी दोषांचे अशा प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने उल्लंघन (त्याग) झाले असता, ज्या कारणाने शब्दालंकार स्वरूप असलेले प्रसाद इत्यादी गुणधर्म संभवतात (सिद्ध होतात), आणि ते "क्लिष्ट इत्यादींच्या वर्जनाने प्रसाद संभवतो" इत्यादींद्वारे योग्य प्रकारे जाणून घ्यावे, त्या कारणाने जे गुण शब्दांना सुशोभित (अलंकृत) करतात, त्या शब्दालंकार संज्ञक गुणांना आता मी दाखवीन (उपदेश करीन). 116. Evaṃ dosaparihārapavesopāyaṃ dassetvā idāni yathāvuttadosānaṃ parihārena ‘‘bandhanissitaguṇā ete’’ti dassetuṃ pubbāparaparicchedānaṃ sambandhaṃ ghaṭento ‘‘sambhavanti’’ccādigāthamāha. Dosānaṃ niddiṭṭhapadadosādīnaṃ evaṃ anantaraparicchede niddiṭṭhakkamena atikkame sati guṇā pasādādisaddālaṅkārasaṅkhātā pasādādayo saddadhammā yasmā sambhavanti, tato ye saddadhammā sadde sambhūsayanti sajjanti, te saddadhamme dassessaṃ pakāsissāmīti. Ettha kiliṭṭhadosabyākiṇṇadosaparihārehi pasādālaṅkāro sijjhati, sesāpi yathālābhato ñātabbā. ११६. अशा प्रकारे दोषपरिहार प्रवेशाचा उपाय दाखवून, आता वर सांगितलेल्या दोषांच्या परिहाराने "हे रचनेवर आधारित गुण आहेत" हे दाखवण्यासाठी पूर्व आणि उत्तर परिच्छेदांचा संबंध जोडताना "संभवन्ति" इत्यादी गाथा म्हणाले. निर्दिष्ट केलेल्या पददोषादी दोषांचे अशा प्रकारे पुढील परिच्छेदात निर्दिष्ट केलेल्या क्रमाने उल्लंघन झाले असता, ज्या कारणाने प्रसादादी शब्दालंकार संज्ञक प्रसादादी शब्दधर्म संभवतात, त्या कारणाने जे शब्दधर्म शब्दांना सुशोभित (सज्जित) करतात, त्या शब्दधर्मांना मी दाखवीन (प्रकाशित करीन). येथे क्लिष्ट दोष आणि व्याकीर्ण दोषांच्या परिहाराने प्रसादांलकार सिद्ध होतो, आणि उर्वरित देखील यथालाभ जाणून घ्यावेत. Saddālaṅkārauddesavaṇṇanā शब्दालंकार उद्देश वर्णन 117. ११७. Pasādo’jo madhuratā,Samatā sukhumālatā; Sileso’dāratā kanti,Atthabyattisamādhayo. प्रसाद, ओज, मधुरता, समता, सुकुमारता, श्लेष, उदारता, कान्ति, अर्थव्यक्ति आणि समाधी. 117. Idāni te vibhajati ‘‘pasādo’’iccādinā pasatthi pasādo pakāsatthatā, ojo samāsavuttibāhullaṃ atthapāriṇatyañca, madhuratā saddānaṃ rasavantatā, samatā pajjāpekkhāya catunnaṃ pādānamekajātiyasambandhatā, gajjāpekkhāya tu padānaṃ, sukhumālatā apharusakkharabāhullaṃ, silesanaṃ sileso bandhagāravaṃ, udāratā ukkaṃsatā kenaci atthena sanāthatā visiṭṭhavisesanayuttatā ca, kanti sabbalokamanoharatā, atthabyatti siddhena [Pg.141] ñāyena vā abhidheyyassa gahaṇaṃ, samādhi lokappatītyanusāriamukhyatthatā, tesu ojaudāratā saddatthaguṇā, samādhi atthaguṇo, atthānugāmittā ettha saddānaṃ, aññe tu saddaguṇāva. ११७. आता ते (ग्रंथकार) 'प्रसाद' इत्यादींद्वारे त्यांचे वर्गीकरण करतात—प्रसाद म्हणजे अर्थाची स्पष्टता (प्रकटता); ओज म्हणजे समासांचा विपुल वापर आणि अर्थाची परिपक्वता; मधुरता म्हणजे शब्दांची रसमयता; समता म्हणजे पद्याच्या संदर्भात चारही चरणांचा एकाच प्रकारचा संबंध असणे आणि गद्याच्या संदर्भात पदांचा (शब्दांचा) समान संबंध असणे; सुकुमारता म्हणजे कठोर नसलेल्या अक्षरांचा विपुल वापर; श्लेष म्हणजे शब्दांचे परस्परांशी घट्ट जोडले जाणे (बंधाची दृढता); उदारता म्हणजे उत्कटता, विशिष्ट अर्थाने युक्त असणे आणि विशिष्ट विशेषणांनी युक्त असणे; कान्ति म्हणजे सर्व लोकांचे मन हरण करणारी मनोहरता; अर्थव्यक्ति म्हणजे प्रस्थापित नियमाने किंवा न्यायाने वाच्यार्थाचे सहज ग्रहण होणे; समाधी म्हणजे लोकप्रसिद्धीनुसार अमुख्य अर्थाचा (लक्ष्यार्थाचा) स्वीकार करणे. त्यांपैकी 'ओज' आणि 'उदारता' हे शब्द आणि अर्थ दोन्हीचे गुण आहेत, 'समाधी' हा अर्थाचा गुण आहे कारण येथे शब्द अर्थाचे अनुकरण करतात, आणि इतर सर्व केवळ शब्दगुणच आहेत. 117. Idāni ‘‘pasādojo’’iccādinā te saddālaṅkāre kamena vibhajituṃ uddisati. Pasādo pasannaphaḷikāvali attani āvunitarattakambalasuttamiva saddānaṃ atthassa pasādanasaṅkhāto pasādālaṅkāro ca, ojo samāsavuttibāhulyaatthapāriṇatyasaṅkhato saddatthānaṃ guṇo ca, madhuratā saddānaṃ rasavantabhāvasaṅkhātakaṇṇamadhuratā ca, samatā pajje pādassa sutito sadisatā ca, gajje padānaṃ tatheva sadisatāti evaṃ pādānaṃ padānañca tulyaguṇatā ca, sukhumālatā vaṇṇānaṃ atipharusaatisithilabhāvaṃ vinā samappamāṇamuduguṇo ca, sileso ṭhānakaraṇādisambhūtasabhāgavaṇṇasutīhi acchiddaguruguṇo ca, udāratā ukkaṭṭhena kenaci atthena bandhassa sajjitabhāvo ca, visiṭṭhavisesanapadena yuttatā ca, kanti sabbesaṃ piyaguṇatā ca, atthabyatti icchitatthassa siddhena vā nyāyena vā supākaṭabhāvo ca, samādhayo lokappatītianatikkantaaññadhammāropanena amukhyatthatā cāti ime saddatthaguṇā dasa honti. ‘‘Samādhayo’’ti tasseva bahuttaṃ dīpeti, imesu dasasu ojodāratāti dve saddatthaguṇā, samādhi atthaguṇo pariyāyena tadatthajotakasaddaguṇopi, sesā satta saddaguṇā eva, ete sabbepi alaṅkaronti bandhamanenāti vākyena alaṅkārā nāma. ११७. आता 'प्रसाद, ओज' इत्यादींद्वारे त्या शब्दालंकारांचे क्रमाने वर्गीकरण करण्याचा उद्देश आहे. 'प्रसाद' म्हणजे जसे स्वच्छ स्फटिकांच्या माळेत ओवलेला लाल लोकरीचा दोरा स्पष्ट दिसतो, त्याप्रमाणे शब्दांच्या अर्थाची स्पष्टता दर्शवणारा 'प्रसाद अलंकार' होय; 'ओज' म्हणजे समासांचा विपुल वापर आणि अर्थाची परिपक्वता याने युक्त असलेला शब्द आणि अर्थाचा गुण होय; 'मधुरता' म्हणजे शब्दांच्या रसमयतेमुळे कानांना गोड वाटणारा गुण (कर्णमधुरता) होय; 'समता' म्हणजे पद्यामध्ये चरणांच्या ऐकण्यातील समानता आणि गद्यामध्ये शब्दांची तशीच समानता, अशा प्रकारे चरणांची आणि शब्दांची समान गुणयुक्तता होय; 'सुकुमारता' म्हणजे वर्णांमध्ये अत्यंत कठोर किंवा अत्यंत शिथिल भाव नसलेला, योग्य प्रमाणातील मृदुपणाचा गुण होय; 'श्लेष' म्हणजे उच्चारण स्थान आणि प्रयत्न इत्यादींमुळे निर्माण होणाऱ्या समान वर्णांच्या श्रवणाने अखंड आणि भारदस्त वाटणारा गुण होय; 'उदारता' म्हणजे एखाद्या उत्कृष्ट अर्थाने रचनेची सजावट असणे आणि विशिष्ट विशेषण पदांनी युक्त असणे होय; 'कान्ति' म्हणजे सर्वांना प्रिय वाटणारा गुण होय; 'अर्थव्यक्ति' म्हणजे इच्छित अर्थाचा प्रस्थापित नियमाने किंवा न्यायाने अत्यंत स्पष्ट होणारा भाव होय; 'समाधी' म्हणजे लोकप्रसिद्धीचे उल्लंघन न करता इतर गुणांच्या आरोपाने अमुख्य अर्थ (लक्ष्यार्थ) प्रकट करणे होय. हे शब्द आणि अर्थाचे दहा गुण आहेत. 'समाधयो' हा शब्द त्याचाच बहुविधपणा दर्शवतो. या दहा गुणांमध्ये 'ओज' आणि 'उदारता' हे दोन शब्द आणि अर्थाचे गुण आहेत; 'समाधी' हा अर्थाचा गुण आहे आणि पर्यायाने त्या अर्थाला प्रकट करणारा शब्दगुणही आहे; उर्वरित सात केवळ शब्दगुणच आहेत. हे सर्व या रचनेला सुशोभित करतात, म्हणून या नियमाने यांना 'अलंकार' असे म्हटले जाते. Saddālaṅkārapayojanavaṇṇanā शब्दालंकाराच्या प्रयोजनाचे वर्णन. 118. ११८. Guṇehe’tehi sampanno, bandho kavimanoharo; Sampādayati kattūnaṃ, kittimaccantanimmalaṃ. या गुणांनी संपन्न असलेली आणि कवींचे मन हरण करणारी रचना, तिच्या कर्त्यांना (रचनाकारांना) अत्यंत निर्मळ कीर्ती मिळवून देते. 118. ‘‘Guṇehi’’ccādi. [Pg.142] Etehiyeva vuttehi dasahi guṇehi dhammehi saddālaṅkārasabbhāvehi sampanno yutto samiddho vā kavīnaṃ mano harati savase vattetīti kavimanoharo kavihadayahilādakārī bandho kattūnaṃ bandhantānaṃ kavīnaṃ accantanimmalaṃ atisayaparisuddhaṃ aguṇalesenāpa’nālimpattā kittiṃ guṇaghosaṃ sampādayati nipphādeti. ११८. 'गुणेहि' इत्यादी. वर सांगितलेल्या या दहा गुणांनी, धर्मांनी किंवा शब्दालंकारांच्या अस्तित्वाने संपन्न, युक्त किंवा समृद्ध असलेली आणि कवींचे मन हरण करणारी, त्यांना आपल्या वशमध्ये करणारी, म्हणजेच कवींच्या हृदयाला आनंद देणारी रचना (काव्यबंध), रचना करणाऱ्या कवींना अत्यंत निर्मळ, अतिशय शुद्ध, दोषांच्या लेशानेही कलंकित न झालेली कीर्ती (गुणांचा घोष) मिळवून देते किंवा निर्माण करते. 118. ‘‘Guṇe’’ccādi. Etehi guṇehi imehi saddālaṅkārasaṅkhātadasavidhasaddadhammehi sampanno samannāgato samiddho vā bandho pajjādibandho kavimanoharo attano niravajjattā kavīnaṃ cittaṃ pīṇento kattūnaṃ racayantānaṃ accantanimmalaṃ appakadosenāpi asammissattā atiparisuddhaṃ kittiṃ bandhanavisayabhūtayasorāsiṃ sampādayati nipphādetīti. Iminā kāraṇena bandhassa yathāvuttadasavidhaguṇapariggaho saussāhaṃ kātabboti adhippāyo. Mano haratīti manoharo, kavīnaṃ manoharo kavimanoharoti viggaho. ११८. 'गुणे' इत्यादी. या गुणांनी, म्हणजेच शब्दालंकार म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या दहा प्रकारच्या शब्दधर्मांनी संपन्न, युक्त किंवा समृद्ध असलेली पद्यादी रचना, आपल्या निर्दोषत्वामुळे कवींचे मन हरण करणारी आणि कवींच्या चित्ताला आनंद देणारी असून, रचना करणाऱ्या कर्त्यांना, अल्पशा दोषानेही अमिश्रित असल्यामुळे अत्यंत निर्मळ, अतिशय शुद्ध अशी कीर्ती (रचनेच्या संदर्भातील यशोवृद्धी) मिळवून देते किंवा निर्माण करते. या कारणास्तव, रचनेमध्ये वर सांगितलेल्या दहा प्रकारच्या गुणांचा स्वीकार उत्साहाने केला पाहिजे, असा याचा अभिप्राय आहे. 'मन हरण करते ते मनोहर' आणि 'कवींचे मनोहर ते कवीमनोहर' असा याचा विग्रह आहे. Saddālaṅkāraniddesavaṇṇanā शब्दालंकाराच्या निर्देशाचे वर्णन. 119. ११९. Adūrāhitasambandha-subhagā yā padāvali; Supasiddhābhidheyyā’yaṃ, pasādaṃ janaye yathā. ज्या पदांच्या मालिकेत (शब्दांच्या रचनेत) जवळच संबंध प्रस्थापित झाल्यामुळे सौंदर्य आले आहे, आणि जिचा वाच्यार्थ अत्यंत सुप्रसिद्ध (सहज समजणारा) आहे, ती 'प्रसाद' नावाचा गुण निर्माण करते. जसे की... 119. Idāni yathoddesānamesaṃ niddesaṃ sodāharaṇaṃ karonto āha ‘‘adūra’’iccādi. Adūre āsanne adūrena vā adūrāhitakriyākattukammādipadavasena āhito ṭhapito kato sambandho anvayo, tena subhagā manoharā supasiddho suppakāso sugammo abhidheyyo attho yassā sāti tathā, na tu bhāvattho tassa sabhāvagambhīrattā. Vuttañhi – ११९. आता उद्देशानुसार यांचे उदाहरणसहित स्पष्टीकरण करताना 'अदूर' इत्यादी म्हणतात. 'अदूर' म्हणजे जवळ किंवा जवळच प्रस्थापित केलेल्या क्रियापद, कर्ता, कर्म इत्यादी पदांच्या आधारे प्रस्थापित केलेला संबंध किंवा अन्वय, त्याने सुभग म्हणजे मनोहर झालेली; जिचा अभिधेय अर्थ (वाच्यार्थ) अत्यंत प्रसिद्ध, स्पष्ट आणि सुगम आहे ती तशी (पदमालिका), परंतु भावार्थ नव्हे, कारण तो स्वभावानेच गंभीर असतो. कारण असे म्हटले आहे की— ‘‘Kavīna’dhippāya’masaddagocaraṃ,[Pg.143] Pade phurantaṃ mudukamhi kevalaṃ; Visanti bhāvāvagamā katassamā,Pakāsayantyā’katiyo tu tādisā’’ti. "कवींचा अभिप्राय जो शब्दांच्या कक्षेबाहेरचा आहे आणि केवळ मृदू पदांमध्ये स्फुरणारा आहे, त्यात परिश्रम केलेले लोकच भावाचे आकलन करून प्रवेश करतात; परंतु सामान्य लोक तशा प्रकारचा अर्थ प्रकट करू शकत नाहीत." Tādisā yā padāvali padapanti ayaṃ pasādaṃ tannāmakaṃ guṇaṃ janaye uppādayati. Yathāti tamudāharati. तशा प्रकारची जी पदांची मालिका (शब्दांची रचना) आहे, ती 'प्रसाद' नावाचा गुण निर्माण करते (उत्पन्न करते). 'जसे की' याद्वारे त्याचे उदाहरण दिले जाते. 119. Idāni uddesakkamena etesaṃ saddālaṅkārādīnaṃ niddesaṃ sodāharaṇaṃ dassento āha ‘‘adūrāhite’’ccādi. Adūre āsannapadese tadupacārena āsanne vā āhito kriyāya, laddhakriyāyogakattukammādipadānaṃ vasena ca kato, no ce vinyāsavasena ṭhapito vā sambandho icchitatthapatītikkamena aññamaññāpekkhalakkhaṇakriyākārakayogo tena subhagā manoharā, supasiddho pasiddhatthavisaye saddapayogato atipākaṭo abhidheyyo saddattho yassā sā ayaṃ padāvali padapanti pasādaṃ pasādanāmakaṃ guṇaṃ janaye uppādayati. Yathāti lakkhiyaṃ dasseti. Adūre āhitoti vā, upacaritattā adūro ca so āhito cāti vā, so ca so sambandho ceti ca, tena subhagāti ca, su atisayena pasiddhoti ca, so abhidheyyo asseti ca vākyaṃ. Ettha supasiddho nāma saddattho, adhippāyattho pana pakatigambhīro. Vuttañhi – ११९. आता उद्देशाच्या क्रमानुसार या शब्दालंकार इत्यादींचे उदाहरणसहित स्पष्टीकरण देताना 'अदूराहिते' इत्यादी म्हणतात. 'अदूर' म्हणजे जवळच्या प्रदेशात किंवा उपचाराने जवळ असलेल्या ठिकाणी, क्रियेद्वारे प्रस्थापित केलेला, आणि क्रियापदाशी संबंध असलेल्या कर्ता, कर्म इत्यादी पदांच्या आधारे केलेला, किंवा रचनेच्या क्रमाने ठेवलेला संबंध (अन्वय), जो इच्छित अर्थाच्या प्रतीतीच्या क्रमाने परस्परांच्या अपेक्षेचे लक्षण असलेल्या क्रिया आणि कारकांच्या योगाने युक्त असतो, त्याने सुभग म्हणजे मनोहर झालेली; जिचा अभिधेय शब्दार्थ प्रसिद्ध अर्थाच्या बाबतीत शब्दांच्या प्रयोगामुळे अत्यंत स्पष्ट असतो, अशी ही पदांची मालिका (शब्दांची रचना) 'प्रसाद' नावाचा गुण निर्माण करते (उत्पन्न करते). 'जसे की' याद्वारे त्याचे लक्षण (उदाहरण) दाखवले जाते. 'अदूर' मध्ये प्रस्थापित केलेला, किंवा उपचाराने जो जवळ आहे आणि प्रस्थापित केला आहे तो, आणि तोच तो संबंध, त्याने सुभग झालेली, आणि अतिशय प्रसिद्ध असलेला, आणि तोच जिचा अभिधेय अर्थ आहे, असे हे वाक्य आहे. येथे 'सुप्रसिद्ध' म्हणजे शब्दाचा अर्थ (वाच्यार्थ) होय, परंतु अभिप्रेत अर्थ (अभिप्राय) हा स्वभावानेच गंभीर असतो. कारण असे म्हटले आहे की— ‘‘Kavīna’dhippāya’masaddagocaraṃ,Pade phurantaṃ mudukamhi kevalaṃ; Visanti bhāvāvagamā katassamā,Pakāsayantyā’katiyo tu tādisā’’ti. "कवींचा अभिप्राय जो शब्दांच्या कक्षेबाहेरचा आहे आणि केवळ मृदू पदांमध्ये स्फुरणारा आहे, त्यात परिश्रम केलेले लोकच भावाचे आकलन करून प्रवेश करतात; परंतु सामान्य लोक तशा प्रकारचा अर्थ प्रकट करू शकत नाहीत." Tassattho – asaddagocaraṃ saddassa avisayaṃ hutvā mudukamhi pade kevalaṃ visuṃ phurantaṃ cāpentaṃ kavīnadhippāyaṃ kavīnamajjhāsayaṃ [Pg.144] katassamā saddatthavisaye kataparicayā paṇḍitā bhāvāvagamā padatthāvabodhena visanti pavisanti, tādisā ākatiyo tu saddasaddatthānaṃ ākārā pakāsayanti adhippāyatthaṃ jotentīti. त्याचा अर्थ असा – शब्दाचा विषय न होता (शब्दाच्या कक्षेबाहेर राहून) केवळ कोमल पदांमध्ये स्वतंत्रपणे स्फुरण पावणारे आणि वळण घेणारे, कवींचे अभिप्राय आणि कवींचे आशय असणारे, ज्यांनी शब्द आणि अर्थाच्या विषयात अभ्यास व परिचय केला आहे असे पंडित लोक भावाच्या आकलनाने आणि पदांच्या अर्थाच्या बोधाने (त्यात) प्रवेश करतात. अशा प्रकारच्या आकृती (स्वरूप) शब्द आणि शब्दांच्या अर्थांचे आकार प्रकाशित करतात आणि अभिप्रेत अर्थाला उजळून टाकतात. 120. १२०. Alaṅkarontā vadanaṃ, munino’dhararaṃsiyo; Sobhante’ruṇaraṃsī’va, sampatantā’mbujodare. मुनींच्या (बुद्धांच्या) मुखाला अलंकृत करणाऱ्या त्यांच्या ओठांच्या किरणांची प्रभा, कमळाच्या गर्भात पडणाऱ्या बालसूर्याच्या (अरुणाच्या) किरणांप्रमाणे शोभून दिसते. 120. ‘‘Alaṅkarontā’’iccādi. Munino sammāsambuddhassa vadanaṃ sabhāvamadhurapakatimukhaṃ alaṅkarontā sajjantā sobhayamānā adharānaṃ raṃsiyo supakkabimbaphalopamaoṭṭhayugaḷavinissaṭabahutarakanticchitābhā muninoti viññāyati sutattā. Ambujodare tā kālopanatapupphakāsaramaṇīye padumabbhantare sampatantā pavattamānā aruṇaraṃsīva bālasūriyaraṃsiyo viya sobhante virājanti. १२०. ‘अलङ्करोन्ता’ इत्यादी. मुनींच्या म्हणजेच सम्यक्संबुद्धांच्या स्वाभाविकपणे मधुर आणि सुंदर असणाऱ्या मुखाला अलंकृत करणारे, सुशोभित करणारे; पिकलेल्या तोंडलीच्या (बिंब) फळासारख्या ओठद्वयीतून बाहेर पडणारे आणि विपुल कांतीने युक्त असणारे ओठांचे किरण – येथे ‘मुनींचे’ असे ऐकले गेल्यामुळे समजते. कमळाच्या गर्भात, म्हणजेच योग्य वेळी उमललेल्या फुलाच्या रमणीय अशा कमळाच्या आत पडणारे (किरण), बालसूर्याच्या किरणांप्रमाणे (अरुणकिरणांप्रमाणे) शोभून दिसतात, विराजतात. 120. ‘‘Alaṅkaronte’’ccādi. Munino vadanaṃ pakatisundaramukhaṃ alaṅkarontā sajjantā adhararaṃsiyo tasseva munino oṭṭhadvayato nikkhantakantisamūhā ambujodare vikasanānurūpakālābhimukhe padumagabbhe upaḍḍhavikasiteti vuttaṃ hoti. Sampatantā pavattamānā aruṇaraṃsī iva bālasūriyaraṃsīva sobhante dibbantīti. Ettha adūrasambandhaṃ pasiddhatthañca nissāya pasādaguṇo pākaṭo. Adhararaṃsīnaṃ munisambandho sutānumitasambandhesu sutasambandhassa balavattā, kākakkhigoḷakanayena vā labbhatīti. Adhare raṃsīti ca, ambujassa udaranti ca vākyaṃ. १२०. ‘अलङ्करोन्ते’ इत्यादी. मुनींच्या स्वाभाविकपणे सुंदर मुखाला अलंकृत करणारे, सुशोभित करणारे; त्याच मुनींच्या ओठद्वयीतून बाहेर पडलेले कांतीचे समूह असणारे ओठांचे किरण, कमळाच्या गर्भात – म्हणजेच उमलण्याच्या काळाला अनुकूल अशा अर्धविकसित कमळाच्या आत – पडणारे, बालसूर्याच्या किरणांप्रमाणे शोभून दिसतात, प्रकाशतात. येथे जवळचा संबंध आणि प्रसिद्ध अर्थाचा आश्रय घेतल्यामुळे ‘प्रसाद गुण’ स्पष्ट होतो. ओठांच्या किरणांचा मुनींशी असणारा संबंध हा ‘ऐकलेल्या’ आणि ‘अनुमान केलेल्या’ संबंधांमध्ये ऐकलेल्या संबंधाच्या बलवत्तेमुळे किंवा ‘काकाक्षिगोलक न्यायाने’ (कावळ्याच्या डोळ्याच्या बुबुळाच्या न्यायाने) प्राप्त होतो. ‘अधरे रंसी’ (ओठांवर किरण) आणि ‘अम्बुजस्स उदरं’ (कमळाचा गर्भ) असे हे वाक्य आहे. 121. १२१. Ojo samāsabāhulya-Meso gajjassa jīvitaṃ; Pajjepya’nākulo so’yaṃ,Kanto kāmīyate yathā. समासांचे बाहुल्य (प्रमाण जास्त असणे) म्हणजे ‘ओज’ होय. हे गद्याचे जीवन (प्राण) आहे. पद्यामध्येही जर ते व्याकुळता नसलेले (स्पष्ट) असेल, तर ते एखाद्या प्रियकराप्रमाणे प्रिय मानले जाते. 121. ‘‘Ojo’’iccādi. [Pg.145] Samāsassa ekatthavuttiyā bāhulyaṃ bhiyyobhāvo ityanuvaditvā puna ojo vidhīyate, eso ojo samāsabāhullalakkhaṇo gajjassa vuttirūpassa jīvitaṃ hadayaṃ sāraṃ tappadhānattā gajjassa, na pajjassa, soyaṃ ojo anākulo agahano atoyeva kanto hadayaṅgamo, pajjepi na kevalaṃ gajje kāmīyate payujjate. Yathetyudāharati. १२१. ‘ओजो’ इत्यादी. समासाच्या एकार्थी वृत्तीचे बाहुल्य म्हणजे अधिकता, असा अनुवाद करून पुन्हा ‘ओज’ विहित केला जातो. समासाच्या बाहुल्याचे लक्षण असलेला हा ओज गुण, गद्यबंधाचे जीवन, हृदय आणि सार आहे; कारण गद्यामध्ये त्याचे प्राधान्य असते, पद्यात नाही. तो हा ओज गुण व्याकुळता नसलेला (स्पष्ट), अगहन (सुलभ) आणि म्हणूनच कांत (हृदयस्पर्शी) असून, केवळ गद्यातच नव्हे तर पद्यातही इच्छिला जातो, म्हणजेच वापरला जातो. ‘यथा’ (जसे की) असे म्हणून ते उदाहरण देतात. 121. Idāni ojaguṇaṃ dasseti ‘‘ojo’’ccādinā. Ojo nāma samāsabāhulyaṃ bhinnatthesu pavattasaddānaṃ ekatthapavattilakkhaṇassa samāsassa bahulatā, eso ojo gajjassa gajjabandhassa jīvitaṃ hadayaṃ, jīvitasīsena hadayasaṅkhataṃ cittaṃ vuttanti veditabbaṃ. So ayaṃ ojo anākulo nibyākulo kanto tatoyeva viññūnaṃ piyabhūto pajjepi pajjabandhepi kāmīyate kavīhi payujjateti. Bahulassa bhāvo bāhulyaṃ, samāsassa bāhulyanti viggaho. Gajjabandhādhikārassābhāvā pajjavisayassa ojaguṇassa lakkhiyaṃ dasseti ‘‘yathe’’ccādinā. १२१. आता ‘ओजो’ इत्यादींद्वारे ओज गुणाचे दर्शन घडवितात. ओज म्हणजे समासांचे बाहुल्य; वेगवेगळ्या अर्थांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या शब्दांच्या एकाच अर्थातील प्रवृत्तीचे लक्षण असलेल्या समासाची प्रचुरता होय. हा ओज गुण गद्याचा, म्हणजेच गद्यबंधाचा प्राण किंवा हृदय आहे; येथे ‘प्राण’ या शब्दाने हृदयरूप चित्त अभिप्रेत आहे, असे समजावे. तो हा ओज गुण व्याकुळता नसलेला (स्पष्ट), निर्व्याकुळ, कांत आणि म्हणूनच विद्वानांना प्रिय असणारा असून, पद्यातही म्हणजेच पद्यबंधातही कवींद्वारे इच्छिला जातो व वापरला जातो. ‘बहुलाचा भाव म्हणजे बाहुल्य’ आणि ‘समासाचे बाहुल्य’ असा याचा विग्रह आहे. गद्यबंधाचा अधिकार नसल्यामुळे, पद्यविषयक ओज गुणाचे लक्ष्य ‘यथा’ इत्यादींद्वारे दाखवितात. 122. १२२. Munindamandasañjāta-hāsacandanalimpitā; Pallavā dhavalā tasse-vekonā’dharapallavo. मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) मंदहास्यरूपी चंदनाने लिप्त झालेले सर्व पल्लव (झाडांची पाने) पांढरे झाले; परंतु केवळ त्यांचा एकच अधरपल्लव (ओठरूपी कोवळे पान) पांढरा झाला नाही. 122. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindassa mandaṃ īsakaṃ sañjāto pavatto taṃsabhāvattā bhagavato hāsassa hāso hasitaṃ sova candanamiva candanaṃ dhavalattarūpattā, tena limpitā upadehitā pallavā sabbāni kilasayāni ‘‘idameve’’ti niyamābhāvato, dhavalā pakativaṇṇapariccāgena sukkā ahesuṃ gāhāpitattā saguṇassa tādisavisiṭṭhassa paṭilābhato, evaṃ santepi tassa munindasseva eko aññassa tādisassābhāvā adharapallavo na dhavalo [Pg.146] dhavalo nāhosi. Accāsannadesiyopi bahumantabbo’ya’massānubhāvoti. १२२. ‘मुनिन्द’ इत्यादी. मुनींद्रांचे मंद म्हणजे थोडेसे उत्पन्न झालेले, त्यांच्या स्वभावामुळे भगवंतांचे जे हास्य (हसणे) आहे, तेच पांढऱ्या रंगामुळे चंदनासारखे आहे. त्याने लिप्त झालेले, माखलेले पल्लव म्हणजे सर्व कोवळी पाने (‘हेच’ असा नियम नसल्यामुळे), आपल्या नैसर्गिक रंगाचा त्याग करून पांढरे झाले; कारण त्यांना तशा विशिष्ट गुणाची प्राप्ती झाली होती. असे असूनही, त्या मुनींद्रांचाच एक (कारण दुसऱ्या कोणाचा तसा नाही) अधरपल्लव (ओठरूपी पान) पांढरा झाला नाही. अत्यंत जवळ असूनही पांढरा न होणे, हा त्यांचा प्रभाव अत्यंत आदरणीय मानला पाहिजे. ‘‘Pemāvabandhahadaye sadaye jinasmiṃ,Tasmiṃ nu kiṃ kumatayo bhavatha’ppasannā; Kiṃ tena vo na vihitaṃ hita’muggadugga-Saṃsārasāgarasamuttaraṇāvasānaṃ’’. ज्यांचे हृदय प्रेमाने बांधलेले आहे आणि जे अत्यंत दयाळू आहेत, अशा त्या जिनांच्या (बुद्धांच्या) विषयी, हे दुर्बुद्धी लोकांनो, तुम्ही अप्रसन्न का आहात? अत्यंत दुर्गम अशा संसारसागरातून पार होण्यापर्यंतचे कोणते हित त्यांनी तुमच्यासाठी केले नाही? Iccaparamudāharaṇaṃ. Evametādiso anākulo kanto ojo jānitabboti. Nanu ca ya-tasaddānaṃ nicco sambandho, tasmā kathaṃ ‘‘tasseveko nādharapallavo’’ti ettha yasaddābhāvoti? Saccaṃ, kintu pakkantavisayo, tathā pasiddhavisayo, anubhūtavisayo ca tasaddo yasaddaṃ nāpekkhate. Yathā – हे दुसरे उदाहरण आहे. अशा प्रकारे, हा व्याकुळता नसलेला (स्पष्ट) आणि कांत ओज गुण जाणावा. शंका अशी की, ‘यद्’ (जो) आणि ‘तद्’ (तो) या शब्दांचा नित्य संबंध असतो, मग ‘तस्सेवेको नाधरपल्लवो’ यामध्ये ‘यद्’ शब्दाचा अभाव कसा? हे सत्य आहे, परंतु प्रकृत विषय (प्रस्तुत विषय), प्रसिद्ध विषय आणि अनुभूत विषय असणारा ‘तद्’ शब्द ‘यद्’ शब्दाची अपेक्षा ठेवत नाही. जसे की – ‘‘Savāsane kilese so, eko sabbe nighātiya; Ahu susuddhasantāno, pūjānañca sadāraho’’. त्यांनी (बुद्धांनी) एकट्यानेच वासनेसह सर्व क्लेशांचा नाश करून, अत्यंत शुद्ध चित्तसंतती प्राप्त केली आणि ते सदैव पूजेस पात्र झाले. Iccādi. Ettha buddho ‘‘buddhānussatimādito’’ti pakkanto. इत्यादी. येथे ‘बुद्धानुस्मृतीच्या सुरुवातीपासून’ बुद्ध हा प्रकृत (प्रस्तुत) विषय आहे. Pasiddhavisayo yathā – प्रसिद्ध विषय जसे की – ‘‘Aggiṃ pakkhanda’ atha vā, ‘pabbataggā pate’ti vā; Yadi vakkhati kattabbaṃ, ñātakārīhi so jino’’. ‘अग्नीत उडी घे’ किंवा ‘पर्वताच्या शिखरावरून खाली पड’ असे जरी त्यांनी सांगितले, तरी ज्ञात्यांनी (हित जाणणाऱ्यांनी) त्या जिनांच्या (बुद्धांच्या) आज्ञेचे पालन केले पाहिजे. Iccādi. इत्यादी. Anubhūtavisayo yathā – अनुभूत विषय जसे की – ‘‘Atītaṃ nānusocāmi, nappajappāma’nāgataṃ; Paccuppannena yāpemi, tena vaṇṇo pasīdati’’. मी भूतकाळाचा शोक करत नाही, भविष्यकाळाची आकांक्षा धरत नाही; मी वर्तमानकाळात जगतो, म्हणूनच माझा वर्ण प्रसन्न दिसतो. Iccādi. इत्यादी. Yasaddo tuttaravākyaṭṭho pubbavākye tasaddameva gamayati. Yathā – परंतु उत्तर वाक्यात (पुढील वाक्यात) असलेला ‘यद्’ शब्द पूर्व वाक्यात (मागील वाक्यात) ‘तद्’ शब्दाचाच बोध करून देतो. जसे की – ‘‘Bodhiṃ [Pg.147] namāmi natibhājanamaccuḷāraṃ,Puññākaraṃ bhuvanamaṇḍalasotthibhūtaṃ; Yo cakkhusotasatigocarataṃ sameto,Dosāridappamathane’karaso budhānaṃ’’. मी त्या अत्यंत उदात्त, वंदनीय, पुण्याचा ठेवा असणाऱ्या आणि जगतासाठी कल्याणकारी असणाऱ्या बोधीला (बोधीवृक्षाला किंवा ज्ञानाला) नमन करतो; जी डोळे, कान आणि स्मृतीच्या कक्षेत आली आहे आणि जी विद्वानांच्या दोषांरूपी शत्रूंच्या गर्वाचे मर्दन करण्यात एकरस (तत्पर) आहे. Iccādi. इत्यादी. Pubbavākyopātto tu yasaddo uttaravākyetasaddopādānaṃ vinā sākaṅkhe vākyassa ūnattaṃ janeti. Ettha pakkantavisayo tasaddo. परंतु पूर्व वाक्यात वापरलेला ‘यद्’ शब्द जर उत्तर वाक्यात ‘तद्’ शब्दाचा प्रयोग न करता आला, तर तो आकांक्षेसह वाक्यात अपूर्णता निर्माण करतो. येथे ‘तद्’ शब्द प्रकृत (प्रस्तुत) विषय आहे. 122. Munindassa mandaṃ īsakaṃ sañjāto pavatto hāsoyeva sitaṃ candanacuṇṇamiva tena limpitā ālepitā pallavā rukkhalatādīnaṃ pakatirattāni kisalayāni dhavalā saguṇapariccāgena setā ahesuṃ, tathāpi tasseva tathāgatassa eko atulo asahāyo vā adharapallavo dantāvaraṇasaṅkhātapallavo na raṃsisaṃsaṭṭhopi samīpaṭṭhopi dhavalo seto nāhosi. Evamettha agahanasamāsabāhulyaṃ dīpitaṃ hoti. १२२. मुनींद्रांचे मंद म्हणजे थोडेसे उत्पन्न झालेले जे हास्य आहे, तेच पांढऱ्या चंदनाच्या उटीसारखे आहे. त्याने लिप्त झालेल्या, माखलेल्या पल्लवांनी – म्हणजे वृक्ष-वेलींच्या नैसर्गिकरीत्या तांबड्या असणाऱ्या कोवळ्या पानांनी – आपल्या नैसर्गिक रंगाचा त्याग करून पांढरा रंग धारण केला; तरीसुद्धा, त्याच तथागतांचा एक अतुलनीय किंवा अद्वितीय असा अधरपल्लव (ओठरूपी पान), जो दातांचे आवरण आहे, तो किरणांच्या संपर्कात असूनही आणि अत्यंत जवळ असूनही पांढरा झाला नाही. अशा प्रकारे, येथे सुबोध (व्याकुळता नसलेल्या) समासांचे बाहुल्य स्पष्ट केले आहे. ‘‘Pemāvabandhahadaye sadaye jinasmiṃ,Tasmiṃ nu kiṃ kumatayo bhavatha’ppasannā; Kiṃ tena vo na vihitaṃ hita’muggadugga-Saṃsārasāgarasamuttaraṇāvasāna’’nti. “ज्यांचे हृदय प्रेमाने बांधलेले आहे आणि जे अत्यंत दयाळू आहेत, अशा त्या जिनांच्या (बुद्धांच्या) विषयी, हे दुर्बुद्धी लोकांनो, तुम्ही अप्रसन्न का आहात? अत्यंत दुर्गम अशा संसारसागरातून पार होण्यापर्यंतचे कोणते हित त्यांनी तुमच्यासाठी केले नाही?” Aparamudāharaṇaṃ. Tassattho – kumatayo he aññāṇā! Pemāvabandhahadaye sabbesu tumhesu niccaṃ pavattitadaḷhapemānubandhacitte sadaye tatoyeva dayāsahite tasmiṃ jinasmiṃ visayabhūte kiṃ nu kasmā appasannā bhavatha, tathā hi vo tumhākaṃ tena jinena uggo dāruṇo ca, duggo gantumasakkuṇeyyo ca, soyeva saṃsārasāgaro tassa samuttaraṇaṃ pariyantappattiyeva avasānaṃ yassa taṃ na vihitaṃ akataṃ hitaṃ vuddhi nāma kiṃ hoti, na [Pg.148] hoteva. Etthāpi samāsassa pākaṭattā ojo guṇo kanto hotīti. दुसरे उदाहरण. त्याचा अर्थ असा – हे अज्ञानी लोकांनो! प्रेमाचे बंधन असलेल्या हृदयात, तुमच्या सर्वांमध्ये नेहमी दृढ प्रेमाचा अनुबंध असणाऱ्या आणि म्हणूनच दयाळू असलेल्या त्या जिनांच्या (बुद्धांच्या) बाबतीत तुम्ही का बरे प्रसन्न होत नाही? कारण तुमच्यासाठी त्या जिनांनी जो उग्र (भयानक) आणि दुर्गम (पार करण्यास कठीण) असा हा संसारसागर आहे, त्याचे पार जाणे म्हणजेच ज्याचा अंत आहे, ते जर केले नाही, तर तुमचे हित किंवा कल्याण काय होणार? काहीच होणार नाही. येथेही समासाच्या स्पष्टतेमुळे 'ओज' गुण प्रिय वाटतो. Nanu ya-tasaddānaṃ niccasambandhoti kathaṃ ‘‘tasseveko’’ti ca ‘‘tasmiṃ nu kiṃ kumatayo’’ti ca iccādīsu heṭṭhā vuttayasaddo natthīti? Saccaṃ, tathāpi pakkantatthavisayo, pasiddhatthavisayo, anubhūtatthavisayo vā tasaddo yasaddaṃ nāpekkhati. Tathā hi – शंका: 'य' आणि 'त' या शब्दांचा नित्य संबंध असतो, तर मग "त्याचाच एक" (तस्सेवेको) आणि "त्याच्याविषयी का, हे अज्ञानी लोकांनो!" (तस्मिं नु किं कुमतयो) इत्यादींमध्ये खाली (पूर्वी) सांगितलेला 'य' शब्द का नाही? उत्तर: हे खरे आहे, तरीही प्रकृत विषयाशी संबंधित असलेला, प्रसिद्ध विषयाशी संबंधित असलेला किंवा अनुभवलेल्या विषयाशी संबंधित असलेला 'त' शब्द 'य' शब्दाची अपेक्षा करत नाही. जसे की – ‘‘Savāsane kilese so, eko sabbe nighātiya; Ahu susuddhasantāno, pūjānañca sadāraho’’ti. "त्यांनी (बुद्धांनी) एकट्यानेच वासनेसह सर्व क्लेशांचा नाश करून, अत्यंत शुद्ध अंतःकरण धारण केले आणि ते नेहमी पूजेस पात्र झाले." Evamādīsu ‘‘so’’ti niddiṭṭhatasaddo ‘‘buddhānussatimādito’’ti ettha atītena buddhasaddena vacanīyavisayo hoti. इतक्यादींमध्ये "ते" (सो) या शब्दाने दर्शवलेला 'त' शब्द "बुद्धानुस्मृतीच्या सुरुवातीला" यातील पूर्वी आलेल्या 'बुद्ध' शब्दाने व्यक्त होणाऱ्या विषयाला दर्शवतो. ‘‘Aggiṃ pakkhanda’ athavā, ‘pabbataggā pate’ti vā; Yadi vakkhati kattabbaṃ, ñātakārīhi so jino’’ti. "अग्नीत उडी घे किंवा पर्वताच्या शिखरावरून खाली पड, असे जर ते करायला सांगतील, तर जाणकारांनी ते केले पाहिजे, कारण ते जीन (बुद्ध) जाणणारे आहेत." Evamādīsu tasaddo ñātakārīhi kattabbattā pasiddhabuddhapadatthavisayo. इतक्यादींमध्ये 'त' शब्द जाणकारांनी करण्यायोग्य असल्यामुळे प्रसिद्ध असलेल्या 'बुद्ध' या पदाच्या अर्थाचा विषय आहे. ‘‘Atītaṃ nānusocāmi, nappajappāma’nāgataṃ; Paccuppannena yāpemi, tena vaṇṇo pasīdatī’’ti. "मी भूतकाळाचा शोक करत नाही, भविष्याची आकांक्षा धरत नाही; मी वर्तमानात जगतो, म्हणूनच माझा वर्ण प्रसन्न दिसतो." Evamādīsu tasaddo ananusocananappajappanayāpanasaṅkhātavijānanavasena anubhūtatthavisayo, tasmā tīsupi ṭhānesu tasaddo yasaddaṃ nāpekkhate. Ettha pana pakkantavisayo tasaddo adhippeto. Apica uttaravākye ṭhito yasaddo pubbavākye tasadde asatipi tameva dīpeti. Tathā hi – इतक्यादींमध्ये 'त' (तेन) हा शब्द शोक न करणे, आकांक्षा न ठेवणे आणि वर्तमानात जगणे या रूपाने अनुभवलेल्या विषयाशी संबंधित आहे, म्हणून तिन्ही ठिकाणी 'त' शब्द 'य' शब्दाची अपेक्षा करत नाही. परंतु येथे प्रकृत विषयाशी संबंधित असलेला 'त' शब्द अभिप्रेत आहे. शिवाय, नंतरच्या वाक्यात असलेला 'य' शब्द आधीच्या वाक्यात 'त' शब्द नसला तरी त्यालाच दर्शवतो. जसे की – Bodhiṃ namāmi natibhājanamaccuḷāraṃ,Puññākaraṃ bhuvanamaṇḍalasotthibhūtaṃ; Yo cakkhusotasatigocarataṃ sameto,Dosāridappamathane’karaso budhānanti. "मी त्या अत्यंत श्रेष्ठ, वंदनीय, पुण्याचा उगम असलेल्या आणि संपूर्ण जगासाठी कल्याणकारी असलेल्या बोधीला वंदन करतो; जी विद्वानांच्या डोळ्यांचा, कानांचा आणि स्मृतीचा विषय झाली आहे, आणि जी दोषांरूपी शत्रूंचा गर्व नष्ट करण्यात एकमेव रस (मुख्य कार्य) असणारी आहे." Yo [Pg.149] budhānaṃ cakkhusotasatīnaṃ gocarataṃ visayabhāvaṃ sameto patto, tesaṃyeva dosārīnaṃ kilesapaccatthikānaṃ dappamathane dappamaddane ekaraso padhānakicco samiddhivanto vā hoti, taṃ bodhiṃ namāmīti sambandho. Pubbavākye payojito yasaddo uttaravākye tasaddopādāne asati saṃsayamuppādayamāno vākyassa ūnattaṃ karoti. Udāharaṇaṃ pana pākaṭaṃ. "जी विद्वानांच्या डोळ्यांचा, कानांचा आणि स्मृतीचा विषय झाली आहे, आणि क्लेशांरूपी शत्रूंचा गर्व नष्ट करण्यात एकमेव रस असणारी किंवा मुख्य कार्य करणारी आहे, त्या बोधीला मी वंदन करतो" असा संबंध आहे. पहिल्या वाक्यात वापरलेला 'य' शब्द नंतरच्या वाक्यात 'त' शब्दाचा प्रयोग न केल्यास संशय निर्माण करतो आणि वाक्यात उणीव निर्माण करतो. याचे उदाहरण स्पष्टच आहे. 123. १२३. Padābhidheyyavisayaṃ,Samāsabyāsasambhavaṃ; Yaṃ pāriṇatyaṃ hoti’ha,Sopi ojova taṃ yathā. शब्द आणि अर्थ यांच्या विषयात, समास किंवा व्यासापासून (विस्तारापासून) उत्पन्न होणारी जी परिपक्वता येथे दिसून येते, ती देखील 'ओज' गुणच आहे, जसे की – 123. ‘‘Padi’’ccādi. Padassa abhidheyyo attho so visayo yassa. Yattha pacurasaddābhidheyyo attho saṃkhittapadehi vuccate, so samāso. Yatthappakehi padehi abhidheyyattho pacurapadehi vuccate, so byāso. Tato samāsabyāsato sambhavo yassa. Taṃ tathāvidhaṃ yaṃ pāriṇatyaṃ pariṇatabhāvo hotīti anuvaditvā sopi iha sasatthe ojovāti vidhīyate. Taṃ yathetyubhayampi udāharati. १२३. 'पदि' इत्यादी. पदाचा जो अभिधेय (वाच्य) अर्थ आहे, तो ज्याचा विषय आहे. जेथे पुष्कळ शब्दांनी सांगण्याचा अर्थ संक्षिप्त पदांनी सांगितला जातो, तो 'समास' होय. जेथे थोड्या पदांनी सांगण्याचा अर्थ विस्तृत पदांनी सांगितला जातो, तो 'व्यास' (विस्तार) होय. त्या समास आणि व्यासापासून ज्याची उत्पत्ती होते. त्या प्रकारची जी 'पारिणत्य' म्हणजे परिणत अवस्था (परिपक्वता) होते, असा अनुवाद करून, तो देखील येथे स्वार्थात 'ओज' (ओजोगुण) म्हणून विहित केला जातो. 'तं यथा' (ते जसे) याने त्या दोन्हीचे उदाहरण दिले जाते. 123. ‘‘Pade’’ccādi. Padānaṃ bahūnaṃ appakānaṃ vā padānaṃ abhidheyyavisayaṃ vitthārasaṃkhittatthavisayavantaṃ samāsabyāsasambhavaṃ yathākkamaṃ saṅkhepavitthāradvayena nipphannaṃ nipphattivantaṃ vā yaṃ pāriṇatyaṃ kattūnaṃ ganthavisaye pariṇatippakāsako yo saddadhammo atthadhammo hoti, saddaguṇo atthaguṇoti vuttaṃ hoti, sopi iha subodhālaṅkāre ojo nāma saddaguṇo atthaguṇo. Taṃ yathāti dvīsu lakkhiyaṃ dasseti, padānaṃ abhidheyyo visayo yassa pāriṇatyasseti ca, samāso ca byāso cāti ca, tato sambhavanti ca, tato sambhavo assāti ca, pariṇatassa [Pg.150] kattuno ganthassa eva vā bhāvoti ca viggaho. Kattu pāriṇatyapakkhe tappakāsakaganthassa tadatthena pāriṇatyaṃ siddhaṃ. १२३. 'पदे' इत्यादी. अनेक पदांचा किंवा थोड्या पदांचा जो अभिधेय विषय आहे, जो विस्तार आणि संक्षेप अर्थाचा विषय असलेला, समास आणि व्यासापासून उत्पन्न होणारा, अनुक्रमे संक्षेप आणि विस्तार या दोन्हींद्वारे निष्पन्न झालेला किंवा निष्पत्ती असलेला जो 'पारिणत्य' (परिपक्वता) आहे, जो कर्त्यांच्या ग्रंथाच्या विषयात परिणती (परिपक्वता) प्रकाशित करणारा शब्दधर्म किंवा अर्थधर्म असतो, ज्याला शब्दगुण किंवा अर्थगुण म्हटले जाते, तो देखील येथे 'सुबोधालंकार' ग्रंथात 'ओज' नावाचा शब्दगुण आणि अर्थगुण आहे. 'तं यथा' (ते जसे) याने दोन्ही लक्ष्यांमध्ये दाखवले जाते. 'पदांचा अभिधेय विषय आहे ज्या पारिणत्याचा' असा, आणि 'समास आणि व्यास' असा, 'त्यापासून उत्पन्न होतात' असा, 'त्यापासून ज्याची उत्पत्ती आहे' असा, आणि 'परिणत झालेल्या कर्त्याच्या ग्रंथाचाच भाव' असा विग्रह आहे. कर्त्याच्या पारिणत्य पक्षाच्या बाबतीत, त्याला प्रकाशित करणाऱ्या ग्रंथाचे त्या अर्थाने पारिणत्य सिद्ध होते. 124. १२४. Jotayitvāna saddhammaṃ,Santāretvā sadevake; Jalitvā aggikhandho’va,Nibbuto so sasāvako. सद्धम्माला प्रकाशित करून, देवलोकांसह सर्व प्राण्यांना (संसारसागरातून) तारून, अग्नीच्या विशाल समूहाप्रमाणे प्रज्वलित होऊन, ते (भगवान) आपल्या श्रावकांसह परिनिर्वाण पावले. 124. ‘‘Jotayitvāne’’ccādi. Iminā heṭṭhā pacurapadābhihito buddhavaṃso saṅkheparūpena vutto. १२४. 'जोतयित्वान' इत्यादी. याद्वारे खाली अनेक पदांनी सांगितलेला बुद्धवंश संक्षेप रूपाने सांगितला आहे. 124. ‘‘Jotayi’’ccādi. So tathāgato saddhammaṃ sapariyattikaṃ navalokuttarasaddhammaṃ jotayitvāna ñāṇālokena obhāsetvā sadevake satte santāretvā saṃsārasāgarapariyantamupanetvā aggikhandhova mahātejena aggikkhandho viya jalitvā anaññasādhāraṇarūpakāyasampattiyā pajjalitvā ante sasāvako sāvakehi saha nibbuto khandhaparinibbānena parinibbutoti. Iminā sakalabuddhavaṃse bahūhi padehi vuttattho saṅkhepakkamena vutto. Sataṃ dhammo, santo saṃvijjamāno vā dhammoti ca, saha devehi vattamānāti ca, saha sāvakehi vattamānoti ca viggaho. १२४. 'जोतयि' इत्यादी. त्या तथागतांनी सपरियत्तिक (परियत्तीसह) नवलोकुत्तर सद्धम्माला प्रकाशित करून, ज्ञानाच्या प्रकाशाने उजळून, देवलोकांसह सर्व प्राण्यांना तारून, संसारसागराच्या पैलतीराला पोहोचवून, अग्नीच्या विशाल समूहाप्रमाणे महातेजाने प्रज्वलित होऊन, असाधारण रूपकाय संपत्तीने देदीप्यमान होऊन, शेवटी आपल्या श्रावकांसह 'खंडपरिनिर्वाणा'ने (स्कंधपरिनिर्वाणाने) परिनिर्वाण प्राप्त केले. याद्वारे संपूर्ण बुद्धवंशात अनेक पदांनी सांगितलेला अर्थ संक्षेप क्रमाने सांगितला आहे. 'सत्पुरुषांचा धम्म' किंवा 'विद्यमान असलेला धम्म' म्हणजे सद्धम्म, 'देवांसह वर्तमान असलेले' म्हणजे सदेवक, आणि 'श्रावकांसह वर्तमान असलेले' म्हणजे सश्रावक, असा विग्रह आहे. 125. १२५. Matthakaṭṭhī matassāpi, rajobhāvaṃ vajantu me; Yato puññena te senti, jenapādambujadvaye. मृत्यूनंतरही माझ्या मस्तकाची हाडे धूळ बनून जावोत; जेणेकरून पुण्याच्या प्रभावाने ती धूळ जिनांच्या (बुद्धांच्या) दोन्ही चरणकमलांवर स्थिरावेल. 125. ‘‘Matthakaṭṭhī’’iccādi. Matassāpi maraṇamāpannassāpi me matthake muddhani aṭṭhī rajobhāvaṃ dhūlittaṃ vajantu pāpuṇantu. Kasmāti ce? Yato yasmā kāraṇā puññena kusalena kammena hetunā te rajā jinassa ime jenā, pādā, teyeva ambujāniva ambujāni, tesaṃ dvaye [Pg.151] senti pavattanti, tathā hotu vā mā vā, paṇatigedheneva vadati. Ettha ‘‘kathamahaṃ bhagavato pāde niccaṃ sirasā paṇamāmī’’tyadhippāyo vitthārena vutto. १२५. 'मत्थकट्ठी' इत्यादी. मृत झालेल्या म्हणजे मरणाला प्राप्त झालेल्या माझ्या मस्तकावरील हाडे धूळ बनून जावोत (धुलिकण होवोत). असे का? कारण ज्या पुण्याच्या म्हणजे कुशल कर्माच्या हेतूने ते धुलिकण जिनांच्या (बुद्धांच्या) या चरणकमलांच्या जोडीवर पडतील (स्थिरावतील). असे होवो वा न होवो, केवळ वंदनेच्या तीव्र इच्छेनेच ते असे म्हणतात. येथे 'मी भगवंतांच्या चरणांवर नित्य मस्तक ठेवून कशा प्रकारे वंदन करू?' हा अभिप्राय विस्ताराने सांगितला आहे. 125. ‘‘Matthaki’’ccādi, matassāpi me mayhaṃ matthakaṭṭhī muddhani aṭṭhīni rajobhāvaṃ atisukhumarajattaṃ vajantu pāpuṇantu. Kasmā āsīsanaṃ karotīti ce? Yato yasmā kāraṇā puññena mayhaṃ tathāvidhena kusalakammena hetunā te rajā jenapādambujadvaye jinapaṭibaddhacaraṇapadumayugaḷe senti pavattanti, buddhassa siripāde kiñcipi rajojallaṃ na upalimpateva, tathāpi vandanābhilāsena evaṃ vuttaṃ. Ettha ‘‘kathamahaṃ bhagavato siripāde muddhanā niccaṃ paṇamāmī’’tyabhilāso vitthārena vutto. Matthake aṭṭhīti ca, rajaso bhāvoti ca, jinassa imeti ca, jenā ca te pādā ceti ca, teyeva ambujānīti ca, tesaṃ dvayanti ca viggaho. १२५. “मत्थकि” इत्यादी, माझ्या मृत्यूनंतरही माझ्या डोक्यातील हाडे (मत्थकट्ठी) धुलिकण बनोत (अतिसूक्ष्म धुलिकण होवोत). अशी आकांक्षा का केली जात आहे? कारण ज्या पुण्यामुळे, माझ्या तशा प्रकारच्या कुशल कर्माच्या हेतूने, ते धुलिकण जिनांच्या (बुद्धांच्या) चरणकमलद्वयावर (जिनांशी संबंधित चरणकमलयुगुलावर) पडतील (किंवा राहतील). बुद्धांच्या श्रीचरणांवर कोणताही धुलिकण किंवा मळ लिप्त होत नाही, तरीही वंदनेच्या इच्छेने असे म्हटले आहे. येथे “मी भगवंतांच्या श्रीचरणांवर डोके ठेवून निरंतर कशा प्रकारे वंदन करू?” ही इच्छा विस्ताराने सांगितली आहे. 'मत्थके अट्ठी' (डोक्यातील हाडे), 'रजसो भावो' (धुलिकण होणे), 'जिनस्स इमे' (जिनांचे हे), 'जेना च ते पादा च' (जे जिन आहेत आणि त्यांचे पाय), 'तेयेव अम्बुजानि' (तेच कमळ), 'तेसं द्वयं' (त्यांचे द्वय) असा विग्रह आहे. 126. १२६. Iccatra niccaṃpaṇati-gedho sādhu padissati; Jāyate’yaṃ guṇo tikkha-paññāna’mabhiyogato. अशा प्रकारे येथे निरंतर वंदन करण्याची तीव्र इच्छा (आसक्ती) चांगल्या प्रकारे दिसून येते; हा गुण तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेल्यांच्या (तीव्र बुद्धिमत्ता असलेल्यांच्या) सततच्या अभ्यासाने (प्रयत्नाने) उत्पन्न होतो. 126. Byāsattamevassa vivarati ‘‘iccatri’’ccādinā. Iccevaṃ atra gāthāyaṃ paṇatiyaṃ paṇāme gedho adhikacchando sādhu sundaraṃ padissati viññāyate, ayaṃ yathāvutto ojo guṇo pariṇatabhāvasaṅkhāto tikkhapaññānaṃ sātisayamatīnaṃ evaṃ santepi abhiyogato punappunappavattitaparicayabalena jāyate uppajjati. १२६. याचाच विस्तार “इच्चत्र” इत्यादीने स्पष्ट केला आहे. अशा प्रकारे या गाथेमध्ये वंदना करण्याविषयीची तीव्र इच्छा (अधिक छंद) चांगल्या प्रकारे (सुंदर रीतीने) दिसून येते (किंवा समजते). हा पूर्वोक्त 'ओज' गुण, जो परिपक्व भावाने युक्त आहे, तो तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेल्यांच्या (अतिशय बुद्धिमान लोकांच्या) सततच्या अभ्यासाने आणि वारंवार केलेल्या सरावाच्या बळावर उत्पन्न होतो. 126. Idāni saṃkhittassatthassa vitthārena pakāsitabhāvaṃ ‘‘iccatra’’iccādinā niddisati. Iti iminā anantaragāthāyaṃ vuttakkamena atra imissaṃ gāthāyaṃ niccaṃpaṇatigedho nirantarapaṇāme adhikakattukāmatākusalacchando sādhu vibhūto vibhūtaṃ vā padissati paññāyati, ayaṃ [Pg.152] guṇo yathāvutto ayaṃ pariṇatabhāvasaṅkhāto ojo nāma saddatthaguṇo tikkhapaññānaṃ sukhumabuddhimantānaṃ abhiyogato ganthavisayabhūtena nirantarābhyāseneva jāyate sijjhati, vattu pāriṇatyeneva bhavanato yesaṃ kesañci yena kenaci pakārena na sijjhatīti. Niccaṃ pavattā paṇatīti ca, tassaṃ gedhoti ca, tikkhā paññā yesanti ca, abhi punappunaṃ yogo yuñjananti ca viggaho. १२६. आता संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाचा विस्ताराने प्रकाश पाडणारा भाव “इच्चत्र” इत्यादीने दर्शवितात. अशा प्रकारे, या आधीच्या गाथेत सांगितलेल्या क्रमाने, या गाथेत निरंतर वंदन करण्याची तीव्र इच्छा (अधिक करण्याची इच्छा असलेला कुशल छंद) चांगल्या प्रकारे स्पष्टपणे दिसून येते (किंवा समजते). हा पूर्वोक्त गुण, जो परिपक्व भावाने युक्त असलेला 'ओज' नावाचा शब्दार्थ गुण आहे, तो तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेल्या (सूक्ष्म बुद्धिमत्ता असलेल्या) लोकांच्या ग्रंथाच्या विषयातील निरंतर अभ्यासानेच उत्पन्न होतो (किंवा सिद्ध होतो). वक्त्याच्या परिपक्वतेमुळेच तो होत असल्याने, इतर कोणाही द्वारे कोणत्याही प्रकारे तो सिद्ध होत नाही. 'निच्चं पवत्ता पणती' (निरंतर चालणारे वंदन), 'तस्सं गेधो' (त्यात असलेली तीव्र इच्छा), 'तिक्खा पञ्ञा येसं' (ज्यांची प्रज्ञा तीक्ष्ण आहे), 'अभि पुनप्पुनं योगो युञ्जनं' (वारंवार अभ्यास करणे किंवा जोडणे) असा विग्रह आहे. 127. १२७. Madhurattaṃ padāsatti-ranuppāsavasā dvidhā; Siyā samasuti pubbā, vaṇṇāvutti paro yathā. मधुरता (माधुर्य गुण) ही पदांची आसत्ती (जवळ असणे) आणि अनुप्रास या दोन कारणांमुळे दोन प्रकारची असते; पहिली (पदांची आसत्ती) ही 'समश्रुती' (समान ऐकू येणारी) असावी आणि दुसरी (अनुप्रास) ही 'वर्णावृत्ती' (वर्णांची पुनरावृत्ती) असावी, जसे की... 127. Mādhuriyamavadhārayamāha ‘‘madhuratta’’miccādi. Savanīyattena manoharattaṃ madhurattaṃ. Taṃ padāni vākyālaṅkārāni samānāni uttaruttarehi, tesaṃ āsatti ṭhānādināyathākathañci samasutīnaṃ āsannatā padāsatti, paṭhamappayuttassakkharassa pacchā pāso pakkhepo anuppāso, padāsatti ca anuppāso ca, tesaṃ vasena dvidhā hoti. ‘‘Kīdisā te’’ti āha ‘‘siyā’’tiādi. Pubbā paṭhamābhihitā padāsatti samā yena kenaci ṭhānamattāsaṃyogādinā padantarena suti vaṇṇo yassā sā siyā bhaveyya, paro pacchimo anuppāso tu vaṇṇassa sarabyañjanalakkhaṇassa āvutti punappunuccāraṇaṃ siyāti. Evaṃ katthaci bandhe samānapadāsatti katthaci anuppāso katthaci tadubhayaṃ, dvayena rahito viraso bandho nassādīyate kavīhi, tādisaṃ madhurattaṃ duvidhaṃ paṭipajjitabbaṃ, silesasamatānvitantuccantameva ramaṇīyaṃ siyāti lakkhaṇaṃ dassetvā ‘‘yathe’’ti lakkhiyamubhayatthodāharati ‘‘yade’’ccādinā, ‘‘munindi’’ccādinā ca. १२७. माधुर्य निश्चित करताना “मधुरत्तं” इत्यादी म्हटले आहे. ऐकण्यास योग्य असल्याने जे मनोहारी असते, ते 'मधुरत्व' (माधुर्य) होय. ते वाक्य अलंकारयुक्त आणि पुढील पदांशी समान असणारे पद होय; त्यांची उच्चारण स्थान इत्यादींच्या आधारे कोणत्याही प्रकारे समान ऐकू येण्याची जी जवळीक असते, ती 'पदासत्ती' होय. पहिल्यांदा वापरलेल्या अक्षराचा नंतर पुन्हा प्रयोग करणे (फेकणे) म्हणजे 'अनुप्रास' होय. अशा प्रकारे 'पदासत्ती' आणि 'अनुप्रास' यांच्यामुळे ते दोन प्रकारचे असते. “ते कसे असावेत?” यावर “सिया” इत्यादी म्हटले आहे. पहिली, म्हणजेच आधी सांगितलेली 'पदासत्ती' ही उच्चारण स्थान, मात्रा किंवा संयोगाच्या आधारे दुसऱ्या पदाशी समान ऐकू येणारा वर्ण असणारी असावी. तर दुसरी, म्हणजेच नंतरचा 'अनुप्रास' हा स्वर आणि व्यंजनांच्या स्वरूपातील वर्णांची पुनरावृत्ती (वारंवार उच्चारण) असावा. अशा प्रकारे काही रचनांमध्ये समान पदासत्ती असते, काही ठिकाणी अनुप्रास असतो, तर काही ठिकाणी दोन्ही असतात. या दोन्ही गोष्टींनी रहित असलेली नीरस रचना कवींकडून स्वीकारली जात नाही. अशा प्रकारचे माधुर्य दोन प्रकारे समजून घेतले पाहिजे. श्लेष आणि समतेने युक्त असलेली रचनाच अत्यंत रमणीय असते, असे लक्षण दाखवून “यथा” या शब्दाने दोन्ही उदाहरणे “यदा” इत्यादी आणि “मुनिन्द” इत्यादी गाथांद्वारे स्पष्ट केली आहेत. 127. Idāni madhuraguṇaṃ dasseti ‘‘madhuri’’ccādinā. Madhurattaṃ savanīyabhāvato manoharattaṃ madhuraguṇaṃ, padānaṃ vākyāvayavasaṅkhātānaṃ syādyantādīnaṃ uparūparipadehi samānānaṃ [Pg.153] āsatti ṭhānakaraṇādinā yena kenaci pakārena aññamaññaṃ āsannatā, anuppāso pubbuccāritavaṇṇānaṃ puna pakkhipanañcāti dvinnaṃ vasā vibhāgena dvidhā hoti. Tattha pubbā padāsatti samasuti siyā, pubbāparavaṇṇānaṃ ṭhānamattākaraṇādīhi āsannasutisaṅkhatavaṇṇavutti hoti, paro anuppāso pana vaṇṇāvutti sarabyañjanasabhāvānaṃ pubbuccāritavaṇṇānaṃ punappunuccāraṇaṃ siyāti. Yathāti dvīsu udāharaṇamādisati. Evaṃ katthaci bandhe padāsatti katthaci anuppāso katthaci tadubhayaṃ, dvīhi vinimutto pana bandho viññūhi assādanīyo na hoti. Upari vakkhamānāhi silesasamatāhi yuttaṃ madhurattaṃ pana visesato assādanīyaṃ hotīti. Madhurassa bandhassa bhāvoti ca, padānaṃ āsattīti ca, anu pacchā pāso pakkhepoti ca, padāsatti ca anuppāso cāti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca, samā suti vaṇṇo yassāti ca, vaṇṇassa āvuttīti ca viggaho. १२७. आता “मधुर” इत्यादीने माधुर्य गुण दाखवितात. ऐकण्यास योग्य असल्यामुळे जे मनोहारी असते, ते 'मधुरत्व' म्हणजेच 'माधुर्य गुण' होय. वाक्याचे अवयव मानल्या गेलेल्या सुबंत-तिङंत इत्यादी पदांची पुढील पदांशी उच्चारण स्थान, करण इत्यादींच्या आधारे कोणत्याही प्रकारे परस्परांशी असणारी जवळीक (आसत्ती), आणि आधी उच्चारलेल्या वर्णांचा पुन्हा प्रयोग करणे म्हणजे 'अनुप्रास' होय. या दोन्हीच्या प्रभावाने विभागणीनुसार ते दोन प्रकारचे असते. त्यामध्ये पहिली 'पदासत्ती' ही 'समश्रुती' असावी, म्हणजेच पूर्व आणि पर वर्णांच्या उच्चारण स्थान, मात्रा, करण इत्यादींच्या आधारे जवळच्या श्रुतींनी युक्त असणारी वर्णावृत्ती होय. तर दुसरा 'अनुप्रास' म्हणजे वर्णावृत्ती होय, जी स्वर आणि व्यंजनांच्या स्वरूपातील आधी उच्चारलेल्या वर्णांची वारंवार होणारी पुनरावृत्ती असावी. “यथा” (जसे की) असे म्हणून दोन्ही उदाहरणे दर्शवितात. अशा प्रकारे काही रचनांमध्ये पदासत्ती असते, काही ठिकाणी अनुप्रास असतो, तर काही ठिकाणी दोन्ही असतात. या दोन्ही गोष्टींनी विरहित असलेली रचना विद्वानांना आस्वाद घेण्यायोग्य वाटत नाही. पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या श्लेष आणि समतेने युक्त असलेले माधुर्य विशेषतः आस्वाद घेण्यायोग्य असते. 'मधुरस्स बंधस्स भावो' (मधुर रचनेचा भाव), 'पदानं आसत्ती' (पदांची जवळीक), 'अनु पच्छा पासो पक्खेपो' (नंतर पुन्हा प्रयोग करणे), 'पदासत्ती च अनुप्रासो च' (पदासत्ती आणि अनुप्रास), 'तेसं वसो भेदो' (त्यांचा भेद), 'समा सुति वण्णो यस्सा' (ज्याची श्रुती किंवा वर्ण समान आहे), 'वण्णस्स आवुत्ती' (वर्णाची पुनरावृत्ती) असा विग्रह आहे. 128. १२८. Yadā eso’bhisambodhiṃ,Sampatto munipuṅgavo; Tadā pabhuti dhammassa,Loke jāto mahussavo. जेव्हा या मुनिश्रेष्ठांनी (मुनिपुंगवांनी) अभिसंबोधी (पूर्ण ज्ञान) प्राप्त केली; तेव्हापासून जगात धर्माचा मोठा उत्सव (महोत्सव) सुरू झाला. 128. Eso munipuṅgavo yadā yato pabhuti abhisambodhiṃ sabbaññutaññāṇaṃ sampatto samadhigato, tadā pabhuti tato ārabbha dhammassa catusatipaṭṭhānādibhedassa sattatiṃsabodhipakkhiyasaṅkhātassa mahussavo mahanto abbhudayo nippaṭipakkhā pavatti loke tividhe jāto ahosīti. Iha kvaci dīghatākataṃ sadisattaṃ, kvaci ṭhānakataṃ, kvaci saṃyogakataṃ, kvaci aññathā, tenāha ‘‘siyā samasuti pubbā’’ti. १२८. जेव्हापासून या मुनिश्रेष्ठांनी अभिसंबोधी म्हणजेच सर्वज्ञता-ज्ञान प्राप्त केले, तेव्हापासून आरंभ करून, चार स्मृतिप्रस्थान इत्यादी भेदांनी युक्त आणि सदतीस बोधिपाक्षिक धर्मांच्या स्वरूपातील धर्माचा मोठा उत्सव (महान अभ्युदय आणि निष्कंटक प्रवृत्ती) तिन्ही प्रकारच्या लोकांमध्ये (लोकात) उत्पन्न झाला. येथे काही ठिकाणी दीर्घत्वामुळे समानता आहे, काही ठिकाणी स्थानामुळे, काही ठिकाणी संयोगामुळे, तर काही ठिकाणी इतर कारणांमुळे आहे; म्हणूनच “सिया समसुति पुब्बा” (पहिली समश्रुती असावी) असे म्हटले आहे. 128. ‘‘Yadi’’ccādi. [Pg.154] Eso munipuṅgavo yadā abhisambodhiṃ sabbaññutaṃ sampatto sasantāne uppādanavasena sampāpuṇi, tadā pabhuti tato paṭṭhāya dhammassa kāyānupassanāsatipaṭṭhānādipabhedassa sattatiṃsabodhipakkhiyadhammassa mahussavo mahābhivuddhi loke kāmādilokattaye jātoti. Iha ‘‘yadā eso’’ti dīghakālavasena āsannatā, ‘‘ya e’’ti ṭhānavasena āsannatā, ‘‘abhisambodhiṃ sampatto’’ti saṃyogavasena āsannatā, ‘‘bhi dhi’’nti dhanitato āsannatāti iccādinā padāsatti daṭṭhabbā. Abhisambujjhati etāyāti ca, pumā ca so goceti ca, munīnaṃ puṅgavoti ca, mahanto ca so ussavo cāti ca viggaho. १२८. "यदि" इत्यादी. जेव्हा या मुनिश्रेष्ठाने (मुनिपुंगवाने) स्वतःच्या चित्तसंततीमध्ये उत्पन्न होण्याच्या रूपाने अभिसंबोधी म्हणजेच सर्वज्ञता प्राप्त केली, तेव्हापासून या लोकामध्ये (कामलोकादी तिन्ही लोकांमध्ये) कायानुपस्सना सतिपट्ठान इत्यादी प्रकारच्या सदतीस बोधिपक्खिय धम्माचा मोठा उत्सव म्हणजेच मोठी अभिवृद्धी झाली. येथे "यदा एसो" या शब्दांमध्ये दीर्घ काळाच्या दृष्टीने निकटता (आसन्नता) आहे, "य ए" मध्ये स्थानाच्या दृष्टीने निकटता आहे, "अभिसंबोधिं संपत्तो" मध्ये संयोगाच्या दृष्टीने निकटता आहे, "भि धि" मध्ये ध्वनीच्या दृष्टीने निकटता आहे, अशा प्रकारे पदांची आसत्ती (निकटता) पाहावी. "अभिसम्बुज्झति एतायाति" (ज्याद्वारे अभिसंबुद्ध होतात ती), "पुमा च सो गोचेति च" (तो पुरुष आणि श्रेष्ठ आहे), "मुनीनं पुङ्गवोति" (मुनींमध्ये श्रेष्ठ), आणि "महन्तो च सो उस्सवाे चाति" (तो मोठा उत्सव आहे) असा विग्रह आहे. 129. १२९. Munindamandahāsā te, kundasandohavibbhamā; Disanta’manudhāvanti, hasantā candakantiyo. कुंदाच्या फुलांच्या समूहासारखी शोभा असणारे ते मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) मंदहास्य, चंद्राच्या किरणांना हसवत (त्यांच्यावर मात करत) दिशांच्या अंतापर्यंत धावत जाते (सर्व दिशांना पसरते). 129. Kundānaṃ kusumānaṃ sandoho samūho, tassa vibbhamo yesaṃ te, munindassa mandahāsā manuññā hasitāni candassa kantiyo sobhāyo hasantā viḍambayantā disantamanudhāvanti anuvicaranti. Iccatra nakārasahitassa dakārassa, takārassa cānuvattanaṃ. १२९. कुंद फुलांचा संदोह म्हणजे समूह, त्याची शोभा ज्यांच्यामध्ये आहे ते; मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) मंदहास्य म्हणजे मनोहर हास्य, चंद्राच्या कांतीला (शोभेला) हसवत म्हणजेच तिचे विडंबन करत (तिच्यावर मात करत) दिशांच्या अंतापर्यंत धावते म्हणजेच सर्वत्र पसरते. येथे 'न' कारयुक्त 'द' कार आणि 'त' कार यांची अनुवृत्ती (पुनरावृत्ती) आहे. ‘‘Indanīladaladvanda-sundaraṃ sirimandiraṃ; Munindanayanadvandaṃ, vindati’ndīvarajjutiṃ’’. "इंद्रनील मण्याच्या दोन पाकळ्यांप्रमाणे सुंदर आणि सौंदर्याचे मंदिर (निवासस्थान) असलेले मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) दोन्ही नेत्र, नीलकमलाची कांती (शोभा) प्राप्त करतात." Iccaparamudāharaṇaṃ. हे दुसरे उदाहरण आहे. 129. ‘‘Munindi’’ccādi. Kundasandohavibbhamā supupphitakundakusumarāsisadisalīlāvantā te munindamandahāsā buddhassa manuññā hasitā candakantiyo nimmalacandakiraṇe hasantā nindantā disantaṃ taṃ taṃ disaṃ, disāpariyantaṃ vā anudhāvanti vidhāvantīti. Ettha nakārasahitadakārassa, nakārasahitatakārassa ca āvutti daṭṭhabbā. Mandā ca te hāsā ceti [Pg.155] ca, munindassa mandahāsāti ca, kundānaṃ sandohoti ca, tassa vibbhamo yesanti ca, disāyeva disantaṃ, disānaṃ vā antanti ca viggaho. १२९. "मुनिन्द" इत्यादी. कुंद फुलांच्या समूहाच्या शोभेसारखी, म्हणजेच चांगल्या फुललेल्या कुंद फुलांच्या राशीसारखी विलास असणारे ते मुनींद्रांचे मंदहास्य, बुद्धांचे मनोहर हास्य, चंद्राच्या कांतीला म्हणजेच निर्मळ चंद्रकिरणांना हसवत (त्यांच्यावर मात करत) दिशांच्या अंतापर्यंत म्हणजेच त्या त्या दिशेला किंवा दिशांच्या मर्यादेपर्यंत धावते (पसरते). येथे 'न' कारयुक्त 'द' कार आणि 'न' कारयुक्त 'त' कार यांची आवृत्ती (पुनरावृत्ती) पाहावी. "मन्दा च ते हासा चेति" (ते मंद आणि हास्य आहेत), "मुनिन्दस्स मन्दहासाति" (मुनींद्रांचे मंदहास्य), "कुन्दानां संदोहोति" (कुंदांचा समूह), "तस्स विब्भमो yeसन्ति" (त्याची शोभा ज्यांच्यामध्ये आहे ते), "दिसायेव दिसन्तं" किंवा "दिसानं वा अन्तान्ति" (दिशांचा अंत) असा विग्रह आहे. ‘‘Indanīladaladvanda-sundaraṃ sirimandiraṃ; Munindanayanadvandaṃ, vindati’ndīvarajjuti’’nti. "इंद्रनील मण्याच्या दोन पाकळ्यांप्रमाणे सुंदर आणि सौंदर्याचे मंदिर असलेले मुनींद्रांचे दोन्ही नेत्र, नीलकमलाची कांती प्राप्त करतात." Idampi nakārasahitadakāravaṇṇāvuttiyā aparamudāharaṇaṃ. हे देखील 'न' कारयुक्त 'द' कार या वर्णाच्या आवृत्तीचे दुसरे उदाहरण आहे. Tattha indanīladaladvandasundaraṃ indanīlamaṇisakalikāyugaḷamiva manoharaṃ sirimandiraṃ tatoyeva sobhāya nivāsaṭṭhānabhūtaṃ munindanayanadvandaṃ indīvarajjutiṃ nīluppalakantiṃ vindati anubhoti, indīvarajjutisamānāti adhippāyo. त्यामध्ये, 'इंद्रनीलदलद्वंद्वसुंदरम्' म्हणजे इंद्रनील मण्याच्या दोन तुकड्यांप्रमाणे (पाकळ्यांप्रमाणे) मनोहर, 'सिरिमंदिरम्' म्हणजे त्याच शोभेचे निवासस्थान असलेले मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) दोन्ही नेत्र, 'इंदीवरज्जुतिम्' म्हणजे नीलकमलाची कांती प्राप्त करतात (अनुभवतात); नीलकमलाच्या कांतीसमान आहेत, असा अभिप्राय आहे. 130. १३०. Sabbakomalavaṇṇehi, nā’nuppāso pasaṃsiyo; Yathā’yaṃ mālatīmālā, linalolālimālinī. केवळ सर्व कोमल वर्णांनी केलेला अनुप्रास प्रशंसनीय मानला जात नाही; जसे की ही मालतीची माळ, जिच्यावर लीन (बसलेले) आणि लोल (लोभी) असलेले भ्रमर माळेसारखे (रांगेत) आहेत. 130. Yehi kehici āvuttito anuppāsoti ce? Netyāha ‘‘sabba’’iccādi. Sabbehi komalehi sukumārehi vaṇṇehi akkharehi anuppāso na pasaṃsiyo silāghanīyo na hoti silesavirodhittā. ‘‘Yathe’’ti taṃ udāharati. Ayaṃ mālatīmālā jātikusumadāmaṃ linānaṃ byādhitānaṃ lolānaṃ [Pg.156] kusumarasārabbha lolupānaṃ alīnaṃ bhamarānaṃ mālā panti sā assā atthīti linalolālimālinī. १३०. कोणत्याही वर्णांच्या आवृत्तीने अनुप्रास होतो का? तर नाही, असे सांगण्यासाठी "सब्ब" इत्यादी म्हटले आहे. सर्व कोमल म्हणजेच सुकुमार वर्णांनी (अक्षरांनी) केलेला अनुप्रास प्रशंसनीय (श्लाघनीय) नसतो, कारण तो श्लेष अलंकाराच्या विरुद्ध असतो. "यथा" या शब्दाने त्याचे उदाहरण देतात. ही मालतीची माळ म्हणजे जाईच्या फुलांचा हार; लीन झालेल्या (बसलेल्या), लोल (फुलांच्या रसासाठी हपापलेल्या) भ्रमरांच्या (अलिंच्या) माळा (रांगा) जिच्यावर आहेत, ती 'लीनलोलालिमालिनी' होय. 130. Vuttānuppāsopi sabbakomalavaṇṇehi viracito na pasaṃsiyoti dassetuṃ ‘‘sabbakomalavaṇṇehī’’tiādimāha. Sabbakomalavaṇṇehi sabbehi sukumārakkharehi kato anuppāso vaṇṇāvuttilakkhaṇo na pasaṃsiyo silesālaṅkāraviruddhattā pasattho na hoti. ‘‘Yathā’’ti tamudāharati. Ayaṃ mālatīmālā esā jātisumanamālikā linānaṃ byāvaṭānaṃ patantānaṃ lolānaṃ gandhaluddhānaṃ alīnaṃ bhamarānaṃ mālinī pantiyuttāti. Ettha lakārasseva punappunappayogena komalavaṇṇāvutti. Mālatīnaṃ mālāti ca, lolā ca te alayo cāti ca, linā ca te lolālayo cāti ca, tesaṃ mālāti ca, sā assa atthīti ca viggaho. १३०. सांगितलेला अनुप्रास देखील सर्व कोमल वर्णांनी रचलेला असल्यास प्रशंसनीय नसतो, हे दर्शवण्यासाठी "सब्बकोमलवण्णेहि" इत्यादी म्हटले आहे. सर्व कोमल म्हणजेच सुकुमार अक्षरांनी केलेला अनुप्रास (जो वर्ण-आवृत्तीच्या लक्षणाचा असतो) प्रशंसनीय नसतो, कारण तो श्लेष अलंकाराच्या विरुद्ध असल्यामुळे प्रशस्त मानला जात नाही. "यथा" या शब्दाने त्याचे उदाहरण देतात. ही मालतीची माळ म्हणजे जाईच्या फुलांची माळ; लीन झालेल्या (गुंतलेल्या/पडणाऱ्या), लोल (गंधाचे लोभी असलेल्या) भ्रमरांच्या (अलिंच्या) माळेने (रांगेने) युक्त आहे. येथे 'ल' काराच्याच वारंवार प्रयोगाने कोमल वर्णाची आवृत्ती झाली आहे. "मालतीनां माला" (मालतीची माळ), "लोला च ते अलयो च" (लोल असलेले भ्रमर), "लीना च ते लोलालयो च" (लीन आणि लोल असलेले भ्रमर), "तेसां माला" (त्यांची माळ) आणि "सा अस्स अत्थि" (ती जिच्याजवळ आहे) असा विग्रह आहे. 131. १३१. Mudūhi vā kevalehi,Kevalehi phuṭehi vā; Missehi vā tidhā hoti,Vaṇṇehi samatā yathā. केवळ मृदू वर्णांनी, किंवा केवळ स्फुट (स्पष्ट/कठीण) वर्णांनी, अथवा मिश्र वर्णांनी अशा तीन प्रकारे वर्णांच्या द्वारे 'समता' (समता गुण) होते; जसे की... 131. Samataṃ sambhāveti ‘‘mudūhi’’ccādinā. Kevalehi kevalaphuṭādibhāvāpavattehi sakalehi mudūhi catūsupi pādesu sajātiyehi asithilakomalehi vā kakārādīhi vā sithilakomalassa silesapaṭipakkhattā kevalehi phuṭehi vā adhimattasutīhi bhakārādīhi vā akicchavacanīye kicchavacanīyassa sukhumālavipariyayattā missehi vā majjhimasutīhi mudubhūtasaṃsaṭṭhehi vā vaṇṇehi akkharehi karaṇabhūtehi samatā tidhā hoti gajje pajje vā. ‘‘Yathe’’ti tividhamudāharati. १३१. "मुदूहि" इत्यादींद्वारे समता गुणाचे प्रतिपादन करतात. केवळ स्फुट इत्यादी भावांपासून रहित असलेल्या सर्व मृदू (चारही चरणांमध्ये सजातीय असलेल्या, अशथिल आणि कोमल अशा 'क' कार इत्यादी) वर्णांनी - कारण शिथिल-कोमल वर्ण हे श्लेषाचे विरोधी असतात; किंवा केवळ स्फुट (अतिशय स्पष्ट ऐकू येणाऱ्या 'भ' कार इत्यादी कठीण उच्चारणीय) वर्णांनी - कारण सुकुमारतेच्या विरुद्ध कठीण उच्चारणीय वर्ण असतात; किंवा मिश्र (मध्यम स्वरूपाच्या, मृदू आणि स्फुट यांच्या संमिश्रणाने बनलेल्या) वर्णांनी (अक्षरांनी) गद्यात किंवा पद्यात समता तीन प्रकारची होते. "यथा" या शब्दाने तिन्ही प्रकारची उदाहरणे देतात. 131. Idāni samataṃ vibhāvetuṃ ‘‘mudūhi’’ccādimāha. Kevalehi phuṭamissehi aññattā sakalehi mudūhi sithilakomalehi vaṇṇehi kakārādīhi vā kevalehi phuṭehi kevalakomalavaṇṇarahitattā sakalehi akicchuccāraṇīyehi adhimattasutīhi bhakārādīhi vaṇṇehi vā missehi yathāvuttamuduphuṭasammissehi vaṇṇehi vā karaṇabhūtehi samatā gajje vā pajje vā tidhā hotīti. Yadi sithilakomalavaṇṇehi vicaritaṃ silesālaṅkārassa, kicchuccāraṇīyehi phuṭavaṇṇehi kataṃ sukhumālālaṅkārassa [Pg.157] ca virujjhatīti. ‘‘Yathā’’ti tividhamudāharati. १३१. आता समता गुणाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी "मुदूहि" इत्यादी म्हटले आहे. स्फुट आणि मिश्र वर्णांशिवाय इतर केवळ मृदू (शिथिल आणि कोमल अशा 'क' कार इत्यादी) वर्णांनी; किंवा केवळ स्फुट (केवळ कोमल वर्णांशिवाय असलेल्या, सहज उच्चारता न येणाऱ्या, अतिशय स्पष्ट ऐकू येणाऱ्या 'भ' कार इत्यादी) वर्णांनी; किंवा मिश्र (वर सांगितलेल्या मृदू आणि स्फुट यांच्या संमिश्रणाने बनलेल्या) वर्णांनी गद्यात किंवा पद्यात समता तीन प्रकारची होते. जर शिथिल-कोमल वर्णांनी रचना केली तर ती श्लेष अलंकाराच्या विरुद्ध होते, आणि कठीण उच्चारणीय स्फुट वर्णांनी रचना केली तर ती सुकुमार अलंकाराच्या विरुद्ध होते. "यथा" या शब्दाने तिन्ही प्रकारची उदाहरणे देतात. Kevalamudusamatā केवळ मृदू समता (केवळ कोमल वर्णांची समता) 132. १३२. Kokilālāpasaṃvādī,Munindālāpavibbhamo; Hadayaṅgamataṃ yāti,Sataṃ deti ca nibbutiṃ. कोकिळेच्या सुरावटीशी सुसंवाद साधणारा, मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) वाणीचा विलास सज्जनांच्या हृदयाला भिडतो (हृदयंगम होतो) आणि त्यांना निब्बान (शांती) प्रदान करतो. 132. ‘‘Kokile’’ccādi. Kokilānaṃ karavīkasakuṇānaṃ ālāpo kūjitaṃ, taṃ saṃvadati pakāsati sīlenāti kokilālāpasaṃvādī, taṃsadisoti attho, munindassa ālāpo visaṭṭhādiaṭṭhaṅgiko saro tassa vibbhamo vilāso sataṃ sappurisānaṃ hadayaṅgamataṃ manonusāritaṃ madhurabhāvaṃ yāti, nibbutiṃ nibbānañca tesaṃ deti. १३२. "कोकिल" इत्यादी. कोकिळा म्हणजेच करवीक पक्ष्यांचे कूजन (गाणे), त्याच्याशी जो सुसंवाद साधतो (त्याच्यासारखा भासतो) तो 'कोकिलालापसंवादी' म्हणजे त्याच्यासारखा, असा अर्थ आहे. मुनींद्रांचा (बुद्धांचा) आलाप म्हणजेच स्पष्ट इत्यादी आठ अंगांनी युक्त असलेला स्वर, त्याचा विलास (सौंदर्य) सज्जनांच्या (सत्पुरुषांच्या) मनाला भिडणारा (हृदयंगम) म्हणजेच मनाला अनुकूल वाटणारा मधुर भाव प्राप्त करतो आणि त्यांना निब्बुती म्हणजेच निब्बान (निर्वाण) प्रदान करतो. 132. ‘‘Kokili’’ccādi. Kokilānaṃ karavīkasakuṇānaṃ ālāpaṃ nādalīlaṃ saṃvādī pakāsanasīlo, taṃsadisoti adhippāyo, munindassa sabbaññuno ālāpassa visaṭṭhādiaṭṭhaṅgikanādassa vibbhamo vilāso sataṃ sappurisānaṃ hadayaṅgamataṃ cittārādhitabhāvaṃ yāti ca, nibbutiṃ sutasambandhena tesaṃyeva sādhūnaṃ nibbānaṃ deti ca dentopi hotīti. Ettha kokilālāpasaddena nissite nissayavohārena līlā gahitā. १३२. “कोकिलि” इत्यादी. कोकिळा आणि करवीक पक्ष्यांच्या आलापाशी (नादलीलेशी) सुसंगत असणारा, तो प्रकट करण्याचा स्वभाव असलेला, त्याच्यासारखा असा अभिप्राय आहे. सर्वज्ञ मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) आलापाचा (स्पष्ट इत्यादी आठ अंगांनी युक्त अशा नादाचा) विलास (सौंदर्य) सत्पुरुषांच्या हृदयाला भिडणारा आणि चित्ताला प्रसन्न करणारा ठरतो, आणि श्रवणाच्या संबंधाने त्या सज्जनांना निब्बान (निर्वाण) देणारा ठरतो. येथे 'कोकिलालाप' या शब्दाने आश्रित अशा उपचाराने (लक्षणावृत्तीने) 'लीला' हा अर्थ घेतला आहे. Kevalaphuṭasamatā केवळस्फुटसमता 133. १३३. Sambhāvanīyasambhāvaṃ,Bhagavantaṃ bhavantaguṃ; Bhavantasādhanākaṅkhī,Ko na sambhāvaye vibhuṃ. आदरणीय अशा उत्तम अभिप्राय असणाऱ्या, संसाराचा अंत करणाऱ्या (निब्बानाला गेलेल्या) आणि सामर्थ्यशाली अशा भगवंतांचा, संसाराचा अंत (निब्बान) साधण्याची आकांक्षा बाळगणारा कोणता पुरुष आदर करणार नाही? (अर्थात सर्वच करतील.) 133. ‘‘Sambhāvanīye’’ccādi. [Pg.158] Sambhāvanīyo ādaraṇīyo. Sadevake loke santo sobhano bhāvo adhippāyo yassa taṃ. Bhavantaṃ nibbānaṃ gatoti bhavantagu, taṃ vibhuṃ. Bhagavantaṃ sammāsambuddhaṃ. Bhavassa saṃsārassa anto avasānaṃ nibbānaṃ, tassa sādhanaṃ sampādanamākaṅkhati sīlenāti bhavantasādhanākaṅkhī, ko nāma saṃsāravattijano. Na sambhāvaye ādaraṃ na kareyya, karotyevāti attho. १३३. “संभावनीये” इत्यादी. 'संभावनीय' म्हणजे आदरणीय. देवलोकासह संपूर्ण जगात ज्यांचा उत्तम व शोभिवंत भाव (अभिप्राय) आहे त्यांना. 'भवन्तगु' म्हणजे संसाराचा अंत करणाऱ्या निब्बानाला गेलेले, त्या 'विभु' म्हणजे सामर्थ्यशाली अशा भगवंत सम्यक्संबुद्धांना. 'भव' म्हणजे संसाराचा अंत (समाप्ती) म्हणजेच निब्बान, त्याचे साधन (प्राप्ती) करण्याची ज्याचा स्वभावतःच आकांक्षा आहे तो 'भवंतसाधनाकांक्षी' होय. संसारात फिरणारा असा कोणता मनुष्य असेल जो आदर करणार नाही? अर्थात तो आदर करतोच, असा अर्थ आहे. 133. ‘‘Sambhāvanīyi’’ccādi. Sambhāvanīyasambhāvaṃ sadevakena lokena ādaraṇīyasobhanādhippāyaṃ bhavantaguṃ bhavassa antasaṅkhātaṃ nibbānaṃ gataṃ vibhuṃ pabhuṃ bhagavantaṃ sammāsambuddhaṃ bhavantasādhanākaṅkhī nibbānasādhanābhilāsī ko katamo saṃsāravattijano na sambhāvaye ādaraṃ na kareyya, karotyeva. Santo ca so bhāvo cāti ca, sambhāvanīyo sambhāvo yasseti ca, bhavassa antanti ca, bhavantaṃ gatoti ca, tassa sādhananti ca, taṃ ākaṅkhati sīlenāti ca viggaho. १३३. “संभावनीय” इत्यादी. 'संभावनीयसंभाव' म्हणजे देवलोकासह संपूर्ण जगाकडून आदरणीय व शोभिवंत अभिप्राय असलेले. 'भवन्तगु' म्हणजे संसाराचा अंत म्हटल्या गेलेल्या निब्बानाला गेलेले. 'विभु' म्हणजे प्रभू (सामर्थ्यशाली) अशा भगवंत सम्यक्संबुद्धांचा, 'भवंतसाधनाकांक्षी' म्हणजे निब्बान साधण्याची अभिलाषा बाळगणारा कोणता संसारी मनुष्य आदर करणार नाही? अर्थात तो आदर करतोच. 'संतो च सो भावो चाति च' (तो भाव शांत आणि शोभिवंत आहे), 'संभावनीयो संभावो यस्सेति च' (ज्याचा अभिप्राय आदरणीय आहे), 'भवस्स अंतन्ति च' (संसाराचा अंत), 'भवन्तं गतोति च' (संसाराच्या अंताला गेलेले), 'तस्स साधनन्ति च' (त्याचे साधन), 'तं आकङ्खति सीलेनाति च' (स्वभावतः त्याची आकांक्षा बाळगणारा) असा विग्रह आहे. Missakasamatā मिश्रकसमता 134. १३४. Laddhacandanasaṃsagga-sugandhimalayānilo; Manda’māyāti bhītova, munindamukhamārutā. चंदनाच्या वृक्षांच्या संपर्काने सुगंधी झालेला मलय पर्वतावरील वारा, मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) मुखातून निघणाऱ्या वायूला (श्वासाला) जणू काही घाबरूनच हळूहळू वाहत येत आहे. 134. ‘‘Laddhi’’ccādi. Laddho candanatarūnaṃ saṃsaggo paricayo tena sobhano gandho assāti sugandhī surabhi malayānilodakkhiṇapavamāno munindassa mukhamārutā bhītova tādisamuduttasītalattasugandhasampattiyā attano dūratarattā āyāti anuvattati. Mandanti āgamanakriyāvisesanaṃ. १३४. “लद्धि” इत्यादी. चंदनाच्या वृक्षांचा संपर्क (परिचय) मिळाल्यामुळे ज्याला उत्तम सुगंध प्राप्त झाला आहे असा सुगंधी, सुवासिक मलय पर्वतावरून येणारा दक्षिण वारा (मलय अनिल), मुनींद्रांच्या मुखातून निघणाऱ्या वायूला जणू घाबरूनच, तशा प्रकारच्या कोमलता, शीतलता आणि सुगंधाच्या समृद्धीपासून स्वतः खूप दूर असल्यामुळे हळूहळू येतो (अनुसरण करतो). 'मंदं' हे येण्याच्या क्रियेचे विशेषण (क्रियाविशेषण) आहे. 134. ‘‘Laddhi’’ccādi. [Pg.159] Laddhacandanasaṃsaggasugandhimalayānilo paṭiladdhacandanatarusārasamavāyena sobhanagandhasamannāgato malayadesato āgacchamānamāluto munindamukhamārutā buddhassa mukhasurabhivāsitapavanato bhīto iva tādisamudusurabhisītalattassa attani asambhavato bhītova mandaṃ saṇikaṃ yāti abhimukhametīti. Candanānaṃ saṃsaggoti ca, laddho ca so candanasaṃsaggoti ca, sobhano gandho yassāti ca, laddhacandanasaṃsaggena sugandhīti ca, malayato āgato aniloti ca, munindamukhato nikkhanto mārutoti ca viggaho. Mandanti kriyāvisesanaṃ. Ettha tividhasamatāyaṃ ‘‘kokilālāpasaṃvādi’’ccāditividhalakkhiyassāpi ‘‘mudūhi vā kevalehi’’ccādinā dassitalakkhaṇattayena tulyatā supākaṭāvāti. १३४. “लद्धि” इत्यादी. 'लद्धचंदनसंसग्गसुगंधिमलयानिलो' म्हणजे चंदनाच्या वृक्षाच्या साराच्या संपर्कामुळे उत्तम सुगंधाने युक्त होऊन मलय देशाकडून येणारा वारा, मुनींद्रांच्या मुखातून निघणाऱ्या वायूला म्हणजेच बुद्धांच्या मुखातील सुगंधी श्वासाला जणू घाबरूनच, तशा प्रकारची कोमलता, सुवासिकता आणि शीतलता स्वतःमध्ये नसल्यामुळे घाबरल्यासारखा हळूहळू, सावकाश समोर येतो. 'चंदनानां संसग्गो' (चंदनाचा संपर्क), 'लद्धो च सो चंदनसंसग्गो' (मिळालेला तो चंदनाचा संपर्क), 'सोभनो गंधो यस्स' (ज्याला उत्तम सुगंध आहे), 'लद्धचंदनसंसग्गेन सुगंधी' (चंदनाच्या संपर्काने सुगंधी झालेला), 'मलयतो आगतो अनिलो' (मलय पर्वतावरून आलेला वारा), 'मुनींदमुखतो निक्खंतो मारुतो' (मुनींद्रांच्या मुखातून निघालेला वायू) असा विग्रह आहे. 'मंदं' हे क्रियाविशेषण आहे. येथे तीन प्रकारच्या समतेमध्ये "कोकिलालापसंवादी" इत्यादी तीन प्रकारच्या लक्ष्यांची देखील "मदूही वा केवलेही" इत्यादी सूत्राने दर्शविलेल्या तीन लक्षणांशी समानता स्पष्टपणे दिसून येते. 135. १३५. Aniṭṭhurakkharappāyā, sabbakomalanissaṭā; Kicchamuccāraṇāpeta-byañjanā sukhumālatā. ज्यामध्ये कठोर नसलेले (मृदू) वर्ण बहुसंख्येने असतात, जे सर्व कोमल वर्णांनी युक्त असते आणि कष्टाने उच्चारल्या जाणाऱ्या व्यंजनांनी जे रहित असते, त्याला 'सुकुमारता' (सौकुमार्य) म्हणतात. 135. Sukhumālatā kathīyati ‘‘aniṭṭhurakkhare’’ccādinā. Aniṭṭhurāni apharusāni akkharāni vaṇṇāni pāyāni bahūni yassā sā tathā, ‘‘niṭṭhurāni appakānī’’ti pāyaggahaṇena sūcitaṃ, tatoyeva sabbehi kevalehi komalehi sithilehi laghūhi akkharehi nissaṭā niggatā kicchena dukkhena uccāraṇā tato apetāni apagatāni byañjanāni yassā sāti anuvaditvā sukhumālatā vidhīyate. १३५. “अनिठ्ठुरक्खरे” इत्यादी सूत्राने सुकुमारतेचे कथन केले जाते. 'अनिठ्ठुर' म्हणजे जे कठोर नसलेले वर्ण (अक्षर) बहुसंख्येने ज्यात आहेत ती तशी. 'कठोर वर्ण अल्प प्रमाणात आहेत' हे 'प्राय' (बहुतांश) या शब्दाच्या ग्रहणाने सूचित होते. म्हणूनच केवळ सर्व कोमल, शिथिल आणि लघु अक्षरांनी युक्त (निर्गत) असलेली, आणि कष्टाने (दुःखाने) होणाऱ्या उच्चारापासून दूर गेलेली व्यंजने ज्यात आहेत, अशा रचनेला 'सुकुमारता' असे म्हटले जाते. 135. Idāni sukhumālataṃ dasseti ‘‘aniṭṭhure’’ccādinā. Aniṭṭhurakkharappāyā akakkasavaṇṇabahulā sabbakomalanissaṭā aniṭṭhurakkharānaṃ yebhuyyaggahaṇatoyeva sakalasithilavaṇṇavirahitā kicchamuccāraṇāpetabyañjanā dukkhuccāraṇīyavaṇṇehi vigataakkharasamannāgatā sukhumālatā nāmāti. Aniṭṭhurāni akkharāni pāyāni bahūni yassanti ca, sabbe ca te komalā ceti ca, tehi nissaṭāti [Pg.160] ca, kicchena uccāraṇāti ca, tehi apetānīti ca, tāni byañjanāni yassāti ca viggaho. Niggahītāgamo. १३५. आता “अनिठ्ठुरे” इत्यादी सूत्राने सुकुमारता दर्शवितात. 'अनिठ्ठुरक्खरप्पाया' म्हणजे अकर्कश (मृदू) वर्णांची बहुलता असलेली. 'सब्बकोमलनिस्सटा' म्हणजे कठोर नसलेल्या वर्णांच्या बहुतांश ग्रहणामुळेच सर्व शिथिल वर्णांनी युक्त असलेली. 'किच्छमुच्चारणापेतब्यंजना' म्हणजे कष्टाने उच्चारल्या जाणाऱ्या वर्णांपासून मुक्त अशा अक्षरांनी युक्त असलेली रचना म्हणजे 'सुकुमारता' होय. 'अनिठ्ठुरानि अक्खरानि पायानि बहूनि यस्स' (ज्यात कठोर नसलेली अक्षरे बहुसंख्येने आहेत), 'सब्बे च ते कोमला चेति च' (आणि ते सर्व कोमल आहेत), 'तेहि निस्सटा' (त्यांच्यापासून निघालेली), 'किच्छेन उच्चारणा' (कष्टाने उच्चार करणे), 'तेहि अपेतानि' (त्यांच्यापासून दूर गेलेली), 'तानि ब्यंजनानि यस्स' (ती व्यंजने ज्यात आहेत) असा विग्रह आहे. येथे निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) आगम झाला आहे. 136. १३६. Passantā rūpavibhavaṃ, suṇantā madhuraṃ giraṃ; Caranti sādhū sambuddha-kāle keḷiparammukhā. सम्यक्संबुद्धांच्या काळात सज्जन लोक (बुद्धांचे) रूपसौंदर्य पाहत आणि मधुर वाणी ऐकत, क्रीडा-प्रमोदाकडे पाठ फिरवून आचरण करतात. 136. Udāharati ‘‘passantā’’iccādi. Rūpavibhavaṃ rūpasampattiṃ passantā madhuraṃ giraṃ vācaṃ suṇantā sādhavo keḷiparammukhā kīḷāya nicchantā carantīti sambandho. Katthāti āha ‘‘sambuddhakāle’’ti. १३६. “पस्संता” इत्यादी उदाहरणाने स्पष्ट करतात. रूपवैभव (रूपसंपत्ती) पाहत आणि मधुर वाणी ऐकत सज्जन लोक क्रीडा-प्रमोदाकडे पाठ फिरवून (क्रीडेची इच्छा न बाळगता) आचरण करतात, असा संबंध आहे. कोठे? तर त्यावर म्हणतात— “संबुद्धकाले” (सम्यक्संबुद्धांच्या काळात). 136. ‘‘Passanti’’ccādinā lakkhiyamudāharati, taṃ vuttatthameva. १३६. “पस्संति” इत्यादी सूत्राने लक्ष्याचे उदाहरण देतात, त्याचा अर्थ वर सांगितल्याप्रमाणेच आहे. 137. १३७. Alaṅkāravihīnāpi, sataṃ sammukhate’disī; Ārohati visesena, ramaṇīyā tadujjalā. अलंकारांनी विरहित असली तरी अशी सुकुमारता सज्जनांच्या (विद्वानांच्या) समोर येते (त्यांच्या आदरास पात्र ठरते); आणि जर ती अलंकारांनी उज्ज्वल असेल, तर ती विशेष रूपाने रमणीय ठरते. 137. Visiṭṭhassāññadhammassa abhāvepimināvopādeyo bandhoti āha ‘‘alaṅkāre’’ccādi. Alaṅkārehi vihīnāpi edisī sukhumālatā sataṃ paṇḍitajanānaṃ sammukhataṃ abhimukhabhāvaṃ vācāgocarattaṃ ārohati upagacchati, kimutaatthālaṅkārālaṅkitetyapisaddo. Tena sabhāvavutyādinā alaṅkārena ujjalā dittā pana visesenātisayena ramaṇīyā manuññāti. १३७. विशिष्ट अशा दुसऱ्या गुणाच्या अभावी देखील या गुणानेच रचना स्वीकारार्ह ठरते, म्हणून “अलंकारे” इत्यादी म्हणतात. अलंकारांनी विरहित असली तरी अशी सुकुमारता सज्जन पंडितांच्या समोर येते (त्यांच्या वाणीचा विषय बनते), मग अर्थालंकाराने अलंकृत असल्यास काय सांगावे! हा 'अपि' शब्दाचा अर्थ आहे. म्हणून स्वभावोक्ती इत्यादी अलंकारांनी उज्ज्वल (प्रकाशित) झालेली रचना विशेष रूपाने अत्यंत रमणीय व मनवेधक ठरते. 137. ‘‘Alaṅkāre’’ccādi. Edisī evaṃvidhā sukhumālatā alaṅkāravihīnāpi atthālaṅkāravirahitāpi sataṃ paññavantānaṃ sammukhataṃ abhimukhabhāvaṃ tesaṃ vacanavisayabhāvanti attho ārohati pāpuṇāti. Tadujjalā tena sabhāvavuttivaṅkavuttisambhūtena atthālaṅkārena jotamānā visesena atisayena ramaṇīyā manuññā hoti. Alaṅkārehi vihīnāti ca, tena ujjalāti ca viggaho. १३७. “अलंकारे” इत्यादी. अशी या प्रकारची सुकुमारता अलंकारांशिवाय देखील (अर्थालंकाराने विरहित असली तरी) सज्जन प्रज्ञावंतांच्या समोर येते, म्हणजेच त्यांच्या वाणीचा विषय बनते, असा अर्थ आहे. 'तदुज्जला' म्हणजे स्वभावोक्ती आणि वक्रोक्ती इत्यादींनी उत्पन्न झालेल्या अर्थालंकाराने प्रकाशित होणारी रचना विशेष रूपाने अत्यंत रमणीय व मनवेधक ठरते. 'अलंकारेहि विहीना' (अलंकारांनी विरहित) आणि 'तेन उज्झला' (त्याने उज्ज्वल) असा विग्रह आहे. 138. १३८. Romañcapiñcharacanā, [Pg.161] sādhuvādāhitaddhanī; Laḷanti’me munīmeghu-mmadā sādhu sikhāvalā. रोमांचाने पुलकित झालेल्या शरीराची रचना असणारे, 'साधु-साधु' अशा उद्घोषाचा नाद करणारे आणि मुनींद्ररूपी (बुद्धरूपी) मेघाने हर्षित झालेले हे सज्जनरूपी मयूर सुंदर क्रीडा करत आहेत। 138. Tamudāharati ‘‘romañce’’ccādinā. Romañcā lomahaṃsā iva romañcā eva vā, piñchāni barihāni tesaṃ racanā chattākārena vidhānaṃ yesaṃ te tathā, ‘‘sādhū’’ti vādo vacanaṃ taṃsadisoyeva vā, āhito dhani kekāsaṅkhāto yesaṃ te tathā, munimeghena munisadisena munisaṅkhātena vā vāridena ummadā mattā sādhusadisā sādhu eva vā sikhāvalā mayūrā laḷanti līlopetā vicaranti, aññamaññaṃ ramantīti attho. १३८. ते 'रोमञ्चे' इत्यादींद्वारे त्याचे उदाहरण देतात. रोमाञ्च म्हणजे अंगावर रोमांच उभे राहण्यासारखे किंवा रोमाञ्चच; पिच्छ म्हणजे मोरपिसे, त्यांची रचना छत्रीच्या आकारासारखी मांडणी ज्यांची आहे ते तसे; 'साधू' (उत्तम) असा वाद म्हणजे वचन किंवा त्याच्यासारखेच; ज्यांच्यामध्ये केकारव नावाचा ध्वनी निर्माण झाला आहे ते तसे; मुनींसारख्या किंवा मुनी म्हटल्या गेलेल्या मेघाने (मेघरूपी मुनीने) उन्मत्त (हर्षित) झालेले, सज्जनांसारखे किंवा उत्तमच असलेले शिखावळ म्हणजे मयूर (मोर) विलासपूर्वक (लीलेने) वावरतात, परस्परांमध्ये रममाण होतात, असा अर्थ आहे. 138. Atthālaṅkārayuttasukhumālatamudāharati ‘‘rome’’ccādinā. Romañcapiñcharacanā lomahaṃsasadisā romā eva vā piñchānaṃ barihānaṃ racanā chattākārena vitthāravantā sādhuvādāhitaddhanī ‘‘sādhū’’ti vacanasadisehi sādhuvādehi vā pavattakekāninnādehi samannāgatā munimeghummadā munisadisena munisaṅkhātena vā meghena sañjātamadā ime sādhusikhāvalā sajjanasadisā sādhuno eva vā mayūrā laḷanti līlopetā bhavantīti. Idaṃ asesavatthuvisayaṃ samāsarūpakaṃ amukhyapakkhe ‘‘romañcā viya sādhuvādo viya muni viya sādhavo viyā’’ti ca, mukhyapakkhe ‘‘piñcharacanā viya āhitaddhanī viya megho viya sikhāvalā viyā’’ti upacaritabbaṃ. Romañcā eva piñchānīti ca, tesaṃ racanā yesanti ca, ‘‘sādhu’’iti vādoti ca, āhito ca so dhani ceti ca, sādhuvādo āhitaddhani yesanti ca, muni eva meghoti ca, tena ummadāti ca, sādhavo eva sikhāvalāti ca vākyaṃ. ‘‘Munīmegho’’ti ettha dīghattaṃ chandānurakkhaṇatthaṃ. १३८. अर्थालंकाराने युक्त अशा सुकुमारतेचे 'रोम' इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. रोमाञ्चपिच्छरचना म्हणजे अंगावर रोमांच उभे राहण्यासारखे रोम किंवा पिच्छांची (मोरपिसांची) रचना छत्रीच्या आकारासारखी विस्तारलेली; साधुवादाने युक्त ध्वनी म्हणजे 'साधू' (उत्तम) अशा वचनासारख्या साधुवादांनी किंवा प्रवृत्त झालेल्या केकारवाच्या ध्वनींनी युक्त; मुनीमेघोन्मत्त म्हणजे मुनींसारख्या किंवा मुनी म्हटल्या गेलेल्या मेघाने ज्यांच्यामध्ये मद (हर्ष) उत्पन्न झाला आहे असे; हे साधुशिखावळ म्हणजे सज्जनांसारखे किंवा उत्तमच असलेले मयूर (मोर) विलासपूर्वक (लीलेने) वावरतात. हे संपूर्ण वस्तूच्या विषयाचे 'समासरूपक' आहे. अमुख्य पक्षामध्ये 'रोमाञ्चाप्रमाणे, साधुवादाप्रमाणे, मुनींप्रमाणे, सज्जनांप्रमाणे' असे आणि मुख्य पक्षामध्ये 'पिच्छरचनेप्रमाणे, उत्पन्न झालेल्या ध्वनीप्रमाणे, मेघाप्रमाणे, शिखावळांप्रमाणे (मोरांप्रमाणे)' असे लाक्षणिक अर्थाने ग्रहण केले पाहिजे. 'रोमाञ्च हेच पिच्छ (पिसे)' आणि 'त्यांची रचना ज्यांची आहे ते', 'साधू असा वाद (वचन)', 'आणि तो उत्पन्न झालेला ध्वनी', 'साधुवाद आणि उत्पन्न झालेला ध्वनी ज्यांच्यामध्ये आहे ते', 'मुनी हाच मेघ', 'त्याच्यामुळे उन्मत्त (हर्षित)', 'सज्जन हेच शिखावळ (मोर)' असे हे वाक्य आहे. 'मुनीमेघो' येथे 'नी' चे दीर्घत्व छंदाच्या रक्षणासाठी (वृत्तबद्धतेसाठी) आहे. 139. १३९. Sukhumālattamattheva, padatthavisayampi ca; Yathā matādisaddesu, kittisesādikittanaṃ. सुकुमारता ही अर्थामध्येही असते, तसेच ती पदांच्या अर्थाच्या विषयातही असते; जसे 'मृत' इत्यादी शब्दांच्या ऐवजी 'कीर्तिशेष' इत्यादी शब्दांचे कथन करणे. 139. Na [Pg.162] kevalaṃ sukhumālatā saddeva, atthepīti dassetumāha ‘‘sukhumālatta’’miccādi. Atthevāti vijjateva, taṃ tu anocityagāmmādivajjanā sambhavati. ‘‘Yathe’’ti tamudāharati. Matādisaddesu vattabbesu kittisesādīnaṃ saddānaṃ kittanaṃ kathanaṃ. १३९. सुकुमारता केवळ शब्दातच नसते, तर अर्थातही असते, हे दर्शवण्यासाठी 'सुकुमारत्तं' इत्यादी म्हणतात. 'अर्थातच असते' म्हणजे विद्यमानच असते, आणि ती अनौचित्य, ग्राम्यत्व इत्यादी दोषांच्या वर्जनाने (टाळण्याने) संभवते. 'यथा' (जसे) याद्वारे त्याचे उदाहरण देतात. 'मृत' इत्यादी शब्द बोलायचे असताना 'कीर्तिशेष' इत्यादी शब्दांचे कीर्तन म्हणजे कथन करणे. 139. Ayaṃ sukhumālatā na kevalaṃ saddeva, atthepīti dassetuṃ āha ‘‘sukhumālatta’’miccādi. Sukhumālattamattheva padatthavisayampi ca padābhidheyyagocarampi sukhumālattaṃ attheva, tañca ocityahīnagāmmadosaparihārena sijjhati. ‘‘Yathā’’ti tamudāharati. Matādisaddesu vattabbesu kittisesādisaddānaṃ kittanaṃ kathananti. Mato itiādi yesaṃ ‘‘jīvitakkhayaṃ patto’’ iccādīnamiti ca, kittiseso itiādiyesaṃ ‘‘devattaṃ gato, saggakāyamalaṅkarī’’tyādīnamiti ca viggaho. १३९. ही सुकुमारता केवळ शब्दातच नसते, तर अर्थातही असते, हे दर्शवण्यासाठी 'सुकुमारत्तं' इत्यादी म्हणतात. 'सुकुमारता अर्थातच असते आणि पदांच्या अर्थाच्या विषयातही' म्हणजे पदांच्या अभिधेय (वाच्य) विषयामध्येही सुकुमारता असतेच, आणि ती अनौचित्य व ग्राम्यत्व या दोषांच्या परिहाराने (टाळण्याने) सिद्ध होते. 'यथा' (जसे) याद्वारे त्याचे उदाहरण देतात. 'मृत' इत्यादी शब्द बोलायचे असताना 'कीर्तिशेष' इत्यादी शब्दांचे कीर्तन म्हणजे कथन करणे. 'मृत' इत्यादी ज्यांचा अर्थ 'जीवनाचा क्षय झालेला' इत्यादी असा आहे, आणि 'कीर्तिशेष' इत्यादी ज्यांचा अर्थ 'देवत्वाला प्राप्त झालेला, स्वर्गलोकाला अलंकृत करणारा' इत्यादी असा आहे, असा विग्रह आहे. 140. १४०. Siliṭṭhapadasaṃsagga-Ramaṇīyaguṇālayo; Sabandhagāravo so’yaṃ,Sileso nāma taṃ yathā. श्लिष्ट (परस्परांशी घट्ट जोडलेल्या) पदांच्या संसर्गाने रमणीय अशा गुणांचे जे स्थान (आलय) आहे, आणि जो बंधाच्या गौरवाने (रचनेच्या दृढतेने) युक्त आहे, तो हा 'सिलेस' (श्लेष) नावाचा गुण आहे; त्याचे उदाहरण खालीलप्रमाणे आहे. 140. Silesaṃ dasseti ‘‘siliṭṭhe’’ccādinā. Siliṭṭhānaṃ bandhalāghavābhāvena aññamaññaṃ siliṭṭhānaṃ padānaṃ saṃsaggena ramaṇīyo manuñño guṇo tassa ālayo pavattiṭṭhānaṃ. Bandhassa racanāya gāravo asithilatā, saha tena vattatīti sabandhagāravoti anuvaditvā soyaṃ sileso nāmāti vidhīyate. ‘‘Taṃ yathe’’tyudāharati. Yathā ayaṃ sileso, tathā aññopi tādiso daṭṭhabbo, na tvayameveti ‘‘taṃ yathā’’ saddassattho. १४०. ते 'सिलीठ' इत्यादींद्वारे सिलेस (श्लेष) दर्शवतात. श्लिष्ट म्हणजे बंधाच्या शिथिलतेच्या अभावामुळे परस्परांशी घट्ट जोडलेल्या पदांच्या संसर्गाने रमणीय, मनोहर अशा गुणाचे जे आलय म्हणजे प्रवृत्तीचे स्थान आहे. बंधाच्या रचनेचा गौरव म्हणजे अशिथिलता (दृढता), त्याने युक्त असलेला तो 'सबन्धगौरव' होय, असा अनुवाद करून 'तो हा सिलेस नावाचा गुण आहे' असे विधान केले जाते. 'तं यथा' (त्याचे उदाहरण खालीलप्रमाणे) याद्वारे उदाहरण देतात. जसा हा सिलेस आहे, तसाच दुसराही तशाच प्रकारचा समजावा, केवळ हा एकच नाही, असा 'तं यथा' या शब्दाचा अर्थ आहे. 140. Idāni silesaṃ niddisati ‘‘siliṭṭhe’’ccādinā. Siliṭṭhapadasaṃsaggaramaṇīyaguṇālayo ṭhānakaraṇādīhi āsannavaṇṇānaṃ [Pg.163] vinyāsahetu aññamaññanissitānaṃ padānaṃ samavāyena manuññaguṇassa pavattiṭṭhānabhūto sabandhagāravo bandhagāravasaṅkhātaracanāya asithilabhāvena saha pavatto so ayaṃ bandho sileso nāmāti. Sileso nāma bandhagāravo, tappaṭipādakabandhopyettha silesoti vuccati. Siliṭṭhā ca te padā ceti ca, tesaṃ saṃsaggoti ca, tena ramaṇīyoti ca, so eva guṇoti ca, tassa ālayoti ca, bandhassa guruno bhāvoti ca, tena saha pavattatīti ca vākyaṃ. Taṃ yathā ‘‘bālindu’’iccādi. १४०. आता 'सिलीठ' इत्यादींद्वारे सिलेसचे (श्लेषाचे) निर्देश करतात. श्लिष्टपदांच्या संसर्गाने रमणीय गुणांचे आलय म्हणजे स्थान, करण इत्यादींमुळे जवळ असलेल्या वर्णांच्या विन्यासामुळे (रचनेमुळे) परस्परांवर आश्रित असलेल्या पदांच्या समवायाने (एकत्र येण्याने) मनोहर गुणाचे प्रवृत्तीचे स्थान बनलेला; सबन्धगौरव म्हणजे बंधगौरव नावाच्या रचनेच्या अशिथिलतेने (दृढतेने) युक्त असलेला, तो हा बंध 'सिलेस' नावाचा आहे. सिलेस म्हणजे बंधगौरव होय, आणि त्याचे प्रतिपादन करणारा बंधही येथे 'सिलेस' म्हटला जातो. 'श्लिष्ट आणि ती पदे' आणि 'त्यांचा संसर्ग', 'त्याच्यामुळे रमणीय', 'तोच गुण', 'त्याचे आलय', 'बंधाच्या गुरुत्वाचा (गौरवाचा) भाव', 'त्याच्यासह प्रवृत्त होतो' असे हे वाक्य आहे. त्याचे उदाहरण जसे 'बालिन्दु' इत्यादी. 141. १४१. Bālinduvibbhamacchedi-nakharāvalikantibhi; Sā munindapadambhoja-kanti vo valitā’vataṃ. बालचंद्राच्या विलासाचा (सौंदर्याचा) पराभव करणाऱ्या नखपंक्तींच्या कांतींनी (शोभेने) युक्त असलेली, मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) चरणकमलांची ती कांती तुमचे रक्षण करो. 141. ‘‘Bālindu’’iccādi. Bālinduno pañcamī pañcadasakalassa vibbhamo manoharattaṃ, taṃ chindati sīlenāti bālinduvibbhamacchediyo pañcamīcandassa kalāsannibhānaṃ nakharānaṃ nakhānaṃ āvaliyo tāsaṃ kantibhi sobhāhi saha valitā saṃyuttā sā, munindassa padāniyeva ambhojāni padumāni tesaṃ kanti. Vo tumhe sāmaññena vadati. Avataṃ pālayatu. १४१. 'बालिन्दु' इत्यादी. बालचंद्र म्हणजे पंचमीच्या किंवा पंधरा कळांच्या चंद्राचा विलास म्हणजे मनोहरता, तिचा स्वभावतःच छेद (पराभव) करतात म्हणून 'बालिन्दुविब्भमच्छेदी' (बालचंद्रविलासच्छेदी); पंचमीच्या चंद्राच्या कळेसारख्या असलेल्या नखांच्या पंक्ती, त्यांच्या कांतींनी म्हणजे शोभेने युक्त (वेढलेली) असलेली ती, मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) पाय हेच अंबुज म्हणजे कमळ, त्यांची कांती (शोभा) होय. 'वो' म्हणजे तुम्हांला, असे सामान्यपणे म्हणतात. 'अवतं' म्हणजे रक्षण करो. 141. Bālindu…pe… kantibhi taruṇacandavilāsavināsanasabhāvasamannāgatanakhapantisobhāhi saha valitā saṃyuttā sā munindapadambhojakanti sā sambuddhapādapadumasobhā vo tumhe avataṃ rakkhatūti. Bālo ca so indu cāti ca, tassa vibbhamoti ca, taṃ chindati sīlenāti ca, nakhānaṃ āvaliyoti ca, tāsaṃ kantīti ca, bālinduvibbhamacchediyo ca tā nakharāvalikantiyo cāti ca, munindassa padānīti ca, tāniyeva ambhojānīti ca, tesaṃ kantīti ca viggaho. १४१. 'बालिन्दु... पे... कांतीभि' म्हणजे तरुण चंद्राच्या विलासाचा विनाश करण्याच्या स्वभावाने युक्त असलेल्या नखपंक्तींच्या शोभेने युक्त (वेढलेली) असलेली ती मुनींद्र-पद-अंबुज-कांती म्हणजे संबुद्धांच्या पादपद्मांची शोभा 'वो' म्हणजे तुमचे 'अवतं' म्हणजे रक्षण करो. 'बाल आणि तो चंद्र' (बालचंद्र), 'त्याचा विलास', 'त्याचा स्वभावतः छेद करणारा', 'नखांची पंक्ती', 'त्यांची कांती', 'बालचंद्रविलासच्छेदी आणि त्या नखपंक्तींच्या कांती', 'मुनींद्रांचे पाय', 'तेच अंबुज (कमळ)', 'त्यांची कांती' असा विग्रह आहे. 142. १४२. Ukkaṃsavanto [Pg.164] yo koci,Guṇo yadi patīyate; Udāro’yaṃ bhave tena,Sanāthā bandhapaddhati. जर कोणताही उत्कर्षयुक्त (श्रेष्ठ) गुण प्रतीत होत असेल, तर त्याच्यामुळे हा 'उदार' नावाचा गुण होतो, ज्याच्याने रचनापद्धती सनाथ (समृद्ध) होते. 142. Udārattamavadhārayamāha ‘‘ukkaṃsavanto’’iccādi. Yo koci ‘‘idameve’’ti niyamābhāvā guṇo cāgātisayādiko ukkaṃsavanto adhimatto yadi patīyate viññāyate bandheti viññāyati ‘‘bandhapaddhatī’’ti vakkhamānattā, ayaṃ udāro bhaveti vidhi. Udāroyaṃ hotu, kiṃ tato siyāti āha ‘‘teni’’ccādi. Tena ukkaṃsavatā guṇena bandhapaddhati racanakkamo nāthabhūtena udāraguṇena saha vattatīti sanāthā, sampadāvāti vuttaṃ hoti. १४२. उदारतेची निश्चिती करत 'उक्कंसवन्तो' इत्यादी म्हणतात. 'हाच' असा नियम नसल्यामुळे कोणताही त्याग इत्यादींचा अतिशय असलेला उत्कर्षयुक्त, श्रेष्ठ गुण जर प्रतीत होतो म्हणजे जाणवला जातो—'रचनेमध्ये' असे जाणवले जाते, कारण पुढे 'बंधपद्धती' असे म्हटले जाणार आहे—तर हा 'उदार' गुण होतो, असा नियम आहे. हा उदार गुण असो, पण त्याने काय होईल? म्हणून 'तेन' इत्यादी म्हणतात. त्या उत्कर्षयुक्त गुणाने रचनापद्धती म्हणजे रचनेचा क्रम, जो नाथभूत (रक्षक) अशा उदार गुणाने युक्त असतो, म्हणून ती 'सनाथ' म्हणजे समृद्ध होते, असे म्हटले आहे. 142. Idāni udārattamuddisati ‘‘ukkaṃse’’ccādinā. Ukkaṃsavanto atisayavā yokoci guṇo cāgātisayādiko saddāvaliyā paṭipādanīyo ānubhāvo yadi patīyate sace katthaci bandhe viññāyate, ayaṃ yathāvuttaguṇo udāro nāma bhave. Tena kiṃ payojananti ce? Bandhabandhati padāvali tena ukkaṃsavatā guṇena sanāthā sappatiṭṭhā hoti. Ukkaṃso assa atthīti ca, nāthena saha vattatīti ca, bandhassa paddhatīti ca viggaho. १४२. आता 'उदारत्व' (उदात्तता) 'उक्कंसे' इत्यादींद्वारे दर्शवितात. शब्दावलीद्वारे प्रतिपादन करण्याजोगा कोणताही उत्कर्षयुक्त किंवा अतिशय गुण, जसे की दानाचा अतिशय (त्यागाची पराकाष्ठा) इत्यादी किंवा प्रभाव जर कुठे रचनेत (काव्यात) समजून येत असेल किंवा प्रतीत होत असेल, तर हा पूर्वोक्त गुण 'उदार' नावाचा होतो. त्याने काय प्रयोजन आहे? तर, शब्दांची रचना (पदावली) त्या उत्कर्षयुक्त गुणाने सनाथ (युक्त) आणि सुप्रतिष्ठित होते. 'उत्कर्ष ज्याचा आहे तो' (उक्कंसो अस्स अत्थीति), 'नाथासह (रक्षकासह) राहतो तो' (नाथेन सह वत्ततीति) आणि 'रचनेची पद्धती' (बंधस्स पद्धतीति) असा याचा विग्रह आहे. 143. १४३. Pādambhojarajolitta-gattā yetava gotama; Aho te jantavo yanti, sabbathā nirajattanaṃ. हे गोतम! ज्यांचे शरीर आपल्या चरणकमलांच्या धुळीने माखलेले आहे; अहो! ते प्राणी सर्व प्रकारे पूर्णपणे रज-रहिततेला (निष्क्लेशतेला) प्राप्त होतात. 143. Tamudāharati ‘‘pāde’’ccādinā. Gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati. Tava bhagavato pādambhojānaṃ rajāni reṇavo, tehi littāni upadehitāni gattāni yesanti viggaho. Ye janā te jantavo sabbappakārena rajolavenāpyanupalittattā rajehi kilesasaṅkhātehi [Pg.165] niggatā nirajā, tesaṃ bhāvo nirajattanaṃ nikkilesabhāvaṃ yanti pāpuṇanti. Aho acchariyaṃ yato rajasā littā nāma saṃkiliṭṭhāyeva siyuṃ, bhavaṃ pana pādarajasā vilepane jane niraje karoti. Acchariyaṃ bhavato idanti attho. १४३. 'पादे' इत्यादींद्वारे त्याचे उदाहरण देतात. 'गोतम' या गोत्राने ते भगवंतांना संबोधित करतात. 'आपल्या (भगवंतांच्या) चरणकमलांची धूळ (रेणू), ज्यांनी आपले शरीर माखले आहे' असा विग्रह आहे. जे लोक म्हणजेच प्राणी, सर्व प्रकारे धुळीच्या कणानेही न माखल्यामुळे, क्लेशरूपी धुळीपासून मुक्त (निरज) होतात, त्यांची ती अवस्था म्हणजे 'निरजत्तनं' (निष्क्लेश भाव) प्राप्त करतात. अहो आश्चर्य! कारण जे धुळीने माखलेले असतात ते तर मलीनच (संक्लिष्ट) असायला हवेत, परंतु आपण मात्र चरणांच्या धुळीच्या विलेपनाने लोकांना निष्क्लेश (निरज) करता. हे आपले आश्चर्य आहे, असा याचा अर्थ आहे. 143. Idāni udāharati ‘‘pādambhoje’’ccādinā. Bho gotama ye sattā tava tuyhaṃ pādambhojarajolittagattā pādapadumareṇulittamatthakanalāṭādisarīrāvayavayuttā te jantavo sattā sabbathā kilesasaṅkhātarajojallehi anupalittattā sabbappakārena nirajattanaṃ vigatakilesarajobhāvaṃ yanti pāpuṇanti, aho acchariyaṃ. Rajolittā nāma saṃkiliṭṭhā siyuṃ, tvaṃ pana pādarajasā upalittepi satte niraje karosīti bhāvo. Iha bhagavato ukkaṃsaguṇo dīpito hoti. Pādāniyeva ambhojānīti ca, tesaṃ rajānīti ca, tehi littāni gattāni yesanti ca, rajehi kilesehi niggatāti ca, tesaṃ bhāvoti ca vākyaṃ. १४३. आता 'पादंभोजे' इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. हे गोतम! जे प्राणी आपल्या चरणकमलांच्या धुळीने माखलेल्या शरीराचे आहेत, म्हणजेच ज्यांचे मस्तक, कपाळ इत्यादी शरीराचे अवयव चरणकमलांच्या परागाने माखलेले आहेत, ते प्राणी सर्व प्रकारे क्लेशरूपी मळ-धुळीने न माखल्यामुळे, सर्व प्रकारे 'निरजत्तनं' म्हणजे क्लेशरूपी धुळीने रहित अशा अवस्थेला प्राप्त होतात, अहो आश्चर्य! धुळीने माखलेले लोक तर मलीन असायला हवेत, परंतु आपण मात्र चरणांच्या धुळीने माखलेल्या प्राण्यांनाही निष्क्लेश (निरज) करता, असा भाव आहे. येथे भगवंतांचा उत्कर्ष-गुण प्रकाशित होतो. 'चरण हेच कमल' (पादानियेव अंभोजानीति), 'त्यांची धूळ' (तेसं रजानीति), 'त्यांनी ज्यांचे शरीर माखले आहे ते' (तेहि लित्तानि गत्तानि येसन्ति), 'क्लेशरूपी धुळीपासून मुक्त' (रजेहि किलेसेहि निग्गताति) आणि 'त्यांची अवस्था' (तेसं भावोति) असे हे वाक्य आहे. 144. १४४. Evaṃ jinānubhāvassa, samukkaṃso’tradissati; Paññavā vidhinā’nena, cintaye paramīdisaṃ. अशा प्रकारे, येथे जिनांच्या (बुद्धांच्या) प्रभावाचा उत्कर्ष दिसून येतो; प्रज्ञावानाने या पद्धतीने अशाच इतर गोष्टींचा विचार करावा. 144. Ko panettha ukkaṃsavanto guṇo yena bandho sanātho siyāti ce? Āha ‘‘eva’’miccādi. Evamiti jinānubhāvassa sammāsambuddhapabhāvassa samukkaṃso atisayo dissati padissate atra bandhe, tasmā jinānubhāvena ukkaṃsavatā guṇena bandho sanātho siyāti. Pakāramimamaññatrapiatidisanto āha ‘‘paññavā’’tiādi. Paññavā paññāsampanno anena vidhinā iminā pakārena edisaṃ evarūpaṃ paraṃ aññaṃ cintaye vitakkeyya. १४४. येथे असा कोणता उत्कर्षयुक्त गुण आहे, ज्याने रचना सनाथ (युक्त) होईल? असे विचारल्यास ते 'एवं' इत्यादी म्हणतात. 'एवं' म्हणजे जिनांच्या प्रभावाचा म्हणजेच सम्यक्संबुद्धांच्या प्रभावाचा उत्कर्ष (अतिशय) या रचनेत दिसून येतो, म्हणून जिनांच्या प्रभावरूपी उत्कर्षयुक्त गुणाने रचना सनाथ होते. हाच प्रकार इतरत्रही लागू करताना ते 'पञ्ञवा' (प्रज्ञावान) इत्यादी म्हणतात. प्रज्ञावान म्हणजे प्रज्ञेने संपन्न असलेल्याने या पद्धतीने (या प्रकारे) अशाच प्रकारच्या इतर गोष्टींचा विचार करावा. 144. Idāni [Pg.166] yathāvuttaguṇanidassanañca sissānusāsanañca dasseti ‘‘eva’’miccādinā. Atra imissaṃ anantaragāthāyaṃ evaṃ yathāvuttakkamena jinānubhāvassa tathāgatappabhāvassa samukkaṃso ādhikkaṃ dissati padissate, tasmā jinānubhāvasaṅkhātena ukkaṃsavatā guṇena bandho sanātho bhaveyya. Paññavā pasatthañāṇavanto anena vidhinā iminā kamena īdisaṃ paraṃ aññaṃ cintaye kappeyya. १४४. आता पूर्वोक्त गुणाचे उदाहरण आणि शिष्यांना उपदेश 'एवं' इत्यादींद्वारे दर्शवितात. येथे या नंतरच्या गाथेमध्ये, अशा प्रकारे पूर्वोक्त क्रमाने जिनांच्या प्रभावाचा म्हणजेच तथागतांच्या प्रभावाचा उत्कर्ष (अधिक्य) दिसून येतो, म्हणून जिनांच्या प्रभावरूपी उत्कर्षयुक्त गुणाने रचना सनाथ व्हावी. प्रज्ञावान म्हणजे प्रशंसनीय ज्ञान असलेल्याने या पद्धतीने (या क्रमाने) अशाच प्रकारच्या इतर गोष्टींची कल्पना करावी (विचार करावा). 145. १४५. Udāro sopi viññeyyo,Yaṃ pasatthavisesanaṃ; Yathā kīḷāsaro līlā-Hāsa hemaṅgadādayo. ज्याला प्रशंसनीय विशेषण जोडलेले असते, तो देखील 'उदार' समजावा; जसे की 'क्रीडासरोवर' (क्रीडासर), 'लीलाहास' (विलासयुक्त हास्य), 'हेमांगद' (सोन्याचे बाजूबंद) इत्यादी. 145. Aparamudārappakāraṃ dassetumāha ‘‘udāro’’iccādi. Yaṃ pasatthaṃ silāghanīyaṃ visesanaṃ upādiyati, sopi na pana yathāvuttova udāro viññeyyo. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Kīḷāya kīḷatthaṃ saro, līlāya yutto hāso, hemaṃ hemamayamaṅgadanti samāso, taṃ ādi yesanti bāhirattho. Ādisaddena kusumadāmamaṇimekhalādīnaṃ saṅgaho. Ayaṃ tu bandhapharusagāmmapariccāgā sambhavati. १४५. उदार गुणाचा दुसरा प्रकार दर्शविण्यासाठी 'उदारो' इत्यादी म्हणतात. जे प्रशंसनीय म्हणजेच श्लाघनीय विशेषण ग्रहण करते, तो देखील—केवळ पूर्वोक्तच नव्हे तर—'उदार' समजावा. 'यथा' द्वारे उदाहरण देतात. 'क्रीडेसाठी असलेला सरोवर' (कीळासरो), 'लीलेने (विलासाने) युक्त असलेले हास्य' (लीलाहासो), 'सोने म्हणजेच सुवर्णमय बाजूबंद' (हेमांगद) असा हा समास आहे, आणि 'ज्यांच्या सुरुवातीला हे आहेत' असा बाह्य अर्थ आहे. 'इत्यादी' (आदि) शब्दाने फुलांचे हार, मणीमय मेखला (कमरपट्टा) इत्यादींचा संग्रह होतो. हा गुण मात्र रचनेतील कठोरता आणि ग्राम्यता (अशिष्टता) यांच्या त्यागामुळे संभवतो. 145. Aññamapi udāraṃ dasseti ‘‘udāro’’ccādinā. Yaṃ pasatthavisesanaṃ pasaṃsanīyavisesanaṃ hoti, sopi udāroti viññeyyo. ‘‘Yathā’’ti tamudāharati. Kīḷāsaro kīḷāya kato saro. Līlāhāso līlāya yutto hāso. Hemaṅgadādayo suvaṇṇakeyūrāiccādayoti. Kīḷatthāya saroti ca, līlāya yutto hāsoti ca, hemaṃ hemamayaṃ aṅgadanti ca, līlāhāso ca hemaṅgadañcāti ca, tāni ādīni yesaṃ kusumadāmamaṇimekhalādīnanti ca viggaho. Ayamudāro bandhapharusagāmmādidosapariccāgena sijjhati. १४५. दुसराही उदार गुण 'उकारो' इत्यादींद्वारे दर्शवितात. जे प्रशंसनीय विशेषण असते, तो देखील 'उदार' म्हणून समजावा. 'यथा' द्वारे त्याचे उदाहरण देतात. 'क्रीडासरोवर' म्हणजे क्रीडेसाठी बनवलेला सरोवर. 'लीलाहास' म्हणजे लीलेने युक्त असलेले हास्य. 'हेमांगदादयो' म्हणजे सोन्याचे बाजूबंद इत्यादी. 'क्रीडेसाठी सरोवर' (कीळत्थाय सरोति), 'लीलेने युक्त हास्य' (लीलाय युत्तो हासोति), 'सोने म्हणजेच सुवर्णमय बाजूबंद' (हेमं हेममयं अंगदन्ति), 'लीलाहास आणि हेमांगद' (लीलाहासो च हेमांगदञ्चाति) आणि 'ज्यांच्या सुरुवातीला हे आहेत, जसे की फुलांचे हार, मणीमय मेखला इत्यादी' (तानि आदीनि येसं कुसुमहाममणिमेखलादीनन्ति) असा विग्रह आहे. हा 'उदार' गुण रचनेतील कठोरता आणि ग्राम्यता इत्यादी दोषांच्या त्यागामुळे सिद्ध होतो. 146. १४६. Lokiyatthānatikkantā,[Pg.167] Kantā sabbajanānapi; Kanti nāmā’tivuttassa,Vuttā sā parihārato. लौकिक (लोकप्रसिद्ध) अर्थाचे उल्लंघन न करणारी आणि सर्व लोकांना प्रिय वाटणारी ती 'कांती' (सौंदर्य/मनोहरता) होय; ती अतिशयोक्तीच्या (अतिवृत्त दोषाच्या) परिहाराने (टाळण्याने) निर्माण होते असे म्हटले आहे. Yathā ‘‘muninda’’iccādi. जसे की 'मुनिंद' (मुनींद्र) इत्यादी. 146. Kantiṃ kathayati ‘‘lokiyi’’ccādinā. Loke vidito lokiyo, taṃ lokiyaṃ atthaṃ abhidheyyaṃ anatikkantā anatītā sabbesaṃ kavīnamitaresaṃ vā janānaṃ eva kantā manoharā kanti nāmāti vuccati. Ayaṃ pana saddaguṇo ativuttassa vākyadosassa pariccāgena sambhavati. Tenāha ‘‘ativuttassā’’tiādi. Udāharaṇattho heṭṭhā vuttoyeva. १४६. 'कांती' इत्यादींद्वारे 'कांती' गुणाचे वर्णन करतात. लोकात प्रसिद्ध असलेला तो 'लौकिक' होय. त्या लौकिक अर्थाचे (अभिधेय अर्थाचे) उल्लंघन न करणारी आणि सर्व कवींना किंवा इतर लोकांनाही प्रिय (मनोहर) वाटणारी ती 'कांती' नावाची म्हटली जाते. हा शब्दगुण मात्र 'अतिवृत्त' (अतिशयोक्ती) या वाक्यदोषाच्या त्यागामुळे संभवतो. म्हणूनच ते 'अतिवृत्तस्स' इत्यादी म्हणतात. उदाहरणाचा अर्थ खाली सांगितलेलाच आहे. 146. Idāni kantiṃ dasseti ‘‘lokiyi’’ccādinā. Lokiyatthānatikkantā loke pasiddhasaddatthamanatikkantā sabbajanānaṃ sakalakavīnaṃ kantā manuññā kanti nāma vuccate, sā ativuttassa ativuttadosassa parihārato vuttā dosaparihāraparicchede kathitā hoti. Ativuttadosaparihārato eva kantiyā siddhattā tassa lakkhiyo eva etissā hotīti adhippāyo. Loke viditoti ca, so ca so attho ceti ca viggaho. ‘‘Yathā’’ti kantiyā udāharaṇaṃ dasseti ‘‘muninda’’iccādi. Taṃ vuttameva. १४६. आता 'लोकियि' इत्यादींद्वारे 'कांती' दर्शवितात. लौकिक अर्थाचे उल्लंघन न करणारी, म्हणजेच लोकात प्रसिद्ध असलेल्या शब्दार्थाचे उल्लंघन न करणारी आणि सर्व लोकांना म्हणजेच सर्व कवींना प्रिय (मनोहर) वाटणारी ती 'कांती' म्हटली जाते. ती 'अतिवृत्त' (अतिशयोक्ती) दोषाच्या परिहाराने (टाळण्याने) होते, असे दोषपरिहार परिच्छेदात सांगितले आहे. अतिवृत्त दोषाच्या परिहारानेच कांती सिद्ध होत असल्यामुळे, तिचे लक्षण हेच ठरते, असा अभिप्राय आहे. 'लोकात प्रसिद्ध असलेला' (लोके विदितोति) आणि 'तोच तो अर्थ' (सो च सो अत्थो चेति) असा विग्रह आहे. 'यथा' द्वारे कांतीचे उदाहरण 'मुनिंद' इत्यादी दर्शवितात. ते आधीच सांगितले आहे. 147. १४७. Atthabyattā’bhidheyyassā-Neyyatā saddato’tthato; Sā’yaṃ tadubhayā neyya-Parihāre padassitā. शब्दावरून आणि अर्थावरून अभिधेय (व्यक्त होणाऱ्या) अर्थाची सहज सुबोधता (अनेय्यता - क्लिष्टतेचा अभाव) म्हणजे 'अर्थव्यक्ती' होय. ती या दोन्ही प्रकारच्या 'नेय्य' (क्लिष्टता) दोषाच्या परिहारात दर्शविली आहे. Yathā ‘‘marīci’’ccādi ca, ‘‘manonurañjano’’ccādi ca. जसे की 'मरीचि' इत्यादी आणि 'मनोनुरंजनो' इत्यादी. 147. Atthabyattiṃ [Pg.168] byañjayati ‘‘atthabyattābhidheyyi’’ccādinā. Abhidheyyassa sambandhaatthassa saddato atthato vā sāmatthiyato vā aneyyatā patīti aññathā vagamo gatyantarābhāvā, yato vuttaṃ ‘‘dullabhāvagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī’’ti. Tamanuvaditvā atthabyatti vidhīyate. Sā pana byākiṇṇaneyyādidosavajjanāya jāyate. Tadubhayā jātā sāyaṃ aneyyatā neyyaparihāre padassitā pakāsitā. Paṭhamadutiyodāharaṇassattho vutto. १४७. "अर्थब्यत्ति" (अर्थाची स्पष्टता) चे स्पष्टीकरण "अत्थब्यत्ताभिधेय्यि" इत्यादींद्वारे केले आहे. अभिधेय (वाच्य) असलेल्या संबंधित अर्थाची शब्दावरून, अर्थावरून किंवा सामर्थ्यावरून 'अनेय्यता' (दुसऱ्या अर्थाची गरज नसणे) म्हणजेच प्रतीती (स्पष्ट आकलन) होय; कारण दुसरा मार्ग नसल्यामुळे अन्यथा समजणे अशक्य असते. म्हणूनच म्हटले आहे - "शब्दाच्या सामर्थ्याचे उल्लंघन करणारी समजूत दुर्मिळ असते." त्याचा अनुवाद करून 'अर्थब्यत्ति'चे विधान केले जाते. ती (अर्थब्यत्ति) व्याकीर्ण (विखुरलेले) आणि नेय्य (अध्याहार्य) इत्यादी दोषांच्या वर्जनाने उत्पन्न होते. त्या दोन्ही प्रकारांनी उत्पन्न झालेली ही 'अनेय्यता' (अनेय्यत्व) 'नेय्यपरिहार' (नेय्य दोषाचे निवारण) मध्ये दर्शविली आहे, प्रकाशित केली आहे. पहिल्या आणि दुसऱ्या उदाहरणाचा अर्थ सांगितला आहे. 147. Idāni atthabyattiṃ dasseti ‘‘atthabyatti’’ccādinā. Abhidheyyassa atthassa saddato atthato atthasāmatthiyato ca aneyyatā tattheva vijjamānattā saddassa atthassa vā āharitvā vattabbassa abhāvo atthabyatti nāma, tadubhayā tehi dvīhi jātā sā ayaṃ aneyyatāsaṅkhatā atthabyatti neyyaparihāre neyyadosaparihārapadese padassitā pakāsitāti. ‘‘Dullabhāvagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī’’ti vuttattā atthapatīti pana vinā saddañca sāmatthiyañca aññathānupalabbhatīti iha ‘‘saddato atthato’’ti vuttaṃ. Atthassa byatti patītīti ca, natthi neyyaṃ āharitabbaṃ assa abhidheyyassāti ca, tassa bhāvoti ca, te ca te ubho saddatthā cāti ca, te avayavā etissāti ca, neyyassa parihāroti ca vākyaṃ. Idāni ‘‘yathe’’ccādinā dvippakārāya atthabyattiyā yathākkamaṃ udāharaṇamanussāreti ‘‘mari’’ccādigāthādvayena, taṃ heṭṭhā vuttameva. १४७. आता "अत्थब्यत्ति" इत्यादींद्वारे अर्थब्यत्ति दर्शवितात. अभिधेय अर्थाची शब्दावरून, अर्थावरून आणि अर्थसामर्थ्यावरून 'अनेय्यता' (दुसऱ्या अर्थाची गरज नसणे) म्हणजेच तिथेच विद्यमान असल्यामुळे शब्दाचा किंवा अर्थाचा बाहेरून आणून सांगण्याचा अभाव असणे, याला 'अर्थब्यत्ति' म्हणतात. त्या दोन्ही प्रकारांनी (म्हणजे त्या दोन कारणांनी) उत्पन्न झालेली ही 'अनेय्यता' नावाची अर्थब्यत्ति 'नेय्यपरिहार' (नेय्य दोष परिहार क्षेत्रात) दर्शविली आहे, प्रकाशित केली आहे. "शब्दाच्या सामर्थ्याचे उल्लंघन करणारी समजूत दुर्मिळ असते" असे म्हटल्यामुळे, अर्थाची प्रतीती शब्दाशिवाय आणि सामर्थ्याशिवाय इतर प्रकारे प्राप्त होत नाही, म्हणून येथे "शब्दावरून, अर्थावरून" असे म्हटले आहे. "अर्थाची ब्यत्ति (स्पष्टता) म्हणजे प्रतीती", "या अभिधेयासाठी बाहेरून आणण्यासारखे काही नेय्य (अध्याहार्य) नाही", "त्याचा भाव", "ते दोन्ही शब्द आणि अर्थ", "ते अवयव हिचे आहेत", "नेय्यचा परिहार" हे वाक्य आहे. आता "यथा" इत्यादींद्वारे दोन प्रकारच्या अर्थब्यत्तीचे अनुक्रमे उदाहरण "मरि" इत्यादी दोन गाथांद्वारे आठवण करून देतात, जे आधीच सांगितले आहे. Puna atthena yathā – पुन्हा अर्थाच्या दृष्टीने जसे - 148. १४८. Sabhāvāmalatā dhīra,Mudhā pādanakhesu te; Yato te’vanatānanta-Moḷicchāyā jahanti no. "हे धीर (बुद्ध)! आपल्या पायांच्या नखांमधील नैसर्गिक निर्मळता व्यर्थ आहे; कारण ती नखे लवलेल्या अनंत (नागराजांच्या) मुकुटांची सावली सोडत नाहीत." 148. Puna [Pg.169] dutiye tu dhīrāti āmantanaṃ. Te tava pādanakhesu sabhāvāmalatā pakatiparisuddhatā mudhā tucchā. Kasmāti ce? Yato yasmā kāraṇā te pādanakhā avanatassa sannatassa anantassa nāgarājassa moḷino kirīṭassa avanatānaṃ vā naramarānaṃ anantānaṃ moḷīnaṃ chāyā chaviyo no jahanti na pariccajanti, sañchaviyo pana jahantīti. Ettha nakhesu sañchavittā pādanakhassa moḷīnaṃ nirantarappaṇāmābyabhicārānaramarādīnaṃ bhagavato pādāravindavandanaṃ sāmatthiyā phuṭaṃ gamyate. १४८. पुन्हा दुसऱ्या गाथेत "धीरा" हे संबोधन आहे. "ते" म्हणजे आपल्या पायांच्या नखांमधील "सभावमलता" म्हणजे नैसर्गिक निर्मळता "मुधा" म्हणजे व्यर्थ, तुच्छ आहे. का? कारण ज्या कारणाने ते पायांचे नख लवलेल्या, नम्र झालेल्या अनंत नागराजाच्या मुकुटाची (किरीटाची) किंवा लवलेल्या अनंत देव-मनुष्यांच्या मुकुटांची सावली (कांती) सोडत नाहीत, त्याग करत नाहीत; परंतु स्वतःची कांती सोडतात. येथे नखांमध्ये मुकुटांची सावली पडल्यामुळे, पायांच्या नखांवर मुकुटांचे निरंतर नमन करण्याच्या न चुकणाऱ्या क्रियेवरून देव-मनुष्यादींद्वारे भगवंतांच्या चरणकमलांचे वंदन सामर्थ्याने स्पष्टपणे समजून येते. 148. ‘‘Puna atthena yathā sabhāvi’’ccādi. Dhīra te tava pādanakhesu sabhāvāmalatā pakatiparisuddhatā mudhā tucchā. Kasmāti ce? Yato yasmā te caraṇanakhā avanatānantamoḷicchāyā pādānatassa anantanāgarājassa kirīṭassa sambandhinī, avanatānaṃ vā anantānaṃ devamanussānaṃ moḷīnaṃ chāyā kantiyo no jahanti na vijahanti, pakativaṇṇaṃ pahāya kirīṭakantisadisā te honti, tasmā ettha candakiraṇasannibhānaṃ nakharaṃsīnaṃ samīpe moḷīnaṃ nakharaṃsīhi amadditasakakantiyuttabhāvamāpajjanaṃ tādisānaṃ nirantarappaṇāmābhāvābhāvato khattiyādīnaṃ munindapādāravindadvande nirantarappaṇāmo sāmatthiyā vibhūtaṃ gamyate. Sassa bhāvoti ca, tena amalāti ca, tesaṃ bhāvoti ca, paṭhamapakkhe avanato ca so ananto cāti ca, tassa moḷīti ca, tassa chāyāyoti ca, dutiyapakkhe anantā ca te moḷī ceti ca, avanatānaṃ anantamoḷīti ca, tesaṃ chāyāyoti ca vākyaṃ. १४८. "पुन्हा अर्थाच्या दृष्टीने जसे स्वभाव..." इत्यादी. हे धीर! आपल्या पायांच्या नखांमधील नैसर्गिक निर्मळता व्यर्थ, तुच्छ आहे. का? कारण ज्या कारणाने ते चरणनख लवलेल्या अनंत नागराजाच्या मुकुटाशी संबंधित किंवा लवलेल्या अनंत देव-मनुष्यांच्या मुकुटांची सावली (कांती) सोडत नाहीत, त्याग करत नाहीत; नैसर्गिक रंग सोडून ते मुकुटाच्या कांतीसारखे होतात. म्हणून येथे चंद्रकिरणांसारख्या नखांच्या किरणांच्या जवळ मुकुटांच्या नखकिरणांनी न दबलेल्या स्वतःच्या कांतीयुक्त भावाला प्राप्त होणे, अशा प्रकारच्या निरंतर नमनाच्या अभावाचा अभाव असल्यामुळे (म्हणजे निरंतर नमन असल्यामुळे) क्षत्रिय आदींचे मुनींद्रांच्या चरणकमलद्वयीवर निरंतर नमन सामर्थ्याने स्पष्टपणे समजून येते. "त्याचा भाव", "त्याच्यामुळे निर्मळ", "त्यांचा भाव", पहिल्या पक्षात "जो लवलेला आणि अनंत आहे तो", "त्याचा मुकुट", "त्याच्या सावलीत", दुसऱ्या पक्षात "जे अनंत आणि मुकुट आहेत ते", "लवलेल्यांचे अनंत मुकुट", "त्यांच्या सावलीत" हे वाक्य आहे. 149. १४९. ‘‘Bandhasāro’’ti maññanti, yaṃ samaggāpi viññuno; Dassanāvasaraṃ patto, samādhi nāma’yaṃ guṇo. "ज्याला सर्वच विद्वान काव्यबंधाचा सार (प्राण) मानतात, तो 'समाधी' नावाचा गुण आता दर्शविण्याच्या प्रसंगी प्राप्त झाला आहे." 149. Samādhiphalaṃ kiccāha ‘‘bandhe’’ccādi. Yanti yaṃ samādhiṃ bandhassa gajjapajjamissabhāvassa sāroti sabbassa jīvitaṃ [Pg.170] tapparāyattā bandhassa samaggāpi viññuno sabbepi kavino maññanti cintenti jānanti, ayaṃ samādhi nāma samādhikhyo guṇo dassane pakāsane avasaraṃ okāsaṃ anottarattā parassa sampatto uddiṭṭhānukkamenāti. १४९. समाधीचे फल आणि कार्य सांगतात - "बंध" इत्यादी. "यं" म्हणजे ज्या समाधीला गद्य-पद्य मिश्रित अशा काव्यबंधाचा सार म्हणजे सर्व जीवन (प्राण) मानतात, कारण तो बंध त्यावरच अवलंबून असतो, सर्वच विद्वान म्हणजे सर्व कवी मानतात, विचार करतात, जाणतात; हा 'समाधी' नावाचा गुण दर्शविण्याच्या (प्रकाशित करण्याच्या) प्रसंगी (संधीला) अनुत्तर असल्यामुळे दुसऱ्याच्या पुढे निर्दिष्ट केलेल्या क्रमाने प्राप्त झाला आहे. 149. Idāni samādhayo niddisati ‘‘bandhi’’ccādinā. Samaggā api viññuno sabbepi kavayo yaṃ samādhiṃ ‘‘bandhasāro’’ti pajjagajjavimissasaṅkhātassa bandhassa jīvitamiti maññanti, ayaṃ samādhi nāma guṇo dassanāvasaraṃ patto uddiṭṭhānukkamena dassanokāsaṃ patto hoti. Bandhassa sāroti ca, dassane avasaranti ca, taṃ pattoti ca viggaho. १४९. आता "बंध" इत्यादींद्वारे समाधीचे निर्देश करतात. सर्वच विद्वान म्हणजे सर्व कवी ज्या समाधीला "बंधसार" म्हणजे पद्य-गद्य मिश्रित अशा काव्यबंधाचे जीवन (प्राण) मानतात, हा 'समाधी' नावाचा गुण दर्शविण्याच्या प्रसंगी म्हणजे निर्दिष्ट केलेल्या क्रमाने दर्शविण्याच्या संधीला प्राप्त झाला आहे. "बंधाचा सार", "दर्शविण्याचा प्रसंग", "त्याला प्राप्त झालेला" हा विग्रह आहे. 150. १५०. Aññadhammo tato’ññattha,Lokasīmānurodhato; Sammā ādhīyate’cce’so,Samādhīti niruccati. "जेव्हा एकाचा धर्म (गुण) दुसऱ्यामध्ये, लोकव्यवहाराच्या मर्यादेचे पालन करण्यासाठी, योग्य प्रकारे प्रस्थापित केला जातो, तेव्हा त्याला 'समाधी' असे म्हटले जाते." 150. Kathamayaṃ saddavohāro bandhe ‘‘samādhī’’ti vuccatītyāha ‘‘aññe’’ccādi. Aññassa vatthuno pakatāpekkhāya dhammo guṇo pasiddho, tato tasmā mukhyavisayā aññattha amukhye visaye lokasīmānurodhato lokappatītyanuvattanena sammā sādhu lokasīmānuvattanameveha sādhuttaṃ ādhīyate āropyate, iti iminā kāraṇena eso evaṃvidho dhammo ‘‘samādhī’’ti niruccatītidha sammā ādhīyatīti evaṃ nīharitvā vuccatīti attho. १५०. काव्यबंधात "समाधी" हा शब्दव्यवहार कसा केला जातो, हे सांगतात - "अञ्ञ" इत्यादी. दुसऱ्या वस्तूचा (प्रस्तुताच्या अपेक्षेने) धर्म म्हणजे प्रसिद्ध गुण, त्या मुख्य विषयावरून दुसऱ्या अमूख्य विषयात लोकव्यवहाराच्या मर्यादेचे पालन करण्यासाठी (लोकप्रसिद्धीचे अनुकरण करून) योग्य प्रकारे (चांगल्या प्रकारे, येथे लोकव्यवहाराचे अनुकरण करणे हेच योग्यत्व आहे) प्रस्थापित केला जातो (आरोपिला जातो); या कारणाने असा हा धर्म "समाधी" असा म्हटला जातो. येथे "योग्य प्रकारे प्रस्थापित केला जातो" (सम्मा आधीयति) असा अर्थ काढून सांगितला आहे. 150. ‘‘Samādhī’’ti ayaṃ vohāro bandhavisaye kathaṃ pavattatīti āsaṅkāyaṃ paṭhamaṃ nibbacanaṃ dassetuṃ āha ‘‘aññi’’ccādi. Yasmā aññadhammo samādhānassa visayabhūtaamukhyato aññassa mukhyavatthuno pasiddhaguṇo, tato [Pg.171] mukhyavisayato aññattha amukhyavisaye lokasīmānurodhato lokavohāramariyādāvirodhabhāvena lokappatītyanuvattaneneva sammā ādhīyati ṭhapīyati, iti iminā kāraṇena eso yathāvuttaguṇo ‘‘samādhī’’ti niruccati vuccatīti. Aññassa dhammoti ca, lokassa sīmāti ca, tassā anurodhoti ca viggaho. १५०. काव्यबंधाच्या विषयात "समाधी" हा व्यवहार कसा प्रवृत्त होतो, या शंकेचे निरसन करण्यासाठी पहिले निर्वचन दर्शविताना सांगतात - "अञ्ञ" इत्यादी. ज्या कारणाने दुसऱ्याचा धर्म म्हणजे समाधानाचा विषय असलेल्या अमूख्य वस्तूव्यतिरिक्त दुसऱ्या मुख्य वस्तूचा प्रसिद्ध गुण, त्या मुख्य विषयावरून दुसऱ्या अमूख्य विषयात लोकव्यवहाराच्या मर्यादेच्या अविरोध भावाने (लोकप्रसिद्धीचे अनुकरण करूनच) योग्य प्रकारे प्रस्थापित केला जातो (ठेवला जातो); या कारणाने हा पूर्वोक्त गुण "समाधी" असा म्हटला जातो. "दुसऱ्याचा धर्म", "लोकाची मर्यादा", "तिचे पालन (अनुरोध)" हा विग्रह आहे. Samādhiuddesa समाधीचे प्रकार (समाधी-उद्देश) 151. १५१. Apāṇe pāṇinaṃ dhammo, sammā ādhīyate kvaci; Nirūpe rūpayuttassa, nirase sarasassa ca. "कधी निर्जीवामध्ये सजीवाचा धर्म योग्य प्रकारे प्रस्थापित केला जातो, कधी अमूर्तामध्ये मूर्ताचा, तर कधी नीरसात सरसाचा धर्म प्रस्थापित केला जातो." 152. १५२. Adrave dravayuttassa, akattaripi kattutā; Kaṭhinassā’sarīrepi, rūpaṃ tesaṃ kamā siyā. "कधी अद्रवात द्रायुक्ताचा धर्म, कधी अकर्त्यामध्ये कर्तेपणा, तर कधी अशरीरीमध्ये कठीणतेचे रूप अनुक्रमे प्रस्थापित केले जाते." 151-152. Samādhānavisayamāha ‘‘apāṇe’’iccādi. Kvaci ṭhāne pāṇinaṃ pāṇavantānaṃ padatthānaṃ dhammo guṇo apāṇe pāṇavirahite vatthuni sammā lokapatītyanuvattanena ādhīyate āropyate, evamuparipi yathānurūpaṃ. Nirūpeti rūpavirahite vatthuni, kvacīti sabbattha anuvattati. Asarīre aghane asaṃhate vatthuni kaṭhinassa daḷhassa, tesaṃ yathāvuttānaṃ samādhīnaṃ rūpaṃ udāharaṇaṃ kamā uddiṭṭhānukkamena. १५१-१५२. समाधानाचा (समाधी अलंकाराचा) विषय सांगताना 'अपाणे' इत्यादी म्हणतात. काही ठिकाणी सजीवांचा (प्राणवंतांचा) धर्म किंवा गुण हा लोकप्रसिद्धीच्या अनुसरणाने निर्जीव (प्राणरहित) वस्तूवर योग्य प्रकारे आरोपित केला जातो, याचप्रमाणे पुढेही योग्यतेनुसार समजून घ्यावे. 'निरूपे' म्हणजे रूपरहित वस्तूमध्ये. 'क्वचि' (काही ठिकाणी) हा शब्द सर्वत्र लागू होतो. 'अशरीर' म्हणजे अमूर्त किंवा असंघात वस्तूमध्ये कठीण किंवा दृढ वस्तूचा धर्म आरोपित केला जातो. त्या पूर्वोक्त समाधींचे स्वरूप आणि उदाहरण अनुक्रमे दिले आहे. 151-152. Uddese ‘‘samādhayo’’ti bahuvacanena niddiṭṭhānaṃ samādhīnaṃ visayamupadasseti ‘‘apāṇe’’ccādinā. Kvaci kismiñci ṭhāne pāṇinaṃ dhammo indriyabaddhānaṃ guṇo apāṇe pāṇarahitavatthumhi sammā lokapatītianusārena ādhīyate āropyate, kvaci rūpayuttassa rūpavantavatthuno dhammo nirūpe rūparahitavatthumhi, kvaci sarasassa rasavantassa vatthuno dhammo nirase rasarahite ca, kvaci dravayuttassa dravavantavatthuno dhammo adrave dravarahite ca, [Pg.172] kvaci kattutā kattuguṇo akattaripi, kvaci kaṭhinassa thaddhassa vatthuno dhammo asarīrepi sarīrarahitepi sammā ādhīyate. Tesaṃ channaṃ samādhīnaṃ rūpaṃ udāharaṇaṃ kamā ‘‘apāṇe pāṇina’’nti uddiṭṭhānukkamena siyā bhaveyyāti. Na santi pāṇā asseti ca, rūpā niggatoti ca, rūpena yuttoti ca, rasā niggatoti ca, rasena saha vattamānoti ca, dravāaññoti ca, dravena dravabhāvena yuttoti ca, kattuto aññoti ca, kattuno bhāvoti ca, natthi sarīraṃ assāti ca viggaho. १५१-१५२. उद्देशात 'समाधयो' या बहुवचनाने निर्दिष्ट केलेल्या समाधींचा विषय 'अपाणे' इत्यादीद्वारे दर्शविला आहे. काही ठिकाणी सजीवांचा (इंद्रियबद्ध प्राण्यांचा) धर्म किंवा गुण हा लोकप्रसिद्धीच्या अनुसरणाने निर्जीव (प्राणरहित) वस्तूवर योग्य प्रकारे आरोपित केला जातो; काही ठिकाणी रूपयुक्त (साकार) वस्तूचा धर्म रूपरहित (निराकार) वस्तूवर; काही ठिकाणी सरस (रसयुक्त) वस्तूचा धर्म नीरस (रसरहित) वस्तूवर; काही ठिकाणी द्रवयुक्त वस्तूचा धर्म अद्रव (द्रवरहित) वस्तूवर; काही ठिकाणी कर्त्याचा धर्म (कर्तृत्व) अकर्त्यावरही; आणि काही ठिकाणी कठीण (दृढ) वस्तूचा धर्म अशरीर (शरीररहित/अमूर्त) वस्तूवर योग्य प्रकारे आरोपित केला जातो. त्या सहा प्रकारच्या समाधींचे स्वरूप आणि उदाहरण अनुक्रमे 'अपाणे पाणिनं' इत्यादी क्रमाने असावे. 'ज्याला प्राण नाहीत तो' (अपाण), 'ज्यातून रूप निघून गेले आहे तो' (निरूप), 'रूपाने युक्त तो' (रूपवान), 'ज्यातून रस निघून गेला आहे तो' (नीरस), 'रसासह वर्तमान असलेला तो' (सरस), 'द्रवापेक्षा भिन्न तो' किंवा 'द्रवाने (द्रवभावाने) युक्त तो' (द्रववान), 'कर्त्यापेक्षा भिन्न तो' किंवा 'कर्त्याचा भाव तो' (कर्तृत्व), 'ज्याला शरीर नाही तो' (अशरीर) असा विग्रह आहे. Samādhiniddesa समाधी-निर्देश Apāṇe pāṇinaṃ dhammo अप्राण (निर्जीव) वस्तूवर प्राण्यांचा (सजीवांचा) धर्म (आरोपित करणे) 153. १५३. Uṇṇāpuṇṇindunā nātha, divāpi saha saṅgamā; Viniddā sampamodanti, maññe kumudinī tava. हे नाथ! आपल्या ऊर्णा-पूर्णचंद्राशी (कपाळावरील ऊर्णा-लोमयुक्त पूर्णचंद्राशी) दिवसाही झालेल्या संगमामुळे (भेटीमुळे) या कुमुदिनी (कमळिणी) निद्रा सोडून (विकसित होऊन) अत्यंत आनंदित होत आहेत, असे मला वाटते. 153. ‘‘Uṇṇā’’iccādi. Nāthāti lokattayekapaṭisaraṇabhūtatāya bhagavantaṃ ālapati. Tava uṇṇāromadhātusaṅkhātena puṇṇindunā saha saṅgamā saṃyogena kumudinī kumudiniyo kumudākarā divāpi viniddā vigatasoppā sampamodanti maññe suṭṭhuyeva pamodantīti parikappemīti. Ettha pāṇidhammassa suratarūpassa saṅgamassa viniddāya sampīṇanassa ca apāṇini āropitapumbhāve uṇṇāpuṇṇindumhi, tathā āropitaitthibhāvāsu kumudinīsu lokasīmānurodhena samādhānato soyaṃ pasiddho dhammo ‘‘samādhī’’ti vuccati. Tadabhidhāyī saddo ca upacārato atthānugāmittā saddikavohāraṃ dasseti, evamuparipi yathāyogaṃ. १५३. 'ऊर्णा' इत्यादी. 'नाथ' या शब्दाने तिन्ही लोकांचे एकमेव शरण असलेल्या भगवंतांना संबोधित केले आहे. आपल्या ऊर्णा-रोमधातू नावाच्या पूर्णचंद्राशी झालेल्या संगमामुळे (संयोगामुळे) कुमुदिनी (कमळिणी) दिवसाही निद्रारहित (विकसित) होऊन अत्यंत आनंदित होत आहेत, अशी मी कल्पना करतो. येथे सजीवांचा धर्म असलेल्या संभोगरूप संगम, निद्रानाश आणि आनंदित होणे यांचा, निर्जीव असूनही पुरुषभाव आरोपित केलेल्या 'ऊर्णा-पूर्णचंद्रावर' तसेच स्त्रीभाव आरोपित केलेल्या 'कुमुदिनींवर' लोकव्यवहाराच्या मर्यादेनुसार योग्य प्रकारे आरोप केल्यामुळे हा प्रसिद्ध धर्म 'समाधी' (समाधी अलंकार) म्हटला जातो. त्याचा वाचक शब्द उपचाराने अर्थाचे अनुकरण करत असल्यामुळे शाब्दिक व्यवहार दर्शवतो; पुढेही याचप्रमाणे योग्यतेनुसार समजून घ्यावे. 153. Tesu pāṇidhammasamādhino udāharaṇamādisati ‘‘uṇṇā’’iccādinā. Nātha tava tuyhaṃ uṇṇāpuṇṇindunā uṇṇāromamaṇḍalasaṅkhātapuṇṇacandena saha saṅgamā aññamaññasamavāyahetunā kumudinī keravākarasaṅkhātā kumudiniyo divāpi [Pg.173] viniddā vikasitā sampamodanti maññe atisantuṭṭhā hontīti kappemīti indusampamodo sahasaddena ñāyate. Ettha pāṇidhammasaṅkhāto suratasaṅgamo ca niddāpagamo ca sampamodanañcāti tiṇṇaṃ uṇṇāpuṇṇindukumudinīsaṅkhātesu apāṇesu lokavohārānatikkamma buddhiyā āropanena pāṇidhammato pasiddhā tayo atthā idha samādhayo nāma, tappaṭipādakaganthopi atthānugāmittā tadupacārena samādhīti daṭṭhabbo. Puṇṇo ca so indu ceti ca, uṇṇā eva puṇṇindu cāti ca, vigatā niddā yehīti ca viggaho. १५३. त्यांपैकी सजीव-धर्म-समाधीचे उदाहरण 'ऊर्णा' इत्यादीद्वारे दाखवले आहे. हे नाथ! आपल्या ऊर्णा-रोममंडळ नावाच्या पूर्णचंद्राशी झालेल्या संगमामुळे (परस्पर संबंधाच्या कारणामुळे) कुमुदिनी (कमळिणी) दिवसाही निद्रारहित (विकसित) होऊन अत्यंत आनंदित होत आहेत, अशी मी कल्पना करतो. चंद्राचा आनंद 'सह' (सोबत) या शब्दाने समजला जातो. येथे सजीवांचा धर्म मानला गेलेला संभोगरूप संगम, निद्रानाश आणि आनंदित होणे या तिन्हींचा, ऊर्णा-पूर्णचंद्र आणि कुमुदिनी या निर्जीव वस्तूंवर लोकव्यवहाराचे उल्लंघन न करता बुद्धीने आरोप केल्यामुळे, सजीव धर्मामुळे प्रसिद्ध असलेले हे तीन अर्थ येथे 'समाधी' नावाचे आहेत. त्याचे प्रतिपादन करणारा ग्रंथही अर्थाचे अनुकरण करत असल्यामुळे उपचाराने 'समाधी' समजावा. 'जो पूर्ण आहे तो चंद्र' (पूर्णेन्दु), 'ऊर्णा हाच पूर्णचंद्र' (ऊर्णापूर्णेन्दु), 'ज्यांची निद्रा निघून गेली आहे ते' (विनिद्रा) असा विग्रह आहे. Nirūpe rūpayuttassa रूपरहित (निराकार) वस्तूवर रूपयुक्त (साकार) वस्तूचा धर्म (आरोपित करणे) 154. १५४. Dayārasesu mujjantā, janā’matarasesvi’va; Sukhitā hatadosā te, nātha pādambujānatā. हे नाथ! आपल्या चरणकमलांना वंदन करणारे लोक, अमृताच्या रसात बुडाल्याप्रमाणे आपल्या दयारूपी रसात (करुणारसात) बुडून, दोषमुक्त होऊन सुखी होतात. 154. ‘‘Dayā’’iccādi. Nātha te pādambujesu ānatā paṇāmavasena janā tilokakuharapavattino sattā amatarasesviva pīyūsarasesu viya dayārasesu karuṇārasesu guṇesu. ‘‘Siṅgārādo vise vīriye, guṇe rāge drave raso’’ti hi nighaṇṭu. Mujjantā nimujjamānā hatā naṭṭhā dosā vātādayo amatapakkhe, aññattha tu hatā naṭṭhā dosā rāgādayo yesanti viggaho, tatoyeva sukhitā sukhaṃ kāyikacetasikasukhaṃ itā pattā gatāti attho. १५४. 'दया' इत्यादी. हे नाथ! आपल्या चरणकमलांना नमस्कार करणाऱ्या भावाने वंदन करणारे लोक म्हणजे तिन्ही लोकांमध्ये राहणारे प्राणी, अमृताच्या रसात म्हणजे पीयूषरसात बुडाल्याप्रमाणे दयारूपी रसात म्हणजे करुणारूपी गुणांमध्ये बुडतात. कारण 'शृंगार इत्यादींमध्ये, विषात, वीर्यात, गुणात, रागात आणि द्रवात रस शब्द वापरला जातो' असा निघंटु (कोश) आहे. 'मुज्जन्ता' म्हणजे बुडणारे. अमृताच्या पक्षात 'हतदोष' म्हणजे वात इत्यादी दोष नष्ट झालेले; तर दुसऱ्या पक्षात (दयारूपी रसाच्या पक्षात) ज्यांचे राग (आसक्ती) इत्यादी दोष नष्ट झाले आहेत असा विग्रह आहे. म्हणूनच ते सुखी होतात, म्हणजेच कायिक आणि चैतसिक सुखाला प्राप्त होतात असा अर्थ आहे. 154. Idāni rūpadhammasamādhino udāharaṇaṃ uddisati ‘‘dayā’’iccādinā. Nātha te tava pādambujānatā caraṇapadume paṇatā janā devamanussā amatarasesu iva sudhājalesu viya dayārasesu anaññasādhāraṇakaruṇāguṇesu mujjantā nimujjamānā hatadosā vinaṭṭhavātapittādayo vinaṭṭharāgādidosā vā sukhitā tatoyeva ajarāmarasaṅkhātasukhaṃ [Pg.174] itā pattāti. Ettha rūpayuttajale labbhamānaṃ mujjanaṃ nirūpe dayāguṇe āropitaṃ hoti. Dayā eva rasā guṇāti ca, amatā eva rasāti ca, hatā vātādayo rāgādayo vā dosā yesanti ca, pādāni eva ambujānīti ca, tesu ānatāti ca viggaho. १५४. आता रूप-धर्म-समाधीचे उदाहरण 'दया' इत्यादीद्वारे दाखवले आहे. हे नाथ! आपल्या चरणकमलांना वंदन करणारे लोक (देव आणि मनुष्य), अमृताच्या रसात म्हणजे सुधाजलात बुडाल्याप्रमाणे आपल्या असाधारण अशा दयारूपी रसात (करुणारूपी गुणांमध्ये) बुडणारे, ज्यांचे वात-पित्त इत्यादी दोष किंवा राग इत्यादी दोष नष्ट झाले आहेत असे ते सुखी होतात, म्हणजेच अजर-अमर अशा सुखाला प्राप्त होतात. येथे रूपयुक्त पाण्यात शक्य असलेले 'बुडणे' हे रूपरहित दयागुणावर आरोपित केले आहे. 'दया हाच रस (गुण)' (दयारस), 'अमृत हाच रस' (अमतरस), 'ज्यांचे वात इत्यादी किंवा राग इत्यादी दोष नष्ट झाले आहेत ते' (हतदोष), 'चरण हेच कमळ' (पादाम्बुज), 'त्यांना वंदन करणारे' (पादाम्बुजानत) असा विग्रह आहे. ‘‘Siṅgārādovise vīriye, guṇe rāge draveraso’’ti ettha rasasaddo guṇajalesu vattati. 'शृंगार इत्यादींमध्ये, विषात, वीर्यात, गुणात, रागात आणि द्रवात रस शब्द वापरला जातो' यामध्ये 'रस' हा शब्द गुण आणि जल (पाणी) या दोन्ही अर्थांत वापरला जातो. Nirase sarasassa नीरस (रसरहित) वस्तूवर सरस (रसयुक्त) वस्तूचा धर्म (आरोपित करणे) 155. १५५. Madhurepi guṇe dhīra, nappasīdanti ye tava; Kīdisīmanaso vutti, tesaṃ khāraguṇānabho. हे धीर (बुद्धिमान)! जे आपल्या मधुर गुणांवरही प्रसन्न होत नाहीत, त्यांच्या मनाची वृत्ती कशी असेल? ती खारट गुणांसारखी (नीरस) आहे. 155. ‘‘Madhure’’ccādi. Dhiyā īratīti dhīro, bho dhīra tava madhurepi manoharepi guṇe karuṇādike ye nappasīdanti pasādaṃ na karonti, khāraguṇānaṃ amadhuraguṇānaṃ tesaṃ janānaṃ manaso vutti cittappavatti kīdisīti kimiva dissati, na viññāyate ‘‘īdisī’’ti. Yato tādisaguṇāvabodhaparammukhā mohandhakārasambandhitāti. १५५. 'मधुर' इत्यादी. 'बुद्धीने जो प्रेरित करतो तो धीर'. हे धीर! आपल्या मधुर आणि मनोहर अशा करुणा इत्यादी गुणांवर जे प्रसन्न होत नाहीत (श्रद्धा ठेवत नाहीत), खारट गुणांनी युक्त (अमधुर गुणांनी युक्त) असलेल्या त्या लोकांच्या मनाची वृत्ती (चित्तप्रवृत्ती) कशी असेल? ती कशी दिसते? 'ती अशी आहे' हे समजणे कठीण आहे. कारण ते अशा गुणांच्या आकलनापासून पराङ्मुख असून मोहाच्या अंधकारात बुडालेले असतात. 155. Idāni sarasadhammasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘madhuri’’ccādinā. Bho dhīra tava te madhure api guṇe pakatisundare karuṇāpaññāguṇepi ye hīnādhimuttikā janā nappasīdanti, khāraguṇānaṃ amadhuraguṇānaṃ tesaṃ janānaṃ manaso vutti cittappavatti kīdisī kathaṃ ruhati. Dhiyā īrati pavattatīti ca, kā viya sā dissatīti ca, khārā guṇā yesanti ca viggaho. Ettha samādhi nāma rasahīne āropitarasayuttadhammabhūtaṃ madhurakhāraguṇadvayaṃ. १५५. आता 'मधुरि' इत्यादींद्वारे सरस-धर्म-समाधीचे (सजल किंवा रसाळ गुणांच्या समाधीचे) उदाहरण दर्शवितात. हे धीर (विद्वान)! आपल्या त्या मधुर आणि स्वभावतः सुंदर असलेल्या गुणांवर, तसेच करुणा व प्रज्ञा या गुणांवरही जे हीन प्रवृत्तीचे (हीन-अधिमुक्तिक) लोक प्रसन्न होत नाहीत, त्या खारट (कटू) गुणांच्या, अमधुर गुणांच्या लोकांच्या मनाची वृत्ती किंवा चित्ताची प्रवृत्ती कशी असेल, ती कशी उत्पन्न होईल? 'धिया ईरति' (बुद्धीने प्रवृत्त होते) आणि ती कशी दिसते, तसेच 'खारट गुण ज्यांचे आहेत' असा विग्रह आहे. येथे समाधी म्हणजे रसरहित वस्तूवर आरोपित केलेल्या रसयुक्त धर्मरूप मधुर आणि खारट अशा दोन्ही गुणांचा मेळ होय. Adrave dravayuttassa द्रवरहित (कोरड्या) वस्तूमध्ये द्रवयुक्त (द्रवपदार्थाने युक्त) गुणाचा आरोप करणे. 156. १५६. Sabbatthasiddha [Pg.175] cūḷaka-puṭapeyyā mahāguṇā; Disā samantā dhāvanti, kundasobhāsalakkhaṇā. हे सर्वार्थसिद्ध (बुद्ध)! आपल्या अंजळीने प्राशन करण्याजोगे, कुंदाच्या फुलासारखी शोभा व लक्षणे असलेले महान गुण सर्व दिशांना पसरत आहेत. 156. ‘‘Sabbatthasiddhi’’ccādi. Sabbatthasiddhassa mahāmunino cūḷakapuṭena peyyā pātabbā kundasobhāsalakkhaṇā kundakusumassa sobhāsavantā jutivijambhino mahāguṇā samantā parito disā disantāni dhāvanti. १५६. 'सर्वार्थसिद्धी' इत्यादी. सर्वार्थसिद्ध अशा महामुनींच्या (बुद्धांच्या) अंजळीने प्राशन करण्याजोगे, कुंदाच्या फुलासारखी शोभा व लक्षणे असलेले, कुंदपुष्पाच्या शोभेप्रमाणे चमकणारे आणि पसरणारे महान गुण सर्व बाजूंनी दिशा-दिशात धावत आहेत (पसरत आहेत). 156. Idāni dravayuttasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘sabbatthi’’ccādinā. Sabbatthasiddha sabbakicce parinipphanna, nipphannehi sabbatthehi vā samannāgata he tathāgata tava cūḷakapuṭapeyyā cūḷakapuṭena pātabbā kundasobhāsalakkhaṇā kundasobhāhi samānalakkhaṇā kundasobhāsadisā vā mahāguṇā saṅkhyāmahantattā ānubhāvamahantattā vā mahantā vā arahattādayo guṇā samantā samantato disā dasadisāsu dhāvantīti. Ettha dravayuttaguṇabhūto cūḷakapuṭapeyyabhāvo dravarahite guṇe āropito samādhi nāma hoti. Sabbe ca te atthā ceti ca, te siddhā yasseti ca, cūḷakameva puṭamiti ca, tena peyyāti ca, mahantā ca te guṇā ceti ca, kundānaṃ sobhāti ca, tāhi samānaṃ lakkhaṇaṃ yesanti ca viggaho. १५६. आता 'सब्बत्थि' इत्यादींद्वारे द्रवयुक्त-समाधीचे उदाहरण दर्शवितात. हे सर्वार्थसिद्ध! सर्व कार्ये पूर्ण केलेल्या किंवा पूर्ण झालेल्या सर्व अर्थांनी युक्त अशा हे तथागत! आपले अंजळीने प्राशन करण्याजोगे, कुंदाच्या शोभेसारखे लक्षण असलेले किंवा कुंदाच्या शोभेसारखे असणारे, संख्येच्या मोठेपणामुळे किंवा प्रभावाच्या मोठेपणामुळे महान असलेले अर्हत्त्व इत्यादी महान गुण सर्व बाजूंनी दहाही दिशांमध्ये धावत आहेत (पसरत आहेत). येथे द्रवयुक्त गुण असलेला 'अंजळीने प्राशन करण्याजोगा भाव' हा द्रवरहित गुणावर आरोपित केला आहे, यालाच समाधी म्हणतात. 'सर्व आणि ते अर्थ' आणि 'ते ज्याचे सिद्ध झाले आहेत', 'अंजळी हेच पात्र' आणि 'त्याने प्राशन करण्याजोगे', 'महान आणि ते गुण', 'कुंदांची शोभा' आणि 'त्यांच्यासारखे लक्षण ज्यांचे आहे' असा विग्रह आहे. Akattari kattutā अकर्त्यामध्ये कर्तृत्वाचा आरोप करणे. 157. १५७. Mārāribalavissaṭṭhā, kuṇṭhā nānāvidhā’yudhā; Lajjamānā’ññavesena, jina pādānatā tava. हे जिन (विजेते बुद्ध)! माररूपी शत्रूच्या सैन्याने सोडलेली, बोथट झालेली विविध प्रकारची शस्त्रे लज्जित होऊन दुसऱ्या वेषात आपल्या चरणी लीन झाली आहेत. 157. ‘‘Mārā’’iccādi. Māroyeva ari sattūti mārārī, tena, balena attano sattiyā, tassa vā balena senāya vissaṭṭhā abhimukhaṃ chaḍḍitā nānāvidhā anekappakārā [Pg.176] āyudhā bhindivāḷādayo kuṇṭhā pariccattatikhiṇabhāvā tāyeva kuṇṭhabhāvappattiyā lajjamānā ‘‘lokappatītānubhāvānamamhākampi evarūpaṃ jāta’’nti lajjantā aññavesena ‘‘kathaṃ nāma pare amhe na jāneyyu’’nti attano āvudhavesaṃ parivattitvā kusumavesena, jināti āmantanaṃ, tava pādānatā pādesu sannatā. १५७. 'मारात' इत्यादी. मार हाच शत्रू म्हणजे 'मारारी', त्याने किंवा त्याच्या सैन्याच्या बळाने समोर फेकलेली विविध प्रकारची भिंदिपाल इत्यादी शस्त्रे बोथट झाली, म्हणजेच त्यांनी आपले तीक्ष्णत्व सोडले. त्या बोथटपणामुळे लज्जित होऊन, 'जगात प्रसिद्ध प्रभाव असलेल्या आमचीही अशी अवस्था झाली!' असे वाटून लज्जित होत, 'इतरांना आमची ओळख पटू नये' म्हणून स्वतःचा शस्त्राचा वेष बदलून फुलांचा वेष धारण करून, हे जिन! आपल्या चरणी लीन झाली, म्हणजेच चरणांजवळ नम्र झाली. 157. Idāni kattudhammasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘mārāri’’ccādinā. He jina mārāribalavissaṭṭhā mārasattunā attano sattiyā vissaṭṭhā, mārārino vā senāya vissaṭṭhā abhimukhe pātitā nānāvidhāyudhā anekappakārabhindivāḷaususattitomarādayo āvudhā kuṇṭhā atikhiṇā lajjamānā ‘‘kasmā evaṃ lokapasiddhānubhāvānamamhākampi īdisaṃ vippakāramahosī’’ti lajjantā aññavesena ‘‘kathamamhe pare na jāneyyu’’nti āvudhavesaṃ hitvā tadaññabhūtena pupphavesena tava pādānatā pādasamīpe natā ahesunti. Ettha kattudhammabhūtaṃ lajjanañca aññavesena parivattanañca ānatañceti ime lajjanādīnaṃ akattubhūtesu visayesu āropitā samādhayo nāma honti. Māro eva arīti ca, balena vissaṭṭhāti ca, mārārinā balavissaṭṭhāti ca mārārino balaṃ senāti ca, tena vissaṭṭhāti ca, nānā anekavidhā pakārā yesanti ca, aññesaṃ vesoti ca, añño ca so veso cāti ca, pādesu ānatāti ca viggaho. १५७. आता 'मारारी' इत्यादींद्वारे कर्तृधर्म-समाधीचे उदाहरण दर्शवितात. हे जिन! माररूपी शत्रूने आपल्या शक्तीने सोडलेली किंवा मारशत्रूच्या सैन्याने समोर फेकलेली विविध प्रकारची भिंदिपाल, बाण, शक्ती, तोमर इत्यादी शस्त्रे बोथट (अतीक्ष्ण) झाली आणि 'जगात प्रसिद्ध प्रभाव असलेल्या आमचीही अशी दुर्दशा का झाली?' म्हणून लज्जित होत, 'इतरांनी आम्हाला ओळखू नये' म्हणून शस्त्राचा वेष सोडून त्याहून भिन्न अशा फुलांचा वेष धारण करून आपल्या चरणांजवळ नम्र झाली. येथे कर्ता नसलेल्या शस्त्रांवर 'लज्जित होणे', 'दुसरा वेष धारण करणे' आणि 'नम्र होणे' या कर्तृधर्मांचा आरोप केला आहे, यालाच समाधी म्हणतात. 'मार हाच शत्रू', 'बळाने सोडलेले', 'मारशत्रूने बळाने सोडलेले', 'मारशत्रूचे बळ म्हणजे सेना' आणि 'त्याने सोडलेले', 'अनेक प्रकार ज्यांचे आहेत', 'दुसऱ्यांचा वेष', 'दुसरा आणि तो वेष' आणि 'चरणांवर नम्र झालेले' असा विग्रह आहे. Kaṭhinassa asarīre कठीण (मूर्त) धर्माचा अमूर्त (शरीररहित) वस्तूवर आरोप करणे. 158. १५८. Munindabhāṇumā kālo-Dito bodhodayācale; Saddhammaraṃsinā bhāti,Indamandhatamaṃ paraṃ. बोधिरूपी उदयाचलावर (उदय पर्वतावर) योग्य वेळी उदित झालेले मुनींद्ररूपी सूर्य आपल्या सद्धम्मरूपी किरणांनी अत्यंत दाट अंधकाराचा नाश करत शोभून दिसत आहेत. 158. ‘‘Muninda’’iccādi. [Pg.177] Bodho sabbaññutaññāṇasadiso soyeva vā udayācalo udayapabbato tasmiṃ kāle rattipariyante abhinikkhantasamaye udito pātubhūto munindo munindasadiso soyeva vā bhāṇumā sūriyo andhatamaṃ andhakāraṃ mohaṃ vā paraṃ accantameva saddhammaraṃsinā saddhammasadisena saddhammasaṅkhatena vā raṃsinā bhindaṃ padālento bhāti sobhatīti. १५८. 'मुनींद्र' इत्यादी. बोधी म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञानासारखा किंवा तोच उदय पर्वत (उदयाचल), त्यावर योग्य वेळी म्हणजे रात्रीच्या शेवटी, गृहत्यागाच्या वेळी उदित झालेले, मुनींद्रांसारखे किंवा मुनींद्र हेच सूर्य, सद्धम्मरूपी किंवा सद्धम्मासारख्या किरणांनी दाट अंधकाराचा किंवा मोहाचा अत्यंत नाश करत शोभून दिसत आहेत. 158. Idāni kaṭhinadhammasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘munindi’’ccādinā. Bodhodayācale sabbaññutaññāṇasadise sabbaññutaññāṇasaṅkhāte vā udayapabbate kālodito rattikkhaye māraparājitasamaye vā udito pātubhūto munindabhānumā munindasadiso munindoyeva vā sūriyo andhatamaṃ pakatighanandhakāraṃ bahalamohandhakāraṃ saddhammaraṃsinā saddhammasadisena saddhammabhūtena vā kiraṇena paramatisayena bhindaṃ padālento bhāti sobhatīti. Ettha thaddhadhammabhūtaṃ bhedanaṃ asarīrabhūte andhakāre buddhiyā āropitaṃ samādhi nāma hoti. Munīnaṃ indoti ca, soyeva bhānumāti ca, bodho eva udayācaloti ca, saddhammo eva raṃsīti ca viggaho. १५८. आता 'मुनींद्र' इत्यादींद्वारे कठीणधर्म-समाधीचे उदाहरण दर्शवितात. सर्वज्ञता-ज्ञानासारख्या किंवा सर्वज्ञता-ज्ञानरूपी उदय पर्वतावर (बोधोदयाचलावर) योग्य वेळी म्हणजे रात्रीच्या समाप्तीला, मार-पराजयाच्या वेळी उदित झालेले मुनींद्ररूपी सूर्य, सद्धम्मरूपी किंवा सद्धम्मासारख्या किरणांनी दाट नैसर्गिक अंधकाराचा किंवा दाट मोहांधकाराचा अत्यंत नाश करत शोभून दिसत आहेत. येथे कठीण (मूर्त) धर्म असलेला 'भेदनाचा' (नाश करण्याचा) गुण शरीररहित (अमूर्त) अशा अंधकारावर बुद्धीने आरोपित केला आहे, यालाच समाधी म्हणतात. 'मुनींचा इंद्र', 'तोच सूर्य', 'बोधी हाच उदय पर्वत' आणि 'सद्धम्म हाच किरण' असा विग्रह आहे. 159. १५९. Vamanuggiranādye’taṃ, guṇavutyapariccutaṃ; Atisundaramaññaṃ tu, kāmaṃ vindati gāmmataṃ. ओकणे (वमन), बाहेर टाकणे (उद्गीरण) इत्यादी शब्द जर गौण अर्थाने वापरले गेले, तर ते अत्यंत सुंदर वाटतात; परंतु मुख्य अर्थाने वापरल्यास ते निश्चितच ग्राम्यतेला (अशिष्टतेला) प्राप्त होतात. 159. Koci dhammo amukhyavisaye bandhe sobhate, na mukhyavisayeti dassanto āha ‘‘vamanaṃ’’iccādi. Vamanañca uggiranañca, ādisaddena virecanādipariggaho. Etaṃ yathāvuttaṃ guṇā padhānetarā pasiddhavisayā visayantarapariggahalakkhaṇā vutti payogarūpā, tato apariccutaṃ aparigaḷitaṃ santaṃ amukhyabhūtaṃ atisundaraṃ accantamanoharamalaṅkārarūpattā, aññaṃ tu itaraṃ pana mukhyanti vuttaṃ hoti. Kāmaṃ ekantena [Pg.178] gāmmataṃ asabbhasabhāvaṃ bandhe tassānucitabhāvato vindati paṭilabhati pasavatīti attho. १५९. काही शब्द मुख्य विषयात नव्हे, तर अमुख्य (गौण) विषयात रचनेत शोभून दिसतात, हे दर्शविताना 'वमन' इत्यादी म्हणतात. वमन (ओकणे) आणि उद्गीरण (बाहेर टाकणे), 'इत्यादी' शब्दाने विरेचन (जुलाब) इत्यादींचा स्वीकार होतो. हे वर सांगितल्याप्रमाणे गौण अर्थाच्या प्रसिद्ध विषयापेक्षा इतर विषयाचा स्वीकार करण्याच्या लक्षणाने युक्त असलेले प्रयोगरूप कार्य आहे. त्यापासून च्युत न झालेले (गौण राहिलेले) हे रूप अलंकाररूप असल्यामुळे अत्यंत सुंदर आणि मनोहर वाटते. परंतु 'इतर' म्हणजे मुख्य अर्थाने वापरल्यास, रचनेत अयोग्य असल्यामुळे ते निश्चितच ग्राम्यता (अशिष्टता) प्राप्त करते, असा अर्थ आहे. 159. Idāni imesuyeva pāṇidhammādīsu koci dhammo amukhyavisaye payutto pasattho, mukhyavisaye payutto apasatthoti dassento ‘‘vamanuggi’’ccādimāha. Etaṃ vamanuggiranādi vamanauggiranavirecanādikaṃ guṇavutyapariccutaṃ amukhyapayogato agaḷitaṃ amukhyabhūtaṃ atisundaraṃ sabbesaṃ atipiyaṃ hoti, aññaṃ tu uttato byatirekaṃ mukhyavisaye payuttaṃ vamanuggiranādikaṃ pana kāmaṃ ekantena gāmmataṃ sabhāvaappiyagāmmadosataṃ vindati sevatīti. Vamanañca uggiranañceti ca, tāni ādīni yasseti ca, guṇā appadhānā vuttīti ca, tato apariccutanti ca viggaho. १५९. आता या प्राणधर्मादींमध्येच एखादा धर्म अमुख्य विषयात प्रयुक्त केल्यास प्रशंसनीय ठरतो, आणि मुख्य विषयात प्रयुक्त केल्यास अप्रशंसनीय ठरतो, हे दर्शविताना 'वमनुग्गि' इत्यादी म्हटले आहे. हे वमन-उद्गीरण (ओकणे व थुंकणे) इत्यादी, वमन-उद्गीरण-विरेचन इत्यादी गुणवृत्तीपासून च्युत न झालेले (अपरीच्युत), अमुख्य प्रयोगामुळे न गळलेले, अमुख्य झालेले, अतिशय सुंदर आणि सर्वांना अत्यंत प्रिय असते. परंतु याच्या उलट, मुख्य विषयात प्रयुक्त केलेले वमन-उद्गीरण इत्यादी मात्र निश्चितपणे पूर्णपणे ग्राम्यता (अशिष्टता) आणि स्वभावतः अप्रिय अशा ग्राम्य दोषाला प्राप्त होते किंवा त्याचे सेवन करते. 'वमन च उद्गीरण च' (ओकणे आणि थुंकणे), ते आहेत आदी ज्याचे ते, 'गुणा अप्पधाना वृत्ती' (गौण अर्थाची वृत्ती) आणि 'त्यापासून च्युत न झालेले' असा याचा विग्रह आहे. 160. १६०. Kantīnaṃ vamanabyājā, munipādanakhāvalī; Candakantī pivantīva, nippabhaṃ taṃ karontiyo. मुनींच्या (बुद्धांच्या) पादनखांची पंक्ती जणू काही आपल्या कांतीचे (तेजाचे) वमन करण्याच्या बहाण्याने, चंद्राला प्रभाहीन (तेजहीन) करत, चंद्रकिरणांचे प्राशनच करत आहे. 160. Udāharati ‘‘kantīna’’miccādi. Munino sammāsambuddhassa pādanakhānaṃ āvalī seṇiyo kantīnaṃ attano nirantaraṃ nissarantīnaṃ sobhāvisesānaṃ vamanabyājā uggiranalesena candakantī candacchaviyo sabbattha patthaṭattā pivantīva pānaṃ karontīti takkemi. Kīdisī viyāti parikappanābījamāha ‘‘nippabha’’ntiādi. Taṃ candaṃ nippabhaṃ pabhāvirahitaṃ karontiyo vidahamānā. Idañhi kappanābījaṃ yato nakhasobhāliṅganena candassa sobhāvato nippabhattaṃ passitvā mahattañca tassā nakhāvaliyo candakantī pivantīti parikappeti kantīnañca vamanabyājaṃ. १६०. 'कांतीनं' इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात. मुनींच्या म्हणजे सम्यक्संबुद्धांच्या पादनखांची आवली म्हणजे पंक्ती, स्वतःमधून निरंतर बाहेर पडणाऱ्या विशेष शोभांच्या (कांतीच्या) वमनाच्या बहाण्याने (उद्गीरणाच्या मिषाने), सर्वत्र पसरलेली असल्यामुळे चंद्रकांतीचे म्हणजे चंद्राच्या तेजाचे जणू प्राशन करत आहेत, असा मी तर्क करतो. ती कशी आहे? हे कल्पनेचे बीज सांगताना 'निप्पभं' इत्यादी म्हटले आहे. त्या चंद्राला प्रभाहीन म्हणजे तेजरहित करणाऱ्या. हेच कल्पनेचे बीज आहे, कारण नखांच्या शोभेच्या संपर्कामुळे चंद्राच्या शोभेपेक्षा त्याचे प्रभाहीनत्व पाहून आणि तिचे मोठेपण पाहून, नखांची पंक्ती चंद्रकांतीचे प्राशन करत आहे आणि कांतीचे वमन करण्याचा बहाणा करत आहे, अशी कवी कल्पना करतो. 160. Iṭṭhavisaye payuttavamanuggiranādīnamudāharaṇamuddisati ‘‘kantīna’’miccādinā. Munipādanakhāvalī munipādanakhaseṇiyo kantīnaṃ attano candamarīcisadisasobhānaṃ vamanabyājā uggiranalesena taṃ nimmalacandaṃ nippabhaṃ karontiyo attano sabbattha patthaṭattā nippabhaṃ karontiyo candakantī candaraṃsiyo [Pg.179] pivanti maññe. Nakharaṃsīnaṃ sabbattha patthaṭattā sappabhassāpi candassa nippabhattañca nakharaṃsīnaṃ adhikattañca disvā candakantī pivanti iveti nakhāvalīnaṃ candakantipivanañca sakakantivamanañca pakati na hoti, byājamiti kavinā parikappitaṃ hoti. Ettha bhattasitthādimukhyavisayato aññakantisaṅkhataamukhyavisaye payuttaṃ vamanaṃ guṇavuttīti ñātabbaṃ. Vamanameva byājamiti ca, munino pādāti ca, tesu nakhāti ca, tesaṃ āvaliyoti ca, candassa kantiyoti ca, niggato pabhāhīti ca viggaho. १६०. इष्ट विषयात प्रयुक्त केलेल्या वमन-उद्गीरण इत्यादींचे उदाहरण 'कांतीनं' इत्यादीद्वारे दर्शवितात. मुनींच्या पादनखांची पंक्ती (नखश्रेणी), स्वतःच्या चंद्रकिरणांसारख्या शोभेच्या वमनाच्या बहाण्याने, त्या निर्मळ चंद्राला प्रभाहीन करत, स्वतः सर्वत्र पसरल्यामुळे चंद्रकांतीचे (चंद्रकिरणांचे) जणू प्राशन करत आहे, असे मला वाटते. नखांचे किरण सर्वत्र पसरल्यामुळे, सप्रभ (तेजस्वी) असलेल्या चंद्राचेही प्रभाहीनत्व आणि नखकिरणांचे आधिक्य पाहून, 'चंद्रकांतीचे प्राशन करत आहेत' असे नखपंक्तीचे चंद्रकांती-प्राशन आणि स्वतःच्या कांतीचे वमन करणे हे नैसर्गिक नसून, तो एक बहाणा (व्याज) आहे, अशी कवीने कल्पना केली आहे. येथे भाताचे शीत (कण) इत्यादी मुख्य विषयापेक्षा भिन्न अशा कांती नावाच्या अमुख्य विषयात प्रयुक्त केलेले 'वमन' हे गुणवृत्ती आहे, असे जाणावे. 'वमनच व्याज' (वमन हाच बहाणा), 'मुनींचे पाद' (पाय), 'त्यांमधील नखे', 'त्यांची आवली' (पंक्ती), 'चंद्राची कांती' आणि 'निर्गत झाली आहे प्रभा ज्याची तो' (प्रभाहीन) असा याचा विग्रह आहे. 161. १६१. Acittakattukaṃ rujha-miccevaṃ guṇakamma taṃ ; Sacittakattukaṃ pe’taṃ, guṇakammaṃ yadu’ttamaṃ. अचेतन (अचित्तक) कर्ता असलेले आणि गुणकर्म असलेले ते वमन इत्यादी रचना सुंदर (रुचकर) असते; आणि सचेतन (सचित्तक) कर्ता असलेले गुणकर्म देखील उत्तम (श्रेष्ठ) असते. 161. Yathāvuttaṃ nigameti ‘‘acitta’’iccādinā. Iccevaṃ acitto kattā yassa taṃ acittakattukaṃ. Guṇo kammaṃ yassa taṃ guṇakammaṃ. Tañca vamanādi rujhamatimanoharaṃ bhavati bandhocitattā. Nakhāvaliyo hi acittakattāro, kantiyo guṇakammanti vamanamatrātisundaraṃ. Nedameva rujhanti āha ‘‘sacitta’’iccādi. Etaṃ vamanādikaṃ sacittakattukampiyadiguṇakammaṃ, uttamaṃ seṭṭhaṃ bandhocitattā. १६१. सांगितलेल्या विषयाचा उपसंहार 'अचित्त' इत्यादीद्वारे करतात. अशा प्रकारे, ज्याचा कर्ता अचेतन (अचित्त) आहे ते 'अचित्तकत्तुक' होय. गुण हेच ज्याचे कर्म आहे ते 'गुणकर्म' होय. आणि ते वमन इत्यादी, रचनेला योग्य असल्यामुळे 'रुझं' म्हणजे अत्यंत मनोहर असते. कारण नखपंक्ती या अचेतन कर्त्या आहेत आणि कांती हे गुणकर्म आहे, म्हणून येथे 'वमन' अतिशय सुंदर आहे. केवळ हेच मनोहर आहे असे नाही, म्हणून 'सचित्त' इत्यादी म्हटले आहे. हे वमन इत्यादी सचेतन कर्ता असलेले देखील जर गुणकर्म असेल, तर ते रचनेला योग्य असल्यामुळे उत्तम म्हणजे श्रेष्ठ असते. 161. Anantarodāharaṇassa pasatthattañca kammani guṇe sati sacittakattukavamanādikañca iṭṭhamiti dassento ‘‘acittakattuka’’miccādimāha. Iccevaṃ iminā pakārena acittakattukaṃ nakhāvalisaṅkhātaaviññāṇakakattuvantaṃ guṇakammaṃ nakhakantisaṅkhātaappadhānakammavantaṃ vamanādikaṃ rujhaṃ racanāya ucitattā rucijanakaṃ hoti, etaṃ vamanādikaṃ sacittakattukampi saviññāṇakakattuvantampi yadi guṇakammaṃ amukhyakammaṃ ce, uttamaṃ visiṭṭhameva, ‘‘kantīna’’nti bhāvasambandhe chaṭṭhiyā satipi vamanakriyāya kammattaṃ nātivattati. Natthi cittaṃ yesanti ca, acittā kattāro yassāti ca, guṇo kammaṃ yasseti ca, saha [Pg.180] cittena vattamānoti ca vākyaṃ. Iti nidassane evaṃ pakāre nipāto, atha vā vacanavacanīyānaṃ nigamārambhe nipātasamudāyo. १६१. मागील उदाहरणाची प्रशंसनीयता आणि कर्मामध्ये गुण असताना सचेतन कर्ता असलेले वमन इत्यादी देखील इष्ट असते, हे दर्शविताना 'अचित्तकत्तुकं' इत्यादी म्हटले आहे. अशा प्रकारे, या पद्धतीने अचेतन कर्ता असलेले म्हणजे नखपंक्ती नावाचा अविज्ञानक (अचेतन) कर्ता असलेले, आणि गुणकर्म असलेले म्हणजे नखकांती नावाचे अप्रधान कर्म असलेले वमन इत्यादी, रचनेसाठी योग्य असल्यामुळे 'रुझं' म्हणजे रुची उत्पन्न करणारे (मनोहेर) असते. हे वमन इत्यादी सचेतन कर्ता असलेले (सविज्ञानक कर्ता असलेले) देखील जर गुणकर्म म्हणजे अमुख्य कर्म असेल, तर ते उत्तम म्हणजे विशिष्टच असते. 'कांतीनं' यामध्ये भावसंबंधात षष्ठी विभक्ती असली, तरी वमनक्रियेच्या कर्मत्त्वाचे उल्लंघन होत नाही. 'ज्यांना चित्त नाही ते' (अचित्त), 'अचित्त कर्ते आहेत ज्याचे ते', 'गुण हेच कर्म आहे ज्याचे ते', 'चित्तासह वर्तमान असलेला' असा वाक्याचा विग्रह आहे. 'इति' हा निदर्शन (उदाहरण) किंवा अशा प्रकारे या अर्थाचा निपात आहे, अथवा बोलल्या गेलेल्या शब्दांच्या उपसंहाराच्या आरंभी वापरलेला निपातसमूह आहे. 162. १६२. Uggirantova sa sneha-rasaṃ jinavaro jane; Bhāsanto madhuraṃ dhammaṃ, kaṃ na sampīṇaye janaṃ. ते जिनवर (बुद्ध) लोकांवर जणू आपल्या स्नेहरसाचे (प्रेमाचे) वमन करत, मधुर धर्माचा उपदेश करत, कोणत्या बरं मनुष्याला संतुष्ट करणार नाहीत? (अर्थात सर्वांनाच संतुष्ट करतात.) 162. Tadudāharati ‘‘uggirantovā’’tiādinā. So jinavaro jane sakalasattanikāye sneharasaṃ attano pemasaṅkhātaṃ anurāgaṃ uggirantova vamanto viya madhuraṃ atipaṇītaṃ dhammaṃ bhāsanto kaṃ janaṃ na sampīṇaye, sabbameva sampīṇeti. Ettha jinavaro kattā sacitto, sneharaso guṇakammaṃ. १६२. त्याचे उदाहरण 'उग्गिरंतो व' इत्यादीद्वारे देतात. ते जिनवर (बुद्ध) लोकांवर म्हणजे संपूर्ण प्राणिमात्र समूहावर आपल्या स्नेहरसाचे म्हणजे स्वतःच्या प्रेमरूपी अनुरागाचे जणू वमन करत (बाहेर टाकत), मधुर म्हणजे अत्यंत प्रणीत धर्माचा उपदेश करत कोणत्या मनुष्याला संतुष्ट करणार नाहीत? सर्वांनाच संतुष्ट करतात. येथे 'जिनवर' हे सचेतन (सचित्त) कर्ते आहेत आणि 'स्नेहरस' हे गुणकर्म आहे. 162. Idāni sacittakakattupakkhe udāharaṇamuddisati ‘‘uggiranto’’ccādinā. So jinavaro jane sakalasattanikāye sneharasaṃ attano pemasaṅkhātaanurāgaṃ uggiranto iva vamanto viya madhuraṃ ādikalyāṇādibhāvena paṇītaṃ dhammaṃ saddhammaṃ bhāsanto desento yathāsayaṃ vadanto kaṃ janaṃ kīdisaṃ puggalaṃ na sampīṇaye, pīṇeti evāti. Ettha uggiranaṃ jinavarasaṅkhatasacittakakattuvantampi sneharasasaṅkhātaamukhyakammayuttattā pasatthaṃ hoti. Sneho eva raso anurāgoti viggaho. १६२. आता सचेतन कर्त्याच्या पक्षात उदाहरण 'उग्गिरंतो' इत्यादीद्वारे दर्शवितात. ते जिनवर (बुद्ध) लोकांवर म्हणजे संपूर्ण प्राणिमात्र समूहावर आपल्या स्नेहरसाचे म्हणजे स्वतःच्या प्रेमरूपी अनुरागाचे जणू वमन करत, मधुर म्हणजे आदिकल्याण इत्यादी भावाने प्रणीत अशा सद्धर्माचा उपदेश करत, देशना देत, आपल्या आशयानुसार बोलत कोणत्या मनुष्याला, कशा प्रकारच्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) संतुष्ट करणार नाहीत? संतुष्ट करतातच. येथे 'उद्गीरण' (वमन) हे जिनवर नावाच्या सचेतन कर्त्याचे असले, तरी स्नेहरस नावाच्या अमुख्य कर्माशी युक्त असल्यामुळे प्रशंसनीय ठरते. 'स्नेह हाच रस (अनुराग)' असा याचा विग्रह आहे. 163. १६३. Yo saddasatthakusalo kusalo nighaṇṭu-Chandoalaṅkatisu niccakatābhiyogo; So’yaṃ kavittavikalopi kavīsu saṅkhya-Mogayha vindati hi kitti’mamandarūpaṃ. जो शब्दशास्त्रात (व्याकरणात) कुशल आहे, निघंटू (कोश), छंद आणि अलंकार शास्त्रात कुशल आहे, आणि ज्याने यामध्ये निरंतर अभ्यास (अभियोग) केला आहे; तो मनुष्य स्वतः कवित्वापासून (काव्यप्रतिभेपासून) विरहित असला तरीही, कवींमध्ये गणना प्राप्त करून अत्यंत विपुल कीर्ती मिळवतो. Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite अशा प्रकारे संघरक्षित महास्वामींच्या चरणांनी रचित (संघरक्षित महास्वामींनी रचलेल्या) Subodhālaṅkāre सुबोधालंकार या ग्रंथातील Guṇāvabodho nāma tatiyo paricchedo. 'गुणावबोध' नावाचा तिसरा परिच्छेद समाप्त झाला. 163. Ganthantarāhitavāsanāya, [Pg.181] tadanubandhapaṭibhāne cāvijjamānepi sutena abhiyogabalena kavitā kitti ca tadanugatā samupalabbhatīti samanusāsati ‘‘yo’’iccādinā. Saddasatthe byākaraṇe kismiñci ‘‘idameve’’ti niyamābhāvā kusalo cheko nighaṇṭumhi abhidhānasatthe ca chandasi vuttijātippapañcapakāsakachandovicitisatthe ca alaṅkatisu alaṅkārasatthe ca kusalo na kevalaṃ saddasattheyeva, atha ca pana niccamanavarataṃ divā ca ratto ca kato abhiyogo vāyāmo racanāvisaye yassa soyaṃ kavittavikalopi bandhakaraṇasaṅkhātakaviguṇaparihīnopi kavīsu kaviguṇopetesu saṅkhyaṃ gaṇanaṃ ogayha paṭilabhitvā amandarūpaṃ atibahuṃ kittiṃ parisuddhabandharacanālakkhaṇaṃ tappabhavaṃ khyātaṃ vindati paṭilabhatevāti. १६३. इतर ग्रंथांच्या अभ्यासाने निर्माण झालेल्या संस्कारांच्या (वासना) आणि त्यासंबंधीच्या प्रतिभेच्या अभावी देखील, केवळ श्रवण (बहुश्रुतता) आणि सततच्या अभ्यासाच्या (अभियोग) बळावर कवित्व आणि त्या अनुषंगाने येणारी कीर्ती प्राप्त होते, असा उपदेश 'यो' इत्यादी शब्दांनी केला आहे. शब्दशास्त्रामध्ये म्हणजेच व्याकरणात 'हेच असावे' असा कोणताही नियम नसल्यामुळे, जो कुशल आणि चतुर आहे, जो निघंटूमध्ये (अभिधानशास्त्रात), छंदशास्त्रामध्ये (वृत्त आणि जातींच्या विस्ताराचा प्रकाश करणाऱ्या छंदोविचिती शास्त्रामध्ये) आणि अलंकारांमध्ये (अलंकारशास्त्रामध्ये) कुशल आहे—केवळ शब्दशास्त्रामध्येच नव्हे; तर ज्याने दिवस-रात्र निरंतर रचना करण्याच्या बाबतीत अभ्यास (अभियोग) आणि प्रयत्न केला आहे, तो स्वतः कवित्वाचा अभाव असलेला असला तरी, किंवा काव्यरचना करण्याच्या गुणांनी रहित असला तरी, कविगुणांनी युक्त असलेल्या कवींच्या समूहात गणना प्राप्त करून, अत्यंत विपुल अशी कीर्ती, जी शुद्ध रचनाशैलीचे लक्षण आहे आणि त्यापासून उत्पन्न होणारी प्रसिद्धी प्राप्त करतोच. Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ अशा प्रकारे महासामी नावाच्या सुबोधालंकारात... Subodhālaṅkāraṭīkāyaṃ सुबोधालंकारटीकेमध्ये Guṇāvabodhaparicchedo tatiyo. गुणबोध नावाचा तिसरा परिच्छेद समाप्त. 163. Idāni uddesakkamena saddālaṅkāre niddisitvā byākaraṇanighaṇṭuchandoparivārite imasmiṃ nirantarābhiyogo ihalokiyādimahantayasassa kāraṇamiti sissānamanusāsanto ‘‘yo saddasatthakusalo’’ccādimāha. Yo theranavamajjhimesu koci saddasatthakusalo saddānusāsanabyākaraṇavisaye pakatipaccayādivibhāgakappanāya cheko nighaṇṭuchandoalaṅkatīsu abhidhānachandoalaṅkārasatthesupi kusalo taṃtaṃvibhāgabuddhīnaṃ paṭipādanena cheko niccakatābhiyogo dhāraṇamanasikāravasena niccaṃ katussāho hoti. So ayaṃ appamādī kavittavikalopi pakatisiddhakabbaracanaguṇarahitopi kavīsu saṅkhyaṃ kabbakattūsu gaṇanaṃ ogayha kabbakaraṇaṭīkākaraṇādipakārena ogāhetvā taṃ gaṇanaṃ pāpuṇitvā [Pg.182] amandarūpaṃ anappakasabhāvaṃ atibahuṃ kittiṃ niddosaṃ sattharacanalakkhaṇaṃ puññasañcayaṃ, tappabhavaṃ pasiddhiṃ vā vindati labhatevāti. Yathāvuttasatthesu abhiyogo bandhassa ekantakāraṇameva. Vuttaṃ hi– १६३. आता उद्देशक्रमानुसार शब्दालंकारांचे निर्देश करून, व्याकरण, निघंटू आणि छंदाने वेढलेल्या या शास्त्रामध्ये निरंतर अभ्यास करणे हे इहलोकातील महान यशाचे कारण आहे, असा शिष्यांना उपदेश करताना 'यो सद्दसत्थकुसलो' (जो शब्दशास्त्रात कुशल आहे) इत्यादी गाथा म्हटली आहे. जो थेर (स्थवीर), नव किंवा मध्यम भिक्खूंपैकी कोणीही शब्दशास्त्रात कुशल असेल, शब्दशासनाच्या (व्याकरणाच्या) विषयात प्रकृती-प्रत्यय इत्यादी विभागांच्या कल्पनेत चतुर असेल, निघंटू, छंद आणि अलंकारांमध्ये म्हणजेच अभिधान, छंद आणि अलंकारशास्त्रामध्येही कुशल असेल, त्या त्या विभागांच्या बुद्धीचे प्रतिपादन करण्यात चतुर असेल, आणि धारणा व मनसिकाच्या (मनन) बळावर निरंतर अभ्यास करणारा व नेहमी उत्साही असणारा असेल; तो हा अप्रमादी (जागरूक) पुरुष स्वतः कवित्वाचा अभाव असलेला असला तरी, किंवा नैसर्गिक काव्यरचना करण्याच्या गुणांनी रहित असला तरी, कवींच्या (काव्यकर्त्यांच्या) समूहात गणना प्राप्त करून, काव्यरचना आणि टीकालेखन इत्यादी प्रकारे त्यात प्रवेश करून, ती गणना प्राप्त करतो आणि अत्यंत विपुल अशी कीर्ती, जी निर्दोष शास्त्ररचनेचे लक्षण आहे, पुण्याचा संचय आणि त्यापासून उत्पन्न होणारी प्रसिद्धी प्राप्त करतोच. वर सांगितलेल्या शास्त्रांमधील अभ्यास हा काव्यरचनेचे एकमेव कारण आहे. कारण असे म्हटले आहे की– ‘‘Sābhāvikī ca paṭibhā,Sutañca bahunimmalaṃ; Amando cābhiyogo’yaṃ,Hetu hoti’ha bandhane’’ti. 'स्वाभाविक प्रतिभा, अत्यंत निर्मळ बहुश्रुतता (श्रुत) आणि तीव्र अभ्यास (अभियोग), हेच येथे काव्यरचनेचे (बंधनाचे) कारण ठरतात.' Tattha sābhāvikī sabhāvasiddhā paṭibhā ca paññā ca bahu nimmalaṃ anappakaṃ nijjaṭaṃ sutañca amando abhiyogo ca anappako abhyāso ceti ayameso sabbopi iha bandhane imissaṃ kabbaracanāyaṃ hetu hoti kāraṇaṃ bhavatīti. Sadde sāsati ettha etenāti imasmiṃ atthe tappaccayañca tassa thādesañca katvā saddasatthanti ñātabbaṃ, saddasatthe kusaloti ca, nighaṇṭu ca chando ca alaṅkati alaṅkārañceti ca viggaho, ettha alaṅkatisaddo satthāpekkhāya napuṃsako hoti, niccaṃ kato abhiyogo asseti ca, kavino bhāvoti ca, tena vikaloti ca, amandaṃ rūpaṃ sabhāvo yasseti ca vākyaṃ. त्यात 'स्वाभाविक' म्हणजे स्वभावसिद्ध प्रतिभा आणि प्रज्ञा; 'अत्यंत निर्मळ' म्हणजे विपुल आणि दोषरहित बहुश्रुतता; आणि 'तीव्र अभ्यास' म्हणजे निरंतर केलेला सराव. हे सर्व मिळून येथे 'बंधनात' म्हणजेच या काव्यरचनेत हेतू किंवा कारण ठरतात. 'सद्दे सासति एत्थ एतेnaति' (ज्याद्वारे शब्दांचे शासन केले जाते) या अर्थाने प्रत्यय लावून आणि त्याचा 'था' आदेश करून 'सद्दसत्थ' (शब्दशास्त्र) असे जाणावे. 'शब्दशास्त्रात कुशल' (सद्दसत्थे कुसलो) आणि 'निघंटू, छंद आणि अलंकार' असा विग्रह करावा. येथे 'अलंकार' हा शब्द शास्त्राच्या अपेक्षेने नपुंसकलिंगी होतो. 'ज्याने निरंतर अभ्यास केला आहे तो' आणि 'कवीचा भाव (कवित्व)' आणि 'त्याने रहित असलेला (विकल)' आणि 'ज्याचा स्वभाव मंद नाही (अमंद रूप)' असे हे वाक्य आहे. Iti subodhālaṅkāranissaye अशा प्रकारे सुबोधालंकार निश्रयात... Tatiyo paricchedo. तिसरा परिच्छेद समाप्त. 4. Atthālaṅkārāvabodhapariccheda ४. अर्थालंकारबोध परिच्छेद 164. १६४. Atthālaṅkārasahitā, saguṇā bandhapaddhati; Accantakantā kantāva, vuccantete tato’dhunā. अर्थालंकाराने युक्त आणि गुणांनी संपन्न असलेली काव्यरचना (बंधपद्धती), अत्यंत प्रिय पत्नीप्रमाणे अत्यंत सुंदर वाटते; म्हणून आता त्यांचे वर्णन केले जात आहे. 164. Evaṃ [Pg.183] saddālaṅkāre paricchijja sampatyatthālaṅkāraṃ bodhayitumāha ‘‘atthālaṅkāra’’iccādi. Saguṇā yathāvuttehi pasādādīhi saddaguṇehi sahitā bandhapaddhati kabbaracanaṃ. Alaṅkarīyati kantiṃ nīyati bandho etehi sarīramiva hārādīhīti alaṅkārā, tehi atthālaṅkārehi jātyādilakkhaṇehi sahitā saṃyuttā satī saguṇā patibbatādiguṇopetā atthena dhanena alaṅkārena ābharaṇena sahitā yuttā kantāva aṅganā viya. Yato accantakantā atisayaramaṇīyā siyā, tato tena kāraṇena ye atthālaṅkārā avasaraṃ pattā, te adhunā idāni vuccante kathīyanti. १६४. अशा प्रकारे शब्दालंकारांचे वर्गीकरण करून, आता अर्थालंकाराचा बोध करून देण्यासाठी 'अर्थालंकार' इत्यादी गाथा म्हटली आहे. 'सगुणा' म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रसाद इत्यादी शब्दगुणांनी युक्त असलेली 'बंधपद्धती' म्हणजेच काव्यरचना. ज्यांच्याद्वारे काव्याची शोभा वाढवली जाते, जसे हारादी अलंकारांनी शरीराची शोभा वाढवली जाते, त्यांना 'अलंकार' म्हणतात. त्या जाती इत्यादी लक्षणांनी युक्त असलेल्या अर्थालंकारांनी युक्त असलेली काव्यरचना, जशी पतीव्रता इत्यादी गुणांनी युक्त आणि धन (अर्थ) व आभूषणांनी (अलंकारांनी) नटलेली एखादी प्रिय स्त्री (कांता) असते, त्याप्रमाणे अत्यंत रमणीय (अत्यंत कांत) असते. म्हणून, त्या कारणाने जे अर्थालंकार येथे प्रस्तुत आहेत, ते आता सांगितले जात आहेत. 164. Evaṃ saddālaṅkāravibhāgaṃ dassetvā idāni tannissayaṃyeva atthālaṅkārabandhamārabhanto ‘‘atthālaṅkāri’’ccādimāha. Saguṇā yathāvuttapasādādisaddaguṇayuttā bandhapaddhati pajjagajjādipabhedā racanāvali atthālaṅkārasahitā sabhāvavuttivaṅkavuttisaṅkhātena atthālaṅkārena saṃyuttā saguṇā atthālaṅkārasahitā kantā iva patibbatādīhi guṇehi yuttā suvaṇṇarajatamaṇimuttādidhanehi gīveyyakaṭakanūpurādīhi ābharaṇehi ca yuttā aṅganāva accantakantā yato atisayena ramaṇīyā, tato tasmā te atthālaṅkārā adhunā dāni vuccante. Alaṅkaronti bandhaṃ sarīraṃ vā etehīti ca, atthassa alaṅkārāti ca, tehi sahitāti ca, guṇehi saha vattatīti ca, bandhassa paddhatīti ca, accantaṃ atisayena kantāti ca viggaho. १६४. अशा प्रकारे शब्दालंकारांचे वर्गीकरण दाखवून, आता त्यावरच आधारित अर्थालंकारांच्या रचनेचा प्रारंभ करताना 'अर्थालंकार' इत्यादी गाथा म्हटली आहे. 'सगुणा' म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रसाद इत्यादी शब्दगुणांनी युक्त असलेली 'बंधपद्धती' म्हणजेच पद्य-गद्य इत्यादी प्रकारची रचनामालिका. ती 'अर्थालंकाराने युक्त' म्हणजे स्वभावोक्ती आणि वक्रोक्ती नावाच्या अर्थालंकारांनी युक्त असते. जशी पतीव्रता इत्यादी गुणांनी युक्त आणि सोने, चांदी, मणी, मोती इत्यादी धनाने तसेच कंठाभरण, कडे, नूपुर इत्यादी आभूषणांनी नटलेली स्त्री अत्यंत रमणीय असते, त्याचप्रमाणे ही रचना अत्यंत सुंदर असते. म्हणून, ते अर्थालंकार आता सांगितले जात आहेत. 'ज्यांच्याद्वारे काव्याची किंवा शरीराची शोभा वाढवली जाते ते अलंकार', 'अर्थाचे अलंकार', 'त्यांनी युक्त', 'गुणांसह वर्तमान असणारी', 'काव्याची पद्धती' आणि 'अत्यंत रमणीय' असा हा विग्रह आहे. 165. १६५. Sabhāvavaṅkavuttīnaṃ, bhedā dvidhā alaṃkriyā; Paṭhamā tattha vatthūnaṃ, nānāvatthāvibhāvinī. स्वभावोक्ती आणि वक्रोक्ती या भेदांमुळे अलंकार दोन प्रकारचे आहेत. त्यातील पहिला (स्वभावोक्ती) हा वस्तूंच्या विविध अवस्थांचे प्रकटीकरण करणारा आहे. 165. Katippabhedā te iccāha ‘‘sabhāva’’iccādi. Sabhāvavutti vaṅkavuttīti imesaṃ bhedā pabhedena alaṃkriyā atthālaṅkārādvidhādvippakārā. [Pg.185] Tesu sabhāvavutti kīdisīti āha ‘‘paṭhamā’’tiādi. Tattha tāsu paṭhamā sabhāvavutti vatthūnaṃ padatthānaṃ jātiguṇakriyādabbasabhāvānaṃ nānā vicittā, na dvekāva avatthā avasarā vibhāvinī pakāsikā viññeyyā. Jātyādīnaṃ padatthānaṃ yathāsabhāvamanekappakāraṃ sammadeva vivarantī sabhāvaṃ padatthānaṃ vicittaṃ vadatīti sabhāvavutti nāmāti adhippāyo, sāva jātiyā padatthasarūpassa tathātathāpaṭipādakattena vuttiyā jātipi vuccati. १६५. ते किती प्रकारचे आहेत, हे सांगताना 'स्वभाव' इत्यादी गाथा म्हटली आहे. स्वभावोक्ती (स्वभाववृत्ती) आणि वक्रोक्ती (वक्रवृत्ती) या भेदांमुळे अलंकार म्हणजेच अर्थालंकार दोन प्रकारचे आहेत. त्यापैकी स्वभावोक्ती कशी आहे, हे सांगताना 'पठमा' (पहिली) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये पहिली स्वभावोक्ती म्हणजे वस्तूंच्या (पदार्थांच्या) जाती, गुण, क्रिया आणि द्रव्याच्या स्वभावाची विविध आणि विचित्र अवस्था प्रकट करणारी आहे, असे जाणावे. जाती इत्यादी पदार्थांच्या स्वाभाविक स्वरूपाचे अनेक प्रकारे योग्य प्रकारे वर्णन करून, पदार्थांच्या विचित्र स्वभावाचे कथन करते म्हणून तिला 'स्वभाववृत्ती' (स्वभावोक्ती) असे म्हणतात, असा अभिप्राय आहे. तीच जातीच्या द्वारे पदार्थाच्या स्वरूपाचे तशा प्रकारे प्रतिपादन करत असल्यामुळे तिला 'जाती' असेही म्हटले जाते. 165. Pasatthālaṅkārā pabhedato ettakāti dassento ‘‘sabhāvi’’ccādimāha. Alaṃkriyā atthālaṅkārā sabhāvavaṅkavuttīnaṃ bhedā pabhedato dvidhā dvippakārā honti. Tattha tāsudvīsu paṭhamā sabhāvavutti vatthūnaṃ jātiguṇakriyādabbalakkhaṇānaṃ padatthānaṃ nānāvatthāvibhāvinī anekappakārassa pakāsinī hoti. Ettha jātyādīnaṃ padatthānaṃ anekappakārasabhāvapakāsinī sabhāvavutti nāma. Esāva jāti guṇādicatubbidhapadatthānaṃ sarūpasaṅkhātajātiyā tehi ākārehi paṭipādanato upacārato jāti nāma hoti. Jātyādipadatthānaṃyeva yathāsabhāvaṃ hitvā vatthuparikappitaatisayopamārūpakādisarūpasaṅkhātaṃ vaṅkasabhāvaṃ pakāsentī vaṅkavutti nāma. Yabhāvo ca vaṅko cāti ca, tesaṃ vuttīti ca, alaṃkaronti etāhīti ca, nānā anekā ca sā avatthā cāti ca vākyaṃ. १६५. प्रशस्त अलंकारांचे प्रभेदानुसार इतके प्रकार आहेत हे दर्शविताना 'स्वभावी' इत्यादी म्हटले आहे. अलंकार म्हणजेच अर्थालंकार हे स्वभाववृत्ती आणि वक्रवृत्ती या भेदांमुळे प्रभेदानुसार दोन प्रकारचे असतात. त्या दोन्हीमध्ये पहिली 'स्वभाववृत्ती' ही वस्तूंच्या जाती, गुण, क्रिया आणि द्रव्य या लक्षणांच्या पदार्थांच्या विविध अवस्थांचे प्रकटीकरण करणारी, म्हणजेच अनेक प्रकारांना प्रकाशित करणारी असते. येथे जाती इत्यादी पदार्थांच्या अनेक प्रकारच्या स्वभावाला प्रकाशित करणारी ती 'स्वभाववृत्ती' होय. हीच जाती, गुण इत्यादी चार प्रकारच्या पदार्थांच्या स्वरूपसंज्ञक जातीच्या त्या त्या आकारांनी प्रतिपादन केल्यामुळे उपचाराने 'जाती' या नावाने ओळखली जाते. जाती इत्यादी पदार्थांचाच यथास्वभाव सोडून, वस्तूच्या कल्पनेने सिद्ध झालेल्या अतिशयोक्ती, उपमा, रूपक इत्यादी स्वरूपसंज्ञक वक्र स्वभावाला प्रकाशित करणारी ती 'वक्रवृत्ती' होय. 'जो भाव आहे आणि जो वक्र आहे', 'त्यांची वृत्ती' आणि 'ज्यांच्याद्वारे अलंकारित केले जाते' आणि 'ती विविध व अनेक अवस्था आहे' असे हे वाक्य आहे. Yathā – जसे की – 166. १६६. Līlāvikantisubhago,Disāthiravilokano; Bodhisattaṅkuro bhāsaṃ,Viroci vācamāsabhiṃ. लीलायुक्त विलासाने सुशोभित, दिशांकडे स्थिर दृष्टीने पाहणारे, ते बोधिसत्त्व अंकुर (बाळ बोधिसत्त्व) गर्जनायुक्त (उत्कृष्ट) वाणी बोलत शोभून दिसले. 166. ‘‘Yathe’’ti taṃ udāharati. Līlāya vilāsena vihitāya vikantiyā gamanena sattapadavītihārasaṅkhātena subhago sundaro disāsu dasasu thiramacalaṃ vilokanaṃ yassa so bodhisattaṅkuro tadahujāto mahābodhisatto āsabhiṃ vācaṃ ‘‘aggohamasmī’’tiādikamuttamaṃ nibbhayavacanaṃ bhāsaṃ vadanto viroci visesena ramaṇīyattaṃ patto. Ayaṃ sabhāvavutti. Evaṃ jātisabhāvavutyādayopi parikappanīyā. १६६. 'जसे की' या शब्दाने त्याचे उदाहरण देतात. लीलेने म्हणजेच विलासाने केलेल्या गतीने, सात पावले चालण्याने सुशोभित व सुंदर, दहा दिशांमध्ये स्थिर व अचल दृष्टी असणारे ते बोधिसत्त्व अंकुर, म्हणजेच त्या दिवशी जन्मलेले महाबोधिसत्त्व, 'मी सर्वश्रेष्ठ आहे' इत्यादी उत्तम व निर्भय अशी 'आसभी' (श्रेष्ठ) वाणी बोलत विशेष रूपाने शोभून दिसले (रमणीयतेला प्राप्त झाले). ही स्वभाववृत्ती आहे. याचप्रमाणे जाती-स्वभाववृत्ती इत्यादींचीही कल्पना करावी. 166. Idāni sabhāvavuttiyā udāharaṇaṃ āha ‘‘yathā – līlāvikanti’’ccādi. Līlāvikantisubhago vilāsagamanena sattapadavītihārena sundaro disāthiravilokano dasadisāsu acalaolokano bodhisattaṅkuro mahābodhisattaṅkuro āsabhiṃ vācaṃ ‘‘aggohamasmī’’tiādinā abhītavacanaṃ bhāsaṃ vadanto viroci asobhīti. Iha bodhisattasaṅkhātassa dabbassa līlāvikantidisāthiravilokanavaconicchāraṇasaṅkhatānaṃ avatthānaṃ pakāsitattā dabbasabhāvavuttīti ñātabbā. Esāyeva dabbagatagatyādivicitrasarūpaṃ alaṅkaraṇato alaṅkāro nāma, dabbagatagatyādayo pana alaṃkiriyamānattā alaṃkiriyā nāma. Jātiguṇakriyāsabhāvavuttiyopi evameva daṭṭhabbā. Līlāya yuttā vikantīti ca, tāya subhagoti ca, disāsu thiraṃ vilokanaṃ yasseti ca, bodhiyā paññāya sattoti ca, soyeva aṅkuroti ca, usabhassa bhāvoti ca vākyaṃ. Usabhassa bhāvasaṅkhātā akampanīyā ṭhiti āsabhaṃ nāma, akampabhāvato tena samāpi vācā upacārato āsabhī nāma hoti. १६६. आता स्वभाववृत्तीचे उदाहरण 'जसे – लीलाविकंती' इत्यादीद्वारे सांगतात. लीलायुक्त विलासाने सुशोभित म्हणजेच विलासपूर्ण गतीने सात पावले चालण्याने सुंदर, दिशांकडे स्थिर दृष्टीने पाहणारे म्हणजेच दहा दिशांमध्ये अचल दृष्टी असणारे, बोधिसत्त्व अंकुर म्हणजेच महाबोधिसत्त्व अंकुर, 'मी सर्वश्रेष्ठ आहे' इत्यादी अभय वाणी बोलत शोभून दिसले. येथे बोधिसत्त्व नावाच्या द्रव्याच्या लीलायुक्त गमन, दिशांकडे स्थिर दृष्टी आणि वाणीचा उच्चार या अवस्थांचे प्रकटीकरण केल्यामुळे ही 'द्रव्यस्वभाववृत्ती' आहे असे समजावे. हीच द्रव्याच्या गती इत्यादी विचित्र स्वरूपाला अलंकृत करत असल्यामुळे 'अलंकार' या नावाने ओळखली जाते, आणि द्रव्याची गती इत्यादी अलंकृत होत असल्यामुळे त्यांना 'अलंकरणीय' म्हटले जाते. जाती, गुण आणि क्रिया यांच्या स्वभाववृत्ती देखील याचप्रमाणे समजाव्यात. 'लीलेने युक्त गती', 'तिच्यामुळे सुशोभित', 'दिशांमध्ये स्थिर दृष्टी आहे ज्याची तो', 'बोधी म्हणजेच प्रज्ञेने युक्त सत्त्व', 'तोच अंकुर', 'ऋषभाचा भाव' असे हे वाक्य आहे. ऋषभाच्या भावासारखी अकंपनीय (अचल) स्थिती म्हणजे 'आसभ' होय, आणि अकंप भावामुळे तिच्याशी समान असलेली वाणी उपचाराने 'आसभी' (निर्भय वाणी) म्हटली जाते. 167. १६७. Vutti vatthusabhāvassa, yā’ññathā sā parābhave; Tassā’nantavikappattā, hoti bījopadassanaṃ. वस्तूच्या स्वभावाचे जे वर्णन असते, त्याहून जे वेगळे असते ते दुसऱ्या (वक्रवृत्ती) मध्ये असते. तिचे अनंत प्रकार असल्यामुळे, येथे केवळ बीजाचे (मूलभूत तत्त्वाचे) दर्शन घडवले आहे. 167. Dutiyamāha [Pg.186] ‘‘vutti’’ccādinā. Vatthuno jātyādirūpassa padatthassa sabhāvo yassaṃ avatthāyaṃ yādisaṃ rūpaṃ tassa aññathābhāvena tassa rūpassa tathetaṃ dabbāpanena vutti vacanaṃ. Parā bhave aññā vaṅkavutti nāma siyā. Kiṃ sā sākallena vattuṃ sakkāti āha ‘‘tassā’’iccādi. Tassā vaṅkavuttiyā anantavikappattā aparimitabhedakattā bījassa kāraṇattā sakalabyattibyāpisāmaññarūpassa yato pare vicittālaṅkārā pasavanti, upadassanaṃ kathanaṃ hoti niravasesābhidhānassa kenāpyasakkuṇeyyattā. १६७. दुसऱ्या प्रकाराविषयी 'वृत्ती' इत्यादीद्वारे सांगतात. वस्तूच्या जाती इत्यादी रूपाच्या पदार्थाचा स्वभाव ज्या अवस्थेत ज्या रूपाचा असतो, त्याच्या अन्यथाभावाने (वेगळ्या रूपाने) त्या रूपाचे तेथे प्रतिपादन करणे म्हणजे वृत्ती किंवा वचन होय. 'दुसऱ्या प्रकारात' म्हणजे दुसरी 'वक्रवृत्ती' होय. ती संपूर्णपणे सांगणे शक्य आहे का? यावर 'तिचे' इत्यादी म्हणतात. त्या वक्रवृत्तीचे अनंत प्रकार असल्यामुळे, म्हणजेच अमर्याद भेद असल्यामुळे, आणि बीज हे कारण असल्यामुळे, ज्या सामान्य रूपापासून पुढे विविध अलंकार निर्माण होतात, त्याचे केवळ 'उपदर्शन' म्हणजेच कथन केले आहे; कारण तिचे पूर्णपणे वर्णन करणे कोणालाही शक्य नाही. 167. Idāni vaṅkavuttiṃ dasseti ‘‘vutti’’ccādinā. Vatthusabhāvassa jātyādipadatthasambandhino tāsu tāsu avatthāsu yo sabhāvo vijjati, tassa sabhāvassa aññathā vijjamānākāraṃ hitvā vattuparikappitena atisayaupamārūpakādiaññapakārena yā vutti yaṃ kathanaṃ atthi, sā parābhave sabhāvavuttito aññā vaṅkavutti nāma siyā. Tassā vaṅkavuttiyā anantavikappattā appamāṇapakkhattā kathanena parisamāpetuṃ asakkuṇeyyattā nayato tassa anantapakkhassa pariggahaṇatthaṃ bījopadassanaṃ kāraṇamattassa nidassanaṃ hoti. Vakkhamānabhedato ekamekampi attanā sadisaṃ anantabhedapariggahajānanatthaṃ pahotīti adhippāyo. Vatthūnaṃ sabhāvoti ca, anantā vikappā yassa sabhāvasseti ca, tassa bhāvoti ca, bījassa upadassananti ca viggaho. १६७. आता 'वृत्ती' इत्यादीद्वारे वक्रवृत्ती दर्शवितात. वस्तूच्या स्वभावाच्या, म्हणजेच जाती इत्यादी पदार्थांशी संबंधित वेगवेगळ्या अवस्थांमध्ये जो स्वभाव असतो, त्या स्वभावाचा प्रत्यक्ष विद्यमान आकार सोडून, वस्तूच्या कल्पनेने अतिशयोक्ती, उपमा, रूपक इत्यादी दुसऱ्या प्रकारे जे वर्णन (वृत्ती) केले जाते, ती दुसऱ्या प्रकारात म्हणजेच स्वभाववृत्तीपेक्षा भिन्न असलेली 'वक्रवृत्ती' होय. त्या वक्रवृत्तीचे अनंत प्रकार असल्यामुळे, म्हणजेच अमर्याद भेद असल्यामुळे, कथनाने ती पूर्ण करणे अशक्य असल्याने, त्या अनंत पक्षांचे ग्रहण करण्यासाठी 'बीजोपदर्शन' म्हणजेच केवळ कारणाचे दिग्दर्शन केले आहे. पुढे सांगण्यात येणाऱ्या भेदांपैकी प्रत्येक भेद देखील स्वतःसारख्या अनंत भेदांचे ग्रहण समजण्यासाठी पुरेसा आहे, असा याचा अभिप्राय आहे. 'वस्तूंचा स्वभाव', 'ज्या स्वभावाचे अनंत प्रकार आहेत तो', 'त्याचा भाव' आणि 'बीजाचे उपदर्शन' असा हा विग्रह आहे. Vaṅkavuttiatthālaṅkārauddesavaṇṇanā वक्रवृत्ती अर्थालंकार उद्देश वर्णन 168. १६८. Tatthā’tisayaupamā-Rūpakāvuttidīpakaṃ; Akkhepo’tthantaranyāso,Byatireko vibhāvanā. त्यामध्ये अतिशयोक्ती, उपमा, रूपक, आवृत्ती, दीपक, आक्षेप, अर्थान्तरन्यास, व्यतिरेक, विभावना, 169. १६९. Hetukkamo [Pg.187] piyataraṃ, samāsaparikappanā; Samāhitaṃ pariyāya-vuttibyājopavaṇṇanaṃ. हेतू, क्रम, प्रियतर, समासोक्ती (समास), परिकल्पना, समाहित, पर्यायोक्ती (पर्यायवृत्ती), व्याजोक्ती (व्याजवर्णन), 170. १७०. Visesa ruḷhāhaṅkārā,Sileso tulyayogitā; Nidassanaṃ mahantattaṃ,Vañcanā’ppakatatthuti. विशेष, रूळ्हाहंकार, अहंकार, श्लेष, तुल्ययोगिता, निदर्शना, महत्ता (महंतत्व), वंचना, अप्रस्तुतप्रशंसा (अप्रकृतस्तुती), 171. १७१. Ekāvali aññamaññaṃ, sahavutti virodhitā; Parivuttibbhamobhāvo, missa’māsī rasī iti. एकावळी, अन्योन्य, सहवृत्ती, विरोध, परिवृत्ती, भ्रम, भाव, संसृष्टी (मिश्र), आशिष आणि रसी (रसवत्) हे आहेत. 172. १७२. Ete bhedā samuddiṭṭhā, bhāvo jīvitamuccate; Vaṅkavuttīsu poseti, sileso tu siriṃ paraṃ. हे भेद सांगितले आहेत. 'भाव' हा काव्याचा प्राण (जीवित) म्हटला जातो. वक्रवृत्तींमध्ये श्लेष हा अत्यंत शोभा (सौंदर्य) वाढवतो. 168-172. Yathoddesaṃ niddisitukāmo uddisati ‘‘tatthe’’ccādi. Tatthāti tassaṃ vaṅkavuttiyaṃ ‘‘ete bhedā samuddiṭṭhā’’ti iminā sambandho. Samuddiṭṭhāti saṅkhepanayena vuttā. Atisayo upamā rūpakaṃ āvutti dīpakañca, samāso samāsavutti parikappanā ca, viseso ruḷhāhaṅkāro ca, jīvitamuccateti tadabhāve bandhassa chavasseva heyyattā vuttaṃ, sileso tu vaṅkavuttīsu sabhāvavuttiṃ hitvā vatthusabhāvato aññathā yathā tathā parikappanarūpāsu atisayādīsu vuttīsu paraṃ siriṃ kantiṃ poseti taṃ pūreti āvahatīti. १६८-१७२. उद्देशानुसार (क्रमानुसार) निर्देश करण्याची इच्छा असणारे 'तेथे' इत्यादीद्वारे उद्देश करतात. 'तेथे' म्हणजे त्या वक्रवृत्तीमध्ये, याचा 'हे भेद सांगितले आहेत' याच्याशी संबंध आहे. 'सांगितले आहेत' म्हणजे संक्षेप रूपाने सांगितले आहेत. अतिशयोक्ती, उपमा, रूपक, आवृत्ती आणि दीपक; समास म्हणजेच समासोक्ती आणि परिकल्पना; विशेष, रूळ्हाहंकार आणि अहंकार; 'प्राण (जीवित) म्हटले जाते' कारण त्याच्या अभावी काव्यरचना ही प्रेतासारखी त्याज्य ठरते म्हणून असे म्हटले आहे. श्लेष हा वक्रवृत्तींमध्ये स्वभाववृत्ती सोडून वस्तूच्या स्वभावापेक्षा वेगळ्या प्रकारे जशी कल्पना केली जाते अशा अतिशयोक्ती इत्यादी वृत्तींमध्ये अत्यंत शोभा म्हणजेच कांती वाढवतो, ती पूर्ण करतो किंवा प्राप्त करून देतो. 168-172. Bhedavantānaṃ padatthānaṃ sabhāvakathanaṃ uddesakkamena pākaṭaṃ hotīti vattamānehi alaṅkārehi uddisanto ‘‘tatthātisaya…pe… rasī’’ti gāthācatukkamāha. Tattha tatthāti tissaṃ vaṅkavuttiyaṃ iti evaṃ ete pañcatiṃsa bhedā samuddiṭṭhā saṅkhepena vuttāti. Etesaṃ pana padānaṃ attho niddese āvibhavissati. Iminā bhāvo ca sileso ca atippasatthoti dīpeti. Bhāvo bhāvālaṅkāro jīvitaṃ bandhassa pāṇabhūtoti vuccate, [Pg.188] bhāvarahitassa bandhassa chavasarīrassa viya anupādeyyattā, sileso tu silesālaṅkāro pana vaṅkavuttīsu atisayopamādivaṅkavuttīsu paramukkaṃsabhūtaṃ siriṃ sobhaṃ poseti pūreti. १६८-१७२. भेदयुक्त पदार्थांचे स्वभावकथन उद्देशक्रमाने स्पष्ट होते, हे सध्याच्या अलंकारांद्वारे दर्शविताना 'तत्रातिशय...पे... रसी' ही चार गाथांची मालिका (गाथाचतुष्क) सांगितली आहे. तेथे 'तत्र' म्हणजे त्या वक्रवृत्तीमध्ये, अशा प्रकारे हे पस्तीस भेद संक्षेपाने सांगितले आहेत. या पदांचा अर्थ निर्देशात (स्पष्टीकरणात) प्रकट होईल. याद्वारे 'भाव' आणि 'श्लेष' हे अत्यंत प्रशंसनीय आहेत हे दर्शविले आहे. 'भाव' म्हणजे भावालांकार हा काव्याचा (बंधाचा) प्राण किंवा जीवन मानला जातो, कारण भावरहित काव्य हे मृत शरीराप्रमाणे निरुपयोगी असते. तर 'श्लेष' म्हणजे श्लेषांकार हा वक्रवृत्तींमध्ये, विशेषतः अतिशयोक्ती आणि उपमा इत्यादी वक्रवृत्तींमध्ये परम उत्कर्षरूप शोभा किंवा सौंदर्य वाढवतो आणि पूर्ण करतो. Niddesavaṇṇanā निर्देशवर्णन 173. १७३. Pakāsikā visesassa,Siyā’tisayavutti yā; Lokātikkantavisayā,Lokiyāti ca sā dvidhā. जी वैशिष्ट्य प्रकट करणारी असते, ती 'अतिशयवृत्ती' (अतिशयोक्ती) होय. ती लोकातिक्रांतविषया (लोकोत्तर) आणि लौकिक अशी दोन प्रकारची असते. 173. Tatthātisayavuttīnaṃ tāva niddisanto āha ‘‘pakāsikā’’iccādi. Visesassa vatthugatassātimattassa pakāsikāyāti anuvaditvā sā atisayavutti siyāti vidhīyate, atisayassa vatthuno ukkaṃsassa paṭipādikā vutti atisayavutti. Sā ca duvidhāti āha ‘‘loka’’iccādi. Lokaṃ lokappatītiṃ atikkanto visayo gocaro yassā sā lokātikkantavisayā ca loke bhavā lokaṭhitimanatikkantattāti lokiyā cāti atisayavutti dvidhā dvippakārā bhavati. १७३. त्यामध्ये प्रथम अतिशयवृत्तीचा निर्देश करताना 'प्रकाशिका' इत्यादी म्हटले आहे. वस्तूमध्ये असलेल्या अतिशय वैशिष्ट्याला प्रकट करणारी, असा अनुवाद करून ती 'अतिशयवृत्ती' असावी असा नियम केला आहे. अतिशय वस्तूच्या उत्कर्षाचे प्रतिपादन करणारी वृत्ती म्हणजे अतिशयवृत्ती होय. ती दोन प्रकारची आहे हे सांगताना 'लोक' इत्यादी म्हटले आहे. लोकप्रसिद्धीचे उल्लंघन करणारा जिचा विषय किंवा गोचर आहे ती 'लोकातिक्रांतविषया' (लोकोत्तर) आणि लोकात असणारी, लोकस्थितीचे उल्लंघन न करणारी ती 'लौकिक' होय. अशा प्रकारे अतिशयवृत्ती दोन प्रकारची असते. 173. Idāni uddesakkamena atisayavuttiṃ dasseti ‘‘pakāsi’’ccādinā. Visesassa jātyādipadatthagataadhikavisesassa yā vutti pakāsikā, sā atisayavutti nāma siyā, sā atisayavutti lokātikkantavisayā ca jātyādipadatthānaṃ yathāsabhāvasaṅkhatalokaṭhityātikkantavisayattā lokātikkanta visayāti ca lokiyāti ca yathāvuttalokamanatikkamma pavattanato lokiyāti cevaṃ dvidhā dvippakārā honti. Vadatīti vutti, atisayassa vuttīti ca, lokaṃ atikkanto visayo etissāti ca, loke bhavāti ca viggaho. ‘‘Visesassa pakāsikā’’ti pasiddhaguṇānuvādena [Pg.189] sā atisayavutti siyāti apasiddhaṃ atisayavuttividhānaṃ karoti, yathā ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti. Anuvādakaanuvādanīyabhedo uparipyevameva daṭṭhabbo. १७३. आता उद्देशक्रमाने अतिशयवृत्ती दर्शविताना 'प्रकाशी' इत्यादी म्हटले आहे. जाती इत्यादी पदार्थांमधील अधिक वैशिष्ट्य प्रकट करणारी जी वृत्ती आहे, ती 'अतिशयवृत्ती' होय. ती अतिशयवृत्ती लोकातिक्रांतविषया (जाती इत्यादी पदार्थांच्या स्वाभाविक लोकस्थितीचे उल्लंघन करणारा विषय असल्यामुळे लोकातिक्रांतविषया) आणि लौकिक (पूर्वोक्त लोकाचे उल्लंघन न करता प्रवृत्त होणारी असल्यामुळे लौकिक) अशा दोन प्रकारची असते. 'जी बोलते (प्रतिपादन करते) ती वृत्ती', 'अतिशयाची वृत्ती', 'लोकाचे उल्लंघन करणारा जिचा विषय आहे ती' आणि 'लोकात असणारी' असा विग्रह आहे. 'वैशिष्ट्य प्रकट करणारी' या प्रसिद्ध गुणाच्या अनुवादाने ती 'अतिशयवृत्ती असावी' असे अप्रसिद्ध अतिशयवृत्तीचे विधान केले जाते, जसे की 'जो कुंडल परिधान केलेला आहे, तो देवदत्त आहे'. अनुवादक आणि अनुवाद्य यांमधील भेद पुढेही याच प्रकारे समजून घ्यावा. 174. १७४. Lokiyātisayasse’te,Bhedā ye jātiādayo; Paṭipādīyate tva’jja,Lokātikkantagocarā. लौकिक अतिशयाचे हे जे जाती इत्यादी भेद आहेत; परंतु आज (आता) लोकातिक्रांतगोचर (लोकोत्तर) अतिशयवृत्तीचे प्रतिपादन केले जात आहे. 174. Ayaṃ dvippakārā atisayavutti sabhāvavutyādīhi bhinnāti ce? Āha ‘‘loka’’iccādi. Jātiādayo yato padatthassa vicittaṃ sarūpaṃ vadatīti vicittasarūpapaṭipādikā sabhāvavuttipi alaṅkāro, alaṅkāriyaṃ tu vatthumattaṃ, tato sabhāvavutyādayo ye bhedā visesā, ete lokiyātisayassa bhedā, yathā sarīre yaṃ sahajaṃ sundarattaṃ, tassa posakāpi muttāvalippabhuti alaṅkāroti vuccati, evaṃ bandhepyalaṅkāriyavatthunimittaṃ dhammattaṃ yāya ukkaṃsīyati, sā ukkaṃsoti vuccati. Sā ca vutti alaṅkārasaddena vuccate. Sā pana atisayavuttiyeva. Tenevāha ‘‘lokiyātisayassete, bhedā ye jātiādayo’’ti. Yato evaṃ, tato lokātikkantavisayā ca visuṃ dassanīyāti āha ‘‘paṭī’’tiādi. Tusaddo bhede. Ajja tu idāni pana lokātikkantagocarā paṭipādīyateti sambandho. १७४. ही दोन प्रकारची अतिशयवृत्ती स्वभाववृत्ती इत्यादींपेक्षा भिन्न आहे का? यावर 'लोक' इत्यादी म्हटले आहे. जाती इत्यादी पदार्थांचे विचित्र (विविध) स्वरूप सांगणारी स्वभाववृत्ती देखील अलंकार आहे, तर अलंकार्य (ज्याला अलंकृत करायचे आहे) ती केवळ वस्तू आहे. म्हणून स्वभाववृत्ती इत्यादी जे भेद (विशेष) आहेत, ते लौकिक अतिशयाचे भेद आहेत. ज्याप्रमाणे शरीराचे जे सहज सौंदर्य असते, त्याचे पोषण करणारी मुक्ताहार (मोत्यांची माळ) इत्यादी देखील अलंकार म्हटले जातात, त्याचप्रमाणे काव्यातही अलंकार्य वस्तूच्या निमित्ताने ज्या धर्माचा उत्कर्ष केला जातो, त्याला उत्कर्ष म्हटले जाते. ती वृत्ती 'अलंकार' या शब्दाने ओळखली जाते. ती तर अतिशयवृत्तीच आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— 'लौकिक अतिशयाचे हे जे जाती इत्यादी भेद आहेत'. यामुळेच लोकातिक्रांतविषया अतिशयवृत्ती स्वतंत्रपणे दाखविली पाहिजे, म्हणून 'पटी' (प्रतिपाद्यते) इत्यादी म्हटले आहे. 'तु' हा शब्द भेदासाठी आहे. 'आज (आता) तर लोकातिक्रांतगोचर अतिशयवृत्तीचे प्रतिपादन केले जात आहे' असा संबंध आहे. 174. Idāni esā dvippakārāpi atisayavuttisabhāvavutyādīhi anaññāti dassetuṃ ‘‘lokiye’’ccādimāha. Jātiādayo jātiguṇādipadatthagatavicittasarūpassa pakāsanato nissayavohārena ‘‘jātyādayo’’ti niddiṭṭhā jātisabhāvavuttiguṇasabhāvavutyādayo ye bhedā [Pg.190] visesā, ete lokiyātisayassa lokiyātisayavuttiyāyeva bhedā avayavā. Tattha lokiyātisayavutti nāma jātisabhāvavuttiguṇasabhāvavutyādayoyevāti. Esāyeva vicitrarūpapaṭipādikā ukkaṃsāti ca vuccati. Evaṃ lokiyātisayavuttiyā ‘‘līlāvikantisubhago’’ti udāharaṇassa gamyamānattā vakkhamānaṃ paṭijānāti ‘‘paṭipādīyate’’ccādinā. Ajja tu idāni pana lokātikkantagocarā atisayavutti paṭipādīyate udāharaṇato nipphādīyati. Loke bhavoti ca, tassa atisayo ādhikkamiti ca vākyaṃ. १७४. आता ही दोन्ही प्रकारची अतिशयवृत्ती स्वभाववृत्ती इत्यादींपेक्षा भिन्न नाही, हे दर्शविण्यासाठी 'लोकीय' इत्यादी म्हटले आहे. जाती, गुण इत्यादी पदार्थांच्या विचित्र स्वरूपाचे प्रकाशन करत असल्यामुळे आश्रय व्यवहाराने 'जाती इत्यादी' असे निर्दिष्ट केलेले जाती-स्वभाववृत्ती, गुण-स्वभाववृत्ती इत्यादी जे भेद आहेत, ते लौकिक अतिशयाचे म्हणजेच लौकिक अतिशयवृत्तीचेच भेद (अवयव) आहेत. तेथे लौकिक अतिशयवृत्ती म्हणजे जाती-स्वभाववृत्ती, गुण-स्वभाववृत्ती इत्यादीच होत. हिलाच विचित्र रूपाचे प्रतिपादन करणारी 'उत्कर्ष' असेही म्हटले जाते. अशा प्रकारे लौकिक अतिशयवृत्तीचे 'लीलाविकान्तिसुभगो' हे उदाहरण समजले जात असल्यामुळे, पुढे सांगण्यात येणाऱ्या गोष्टीची प्रतिज्ञा 'प्रतिपाद्यते' इत्यादींद्वारे केली आहे. 'आज (आता) तर लोकातिक्रांतगोचर अतिशयवृत्तीचे प्रतिपादन केले जात आहे' म्हणजे उदाहरणाद्वारे सिद्ध केले जात आहे. 'लोकात असणारा' आणि 'त्याचा अतिशय म्हणजे आधिक्य' असे हे वाक्य आहे. 175. १७५. Pivanti dehakantī ye,Nettañjalipuṭena te; Nā’laṃ hantuṃ jine’saṃ tvaṃ,Taṇhaṃ taṇhāharopi kiṃ. हे जिन! जे लोक आपल्या नेत्ररूपी अंजलीपुटाने (डोळ्यांच्या द्रोणाने) आपल्या देहाची कांती (सौंदर्य) पितात, त्यांची तृष्णा (तहान किंवा लोभ) दूर करण्यास आपण तृष्णा नष्ट करणारे असूनही का समर्थ नाही? 175. Tamudāharati ‘‘pivanti’’ccādinā. Jina te dehakantī sarīrasobhāyo ye janā nettañjalipuṭena attano nayanadvandasaṅkhātena añjalipuṭena pivanti, esaṃ janānaṃ taṇhaṃ pipāsaṃ lobhameva vā harati anupatati. Taṇhāharopi samāno tvaṃ hantuṃ nivattituṃ kiṃ nālaṃ kasmā asamatthosi. Taṇhāharā nāma taṇhameva nudanti. Atra hanantāmapiha sampanudati lokaṭhitiṃ atikkamma dehakantiyā bahuttanadhammo vutto. १७५. तेच उदाहरणाने स्पष्ट करताना 'पिबन्ति' इत्यादी म्हटले आहे. हे जिन! आपल्या देहाची कांती म्हणजे शरीराची शोभा जे लोक नेत्ररूपी अंजलीपुटाने—म्हणजे आपल्या दोन्ही डोळ्यांच्या अंजलीपुटाने पितात, त्या लोकांची तृष्णा म्हणजे तहान किंवा लोभ आपण दूर करता. तृष्णा नष्ट करणारे असूनही आपण ती नष्ट करण्यास (निवृत्त करण्यास) का समर्थ नाही, म्हणजेच असमर्थ का आहात? तृष्णा नष्ट करणारे हे तृष्णेचेच निवारण करतात. येथे तृष्णा नष्ट करणाऱ्याचेही निवारण केले जात असल्यामुळे, लोकस्थितीचे उल्लंघन करून देहकांतीच्या विपुलतेचा धर्म सांगितला आहे. 175. Idāni paṭiññātānusārena paṭipādeti ‘‘pivanti’’ccādinā. Bho jina te tuyhaṃ dehakantī sarīrasobhāyo ye janā nettañjalipuṭena nettasaṅkhātena hatthapuṭena pivanti, esaṃ sādhujanānaṃ taṇhaṃ pipāsaṃ lobhameva [Pg.191] vā taṇhāharopi tvaṃ sabbesaṃ taṇhāvināsakopi hantuṃ nivāretuṃ kiṃ nālaṃ kasmā asamatthosīti. Ettha pivanaṃ nāma pipāsaṃ vinetīti lokasabhāvo. Taṇhaṃ hantuṃ nālamiti lokasabhāvamatikkantattho. Kantīnaṃ adhikapiyatā atisayadhammo, tassa vutti pana taṇhaṃ hantuṃ nālamiti lokātikkantaatthaṃ visayaṃ katvā pavatto hoti. Sā pana kathetumicchitaṃ kantīnaṃ adhikapiyataṃ taṇhāhanane asamatthaṃ vatvā dīpetīti vaṅkavutti nāma. Vuccamānānaṃ upamārūpakādīnampi vaṅkavuttitā icchitatthassa pakārantarena pakāsanatoyeva. Yathā nāma sarīrasahajaṃ pīnattādisundarattaṃ uddīpanākārena ṭhitā kaṭakauṇhīsahārādayo alaṅkārā nāma bhavanti, evaṃ bandhasarīrasaṅkhāte alaṅkaraṇīyavatthumhi vijjamānaatipiyatādimeva uddīpetvā alaṅkurumānā ‘‘taṇhāharosi tvaṃ esaṃ kantī pivantānaṃ taṇhaṃ hantuṃ nāla’’miti vācābhaṅgī alaṅkāro nāma. Alaṅkāriyaṃ nāma alaṅkātabbakantipiyatāya bahuttanti. Uttaripi alaṅkāraalaṅkāriyavibhāgo ca anurūpato yojanakkamo ca evameva daṭṭhabbo. Dehe kantīti ca, añjalīyeva puṭoti ca, nettāniyeva añjalipuṭoti ca, taṇhaṃ haratīti ca viggaho. १७५. आता प्रतिज्ञेनुसार (वचनानुसार) 'पिबन्ति' (पितात) इत्यादींद्वारे प्रतिपादन करतात. हे जिन! आपल्या देहकांतीला, शरीराच्या शोभेला जे लोक नेत्ररूप अंजलीपुटाने (डोळ्यांच्या ओंजळीने) पितात, त्या साधुजनांची तृष्णा (तहान) किंवा लोभ नष्ट करण्यास, सर्व तृष्णेचा विनाश करणारे असूनही आपण का समर्थ नाही? आपण का असमर्थ आहात? येथे 'पिणे' म्हणजे तहान शमवणे हा लोकस्वभाव (लौकिक नियम) आहे. 'तृष्णा नष्ट करण्यास असमर्थ असणे' हा लोकस्वभावाचे उल्लंघन करणारा (लोकोत्तर) अर्थ आहे. कांतीची (तेजाची) अतिशय प्रियता हा अतिशय धर्म आहे, आणि त्याची प्रवृत्ती 'तृष्णा नष्ट करण्यास असमर्थ असणे' या लोकोत्तर अर्थाला विषय करून प्रवृत्त होते. ती (प्रवृत्ती) सांगू इच्छिलेल्या कांतीच्या अतिशय प्रियतेला तृष्णा नष्ट करण्यास असमर्थ असे सांगून प्रकाशित करते, म्हणून तिला 'वक्रवृत्ती' (वक्रोक्ती) म्हणतात. सांगितले जाणारे उपमा, रूपक इत्यादींची वक्रवृत्ती सुद्धा इच्छित अर्थाला दुसऱ्या प्रकारे प्रकाशित करण्यामुळेच असते. ज्याप्रमाणे शरीराचे सहज पुष्टता इत्यादी सौंदर्य उद्दीपित करणाऱ्या रूपात असलेले कडे (वलय), मुकुट, हार इत्यादी अलंकार असतात, त्याचप्रमाणे काव्यबंधरूप शरीरामध्ये अलंकार देण्यायोग्य असलेल्या विषयातील अत्यंत प्रियतेलाच उद्दीपित करून सुशोभित करणारी 'आपण तृष्णा हरण करणारे आहात, तरीही या कांतीचे पान करणाऱ्यांची तृष्णा नष्ट करण्यास समर्थ नाही' अशी ही वचनरचना (वाचाभंगी) 'अलंकार' होय. 'अलंकार्य' म्हणजे अलंकार देण्यायोग्य अशा कांतीच्या प्रियतेचे बाहुल्य (अतिशयता) होय. पुढेही अलंकार आणि अलंकार्य यांचा विभाग आणि योग्य योजनेचा क्रम याचप्रमाणे समजला पाहिजे. 'देहे कांती' (देहातील कांती), 'अंजलीच पुट' (अंजलीपुट), 'नेत्रच अंजलीपुट' (नेत्रांजलीपुट) आणि 'तृष्णा हरण करतो तो' (तृष्णाहर) असा विग्रह आहे. 176. १७६. Upamānopameyyānaṃ, sadhammattaṃ siyo’pamā; Saddatthagammā vākyattha-visayāti ca sā tidhā. उपमान आणि उपमेय यांच्यातील समान धर्म असणे (समानता असणे) ही 'उपमा' होय. ती (उपमा) शब्दगम्या, अर्थगम्या आणि वाक्यार्थविषया अशी तीन प्रकारची (त्रिधा) असते. 176. Upamaṃ niddisati ‘‘upamāne’’ccādinā. Upamīyate anenāti upamānaṃ, padumādikavatthu. Padumādiko tu saddo upamānavācako. Upamīyatīti upameyyaṃ, mukhādikavatthu. Mukhādiko saddo tu upameyyavācako. Tesaṃ upamānopameyyānaṃ padumādimukhādivatthūnañca. Sadhammattanti samāno dhammo kantimantatā yassa so sadhammo, tassa bhāvo sadhammasaddassa pavattinimittasamānena dhammena saha sambandho sadhammattaṃ [Pg.192] upamānopameyyapatiṭṭhitaṃ upamā siyā, upamīyati yathāvutto sambandhoti katvā. Sā panālaṅkāriyassa dhammassātisayapaṭipādanappakāro. Katividhā sāti āha ‘‘sadda’’iccādi. Saddo ca attho ca, tehi gammā patīyamānā saddatthagammā. Vākyaṃ padasamudāyo. Tassa attho visayo gocaro yassā vākyatthavisayāti ca sā upamā tividhā saddagammaatthagammavākyatthavisayāti tidhā hoti. १७६. 'उपमान' इत्यादींद्वारे उपमेचे निर्देश (लक्षण) करतात. ज्याच्याद्वारे तुलना केली जाते ते 'उपमान' होय, जसे की कमळ इत्यादी वस्तू. कमळ इत्यादी शब्द तर उपमानवाचक आहेत. ज्याची तुलना केली जाते ते 'उपमेय' होय, जसे की मुख इत्यादी वस्तू. मुख इत्यादी शब्द तर उपमेयवाचक आहेत. त्या उपमान आणि उपमेय असलेल्या कमळ आणि मुख इत्यादी वस्तूंचा. 'सधर्मत्व' म्हणजे ज्याचा समान धर्म (जसे की कांतीमान असणे) आहे तो सधर्म, त्याचा भाव (अस्तित्व) म्हणजे सधर्म शब्दाच्या प्रवृत्तीनिमित्तभूत समान धर्माशी असलेला संबंध म्हणजे सधर्मत्व होय. उपमान आणि उपमेय यांच्यावर अधिष्ठित असलेला हा संबंध म्हणजेच 'उपमा' होय, कारण येथे पूर्वोक्त संबंधाची तुलना केली जाते. ती (उपमा) अलंकार्य धर्माच्या अतिशयतेचे प्रतिपादन करण्याचा एक प्रकार आहे. ती किती प्रकारची आहे? हे सांगताना 'सद्द' (शब्द) इत्यादी म्हणतात. शब्द आणि अर्थ, यांच्याद्वारे जाणली जाणारी (प्रतीत होणारी) ती 'शब्दार्थगम्या' (शब्दगम्या आणि अर्थगम्या) होय. वाक्य म्हणजे पदांचा समूह. त्याचा अर्थ हा जिचा विषय किंवा गोचर (क्षेत्र) आहे ती 'वाक्यार्थविषया' होय. अशा प्रकारे ती उपमा शब्दगम्या, अर्थगम्या आणि वाक्यार्थविषया अशी तीन प्रकारची (त्रिधा) असते. 176. Idāni upamālaṅkāraṃ niddisati ‘‘upamāno’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ candanīluppaladalābhādīnaṃ ānananayanādīnañca padatthānaṃ sadhammattaṃ kantimantatāpīnatāditulyadhammasambandho upamā nāma siyā, sā alaṅkaraṇīyavatthuno ādhikkapaṭipādanappakārā upamā saddatthagammā saddagammā ca atthagammā ca vākyatthavisayā ca, iti evaṃ tidhā tippakārā hoti. Ettha upamānopameyyabhūtānaṃ candānanādipadatthānaṃ sadhammasaṅkhato aññamaññatulyakantimantatāpīnatādidhammayogo padatthānaṃ upamatthassa patiṭṭhitattā upaṭṭhānatāya upamā nāma hoti, tannissayacandādayo pana nissitavohārena upamā nāma hoti, upamānabhūtacandādiatthapaṭipādako candimādisaddopi tadatthena upamā nāma hoti, upameyyupameyyanissayatappaṭipādakānampi upameyyabhāvo evameva daṭṭhabbo. Upamīyate anenāti upamānanti katvā candādi upamānaṃ vuccati, upamīyatīti upameyyaṃ, ānanādi, upamānañca upameyyañcāti ca, samāno ca so dhammo ceti ca, tassa bhāvoti ca, saddo ca attho cāti ca, tehi gammāti ca, vākyassa atthoti ca, so visayo yassā upamāyāti ca vākyaṃ. १७६. आता 'उपमान' इत्यादींद्वारे उपमालंकाराचे निर्देश करतात. चंद्र, नीलकमलाचे दल (पाकळी) इत्यादी उपमान आणि मुख, नेत्र इत्यादी उपमेय असलेल्या पदार्थांचे सधर्मत्व म्हणजे कांतीमानता, पुष्टता इत्यादी समान धर्मांचा संबंध म्हणजेच 'उपमा' होय. ती अलंकार देण्यायोग्य वस्तूच्या अतिशयतेचे प्रतिपादन करणारी उपमा शब्दार्थगम्या (शब्दगम्या आणि अर्थगम्या) आणि वाक्यार्थविषया अशा तीन प्रकारची असते. येथे उपमान आणि उपमेयरूप असलेल्या चंद्र, मुख इत्यादी पदार्थांचा सधर्मसंज्ञक असा परस्परांशी असलेला समान कांतीमानता, पुष्टता इत्यादी धर्मांचा संबंध, पदार्थांमध्ये उपमेचा अर्थ प्रतिष्ठित असल्यामुळे आणि तो प्रकट होत असल्यामुळे 'उपमा' या नावाने ओळखला जातो. परंतु त्यावर आश्रित असलेले चंद्र इत्यादी (पदार्थ) आश्रित व्यवहाराने 'उपमा' (उपमान) म्हटले जातात. उपमानभूत चंद्र इत्यादी अर्थांचे प्रतिपादन करणारा 'चंद्र' इत्यादी शब्द देखील त्या अर्थामुळे 'उपमा' (उपमानवाचक) म्हटला जातो. उपमेय, उपमेयाचा आश्रय आणि त्याचे प्रतिपादन करणारे शब्द यांच्या बाबतीतही उपमेयभाव याचप्रमाणे समजला पाहिजे. 'ज्याच्याद्वारे तुलना केली जाते ते उपमान' या व्युत्पत्तीनुसार चंद्र इत्यादींना उपमान म्हटले जाते; 'ज्याची तुलना केली जाते ते उपमेय' या व्युत्पत्तीनुसार मुख इत्यादींना उपमेय म्हटले जाते. 'उपमान आणि उपमेय', 'समान असलेला धर्म', 'त्याचा भाव' (सधर्मत्व), 'शब्द आणि अर्थ', 'त्यांच्याद्वारे जाणली जाणारी' (शब्दार्थगम्या), 'वाक्याचा अर्थ' आणि 'तो जिचा विषय आहे ती' (वाक्यार्थविषया) असा वाक्याचा विग्रह आहे. 177. १७७. Samāsapaccayevādī, saddā tesaṃ vasā tidhā; Saddagammā samāsena, munindo candimānano. समास, प्रत्यय आणि 'इव' (सारखा) इत्यादी शब्द; त्यांच्या प्रभावाने (शब्दांच्या आधारे) ती (शब्दगम्या उपमा) तीन प्रकारची होते. समासाद्वारे होणारी शब्दगम्या उपमा, जसे की 'मुनिन्दो चन्दिमाननो' (चंद्रमुख मुनींद्र). 177. Tattha [Pg.193] saddagammāpi tidhā siyāti dassetumāha ‘‘samāsa’’iccādi. Samāso ca paccayo ca ivādi ca, te saddā nāma, saddasaddena samāsādayo vattumadhippetāti attho. Tesaṃ samāsādīnaṃ vasā saddagammā tidhā hoti samāsasaddagammā paccayasaddagammā ivādisaddagammāti, samāsena samāsasaddena gammā upamā vuccatīti seso. Udāharati ‘‘munindo candimānano’’ti, candimā viya ruciramānanaṃ mukhaṃ yassa so candimānano. Ettha ca candimaṃ upamānaṃ, ānanaṃ upameyyaṃ, rucirattaṃ dhammo, candimānanānaṃ samānadhammasambandhijotako viyasaddo, tesu sādhāraṇadhammavācakassa viyasaddassa copamājotakassāppayogo samāseneva vuttattā, ettha pana viyasaddo candimāsaddena upamānavācakena sambandhamupagato candagatameva sadisattaṃ vadati, mukhagataṃ pana sāmatthiyā padīyate, evamīdisaṃ daṭṭhabbaṃ. १७७. त्यामध्ये शब्दगम्या उपमा देखील three प्रकारची असू शकते, हे दर्शवण्यासाठी 'समास' इत्यादी म्हणतात. समास, प्रत्यय आणि 'इव' इत्यादी; त्यांना 'शब्द' म्हटले आहे. 'शब्द' या शब्दाने समास इत्यादी अभिप्रेत आहेत, असा अर्थ आहे. त्या समास इत्यादींच्या प्रभावाने शब्दगम्या उपमा तीन प्रकारची होते: समास-शब्दगम्या, प्रत्यय-शब्दगम्या आणि इवादि-शब्दगम्या. समासाद्वारे म्हणजे समासयुक्त शब्दाने जाणली जाणारी उपमा सांगितली जात आहे, हा उर्वरित अर्थ आहे. उदाहरण देतात: 'मुनिन्दो चन्दिमाननो' (चंद्रमुख मुनींद्र) - चंद्राप्रमाणे सुंदर मुख आहे ज्यांचे, ते 'चन्दिमाननो' (चंद्रमुख). आणि येथे चंद्र हे उपमान आहे, मुख हे उपमेय आहे, सौंदर्य (रुचिरत्व) हा धर्म आहे, आणि 'इव' (सारखा) हा शब्द चंद्र आणि मुख यांच्यातील समान धर्माच्या संबंधाचा द्योतक आहे. त्यांच्यामध्ये साधारण धर्मवाचक शब्दाचा आणि उपमाद्योतक 'इव' शब्दाचा प्रयोग न करणे हे समासाद्वारेच व्यक्त झाले असल्यामुळे आहे. येथे 'इव' हा शब्द उपमानवाचक 'चंद्र' शब्दाशी संबंधित होऊन चंद्राच्या ठिकाणी असलेले सादृश्य सांगतो, तर मुखाच्या ठिकाणी असलेले सादृश्य सामर्थ्याने (अर्थापत्तीने) प्रकट होते. अशा प्रकारे हे समजून घेतले पाहिजे. 177. Tesu yathāvuttesu saddagammassa tividhattaṃ dassetuṃ āha ‘‘samāse’’ccādi. Samāsapaccayevādī samāso, āyādipaccayā, ivādayo ca saddā nāma, tesaṃ samāsādīnaṃ vasā bhedena saddagammā tidhā samāsasaddagammā paccayasaddagammā ivādisaddagammāti tividhā hoti. Samāsena samāsasaddena gammopamā vuccati ‘‘munindo candimānano’’ti. Munindo sammāsambuddho candimānano candasamānamanoharamukhamaṇḍalena yutto hoti, samāso ca paccayo ca ivaiti idaṃ ādi yesaṃ vādīnanti ca, saddena gammāti ca, munīnaṃ indoti ca, candimā viya ruciraṃ ānanaṃ mukhaṃ yasseti ca viggaho. Ettha ‘‘candimā’’ti upamānaṃ, ‘‘ānana’’nti upameyyaṃ, rucirattaṃ upamānopameyyānaṃ sādhāraṇadhammo, ‘‘viyā’’ti saddo candānanānaṃ dvinnaṃ ānanagatarucirattaṃ cande ca, candagatarucirattaṃ ānane ca atthīti samānadhammasambandhaṃ [Pg.194] joteti, iha sādhāraṇadhammavācakassa rucirasaddassa, tulyadhammasaṅkhātopamājotakassa viyasaddassa ca appayogo tesaṃ atthānaṃ samāsena vuttattā. Ettha upamānavācakena candimāsaddena yutto viya saddo candagatasadisattaṃ joteti, mukhagatasadisattaṃ pana sāmatthiyā patīyate. Tathā hi mukhaṃ candasamānamāgacchantaṃ candassa mukhasadisattaṃ vinā na bhavatīti aññathānupapatti sāmatthiyanti. १७७. त्या पूर्वोक्त (शब्दांपैकी) 'सद्दगम्म' (शब्दाने गम्य असणाऱ्या उपमेचे) चे त्रिविधत्व (तीन प्रकार) दर्शवण्यासाठी "समासे..." इत्यादी म्हटले आहे. समास, प्रत्यय आणि 'इव' इत्यादी शब्द; त्या समास इत्यादींच्या भेदाने 'सद्दगम्मा' (शब्दाने गम्य असणारी उपमा) तीन प्रकारची होते: 'समाससद्दगम्मा' (समास-शब्दगम्य), 'पच्चयसद्दगम्मा' (प्रत्यय-शब्दगम्य) आणि 'इवादिसद्दगम्मा' (इवादि-शब्दगम्य). समासाने किंवा समासशब्दाने गम्य असणाऱ्या उपमेला "मुनिन्दो चन्दिमाननो" (मुनींद्र चंद्रमुख आहेत) असे म्हटले जाते. 'मुनिन्दो' म्हणजे सम्यक्संबुद्ध. 'चन्दिमाननो' म्हणजे चंद्रासारख्या मनोहर मुखमंडलाने युक्त असलेले. 'समास, प्रत्यय आणि इव हे ज्यांचे आदि (सुरुवात) आहे ते' असा, आणि 'शब्दाने गम्य' असा, 'मुनींचा इंद्र (मुनिंद)' असा, आणि 'चंद्राप्रमाणे सुंदर मुख (आनन) आहे ज्याचे' असा विग्रह आहे. येथे "चन्दिमा" (चंद्र) हे उपमान आहे, "आननं" (मुख) हे उपमेय आहे, 'रुचिरत्व' (सौंदर्य) हा उपमान आणि उपमेयाचा साधारण धर्म आहे. "विय" (प्रमाणे) हा शब्द चंद्र आणि मुख या दोन्हीमधील, मुखातील सौंदर्य चंद्रात आहे आणि चंद्रातील सौंदर्य मुखात आहे, असा समान धर्माचा संबंध प्रकट करतो. येथे साधारण धर्म दर्शवणाऱ्या 'रुचिर' शब्दाचा आणि तुल्यधर्म दर्शवणाऱ्या उपमावाचक 'विय' शब्दाचा प्रयोग केलेला नाही, कारण त्यांचे अर्थ समासानेच व्यक्त झाले आहेत. येथे उपमानवाचक 'चन्दिमा' शब्दाशी जोडलेला 'विय' (सारखा) शब्द चंद्रातील सादृश्यता प्रकट करतो, तर मुखातील सादृश्यता सामर्थ्याने (अर्थापत्तीने) समजून येते. कारण, मुख चंद्रासमान होणे हे चंद्राच्या मुखसदृशतेशिवाय शक्य नाही, हीच सामर्थ्याची (अर्थापत्तीची) अनुपपत्ती आहे. 178. १७८. Āyādī paccayā tehi, vadanaṃ paṅkajāyate; Munindanayanadvandaṃ, nīluppaladalīyati. 'आय' इत्यादी प्रत्ययांनी, मुख कमळासारखे आचरण करते (कमळासारखे दिसते); मुनींद्रांचे नेत्रयुगळ नीलकमळाच्या पाकळीसारखे आचरण करते (नीलकमळाच्या पाकळीसारखे दिसते). 178. Idāni paccayasaddagammaṃ dasseti ‘‘āyādi’’ccādinā. Āyādīti āyaīyakapaccayādayo paccayā paccayasaddā nāma, tehi paccayasaddehi gammā upamā vuccati. Udāharati ‘‘vadana’’miccādi. Paṅkajamiva ruciramācarati paṅkajāyate. Etthāpi paṅkajamupamānaṃ, ācaraṇakriyāya kattubhūtaṃ ānanamupameyyaṃ, rucirattaṃ sadhammo, paṅkajānanānaṃ samānadhammasambandhajotako ivasaddo. Tattha rucira ivasaddānaṃ pubbe viyāppayogo paccayena vuttattāti sabbattha viññeyyaṃ. Evamuparipi. १७८. आता "आयादि..." इत्यादींद्वारे प्रत्यय-शब्दगम्य उपमा दर्शवितात. 'आयादि' म्हणजे 'आय', 'ईय', 'क' इत्यादी प्रत्यय हे प्रत्यय-शब्द होत. त्या प्रत्यय-शब्दांनी गम्य असणाऱ्या उपमेला प्रत्यय-शब्दगम्य उपमा म्हणतात. "वदनं..." इत्यादी उदाहरण देतात. कमळाप्रमाणे सुंदर आचरण करते ते 'पंकजाते' (कमळासारखे भासते). येथेही 'पंकज' (कमळ) हे उपमान आहे, आचरण क्रियेचा कर्ता असलेले 'आनन्' (मुख) हे उपमेय आहे, 'रुचिरत्व' (सौंदर्य) हा समान धर्म आहे, आणि 'इव' शब्द हा पंकज व मुख यांच्यातील समान धर्माचा संबंध दर्शवणारा आहे. तेथे 'रुचिर' आणि 'इव' या शब्दांचा पूर्वीप्रमाणेच अप्रयोग (वापर न करणे) आहे, कारण तो अर्थ प्रत्ययानेच सांगितले गेले आहे, असे सर्वत्र समजावे. पुढेही असेच आहे. 178. Idāni paccayasaddagammopamaṃ nidasseti ‘‘āyādi’’ccādinā. Āyādī ‘‘āya īya ka’’itiādayo paccayā paccayasaddā nāma, tehi paccayasaddehi gammopamā vuccati ‘‘vadanaṃ…pe… dalīyatī’’ti. Vadanaṃ mukhaṃ paṅkajāyate padumamiva ruciraṃ ācarati. Munindanayanadvandaṃ sabbaññuno nettayugaḷaṃ nīluppaladalīyati nīluppalapattamiva ruciramācarati. Āyo ādi yesaṃ īyādīnanti ca, paṅkajamiva ruciramācarati pavattatīti ca, munindassa nayanadvandamiti ca, nīluppalassa dalamiti ca, tamiva ruciramācaratīti ca vākyaṃ. Ettha ‘‘paṅkaja’’miti ca ‘‘nīluppala’’miti ca upamānaṃ, ācaraṇakriyāya kattubhūtaṃ vadanaṃ [Pg.195] nayanadvandañca upameyyaṃ, rucirattaṃ upamānopameyyānaṃ sadhammo, upamānopameyyānaṃ samānadhammajotako ivasaddo, tesaṃ atthānaṃ paccayena vuttattā tesamappayogo. Evarūpesu aññesupi evameva veditabbo. १७८. आता "आयादि..." इत्यादींद्वारे प्रत्यय-शब्दगम्य उपमेचे स्पष्टीकरण करतात. 'आयादि' म्हणजे 'आय', 'ईय', 'क' इत्यादी प्रत्यय हे प्रत्यय-शब्द होत. त्या प्रत्यय-शब्दांनी गम्य असणाऱ्या उपमेला "वदनं...पे... दलीयति" असे म्हणतात. 'वदनं' म्हणजे मुख, 'पंकजाते' म्हणजे कमळाप्रमाणे सुंदर आचरण करते. मुनींद्रांचे नेत्रयुगळ म्हणजे सर्वज्ञांचे नेत्रयुगळ, 'नीलुप्पलदलीयति' म्हणजे नीलकमळाच्या पाकळीप्रमाणे सुंदर आचरण करते. 'आय' हा ज्यांचा आदि आहे अशा 'ईय' इत्यादींचा, 'कमळाप्रमाणे सुंदर आचरण करते किंवा प्रवर्तते', 'मुनींद्रांचे नेत्रयुगळ', 'नीलकमळाचे दल (पाकळी)', 'त्याच्याप्रमाणे सुंदर आचरण करते' असा वाक्याचा विग्रह आहे. येथे 'पंकज' आणि 'नीलोत्पल' हे उपमान आहेत; आचरण क्रियेचा कर्ता असलेले 'वदन' (मुख) आणि 'नयनद्वंद्व' (नेत्रयुगळ) हे उपमेय आहेत; 'रुचिरत्व' हा उपमान आणि उपमेयाचा समान धर्म आहे; 'इव' हा उपमान आणि उपमेयाचा समान धर्म दर्शवणारा शब्द आहे; आणि त्यांचा अर्थ प्रत्ययानेच सांगितला गेल्यामुळे त्यांचा प्रयोग केलेला नाही. अशा प्रकारच्या इतर उदाहरणांमध्येही याचप्रमाणे समजून घ्यावे. 179. १७९. Ivādī iva vā tulya-samāna nibha sannibhā; Yathāsaṅkāsa tulita-ppakāsa patirūpakā. इव, वा, तुल्य, समान, निभ, संनिभ, यथा, संकाश, तुलित, प्रकाश, प्रतिरूपक; 180. १८०. Sarīsarikkha saṃvādī, virodhī sadisā viya; Paṭipakkhapaccanīka-sapakkho’pamito’pamā. सरी, सरिक्ख, संवादी, विरोधी, सदिस, विय, प्रतिपक्ष, प्रत्यनीक, सपक्ष, उपमित, उपमा; 181. १८१. Paṭibimba paṭicchanna-sarūpa sama sammitā; Savaṇṇā’bhā paṭinidhi, sadhammādi salakkhaṇā. प्रतिबिंब, प्रतिच्छन्न, सरूप, सम, संमित, सवर्ण, आभा, प्रतिनिधि, सधर्मा, सलक्षणा; 182. १८२. Jayatya’kkosati hasati, patigajjati dūbhati; Usūyatya’vajānāti, nindati’ssati rundhati. जयति (जिंकतो), अक्कोसति (आक्रोश करतो/निंदा करतो), हसति (हसतो), पतिगज्जति (प्रतिगर्जना करतो), दूभति (द्रोह करतो), उसूयति (असूया करतो), अवजानाति (अवमान करतो), निन्दति (निंदा करतो), इस्सति (ईर्ष्या करतो), रुन्धति (अडवतो); 183. १८३. Tassa coreti sobhaggaṃ, tassa kantiṃ vilumpati; Tena saddhiṃ vivadati, tulyaṃ tenādhirohati. त्याचे सौभाग्य चोरतो, त्याची कांती लुटतो, त्याच्याशी विवाद करतो, त्याच्याशी समानतेवर चढतो (त्याच्या बरोबरीचा होतो); 184. १८४. Kacchaṃvigāhate tassa, tamanvetya’nubandhati; Taṃsīlaṃ, taṃ nisedheti, tassa cānukaroti’me. त्याच्या कक्षेत प्रवेश करतो, त्याचे अनुकरण करतो, त्याच्या मागे जातो, त्याचे शील (स्वभाव) धारण करतो, त्याला निषेध करतो (त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ ठरतो), आणि त्याचे अनुकरण करतो; हे (सर्व शब्द उपमावाचक आहेत). 179-184. Ivādī ivādayo nāma imeti sambandho. Ivo ca vā ca tulyo ca samāno ca nibho ca sannibho cāti dvande iva…pe… sannibhā. Saddamapekkhiya pulliṅgatā. Evamuparipi yathāyogaṃ. ‘‘Sadhammādī’’ti ādisaddena sādhāraṇasacchāyādīnaṃ pariggaho. Jayaticcādīsu kammaṃ. १७९-१८४. 'इवादि' म्हणजे 'इव' इत्यादी; 'इमे' (हे) याच्याशी याचा संबंध आहे. 'इव', 'वा', 'तुल्य', 'समान', 'निभ' आणि 'संनिभ' यांचा द्वंद्व समास होऊन 'इव...पे... संनिभा' असा शब्द बनतो. शब्दाच्या अपेक्षेने पुल्लिंगी रूप आहे. पुढेही योग्यतेनुसार असेच समजावे. "सधर्मा..." यातील 'आदि' शब्दाने 'साधारण', 'सच्छाया' इत्यादींचा स्वीकार होतो. 'जयति' इत्यादींमध्ये कर्म अभिप्रेत आहे. 179- 184. Ivādisaddagammopamādhikāre paṭhamaṃ tāva ‘‘ivādayo nāma ete’’ti dasseti ‘‘ivādi’’ccādinā. Ivādīti padassa chaṭṭhamagāthāya imeti iminā sambandho, tassa cāti casaddaṃ yujjanaṭṭhāne yojetvā sannibhā cātiādayo yojetabbā. ‘‘Sadhammādī’’tiādisaddena sādhāraṇasacchāyādayo gahitā. Nindati issatīti padacchedo, ime [Pg.196] dvepaññāsa ivādayo nāma. ‘‘Jayati akkosati hasati’’iccādikaṃ taṃtaṃkriyāpadasaṅkhataanukāriyānaṃ anukaraṇanti katvā dvandoyeva, ‘‘sandhisamāsā addhassā’’ti vuttattā sandhisamāsānaṃ gāthaddhassa vinā ubhayaddhamajjhe alabbhanato dūbhatipadato pubbeyeva samāso kātabbo, no ce, asamāsoti gahetabbo. Tassa coreti sobhaggamiccādikampi vākyānukaraṇanti katvā tattha samāso, vākye kevalapadānīti vā gahetabbo. Imesaṃ sabbesampi iva saddapariyāyattā sadisatthāti sabbattha bhāvattho, avayavattho pana pākaṭoyeva. १७९- १८४. 'इवादि-शब्दगम्य उपमा' या अधिकारात सर्वप्रथम "हे इव इत्यादी शब्द आहेत" हे दर्शवण्यासाठी "इवादि..." इत्यादी म्हटले आहे. 'इवादि' या पदाचा सहाव्या गाथेतील 'इमे' या शब्दाशी संबंध आहे. 'तस्स च' मधील 'च' शब्द योग्य ठिकाणी जोडून 'संनिभा च' इत्यादी जोडले पाहिजेत. "सधर्मा..." यातील 'आदि' शब्दाने 'साधारण', 'सच्छाया' इत्यादी शब्द घेतले आहेत. 'निन्दति इस्सति' असा पदच्छेद आहे. हे बावन्न (५२) 'इवादि' शब्द आहेत. "जयति अक्कोसति हसति" इत्यादी त्या-त्या क्रियापदांच्या अनुकरणाने बनलेला द्वंद्व समास आहे. "संधी आणि समास अर्ध्या गाथेचे..." असे म्हटल्यामुळे, संधी आणि समासांचा गाथेच्या अर्ध्या भागाशिवाय दोन्ही अर्ध्या भागांच्या मध्ये लाभ होत नसल्याने, 'दूभति' पदाच्या आधीच समास केला पाहिजे; तसे नसेल तर तो असमस्त (समास नसलेला) मानला पाहिजे. "तस्स चोरेति सोभग्गं" इत्यादी देखील वाक्याचे अनुकरण असल्यामुळे तेथे समास आहे, किंवा वाक्यात केवळ स्वतंत्र पदे आहेत असे मानले पाहिजे. या सर्वांचाच 'इव' शब्दाचे पर्यायवाची असल्यामुळे 'सादृश्य' हाच अर्थ सर्वत्र भावार्थ आहे, तर अवयवार्थ (प्रत्येक शब्दाचा स्वतंत्र अर्थ) स्पष्टच आहे. 185. १८५. Upamānopameyyānaṃ, sadhammattaṃ vibhāvihi; Imehi upamābhedā, keci niyyanti sampati. उपमान आणि उपमेयाचा समान धर्म स्पष्ट करून; आता या शब्दांद्वारे उपमेचे काही भेद सांगितले जात आहेत. 185. Ivādīnaṃ viniyogavisayaṃ dassetvā upamābhedaṃ dassetuṃ paṭijānāti ‘‘upamāna’’iccādi. Kecīti iminā apariyantattamesaṃ dasseti. Tathā ca vakkhati ‘‘pariyanto vikappāna’’ntiādi. Niyyanti udāharīyanti. १८५. 'इव' इत्यादींच्या विनियोगाचा (वापराचा) विषय दर्शवून, उपमेचे भेद दर्शवण्यासाठी "उपमान..." इत्यादी प्रतिज्ञा करतात. 'केचि' (काही) या शब्दाने त्यांची अमर्यादितता (अनंतत्व) दर्शविली आहे. आणि तसेच पुढे "परियन्तो विकप्पानां..." (विकल्पांचा अंत नाही) इत्यादी सांगतील. 'निय्यन्ति' म्हणजे उदाहरणांद्वारे स्पष्ट केले जातात. 185. Idāni ivādisaddagammopamaṃ dassetuṃ paṭijānāti ‘‘upamāno’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ sadhammattaṃ samānadhammasambandho. Vibhāvihi pakāsakehi. Imehi ivādīhi saddehi jānitabbā keci upamābhedā apariyantattā sampati dāni laddhāvasare niyyanti udāharaṇamattena paṭipādīyanti. १८५. आता 'इव' इत्यादी शब्दांद्वारे समजली जाणारी उपमा दर्शवण्यासाठी 'उपमानो' इत्यादींद्वारे प्रतिज्ञा केली जाते. उपमान आणि उपमेय यांचे 'सधर्मत्व' म्हणजे समान धर्माचा संबंध होय. 'विभाविहि' म्हणजे स्पष्ट करणाऱ्या शब्दांद्वारे. या 'इव' इत्यादी शब्दांद्वारे जाणले जाणारे काही उपमाभेद, जे अमर्याद आहेत, ते आता योग्य संधी मिळाल्यामुळे केवळ उदाहरणांच्या माध्यमातून मांडले जात आहेत. 186. १८६. Vikāsipadumaṃ’vā’ti-sundaraṃ sugatānanaṃ; Iti dhammopamā nāma, tulyadhammanidassanā. उमललेल्या कमळाप्रमाणे सुगतांचे (बुद्धांचे) मुख सुंदर आहे; याला 'धर्मोपमा' असे म्हणतात, कारण यात समान धर्माचे (गुणाचे) दर्शन घडवले जाते. 186. ‘‘Vikāsi’’ccādi. Sugatānanaṃ munindassa vadanaṃ atisundaraṃ accantaramaṇīyaṃ. Kimiva? Vikāsipadumaṃva pabujjhamānapadumaṃviya. Iti ayamevaṃvidhā dhammopamā nāma hoti. Kasmā? [Pg.197] Ānanapadumānaṃ samānassa dhammassa guṇassa sundarassa lakkhaṇassa nidassanā sundarattanti paṭipādanato. १८६. 'विकार्सि' इत्यादी. 'सुगतानन' म्हणजे मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) मुख अत्यंत सुंदर, अत्यंत रमणीय आहे. कशासारखे? उमललेल्या कमळाप्रमाणे. अशा प्रकारे ही अशा प्रकारची 'धर्मोपमा' होते. का? कारण मुख आणि कमळ यांच्यातील समान धर्म, गुण किंवा सुंदर लक्षणाचे दर्शन 'सुंदरता' या शब्दाने प्रतिपादित केले गेल्यामुळे. 186. Udāharaṇamāha ‘‘vikāsi’’ccādinā. Sugatānanaṃ bhagavato mukhaṃ vikāsipadumaṃva bujjhamānapaṅkajamiva atisundaraṃ hoti. Iti īdisā upamā tulyadhammanidassanā atisundaramiti samānaguṇadassanena dhammopamā nāma hoti. Padumānanānaṃ sādhāraṇaguṇassa pakāsanato atisundaramiti tulyadhammo nāma hoti. Ettha padumagatatulyadhammasambandhasaṅkhātāya upamāya ivasaddena jotiyamānattepi atisundaranti vuttattā yathāvuttopamāya dhammena yuttattā dhammopamā nāma hotīti adhippāyo. १८६. 'विकार्सि' इत्यादी गाथेने उदाहरण दिले आहे. 'सुगतानन' म्हणजे भगवंतांचे मुख उमललेल्या कमळाप्रमाणे अत्यंत सुंदर आहे. अशा प्रकारे, अशी उपमा समान धर्माचे दर्शन घडवणारी असल्याने, 'अत्यंत सुंदर' या समान गुणाच्या दर्शनामुळे 'धर्मोपमा' ठरते. कमळ आणि मुख यांच्यातील साधारण गुणाचे प्रकटीकरण केल्यामुळे 'अत्यंत सुंदर' हा 'तुल्यधर्म' (समान धर्म) ठरतो. येथे कमळामध्ये असलेल्या समान धर्माच्या संबंधात्मक उपमेला 'इव' शब्दाने प्रकाशित केले गेले असले, तरी 'अत्यंत सुंदर' असे म्हटल्यामुळे, पूर्वोक्त उपमा धर्माने युक्त असल्याने तिला 'धर्मोपमा' म्हटले जाते, असा अभिप्राय आहे. 187. १८७. Dhammahīnā mukha’mbhoja-sadisaṃ munino iti; Viparītopamā tulya-mānanena’mbujaṃ tava. 'मुनींचे मुख कमळासारखे आहे' ही धर्महीन उपमा (धर्महीना) आहे; 'हे मुनी, तुमच्या मुखाशी कमळ समान आहे' ही विपरीत उपमा (विपरीतोपमा) आहे. 187. ‘‘Dhamma’’iccādi. Munino sammāsambuddhassa mukhaṃ ambhojena padumena sadisaṃ samānaṃ. Iti ayaṃ dhammahīnopamā nāma sundarasaṅkhātassa guṇassa aniddiṭṭhattā, sā tu atthavasā gamyate. Kathamaññathā yujjatīti? Ettha pana sadisasaddo upameyyassa mukhassa visesananti mukhagatameva sadisattaṃ vadati, ambhojagataṃ tu sāmatthiyā gamyate. Evamīdisaṃ ñeyyaṃ. ‘‘Viparīte’’ccādi. Munīti gamyate sutattā, bho muni tava ānanena mukhena ambujaṃ tulyanti ayaṃ viparītopamā. Dhammahīnattepi pasiddhivipariyayenābhihitattā tannāmeneva vuttā. Evamuparipi. १८७. 'धम्म' इत्यादी. मुनींचे म्हणजे सम्यक्संबुद्धांचे मुख अंभोजाशी (कमळाशी) सदृश म्हणजे समान आहे. अशा प्रकारे ही 'धर्महीनोपमा' आहे, कारण यात 'सुंदर' नावाच्या गुणाचा स्पष्ट उल्लेख केलेला नाही, परंतु तो अर्थाच्या सामर्थ्याने समजला जातो. अन्यथा ते कसे जुळणार? येथे 'सदृश' हा शब्द उपमेय असलेल्या मुखाचे विशेषण असल्याने तो मुखातील सादृश्य सांगतो, तर कमळातील सादृश्य सामर्थ्याने समजले जाते. अशा प्रकारे हे जाणावे. 'विपरीते' इत्यादी. ऐकल्यामुळे 'मुनी' असा अर्थ समजतो; 'हे मुनी, तुमच्या आननाने (मुखाने) कमळ समान आहे' ही 'विपरीत उपमा' आहे. धर्महीन असूनही, लोकप्रसिद्धीच्या विपर्यासाने सांगितल्यामुळे तिला त्याच नावाने म्हटले आहे. पुढेही असेच जाणावे. 187. ‘‘Dhammahīne’’ccādi. ‘‘Mukhambhojasadisaṃ munino’’tyayaṃ upamā. Dhammahīnā tulyadhammapakāsakasundarādisaddahīnattā dhammahīnā nāma. Vācakābhāve tulyadhammo kathaṃ patīyatīti ce? Munino mukhaṃ vadanaṃ ambhojasadisaṃ padumasadisamiti. Ettha mukhassa ambhojasamānattaṃ mukhambhojānaṃ sādhāraṇadhamme asati [Pg.198] kathaṃ bhavatīti? Aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyāti, ivapariyāyo sadisasaddo mukhassa visesanaṃ yasmā hoti, tasmā mukhagatasadisattaṃ vadati, ambhojagatasadisattaṃ pana sāmatthiyā eva viññāyate. He muni tava tuyhaṃ ānanena ambhojaṃ tulyaṃ samānanti ayaṃ viparītopamā. ‘‘Ambujena ānanaṃ tulya’’nti lokappasiddhiyā vipariyayena ‘‘ānanena ambujaṃ tulya’’nti vuttattā dhammahīnatte satipi viparītopamā nāma hoti. ‘‘Sutānumitesu sutasambandho balavā’’ti vuttattā ettha ‘‘munī’’ti avijjamānepi pubbaddhe ‘‘munino’’ti sutattā labbhamāno ‘‘tavā’’ti tumhasaddasannidhānena āmantanattho viññāyati. Ettha ivapariyāyo tulyasaddo ambujavisesanabhūto ambujagatasadisattaṃ vadati, ānanagatasadisattañca ambujānanānaṃ sādhāraṇadhammo ca sāmatthiyā ñāyaticcādikaṃ vuttanayena ñātabbaṃ. Uparipi pākaṭaṭṭhānaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ. १८७. 'धम्महीने' इत्यादी. 'मुनींचे मुख कमळासारखे आहे' ही उपमा होय. समान धर्म प्रकाशित करणाऱ्या 'सुंदर' इत्यादी शब्दांचा अभाव असल्यामुळे हिला 'धर्महीना' म्हणतात. वाचक शब्दाचा अभाव असताना समान धर्म कसा समजणार, असे विचारल्यास: मुनींचे मुख अंभोजसदृश (कमळासारखे) आहे. येथे मुख आणि कमळ यांच्यात साधारण धर्म नसताना मुखाचे कमळाशी साम्य कसे असू शकते? 'अन्यथानुपपत्ति' (दुसऱ्या प्रकारे सिद्ध न होणे) या लक्षणाच्या सामर्थ्यामुळे; 'इव' चा पर्यायी असलेला 'सदृश' शब्द मुखाचे विशेषण असल्यामुळे तो मुखातील सादृश्य सांगतो, तर कमळातील सादृश्य सामर्थ्यानेच समजले जाते. 'हे मुनी, तुमच्या मुखाशी कमळ समान आहे' ही 'विपरीत उपमा' आहे. 'कमळाशी मुख समान आहे' या लोकप्रसिद्धीच्या उलट 'मुखाशी कमळ समान आहे' असे म्हटल्यामुळे, धर्महीनता असली तरीही ही 'विपरीत उपमा' ठरते. 'ऐकलेल्या आणि अनुमान केलेल्या गोष्टींमध्ये ऐकलेला संबंध बालवान असतो' या नियमानुसार, येथे 'मुनी' हा शब्द थेट नसला तरी पूर्वार्धात 'मुनिनो' असे ऐकले गेल्यामुळे, 'तव' (तुमच्या) या शब्दाच्या सान्निध्याने संबोधनाचा अर्थ समजतो. येथे 'इव' चा पर्यायी असलेला 'तुल्य' शब्द कमळाचे विशेषण बनून कमळातील सादृश्य सांगतो, आणि मुखातील सादृश्य तसेच कमळ व मुख यांतील साधारण धर्म सामर्थ्याने समजला जातो, हे पूर्वोक्त पद्धतीने जाणावे. पुढेही स्पष्ट असलेल्या ठिकाणी योग्यतेनुसार योजना करावी. 188. १८८. Tavānana’miva’mbhojaṃ, ambhoja’miva te mukhaṃ; Aññamaññopamā sā’yaṃ, aññamaññopamānato. तुमच्या मुखासारखे कमळ आहे, आणि कमळासारखे तुमचे मुख आहे; परस्पर उपमान बनविल्यामुळे ही 'परस्परोपमा' (अन्योन्योपमा) आहे. 188. ‘‘Tava’’iccādi. Aññamaññopamānatoti aññamaññassa mukhassa ambhojassa ca aññamaññena taṃdvayena upamānato. १८८. 'तव' इत्यादी. 'परस्पर उपमान बनविल्यामुळे' म्हणजे मुख आणि कमळ या दोन्हींचे परस्परांशी उपमान म्हणून वर्णन केल्यामुळे. 188. ‘‘Tavānani’’ccādi. ‘‘Ambhojaṃ tavānanamiva, te mukhaṃ ambhojamivā’’ti ayamupamā. Aññamaññopamānato aññamaññassa upamānattā aññamaññopamā nāma hoti. Aññamaññassa upamāti ca, aññamaññassa upamānanti ca viggaho. Viggahadvayepi pubbavibhattilopo. Sabbādīnaṃ byatihāralakkhaṇena uttaravibhattilopo. Samāsalakkhaṇena aññatthassa apekkhāsiddhattā [Pg.199] mukhāpekkhāya aññaṃ ambhojañca, ambhojāpekkhāya aññaṃ mukhañca kamena upameyyā nāma. Ambhojāpekkhāya aññaṃ mukhañca, mukhāpekkhāya aññaṃ ambhojañca upamānaṃ nāma. १८८. 'तवानन' इत्यादी. 'कमळ तुमच्या मुखासारखे आहे, आणि तुमचे मुख कमळासारखे आहे' ही उपमा होय. परस्परांचे उपमान बनविल्यामुळे हिला 'परस्परोपमा' (अन्योन्योपमा) म्हणतात. 'परस्परांची उपमा' आणि 'परस्परांचे उपमान' असा याचा विग्रह होतो. दोन्ही विग्रहांमध्ये पूर्व विभक्तीचा लोप होतो. 'सर्वादि' शब्दांच्या व्यतिहार लक्षणामुळे उत्तर विभक्तीचा लोप होतो. समास लक्षणामुळे अन्य अर्थाची अपेक्षा सिद्ध होत असल्याने, मुखाच्या अपेक्षेने दुसरे कमळ, आणि कमळाच्या अपेक्षेने दुसरे मुख हे क्रमाने 'उपमेय' ठरतात. कमळाच्या अपेक्षेने दुसरे मुख, आणि मुखाच्या अपेक्षेने दुसरे कमळ हे 'उपमान' ठरतात. 189. १८९. Yadi kiñci bhave’mbhojaṃ,Locanabbhamuvibbhamaṃ; Dhāretuṃ mukhasobhaṃ taṃ,Tave’ti abbhutopamā. जर डोळे आणि भुवयांच्या विलासाने युक्त असे एखादे कमळ अस्तित्वात असेल, तरच ते तुमच्या मुखाची शोभा धारण करू शकेल; ही 'अद्भुत उपमा' (अद्भुतोपमा) आहे. 189. ‘‘Yadi’’ccādi. Locanāni ca bhamuyo ca, tāsaṃ vibbhamo yasmiṃ, taṃ, tādisamambhojaṃ kiñci kimapi yadi bhave. Tamīdisamambhojaṃ tava mukhasobhaṃ vadanakantiṃ dhāretuṃ nisijjhate. Kiṃ nvacchariyamīdisanti abbhutatthavibhāvanena vadanamambujenopamīyatīti ayamabbhutopamā ñātabbāti. १८९. 'यदि' इत्यादी. डोळे आणि भुवया, ज्यांच्यामध्ये त्यांचा विलास आहे, असे तसले एखादे कमळ जर अस्तित्वात असेल, तर तसले कमळ तुमच्या मुखाची शोभा (वदनकांती) धारण करण्यास समर्थ ठरेल. 'हे केवढे आश्चर्य आहे!' अशा अद्भुत अर्थाच्या प्रकटीकरणाने मुखाची कमळाशी उपमा दिली जात असल्याने, ही 'अद्भुत उपमा' (अद्भुतोपमा) जाणावी. 189. ‘‘Yadi’’ccādi. Locanabbhamuvibbhamaṃ locanabhamūnaṃ līlāvantaṃ kiñci ambhojaṃ kiñci acchariyaṃ padumaṃ yadi bhave ce siyā, tamambhojaṃ tava mukhasobhaṃ vadanakantiṃ dhāretuṃ samattho hoti. Iti īdisī upamā abbhutopamā abbhutadhammapakāsakattā abbhutopamā nāma. Ettha avijjamānopi vijjamānattena parikappito padumagato locanabbhamuvibbhamasambandho ambhojavisesanena ‘‘locanabbhamuvibbhama’’nti iminā jotito. Tasmā ambhojaṃ locanabbhamuvibbhamasambandhasaṅkhataupamāya jotakattā nissitavohārena upamā, mukhaṃ upameyyanti mukhagato locanabbhamuvibbhamasambandho yadi mukhe na bhaveyya, tādisaṃ mukhasobhaṃ dhāretuṃ kathaṃ samatthoti sāmatthiyā ñāyati. Locanabbhamuvibbhamasaṅkhātasādhāraṇadhammo pana ‘‘locanāni ca bhamuyo ceti ca, tāsaṃ vibbhamo yasmi’’nti ca viggahe nipphannena [Pg.200] bhinnādhikaraṇaaññapadatthasamāsena guṇībhūtassapi gahitattā viññāyati. १८९. ‘यदि’ इत्यादी. डोळे आणि भुवयांचे विलास (सौंदर्य) असलेले एखादे आश्चर्यकारक कमळ जर अस्तित्वात असेल, तर ते कमळ तुझ्या मुखाची शोभा (चेहऱ्याची कांती) धारण करण्यास समर्थ होईल. अशा प्रकारची उपमा ही 'अद्भुतोपमा' (अब्भुतोपमा) होय, कारण ती एका अद्भुत (असामान्य) गोष्टीचे प्रकटीकरण करते. येथे प्रत्यक्षात अस्तित्वात नसलेला परंतु अस्तित्वात असल्यासारखा कल्पिलेला, कमळामध्ये असलेला डोळे आणि भुवयांच्या विलासाचा संबंध 'लोचनब्भमुविब्भमं' (डोळे आणि भुवयांचा विलास असलेले) या कमळाच्या विशेषणाद्वारे दर्शविला आहे. म्हणून, डोळे आणि भुवयांच्या विलासाच्या संबंधाने युक्त अशा उपमेचे द्योतक असल्यामुळे कमळ हे उपमान (औपचारिक व्यवहाराने) ठरते आणि मुख हे उपमेय ठरते. जर मुखामध्ये असलेला डोळे आणि भुवयांच्या विलासाचा संबंध मुखात नसता, तर ते तशी मुखशोभा धारण करण्यास कसे समर्थ झाले असते, हे सामर्थ्यावरून समजते. 'लोचनब्भमुविब्भम' नावाचा साधारण धर्म तर 'डोळे आणि भुवया, आणि ज्यांच्यामध्ये त्यांचा विलास आहे' अशा विग्रहाने निष्पन्न झालेल्या भिन्नाधिकरण बहुव्रीहि समासाद्वारे (bhinnādhikaraṇaaññapadatthasamāsa) गौण झालेल्या अर्थाचे ग्रहण केल्यामुळे समजला जातो. 190. १९०. Sugandhi sobhasambandhi, sisiraṃsuvirodhi ca; Mukhaṃ tava’mbujaṃve’ti, sā silesopamā matā. सुगंधी, शोभेशी संबंधित (सुंदर) आणि चंद्राशी विरोध असणारे तुझे मुख कमळासारखेच आहे, अशी ही 'सिलेसौपमा' (श्लेषोपमा) मानली जाते. 190. ‘‘Sugandhi’’ccādi. Tava mukhaṃ ambhojamiva sisiraṃsunocandassa virodhi paccanīkaṃ, mukhaṃ taṃsamānakantittā ambujañca tadudaye saṅkocabhajanato. Sobhasambandhi kantiyuttaṃ, mukhamambujañca. Sugandho assa atthīti sugandhi ca dvayamapīti evaṃ silesapariggahena mukhambujānaṃ upamāyogato sā yathāvuttā silesopamā matā. १९०. ‘सुगंधी’ इत्यादी. तुझे मुख कमळाप्रमाणे 'सिसिरंसु' म्हणजेच चंद्राचे विरोधी (शत्रू) आहे; मुख हे चंद्रासारखीच कांती असणारे असल्यामुळे (चंद्राशी स्पर्धा करते म्हणून) आणि कमळ हे चंद्राच्या उदयाने संकोच पावणारे (मिटणारे) असल्यामुळे विरोधी आहे. 'सोभसम्बन्धी' म्हणजे कांतीयुक्त, मुख आणि कमळ दोन्हीही कांतीयुक्त आहेत. ज्याला सुवास आहे ते 'सुगंधी' होय, हे दोन्हीही (मुख आणि कमळ) सुगंधी आहेत. अशा प्रकारे श्लेषाच्या (द्विअर्थी शब्दांच्या) ग्रहणाने मुख आणि कमळ यांच्यात उपमेचा संबंध जोडला गेल्यामुळे, ती पूर्वोक्त 'सिलेसौपमा' (श्लेषोपमा) मानली जाते. 190. ‘‘Sugandhi’’ccādi. Tava mukhaṃ ambhojamiva sisiraṃsuvirodhi candassa viruddhaṃ hoti tulyattā. Padumaṃ pana candodayena attano saṅkocanattā tassa viruddhaṃ hoti. Sobhasambandhi ca anaññasādhāraṇamukhagatakantisambandhayuttañca hoti. Padumaṃ pana padumagatakantisambandhinā yuttaṃ hoti. Sugandhi ca catujjātisugandhavahanato sugandhi ca hoti. Ambujaṃ pana padumasugandheneva yuttaṃ hoti. Iti īdisī upamā silesopamā ekapadātihitaubhayatthalakkhaṇena silesavasena vuttattā silesopamā nāma hoti. Sisirā sītalā aṃsu kanti asseti ca, tassa virujjhati sīleneti ca, paccayasāmatthiyavasena dvinnaṃ dvinnaṃ atthānaṃ labbhanato silissati aparopi attho ettha alaṅkāreti ca, silesavasena vuttā upamāti ca viggaho. Ettha sugandho ca sotasambandho ca sisiraṃsuvirodhittañceti ime upamānopameyyānamambujamukhānaṃ tulyadhammo, tesu ambujagatatulyadhammasambandho sadhammattā upamā nāma hoti, sā ambujasambandhinā ivasaddena jotitā, [Pg.201] mukhagatatulyadhammo pana assatthitassīlatthe katapaccaye satipi sāmatthiyāyeva gamyate. १९०. ‘सुगंधी’ इत्यादी. तुझे मुख कमळाप्रमाणे 'सिसिरंसुविरोधी' म्हणजेच चंद्राच्या विरुद्ध आहे, कारण ते चंद्राच्या समान (सुंदर) आहे. परंतु कमळ हे चंद्राच्या उदयाने स्वतः संकुचित होत असल्यामुळे चंद्राच्या विरुद्ध असते. 'सोभसम्बन्धी' म्हणजे मुखाच्या बाबतीत ते अनन्यसाधारण अशा मुखाच्या कांतीच्या संबंधाने युक्त असते, तर कमळाच्या बाबतीत ते कमळाच्या कांतीच्या संबंधाने युक्त असते. 'सुगंधी' म्हणजे मुखाच्या बाबतीत ते चार प्रकारच्या सुवासाने (चतुर्जाति सुगंध) युक्त असल्यामुळे सुगंधी असते, तर कमळ हे केवळ कमळाच्याच सुगंधाने युक्त असते. अशा प्रकारची उपमा ही 'सिलेसौपमा' (श्लेषोपमा) होय, कारण ती एकाच पदात सामावलेल्या दोन्ही अर्थांच्या लक्षणांमुळे श्लेषाच्या (द्विअर्थीपणाच्या) आधारे सांगितली गेली आहे. 'शिशिर (शीतल) आहेत किरण (कांती) ज्याचे तो' (सिसिरंसु - चंद्र) आणि 'त्याच्याशी जो स्वभावतः विरोध करतो तो' (सिसिरंसुविरोधी), अशा प्रत्ययाच्या सामर्थ्यामुळे दोन-दोन अर्थ प्राप्त होत असल्यामुळे येथे श्लेष होतो आणि दुसरा अर्थही या अलंकाराला सुशोभित करतो; म्हणून श्लेषाच्या आधारे सांगितलेली उपमा म्हणजे 'सिलेसौपमा', असा याचा विग्रह आहे. येथे सुगंध, शोभेचा संबंध आणि चंद्राशी विरोध असणे हे कमळ आणि मुख या उपमान व उपमेयांचे समान धर्म (तुल्यधर्म) आहेत. त्यांपैकी कमळामध्ये असलेला समान धर्माचा संबंध हा समान धर्म असल्यामुळे 'उपमा' ठरतो, जो कमळाशी संबंधित 'इव' (सारखे) या शब्दाने दर्शविला आहे. मुखामध्ये असलेला समान धर्म मात्र 'अस्तित्व' आणि 'स्वभाव' या अर्थांमध्ये प्रत्यय लागलेला असूनही केवळ सामर्थ्यावरूनच समजला जातो. 191. १९१. Sarūpasaddavāccattā, sā santānopamā yathā; Bālā’vu’yyānamālā’yaṃ, sālakānanasobhinī. समान रूपाच्या शब्दांनी व्यक्त होत असल्यामुळे ती 'संतानोपमा' (सन्तानोपमा) म्हटली जाते, जसे की: 'ही तरुणी (बाला) उद्यानाच्या माळेप्रमाणे (उद्यानपंक्तीप्रमाणे) अलकावलीने (केसांच्या रचनेने) युक्त अशा मुखाने शोभणारी आणि सालवृक्षांच्या वनाने शोभणारी आहे.' 191. ‘‘Sarūpa’’iccādi. Ayamuyyānamālā bālāva itthī viya. Kathaṃ? Sālakānanasobhinī bālā tāva sahālakena kesasannivesavisesena vattate sālakamānanaṃ tena sobhate. Sālakānanasobhinī uyyānamālāpi sālānaṃ rukkhavisesānaṃ kānanena gahanena sobhate, evarūpā sā tādisī santānopamā ākhyāyate, kasmā? Silesopamattasabhāvepi sarūpena sadisena saddena ‘‘sālakānanasobhinī’’tvevaṃvidhena saddasantānena visesabhūtena vāccattā pakāsiyattā tassāiti gamyate. Yatheti nidassane. १९१. ‘सरूप’ इत्यादी. ही उद्यानाची माळ (रांग) एखाद्या तरुणीप्रमाणे (बालेप्रमाणे) आहे. कसे? 'साळकाननसोभिनी' - तरुणीच्या बाबतीत ती 'स-आलक' म्हणजे केसांच्या विशिष्ट रचनेने युक्त अशा मुखाने (आननाने) शोभून दिसते. उद्यानाच्या माळेच्या बाबतीत ती 'साल-कानन' म्हणजे साल नावाच्या विशिष्ट वृक्षांच्या दाट वनाने (अरण्याने) शोभून दिसते. अशा प्रकारची ती उपमा 'संतानोपमा' (सन्तानोपमा) म्हटली जाते. का? कारण श्लेषोपमेचा स्वभाव असूनही, समान रूपाच्या (सारख्याच) शब्दाने म्हणजेच 'साळकाननसोभिनी' अशा विशिष्ट शब्दसमूहाने (शब्दसंतानाने) ती व्यक्त होत असल्यामुळे, प्रकट होत असल्यामुळे तिला संतानोपमा म्हटले जाते, हे समजते. 'यथा' हे उदाहरणासाठी आहे. 191. ‘‘Sarūpe’’ccādi. Sarūpasaddavāccattā tulyasutiyā acchinnasambandhavacanamālāya vuccamānattā sā upamā santānopamā nāma hoti, silesatte satipi katasamāsehi padasantānehi vuccamānattā santānopamā nāma hotīti adhippāyo. ‘‘Yathe’’ti udāharati. Ayaṃ uyyānamālā esā uyyānapanti sālakānanasobhinī alakasaṅkhātakesasannivesasahitena mukhena sobhamānā bālāva aṅganā iva sālakānanasobhinī sālavanehi sobhamānā hoti. Upamānopameyyānaṃ samānaṃ rūpaṃ yesanti ca, sarūpā ca te saddā ceti ca, tehi vāccā upamāti ca, tassā bhāvoti ca, santānena yuttā upamāti ca, uyyānānaṃ mālāti ca, saha alakena vattamānanti ca, tañca taṃ ānanañcāti ca, tena sobhati sīlenāti ca, sālānaṃ kānananti ca, tena sobhati sīlenāti ca vākyaṃ. १९१. ‘सरूपे’ इत्यादी. समान रूपाच्या शब्दांनी व्यक्त होत असल्यामुळे, म्हणजेच समान ऐकू येणाऱ्या आणि अखंड संबंध असलेल्या वचनमालेने (शब्दसमूहाने) सांगितली जात असल्यामुळे ती उपमा 'संतानोपमा' (सन्तानोपमा) ठरते. श्लेष असूनही, केलेल्या समासांच्या पदसमूहांद्वारे (पदासंततीद्वारे) ती सांगितली जात असल्यामुळे तिला 'संतानोपमा' म्हणतात, असा अभिप्राय आहे. 'यथा' द्वारे उदाहरण देतात. ही उद्यानाची माळ (उद्यानपंक्ती) 'साळकाननसोभिनी' म्हणजे केसांच्या रचनेने युक्त अशा मुखाने शोभणाऱ्या तरुणीप्रमाणे (बालेप्रमाणे) सालवृक्षांच्या वनाने शोभणारी आहे. उपमान आणि उपमेयांचे रूप ज्यांचे समान आहे ते 'सरूप', आणि ते शब्द म्हणजे 'सरूपशब्द', त्यांच्याद्वारे जी उपमा व्यक्त होते ती 'सरूपशब्दवाच्या उपमा' आणि तिचा भाव म्हणजे 'सरूपशब्दवाच्यता'. संतानाने (परंपरेने/समूहाने) युक्त असलेली उपमा म्हणजे 'संतानोपमा'. उद्यानांची माळ म्हणजे 'उद्यानमाला'. केसांच्या (अलक) रचनेसह असणारे म्हणजे 'स-अलक', आणि ते मुख (आनन) म्हणजे 'सालक-आनन', त्याने जी स्वभावतः शोभते ती 'साळकाननसोभिनी' (तरुणीच्या अर्थाने). सालवृक्षांचे वन म्हणजे 'साल-कानन', त्याने जी स्वभावतः शोभते ती 'साळकाननसोभिनी' (उद्यानाच्या अर्थाने), असा हा वाक्यविग्रह आहे. 192. १९२. Khayī [Pg.202] cando bahurajaṃ, padumaṃ tehi te mukhaṃ; Samānampi samukkaṃsī-tya’yaṃ nindopamā matā. चंद्र क्षय पावणारा आहे आणि कमळ पुष्कळ परागकणांनी (धुळीने) युक्त आहे; तरीही त्यांच्याशी समान असणारे तुझे मुख अत्यंत श्रेष्ठ आहे, अशी ही 'निंदोपमा' (निन्दोपमा) मानली जाते. 192. ‘‘Khayī’’iccādi. Cando khayī khayo accayo yasseti, padumaṃ bahurajaṃ bahūni rajāni parāgāvayavā yasminti, tehi evaṃbhūtehi candapadumehi kantiādinā samānampi sadisampi santaṃ tava mukhaṃ samukkaṃsi paramukkaṃsavantaṃ, khayasaddassa ca rajassa ca dosepi vattanato, saddacchalena khayassa dosarūpassa bahurajattassa ca tatthābhāvatoti. Iti evarūpā ayaṃ nindopamā matā ninditena candādinā khayassopamitattā. १९२. ‘खयी’ इत्यादी. चंद्र हा 'क्षयी' (क्षय पावणारा) आहे, म्हणजेच ज्याचा क्षय (ऱ्हास) होतो तो; कमळ हे 'बहुरज' (अनेक परागकणांनी युक्त) आहे, म्हणजेच ज्याच्यामध्ये पुष्कळ परागकण आहेत ते. अशा दोषयुक्त चंद्र आणि कमळाशी कांती इत्यादी बाबतीत समान असूनही तुझे मुख 'समुक्कंसी' म्हणजे अत्यंत श्रेष्ठ (उत्कृष्ट) आहे. कारण 'क्षय' आणि 'रज' हे शब्द दोषांचेही वाचक आहेत, आणि शब्दांच्या छलाने (श्लेषाने) क्षयरूपी दोष आणि बहुरजत्व (अतिशय धूळ किंवा दोष) हे मुखामध्ये नसल्यामुळे मुख श्रेष्ठ ठरते. अशा प्रकारे, ही 'निंदोपमा' (निन्दोपमा) मानली जाते, कारण येथे निंद्य (दोषयुक्त) अशा चंद्र इत्यादींशी उपमा दिली गेली आहे. 192. ‘‘Khayi’’ccādi. Cando khayī pāṭipadato paṭṭhāya dine dine ekamekāya kalāya sūriyassa āsannahetu khīyanasabhāvayutto hoti, padumaṃ bahurajaṃ bahureṇusamannāgataṃ hoti, tehi candapadumehi samānampi kantisugandhādīhi sadisampi te mukhaṃ tavānanaṃ samukkaṃsi khayarajasaddehi dosassāpi vāccattā saddacchalehi gamyamānassa tādisassa dosassa mukhe avijjamānattā adhikukkaṃsaguṇavantaṃ hoti, iti īdisī ayaṃ upamā nindopamā ninditānaṃ candapadumānaṃ mukhassa upamitāti nindopamā nāma hoti, mukhavisesanena ivasaddapariyāyena samānasaddena mukhagatasadhammo jotito hoti, upamāsaṅkhatacandapadumagatasadhammopi dvīsu tulyadhammopi sāmatthiyā gamyate, apisaddo cettha vattabbantarasamuccaye, samukkaṃsoti vattabbantaro. १९२. "क्षयी" इत्यादी. चंद्र प्रतिपदेपासून सुरू करून दिवसागणिक एकेका कलेने सूर्याच्या निकट जाण्यामुळे क्षय पावण्याच्या स्वभावाचा असतो, कमळ हे पुष्कळ परागकणांनी (रजाने) युक्त असते. त्या चंद्र आणि कमळाशी समान असूनही, कांती आणि सुवासाने सदृश असूनही, आपले मुख (चेहरा) श्रेष्ठ आहे; कारण 'क्षय' आणि 'रज' या शब्दांद्वारे दोषांचेही वाचकत्व असल्यामुळे, शब्दच्छलाने प्रतीत होणारा तसा दोष मुखामध्ये विद्यमान नसल्यामुळे ते (मुख) अधिक उत्कृष्ट गुणांनी युक्त आहे. अशा प्रकारे ही उपमा 'निंदोपमा' आहे, कारण निंदित अशा चंद्र आणि कमळाशी मुखाची तुलना केली गेली आहे, म्हणून हिला निंदोपमा म्हणतात. मुखाच्या विशेषणाने, 'इव' (सारखे) शब्दाचा पर्याय असलेल्या 'समान' शब्दाने मुखातील समान धर्म प्रकाशित होतो. उपमारूप चंद्र आणि कमळ यांमधील समान धर्म देखील, दोन्हीमधील तुल्य धर्म सामर्थ्याने समजला जातो. आणि येथील 'अपि' शब्द हा दुसऱ्या वक्तव्याच्या समुच्चयासाठी आहे, 'समुत्कर्ष' (श्रेष्ठत्व) हे दुसरे वक्तव्य आहे. 193. १९३. Asamattho mukheni’ndu, jina te paṭigajjituṃ; Jaḷo kalaṅkī’ti ayaṃ, paṭisedhopamā siyā. हे जिन! आपल्या मुखाशी स्पर्धा करण्यास चंद्र असमर्थ आहे; कारण तो जड (शीतल/मूर्ख) आणि कलंकित आहे. ही 'प्रतिषेधोपमा' होय. 193. ‘‘Asamattho’’iccādi. Jina te mukhena jaḷo sīto akusalo ca kalaṅko migalañchanalakkhaṇo doso [Pg.203] assa atthīti kalaṅkī. Saddacchalena dosakathanaṃ. Tādiso indu cando paṭigajjituṃ vivadituṃ asamattho, mukhantu visadaṃ alaṅkatañceti kathamanenāyaṃ sadisoti nisedhadvārena sadhammatāva gammate, ayaṃ paṭisedhopamā siyā. १९३. "असमर्थ" इत्यादी. हे जिन! आपल्या मुखाशी (तुलना करता), 'जड' म्हणजे शीतल आणि अकुशल, आणि 'कलंक' म्हणजे मृगचिन्हरूपी दोष ज्याला आहे तो 'कलंकित' होय. हा शब्दच्छलाने केलेला दोषाचा निर्देश आहे. तसा चंद्र प्रतिगर्जना करण्यास (स्पर्धा करण्यास) किंवा वाद घालण्यास असमर्थ आहे. मुख तर स्वच्छ आणि अलंकृत आहे, मग हा (चंद्र) याच्याशी कसा समान असू शकेल? अशा प्रकारे निषेधाच्या द्वारे समान धर्मच प्रतीत होतो, म्हणून ही 'प्रतिषेधोपमा' होय. 193. ‘‘Asamattho’’ccādi. He jina te tuyhaṃ mukhena paṭigajjituṃ vivadituṃ jaḷo sītalo avisado kalaṅkī sasalakkhaṇo vā sadoso vā indu cando asamattho hotīti, ayaṃ edisī upamā paṭisedhopamā nāma. Kalaṅko assa atthīti vākyaṃ. Ettha visadena kalaṅkarahitena mukhena sītalo avisado sadoso cando samāno bhavitumasamatthoti evaṃ paṭisedhadvayena indamukhasaṅkhātānaṃ upamānopameyyānaṃ tulyadhammasambandhassa pakāsitattā satipi nindopamābhāve paṭisedhopamā nāma hotīti adhippāyo. ‘‘Paṭigajjitu’’nti idaṃ candassa visesanattā candagatasadhammaṃ joteti. १९३. "असमर्थ" इत्यादी. हे जिन! आपल्या मुखाशी प्रतिगर्जना करण्यास किंवा वाद घालण्यास जड (शीतल, अस्वच्छ) आणि कलंकित (शशचिन्हयुक्त किंवा सदोष) असलेला चंद्र असमर्थ आहे; अशी ही उपमा 'प्रतिषेधोपमा' नावाचे आहे. 'ज्याला कलंक आहे तो' असे हे वाक्य आहे. येथे स्वच्छ आणि कलंकरहित मुखाशी शीतल, अस्वच्छ आणि सदोष चंद्र समान होण्यास असमर्थ आहे, अशा प्रकारे निषेधाच्या द्वारे चंद्र आणि मुख या संज्ञित उपमान व उपमेयांच्या समान धर्माचा संबंध प्रकाशित केल्यामुळे, निंदोपमेचा भाव असला तरीही ही 'प्रतिषेधोपमा' ठरते, असा अभिप्राय आहे. 'प्रतिगर्जना करणे' हे चंद्राचे विशेषण असल्यामुळे चंद्रातील समान धर्म प्रकाशित करते. 194. १९४. Kacchaṃ candāravindānaṃ, atikkamma mukhaṃ tava; Attanāva samaṃ jāta-mitya’sādhāraṇopamā. चंद्र आणि कमळ यांच्या मर्यादेचे उल्लंघन करून आपले मुख स्वतःशीच समान झाले आहे; ही 'असाधारणोपमा' होय. 194. ‘‘Kaccha’’miccādi. Candassa aravindassa ca kacchaṃ padaviṃ atikkamma avatthariya tesa’mavakaṃsato, tava mukhaṃ attano sarūpeneva samaṃ jātamiti evarūpā asādhāraṇatābhidhānena sadisattapatītiyā asādhāraṇopameti nigadyate. १९४. "कक्ष" इत्यादी. चंद्र आणि कमळ यांच्या कक्ष्येचे म्हणजे पदवीचे उल्लंघन करून, त्यांना मागे टाकून, आपले मुख स्वतःच्याच स्वरूपाशी समान झाले आहे, अशा प्रकारे असाधारणत्वाच्या कथनाने सादृश्याची प्रतीती होत असल्यामुळे हिला 'असाधारणोपमा' असे म्हटले जाते. 194. ‘‘Kaccha’’miccādi. He muni tava mukhaṃ candāravindānaṃ lokapūjitānaṃ sasiambujānaṃ kacchaṃ padaviṃ avatthaṃ vā atikkamma attano atulyattena attanā eva samānattavatthuno abhāvā samaṃ jātaṃ, iti īdisā upamā asādhāraṇopamā [Pg.204] atulyadhammabhāvassa pakāsanato asādhāraṇopamā nāma hoti. Iha upamābhūtānaṃ candāravindānaṃ mukhassa hīnabhāvapaṭipādanadvārena candāravindehi mukhaṃ tulyanti paññāpanato candāravindā asādhāraṇopamā nāma hoti. Samasaddo mukhagatassa sādhāraṇadhammaṃ joteti. Sesaṃ suviññeyyaṃ. १९४. "कक्ष" इत्यादी. हे मुनी! आपले मुख, लोकांनी पूजिलेल्या चंद्र आणि कमळ यांच्या कक्ष्येचे म्हणजे पदवीचे किंवा अवस्थेचे उल्लंघन करून, स्वतःच्या अतुल्यतेमुळे, स्वतःशिवाय इतर कोणतीही समान वस्तू नसल्यामुळे, स्वतःशीच समान झाले आहे. अशी ही उपमा 'असाधारणोपमा' होय; कारण अतुल्य धर्मभावाचे प्रकाशन केल्यामुळे हिला असाधारणोपमा म्हणतात. येथे उपमारूप असलेल्या चंद्र आणि कमळांच्या तुलनेत मुखाच्या हीनभावाचे प्रतिपादन करण्याच्या द्वारे, चंद्र आणि कमळाशी मुख समान नाही हे दर्शविल्यामुळे ही 'असाधारणोपमा' ठरते. 'सम' हा शब्द मुखातील साधारण धर्म प्रकाशित करतो. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखा आहे. 195. १९५. Sabbambhojappabhāsāro, rāsibhūtova katthaci; Tavā’nanaṃ vibhātīti, hotā’bhūtopamā ayaṃ. सर्व कमळांच्या कांतीचा सार जणू काही एका ठिकाणी गोळा (राशीभूत) झाला आहे, असे आपले मुख शोभून दिसते; ही 'अभूतोपमा' होय. 195. ‘‘Sabba’’iccādi. Katthaci ekaṭṭhāne rāsibhūto sabbesamambhojānaṃ pabhāsārova tavānanaṃ vibhātīti evaṃbhūtā ayaṃ abhūtopamā hoti. १९५. "सर्व" इत्यादी. कुठे एका ठिकाणी गोळा झालेला सर्व कमळांच्या कांतीचा सारच जणू आपले मुख शोभून दिसते, अशा प्रकारची ही 'अभूतोपमा' होते. 195. ‘‘Sabba’’miccādi. Katthaci ṭhāne rāsibhūto sabbambhojappabhāsārova sakalapadumānaṃ uttamakantipuñjo viya tavānanaṃ vibhāti visesena pabhāti, iti īdisī upamā abhūtopamā avijjamānavatthuno upamitattā abhūtopamā nāma hoti. Arāsi rāsibhūtoti viggaho. Ettha yojanāvibhūto tādisapabhāsārābhāvato avijjamānatthena parikappito. १९५. "सर्व" इत्यादी. कोणत्यातरी ठिकाणी गोळा झालेला सर्व कमळांच्या कांतीचा सार, म्हणजेच सर्व कमळांच्या उत्तम कांतीचा समूह असल्यासारखे आपले मुख शोभते (विशेष रूपाने प्रकाशित होते). अशी ही उपमा 'अभूतोपमा' होय; कारण अविद्यमान (अस्तित्वात नसलेल्या) वस्तूशी तुलना केल्यामुळे हिला अभूतोपमा म्हणतात. 'जो राशी नव्हता तो राशीभूत झाला' (अराशी राशीभूतः) असा याचा विग्रह आहे. येथे योजनेनुसार तशा प्रकारच्या कांतीचा सार अस्तित्वात नसल्यामुळे, तो अविद्यमान अर्थाने कल्पिला गेला आहे. 196. १९६. Patīyate’tthagammā tu, saddasāmatthiyā kvaci; Samāsappaccayevādi-saddayogaṃ vinā api. परंतु 'अर्थगम्या' (अर्थातून समजणारी उपमा) ही कधीकधी समास, प्रत्यय किंवा 'इव' इत्यादी शब्दांच्या योगाशिवाय देखील शब्दांच्या सामर्थ्याने प्रतीत होते. 196. Atthagammopamaṃ dasseti ‘‘patīyate’’iccādi. Atthagammā tu’pamā kvaci kismiñci ṭhāne samāsādisaddānaṃ yogaṃ vinā api saddānaṃ payogavisesādigāḷhena aññathānupapattilakkhaṇena sāmatthiyena patīyate. १९६. "प्रतीत होते" इत्यादीद्वारे अर्थगम्या उपमा दर्शवितात. अर्थगम्या उपमा तर कधीकधी कोणत्यातरी ठिकाणी समास इत्यादी शब्दांच्या योगाशिवाय देखील, शब्दांच्या प्रयोगविशेषाने दृढ झालेल्या आणि 'अन्यथा अनुपपत्ती' (दुसऱ्या प्रकारे सिद्ध न होणे) या लक्षणाने युक्त असलेल्या सामर्थ्याने प्रतीत होते. 196. Tividhaṃ saddagammopamaṃ dassetvā idāni atthagammopamaṃ dasseti ‘‘patīyate’’tyādinā. Atthagammā tu atthagammopamā [Pg.205] pana kvaci ṭhāne samāsapaccayevādisaddayogaṃ vināpi tesaṃ saddānaṃ sambandhaṃ hitvāpi saddasāmatthiyā sambandhe payuttāvasesasaddānaṃ atthasattiyā patīyate. Saddānaṃ sāmatthiyanti viggaho. १९६. तीन प्रकारची शब्दगम्या उपमा दर्शवून आता "प्रतीत होते" इत्यादीद्वारे अर्थगम्या उपमा दर्शवितात. परंतु अर्थगम्या उपमा कधीकधी कोणत्यातरी ठिकाणी समास, प्रत्यय किंवा 'इव' इत्यादी शब्दांच्या योगाशिवाय देखील, त्या शब्दांचा संबंध सोडून देखील, शब्दांच्या सामर्थ्याने म्हणजे संबंधात वापरलेल्या उर्वरित शब्दांच्या अर्थशक्तीने प्रतीत होते. 'शब्दांचे सामर्थ्य' (शब्दसामर्थ्य) असा याचा विग्रह आहे. 197. १९७. Bhiṅgāne’māni cakkhūni, nā’mbujaṃ mukha’mevi’daṃ; Subyattasadisattena, sā sarūpopamā matā. हे भ्रमर नाहीत, हे तर डोळे आहेत; हे कमळ नाही, हे तर मुखच आहे. अतिशय स्पष्ट सादृश्यामुळे ही 'स्वरूपोपमा' मानली जाते. 197. Udāharati ‘‘bhiṅge’’ccādinā. Na bhiṅgā ete, kiñcarahi cakkhūnimāni, nambujametaṃ, kintu mukhamevidanti evarūpā sā sarūpopamā matā bhiṅgādīnamaviparītasarūpassa dīpanato. Tenāha ‘‘subyatte’’tyādi. Subyattena bhiṅgacakkhūnaṃ ambujamukhānañca pariphuṭena sadisattena cañcalattakantyādilakkhaṇena tenevābhedasaṅkāpubbameva vivecitaṃ aññatra cakkhādīsu yaṃ bhiṅgādiññāṇamuppannaṃ, tassa paccakkhānato upamājotakānamivādīnamabhāvepi bhiṅgalocanādīnaṃ sadisattaṃ patīyate sāmatthiyato. Evamuparipi yathāyogaṃ. १९७. "भ्रमर" इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात. हे भ्रमर नाहीत, तर मग काय आहेत? हे डोळे आहेत; हे कमळ नाही, तर हे मुखच आहे; अशा प्रकारची ती 'स्वरूपोपमा' मानली जाते, कारण भ्रमर इत्यादींच्या अविपरीत (यथार्थ) स्वरूपाचे प्रकाशन येथे होते. म्हणूनच "सुव्यत्त" (अतिशय स्पष्ट) इत्यादी म्हटले आहे. भ्रमर व डोळे आणि कमळ व मुख यांच्या चंचलत्व, कांती इत्यादी लक्षणांच्या अतिशय स्पष्ट आणि प्रगट सादृश्यामुळे, त्यांच्यातील अभेदशंकेचे आधीच निवारण करून, डोळे इत्यादींमध्ये जे भ्रमर इत्यादींचे ज्ञान उत्पन्न झाले होते, त्याचा नकार केल्यामुळे, 'इव' इत्यादी उपमावाचक शब्दांचा अभाव असूनही, सामर्थ्यामुळे भ्रमर व डोळे इत्यादींचे सादृश्य प्रतीत होते. पुढेही याचप्रमाणे योग्यतेनुसार समजून घ्यावे. 197. Idāni udāharaṇamāharati ‘‘bhiṅgāni’’ccādinā. Imāni bhiṅgāni bhamarā na bhavanti, kiñcarahi cakkhūni. Ambujaṃ na idaṃ padumaṃ na hoti, kintu mukhamevāti. Īdisī sā upamā subyattasadisattena supākaṭena bhiṅgalocanānaṃ ambujamukhānañca tulyabhāvena sarūpopamā nāma hoti. Ettha samāsapaccayaivādisaddapayogābhāvepi ‘‘bhiṅgānemāni cakkhūni’’ccādinā cakkhumukhesu bhiṅgaambujanti viparītapavattabuddhiṃ paṭisedhetvā cakkhumukhavidhānato cañcalattakantimattādīsu subyattaṃ tulyattaṃ vinā cakkhumukhesu bhiṅgambujabuddhiṃ kīdisamuppajjatīti aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyā upamānabhūtānaṃ bhiṅgambujānaṃ upameyyabhūtānaṃ cakkhumukhānañca sadisattaṃ ñāyati. Suṭṭhu byattaṃ pākaṭanti ca, tañca taṃ sadisattañcāti ca, samānaṃ rūpaṃ sabhāvo yassā upamāyāti ca, sā ca sā upamā cāti ca vākyaṃ. १९७. आता 'भिंगानि' (bhiṅgāni - भ्रमर) इत्यादींद्वारे उदाहरण दिले जाते. हे भ्रमर (भिंगानि) नसून डोळे आहेत. हे कमळ (अम्बुज) नसून मुखच आहे. अशा प्रकारे, अत्यंत स्पष्ट सादृश्यामुळे (subyattasadisattena) आणि सुस्पष्टतेमुळे भ्रमररूप डोळे आणि कमळरूप मुख यांच्यातील समानतेमुळे ही 'सरूपोपमा' (sarūpopamā) ठरते. येथे समास, प्रत्यय किंवा 'इव' इत्यादी शब्दांचा प्रयोग नसतानाही, 'हे डोळे भ्रमर आहेत' इत्यादी वाक्यांद्वारे डोळे आणि मुख यांमध्ये भ्रमर आणि कमळ अशी विपरीत बुद्धी (गैरसमज) दूर करून, डोळे आणि मुखाच्या स्वरूपाचे प्रतिपादन केल्यामुळे, चंचलता आणि कांती इत्यादींमधील स्पष्ट समानतेशिवाय डोळे आणि मुखांमध्ये भ्रमर व कमळाची बुद्धी कशी उत्पन्न होऊ शकते? अशा 'अन्यथानुपपत्ती' (अशक्यतेच्या) लक्षणाच्या सामर्थ्याने उपमान बनलेल्या भ्रमर-कमळ आणि उपमेय बनलेल्या डोळे-मुख यांचे सादृश्य समजून येते. 'सुट्टु ब्यत्तं पाकटं' (अतिशय स्पष्ट व प्रकट) आणि ते सादृश्य, तसेच जिचा स्वभाव किंवा रूप समान आहे ती उपमा, असा या वाक्याचा विग्रह आहे. 198. १९८. Mayeva [Pg.206] mukhasobhā’sse-tyala’mindu vikatthanā; Yato’mbujepisā’tthīti, parikappopamā ayaṃ. “या (मुनींच्या) मुखाची शोभा केवळ माझ्यातच आहे, हे चंद्रा! तुझी ही बढाई आता पुरे झाली; कारण ती (शोभा) कमळातही आहे.” ही 'परिकल्पोपमा' (parikappopamā) आहे. 198. ‘‘Mayevi’’ccādi. Indu canda, assa munino mukhasobhā vadanajuti mayeva, nāññatrāti evarūpā vikatthanā atthapasaṃsanena alamiti paṭisedho. Kimiti? Yato yasmā kāraṇā sā mukhasobhā ambujepi na kevalamindumhi atthi, no natthīti asatopi tathā vikatthanassa parikappanato vadanamindunopamīyatīti evarūpā ayaṃ parikappopamā. १९८. “मयेव” इत्यादी. हे इंदू म्हणजे चंद्रा! या मुनींची मुखशोभा (वदनकांती) केवळ माझ्यातच आहे, इतर कोठेही नाही, अशी ही बढाई (आत्मप्रशंसा) 'अलम्' म्हणजे पुरे झाली, असा हा निषेध आहे. का बरे? कारण ती मुखशोभा केवळ चंद्रातच नाही, तर कमळातही आहे, असे नाही की ती तेथे नाही. अशा प्रकारे, नसलेल्या गोष्टीचीही तशी कल्पना (परिकल्पना) करून मुखाची चंद्राशी तुलना केली जात असल्यामुळे ही 'परिकल्पोपमा' आहे. 198. ‘‘Maye’’ccādi. He indu assa imassa lokasāmino mukhasobhā vadanakanti ekake mayi eva, īdisī vikatthanā attasilāghena alaṃ nippayojanaṃ. Kasmāti ce? Yato sā mukhasobhā ambujepi atthi, tasmāti. Iti īdisā ayaṃ upamā parikappopamā nāma hoti. Yatoti aniyamaniddiṭṭhakāraṇaṃ pana ambujepi sā atthīti dassiyamānaṃ padumepi tassa atthittameva. Parikappanāya vuttā upamāti viggaho. Idha candassa avijjamānavikatthanassa vijjamānattena parikappanato sadhammajotakasaddantare asatipi upamānabhūtainduno ca upameyyabhūtamukhassa ca sadisattaṃ imesaṃ dvinnaṃ sadisattaṃ vinā vattuno tādisakappanā kathaṃ hotīti imāya atthasattiyā gamyate. १९८. “मये” इत्यादी. हे चंद्रा! या लोकस्वामींच्या (बुद्धांच्या) मुखाची शोभा केवळ माझ्यातच आहे, अशी स्वतःची स्तुती करणारी बढाई आता पुरे, ती निरर्थक आहे. का बरे? कारण ती मुखशोभा कमळातही आहे, म्हणून. अशा प्रकारे ही उपमा 'परिकल्पोपमा' ठरते. 'यतो' (ज्या अर्थी) हे अनिश्चित कारण दर्शवले आहे, परंतु 'ती कमळातही आहे' असे दाखवून कमळामध्येही तिचे अस्तित्व सिद्ध केले आहे. 'परिकल्पनेने सांगितलेली उपमा' असा याचा विग्रह आहे. येथे चंद्राची नसलेली बढाई कल्पनेने अस्तित्वात आणल्यामुळे, समान धर्म दर्शवणारा दुसरा शब्द नसतानाही, उपमान असलेल्या चंद्राचे आणि उपमेय असलेल्या मुखाचे सादृश्य, या दोघांच्या सादृश्याशिवाय वक्त्याची अशी कल्पना कशी होऊ शकते? या अर्थसामर्थ्याने समजून येते. 199. १९९. Kiṃ vā’mbuja’ntobhantāli,Kiṃ lolanayanaṃ mukhaṃ; Mama dolāyate citta-Micca’yaṃ saṃsayopamā. “हे आत भ्रमर फिरणारे कमळ आहे की चंचल डोळे असलेले मुख आहे? माझे मन हिंदोळ्यासारखे (द्विधा मनःस्थितीत) डोलत आहे.” ही 'संशयोपमा' (saṃsayopamā) आहे. 199. ‘‘Kiṃ vā’’iccādi. Anto bhantā alī bhamarā yasmiṃ, tamīdisamambujaṃ kiṃ vā. Lolāni capalāni nayanāni yasmiṃ, tādisaṃ vā. Jina tavedaṃ mukhaṃ kinti mama cittaṃ dolāyate [Pg.207] dolevācarati. Evaṃ pakkhadvayapariggahena saṃsayatīti attho. Iccayamīdisī saṃsayavesena ambujamukhānamopamāvagamā saṃsayopamā. १९९. “किं वा” इत्यादी. ज्याच्या आत भ्रमर फिरत आहेत असे हे कमळ आहे की काय? किंवा ज्यामध्ये चंचल डोळे आहेत असे हे मुख आहे काय? हे जिन (बुद्ध)! आपले हे मुख काय आहे, या संशयाने माझे मन हिंदोळ्याप्रमाणे डोलत आहे (आचरण करत आहे). अशा प्रकारे दोन्ही बाजूंचा स्वीकार केल्याने संशय निर्माण होतो, असा अर्थ आहे. अशा संशयाच्या रूपाने कमळ आणि मुख यांच्यातील उपमेचे ज्ञान होत असल्यामुळे ही 'संशयोपमा' आहे. 199. ‘‘Kiṃ vā’mbuje’’ccādi. Antobhantāli abbhantare bhamamānabhamaravantaṃ ambujaṃ kiṃ vā, tuyhaṃ lolanayanaṃ cañcalanettaṃ mukhaṃ kiṃ vāti mama cittaṃ dolāyate ubhayasambhamajananato dolā viya hoti. Iti ayaṃ evarūpā upamā saṃsayopamā dvinnaṃ sadisattassa saṃsayena pakāsitattā saṃsayopamā nāma hoti. Anto bhantā alī yasminti ca, lolāni nayanāni yasminti ca, dolā viya ācaratīti ca, saṃsayena vuttā upamāti ca viggaho. Ihāpi sadhammapakāsake saddantare asatipi yathāvuttavisesanadvayena visiṭṭhānaṃ dvinnaṃ ambujamukhānaṃ saṃsayanimitte tulyatte asati kathaṃ saṃsayo uppajjatīti iminā sāmatthiyeneva tulyadhammasambandho gamyate. १९९. “किं वा अम्बुजे” इत्यादी. ज्याच्या आत भ्रमर फिरत आहेत असे कमळ आहे की काय, किंवा आपले चंचल डोळे असलेले मुख आहे काय, या विचाराने माझे मन डोलत आहे; कारण दोन्ही गोष्टींमुळे संभ्रम निर्माण होऊन ते हिंदोळ्यासारखे होते. अशा प्रकारे ही उपमा 'संशयोपमा' ठरते, कारण दोन्हीमधील सादृश्य संशयाद्वारे प्रकट केले गेले आहे. 'ज्याच्या आत भ्रमर फिरत आहेत ते' आणि 'ज्यात चंचल डोळे आहेत ते' आणि 'हिंदोळ्याप्रमाणे आचरण करते ते' आणि 'संशयाने सांगितलेली उपमा' असा याचा विग्रह आहे. येथेही समान धर्म प्रकट करणारा दुसरा शब्द नसतानाही, वर सांगितलेल्या दोन विशेषणांनी युक्त असलेल्या कमळ आणि मुख या दोन्हीमधील संशयाचे कारण असलेल्या समानतेशिवाय संशय कसा उत्पन्न होऊ शकतो? या सामर्थ्यानेच समान धर्माचा संबंध समजून येतो. 200. २००. Kiñci vatthuṃ padassetvā,Sadhammassā’bhidhānato; Sāmyappatītisabbhāvā,Pativatthūpamā yathā. एखादी वस्तू दर्शवून, तिच्याशी समान धर्म असलेल्या दुसऱ्या वस्तूचे कथन केल्यामुळे, त्यांच्यातील सादृश्याची प्रचिती (ज्ञान) होत असल्यामुळे ती 'प्रतिवस्तूपमा' (pativatthūpamā) ठरते, जसे की- 200. ‘‘Kiñci’’iccādi. Kiñci vatthumicchitaṃ sambuddhādikaṃ upadassetvā sadhammassa tena vatthunā kenaci ākārena sadisassa aññassa vatthuno abhidhānato sāmyassa tesaṃ dvinnaṃ sadisattassa patītiyā avasāyassa sambhāvā vijjamānattena pativatthūpamā vuccate. Pativatthunā tathāvidhenādhigatassa vatthuno tulyatā paṭipāditā. Yathetyudāharati. २००. “किंचि” इत्यादी. कोणतीही इष्ट वस्तू जसे की सम्यक्संबुद्ध इत्यादी दर्शवून, त्या वस्तूशी कोणत्या तरी प्रकारे समान असलेल्या दुसऱ्या वस्तूचे कथन केल्यामुळे, त्या दोन्हीमधील सादृश्याची प्रचिती (निश्चय) होत असल्यामुळे तिला 'प्रतिवस्तूपमा' म्हटले जाते. प्रतिवस्तूद्वारे (दुसऱ्या वस्तूद्वारे) तशा प्रकारे प्राप्त झालेल्या वस्तूची समानता प्रतिपादित केली जाते. 'यथा' (जसे की) द्वारे उदाहरण दिले जाते. 200. ‘‘Kiñci’’ccādi. Kiñci vatthumicchitaṃ jinādikiñcipadatthaṃ upadassetvā paṭhamaṃ nidassetvā sadhammassa paṭipādanīyaatthena saha [Pg.208] kiñci ākārena sadisabhāvassa kassaci vatthuno abhidhānato kathanato sāmyappatītisabbhāvā sadisatāsambandhino parijānanassa vijjamānattā pativatthūpamā vatthuno upaṭṭhitassa jinādipadatthassa tulyatthapakāsanato nāmena pativatthūpamā nāma. Samāno dhammo yassa vā pārijātādino iti ca, samānānaṃ tulyānaṃ upamānopameyyānaṃ bhāvoti ca, sāmyassa patīti ca, sāmyappatītiyā sabbhāvoti ca, pativatthunā vuttā upamāti ca vākyaṃ. Yathāti udāharati. २००. “किंचि” इत्यादी. कोणतीही इष्ट वस्तू जसे की जिन (बुद्ध) इत्यादी पदार्थ प्रथम दर्शवून (उदाहरणादाखल मांडून), प्रतिपादन करावयाच्या अर्थाशी कोणत्या तरी प्रकारे समान भाव असलेल्या दुसऱ्या एखाद्या वस्तूचे कथन केल्यामुळे, सादृश्याच्या प्रचितीचे अस्तित्व (सादृश्याचे ज्ञान) असल्यामुळे ती 'प्रतिवस्तूपमा' ठरते. उपस्थित केलेल्या जिन इत्यादी पदार्थांच्या समान अर्थाचे प्रकाशन करणाऱ्या प्रतिवस्तूमुळे तिला 'प्रतिवस्तूपमा' हे नाव मिळाले आहे. 'ज्याचा समान धर्म आहे तो पारिजात इत्यादी' आणि 'समान असलेल्या उपमान व उपमेयांचा भाव' आणि 'सादृश्याची प्रचिती' आणि 'सादृश्याच्या प्रचितीचे अस्तित्व' आणि 'प्रतिवस्तूद्वारे सांगितलेली उपमा' असा या वाक्याचा विग्रह आहे. 'यथा' (जसे की) द्वारे उदाहरण दिले जाते. 201. २०१. Janesu jāyamānesu,Ne’kopi jinasādiso; Dutiyo nanu nattheva,Pārijātassa pādapo. “उत्पन्न होणाऱ्या मानवांमध्ये एकही मनुष्य जिनांच्या (बुद्धांच्या) समान नाही; पारिजात वृक्षासारखा दुसरा वृक्ष खरोखर अस्तित्वातच नाही ना?” 201. ‘‘Janesu’’ccādi. Jāyamānesu janesu majjhe ekopi jano guṇavā jinasādiso sammāsambuddhasamāno na vijjatītyekaṃ tāva vatthu upadassitaṃ, dutiyo iccādi pativatthūpamadassanaṃ, nanūtyanumatiyaṃ, pārijātassa dibbarukkhavisesassa dutiyo samāno pādapo nattheva. Pārijātoyeva rukkhajātīsu uttamo, tathā jino janesūti. २०१. “जनेसु” इत्यादी. उत्पन्न होणाऱ्या मानवांमध्ये एकही गुणवान मनुष्य जिनांच्या समान (सम्यक्संबुद्धांच्या समान) नाही, ही पहिली वस्तू दर्शवली आहे. 'दुतियो' इत्यादी प्रतिवस्तूपमेचे दर्शन आहे. 'ननु' हा शब्द संमती दर्शवतो. पारिजात या दिव्य वृक्षविशेषासारखा दुसरा समान वृक्ष अस्तित्वातच नाही. वृक्षजातींमध्ये पारिजातच जसा उत्तम आहे, तसेच मानवांमध्ये जिन (बुद्ध) उत्तम आहेत. 201. ‘‘Janesu’’ccādi. Jāyamānesu janesu ekopi jinasādiso sambuddhasadiso natthi, pārijātassa rukkhassa dutiyo tena samo dutiyo pādapo rukkho natthi eva nanu, nanūti anuññāyaṃ. Tena sabbaññuno aññena atulyabhāvaṃ anujānāti. Iha pārijātarukkhassa aññehi rukkhehi uttamattañca buddhassa aññesu sattesu uttamattañcāti idaṃ dvayaṃ upamānopameyyabhūtānaṃ dvinnaṃ vatthūnaṃ sāmyaṃ nāma, etaṃ sāmyaṃ vuttatthassa samatthanavasena pativatthubhūtapārijātassa rukkhehi asamānattakathaneneva jotitaṃ hoti. २०१. “जनेसु” इत्यादी. जन्म घेणाऱ्या मनुष्यांमध्ये एकही जिनांसारखा (जिनांच्या सदृश) किंवा सम्यक्संबुद्धांसारखा नाही. पारिजात वृक्षासारखा दुसरा त्याच्याशी समान असणारा दुसरा वृक्ष नाहीच की! 'ननु' हा शब्द अनुमती (स्वीकृती) दर्शवण्यासाठी आहे. याद्वारे सर्वज्ञांचे (बुद्धांचे) इतरांशी असणारे अतुलनीयत्व मान्य केले जाते. येथे पारिजात वृक्षाचे इतर वृक्षांपेक्षा श्रेष्ठ असणे आणि बुद्धांचे इतर प्राण्यांपेक्षा श्रेष्ठ असणे, हे दोन्ही उपमान आणि उपमेय बनलेल्या दोन वस्तूंचे 'साम्य' (सारखेपणा) होय. हे साम्य, सांगितलेल्या अर्थाचे समर्थन करण्याच्या हेतूने, प्रतिवस्तू बनलेल्या पारिजात वृक्षाचे इतर वृक्षांशी असणारे असमानत्व सांगण्याद्वारेच प्रकट होते. 202. २०२. Vākyattheneva [Pg.209] vākyattho,Yadi kocyu’pamīyate; Ivayuttaviyuttattā,Sā vākyatthopamā dvidhā. “जर वाक्यार्थानेच दुसऱ्या वाक्यार्थाची तुलना केली जात असेल, तर 'इव' (सारखा/प्रमाणे) शब्दाच्या योगाने (युक्त) आणि वियोगाने (वियुक्त) ती 'वाक्यार्थोपमा' दोन प्रकारची होते.” 202. Vākyatthavisayopamaṃ dasseti ‘‘vākyatthenevi’’ccādinā. Vākyattho kriyākārakasambandhaviseso, teneva, na padatthamattena vākyattho vuttalakkhaṇo koci vattumicchito koci yadi upamīyate sadiso kathyate, sā vākyatthopamā dvidhā bhijjate. Kathaṃ? Yuttā ca viyuttā ca yuttaviyuttā, ivena atthaniddesoyaṃ yuttaviyuttā upamā, tassā bhāvā kāraṇā dvidhāti adhikataṃ. २०२. “वाक्यार्थेनेच” इत्यादीद्वारे वाक्यार्थविषयक उपमा दर्शवितात. वाक्यार्थ म्हणजे क्रिया आणि कारक यांच्यातील विशिष्ट संबंध; केवळ शब्दाच्या अर्थाने (पदार्थाने) नव्हे, तर त्याच वाक्यार्थाने. जर पूर्वोक्त लक्षणांनी युक्त असा कोणताही सांगण्याची इच्छा असलेला वाक्यार्थ उपमेय केला जात असेल (म्हणजेच सदृश सांगितला जात असेल), तर ती वाक्यार्थोपमा दोन प्रकारांत विभागली जाते. कसे? युक्त (जोडलेली) आणि वियुक्त (विरहित) ती 'युक्तवियुक्त'. 'इव' शब्दाने अर्थाचा निर्देश करणारी ही युक्त-वियुक्त उपमा आहे. तिच्या अस्तित्वामुळे (किंवा कारणामुळे) ती दोन प्रकारची आहे, असे अधिक स्पष्ट केले आहे. 202. Idāni vākyatthavisayopamaṃ dasseti ‘‘vākyatthe’’ccādinā. Vākyattheneva kriyākārakasambandhavisesasaṅkhatasamudāyabhūtena vākyatthena koci vattumicchito yo koci vākyattho vuttalakkhaṇo yadi upamīyate sadisabhāvena kathīyate, sā upamā vākyatthopamā nāma hoti. Ivayuttaviyuttattā ivayuttaviyuttavasena dvidhā dvippakārā. Ettha ‘‘ivā’’ti ivādīnamatthassa gahitattā ivasaddopi tappariyāyasaddāpi gayhante. २०२. आता “वाक्यार्थ” इत्यादीद्वारे वाक्यार्थविषयक उपमा दर्शवितात. क्रिया आणि कारक यांच्या विशिष्ट संबंधाने बनलेल्या समुदायस्वरूप वाक्यार्थानेच, जर पूर्वोक्त लक्षणांनी युक्त असा कोणताही सांगण्याची इच्छा असलेला वाक्यार्थ उपमेय केला जात असेल (म्हणजेच सदृश भावाने सांगितला जात असेल), तर ती उपमा 'वाक्यार्थोपमा' नावाची होते. 'इव' शब्दाच्या योगाने आणि वियोगाने ती दोन प्रकारची होते. येथे 'इव' या शब्दाने 'इव' इत्यादींच्या अर्थाचे ग्रहण केल्यामुळे 'इव' शब्द आणि त्याचे समानार्थी शब्द देखील घेतले जातात. Ivayutta इव-युक्त (इव शब्दाने युक्त) 203. २०३. Jino saṃklesatattānaṃ,Āvibhūto janāna’yaṃ; Ghammasantāpatattānaṃ,Ghammakāle’mbudo viya. “संक्लेशांनी (क्लेशांनी) तप्त झालेल्या लोकांच्या कल्याणासाठी हे जिन (बुद्ध) प्रकट झाले आहेत; जसे उन्हाच्या तापाने तप्त झालेल्या लोकांसाठी उन्हाळ्यात मेघ (ढग) प्रकट होतो.” 203. Udāharati ‘‘jino’’iccādi. Saṃklesehi dasavidhehi tattānaṃ santāpaṃ anuppattānaṃ janānaṃ ayaṃ jino sammāsambuddho [Pg.210] āvibhūto katakiccattā sammāsambodhādhigamena loke pātubhūto. Ekaṃ tāva vākyamupameyyabhūtaṃ. Kimivetyāha ‘‘ghamme’’ccādi. Ghammasantāpena tattānaṃ janānaṃ ghammakāle gimhānasamaye ambudo megho viyāti dutiyavākyamupamānabhūtamityayamivayuttā vākyatthopamā. Ettha pubbuttaravākyatthānaṃ visesyavisesanabhāvo ekavākyatthattāva veditabbo. Evamuparipi. २०३. “जिनो” इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात. दहा प्रकारच्या संक्लेशांनी (क्लेशांनी) तप्त झालेल्या आणि संतापाला प्राप्त झालेल्या लोकांसाठी हे जिन सम्यक्संबुद्ध प्रकट झाले आहेत, म्हणजेच कृतकृत्य झाल्यामुळे सम्यक्संबोधीच्या प्राप्तीने जगात प्रकट झाले आहेत. हे पहिले वाक्य उपमेयभूत आहे. कशाप्रमाणे? यावर “घम्म” इत्यादी म्हणतात. उन्हाच्या तापाने तप्त झालेल्या लोकांसाठी उन्हाळ्यात (ग्रीष्म ऋतूत) मेघ (ढग) जसा प्रकट होतो, हे दुसरे वाक्य उपमानभूत आहे. अशा प्रकारे ही 'इव-युक्त वाक्यार्थोपमा' आहे. येथे पूर्व आणि उत्तर वाक्यार्थांचा विशेष्य-विशेषण भाव हा एकाच वाक्यार्थाप्रमाणे समजला पाहिजे. पुढेही याचप्रमाणे समजावे. 203. Udāharati ‘‘jino’’ccādinā. Ayaṃ jino eso jitapañcamāro satthā saṃklesatattānaṃ anekappakāra kilesasantāpatattānaṃ janānaṃ āvibhūto katakicco hutvā sabbaññutaññāṇādhigamena loke upaṭṭhito. Kena santattassa kassaci kimiveti ce? Ghammasantāpatattānaṃ janānaṃ ghammakāle gimhasamaye ambudoviya megho iva. Iha uttaravākyattho bhedakattā visesanaṃ hoti, pubbavākyattho pana bhedyattā visesyo hoti. Evaṃ vākyabhede satipi vākyattho ekoveti daṭṭhabbo. Evamuttaratrāpi. Uttaravākye ivasaddo tasmiṃyeva guṇaguṇīpadatthānaṃ sadisattaṃ dīpeti, pubbavākye guṇaguṇīnaṃ sadisattaṃ pana uttaravākyatthassa pubbavākyena samānattaṃ vinā aññathānupapattiyā ñāyati. Saṃklesehi tattāti ca, ghammo eva santāpoti ca, tena tattāti ca, ghammo eva kāloti ca vākyaṃ. २०३. “जिनो” इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात. हे जिन, ज्यांनी पाच मारांवर विजय मिळवला आहे असे शास्ता (बुद्ध), अनेक प्रकारच्या क्लेशांच्या संतापाने तप्त झालेल्या लोकांसाठी प्रकट झाले आहेत, म्हणजेच कृतकृत्य होऊन सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या प्राप्तीने जगात उपस्थित झाले आहेत. कोणा तप्त झालेल्यासाठी कशाप्रमाणे? असे विचारल्यास, उन्हाच्या तापाने तप्त झालेल्या लोकांसाठी उन्हाळ्यात (ग्रीष्म ऋतूत) मेघाप्रमाणे (ढगाप्रमाणे). येथे उत्तर वाक्यार्थ भेदक असल्यामुळे विशेषण होतो, आणि पूर्व वाक्यार्थ भेद्य असल्यामुळे विशेष्य होतो. अशा प्रकारे वाक्यांमध्ये भेद असला तरी वाक्यार्थ एकच आहे असे समजावे. पुढेही याचप्रमाणे समजावे. उत्तर वाक्यातील 'इव' शब्द त्यातीलच गुण आणि गुणी या पदांच्या अर्थांचे सादृश्य दर्शवतो, तर पूर्व वाक्यातील गुण आणि गुणी यांचे सादृश्य हे उत्तर वाक्यार्थाच्या पूर्व वाक्यार्थाशी असणाऱ्या समानतेशिवाय इतर कोणत्याही प्रकारे सिद्ध होऊ शकत नसल्यामुळे (अन्यथानुपपत्तीने) समजून येते. “संक्लेशांनी तप्त”, “उष्णता हाच संताप”, “त्याने तप्त”, आणि “उन्हाळा हाच काळ” असा या वाक्याचा विग्रह आहे. Ivaviyutta इव-वियुक्त (इव शब्दाने विरहित) 204. २०४. Munindānana’mābhāti, vilāsekamanoharaṃ; Uddhaṃ samuggatassāpi, kiṃ te canda vijambhanā. “सौंदर्याने अद्वितीय आणि मनोहर असणारे मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) मुख शोभून दिसते; हे चंद्रा, तू आकाशात वर उदित झाला असलास तरी तुझ्या या गर्विष्ठ विहाराचा (प्रसार पाडण्याचा) काय उपयोग?” 204. Dutiyamāha ‘‘muninda’’iccādinā. Vilāsena ekamatulyaṃ manoharaṃ dutiyassa tādisassābhāvato munindānanaṃ [Pg.211] ābhāti atisayena sobhateti ekaṃ tāva vākyamupameyyabhūtaṃ. Bho canda uddhaṃ gaganatalaṃ samuggatassāpi abbhuṭṭhitassāpi te tava vijambhanā sāhaṃkāraparibbhamanena kiṃ payojanaṃ na kiṃpi, taṃsadisasobhāsampattiyābhāvato. Asadisattaṃ munindānanassa tassa tatopi uddhamuggacchato vilāsamattameva phalasambhavatoti dutiyavākyamupamānabhūtaṃ. Tathā hettha sabbathā sadisatāpatītiyā kariyamānānamuggamanavijambhanānaṃ paṭikkhepena kathañcipi mukhacandānaṃ sādhammapatīti upamāvagamoti ayamivaviyuttavākyatthopamā. २०४. “मुनींद्र” इत्यादीद्वारे दुसरे उदाहरण सांगतात. सौंदर्याने अद्वितीय आणि मनोहर असणारे, तसेच त्याच्यासारखे दुसरे नसल्यामुळे मुनींद्रांचे मुख अत्यंत शोभून दिसते, हे पहिले वाक्य उपमेयभूत आहे. हे चंद्रा! आकाशात वर उदित झालेल्याही तुझ्या गर्विष्ठ विहाराचा (अहंकाराने फिरण्याचा) काय उपयोग? काहीच नाही, कारण तुझ्याकडे मुनींद्रांच्या मुखासारखी शोभा नाही. मुनींद्रांच्या मुखाचे असमानत्व आणि त्याहूनही वर जाणाऱ्या चंद्राच्या केवळ विलासाचाच संभव असणे, हे दुसरे वाक्य उपमानभूत आहे. कारण येथे सर्व प्रकारे सादृश्य प्रतीत व्हावे म्हणून केल्या जाणाऱ्या उदित होण्याच्या आणि विहाराच्या निषेधाद्वारे, मुख आणि चंद्र यांच्यातील साधर्म्याची प्रतीती होऊन उपमेचा बोध होतो, म्हणून ही 'इव-वियुक्त वाक्यार्थोपमा' आहे. 204. Idāni ivaviyuttavākyatthopamaṃyeva udāharati ‘‘munindānani’’ccādinā. Vilāsekamanoharaṃ līlāya atulyaṃ tatoyeva manoharaṃ munindānanaṃ sabbaññuno vadanaṃ ābhāti atidibbati, tasmā he canda uddhaṃ uccaṃ nabhaṃ samuggatassāpi te tuyhaṃ vijambhanā ahaṃkārena paribbhamanena kiṃ payojanaṃ. Iha pubbavākyatthassa uttaravākyattho ivaviyuttopamā nāma hoti. Tathā hi ‘‘sabbathā mukhena sadiso bhavāmī’’ti mānaṃ karontassa candassa gaganatalārohopi vijambhanañceti imesaṃ dvinnaṃ paṭikkhepena mukhacandānaṃ vilāsekamanoharattaṃ kantimattasaṅkhātasadisattaṃ ivādīnamabhāvepi viññāyatīti katvā uttaravākyattho pubbavākyatthassa upamā ca visesanañca hoti. Vilāsena ekamatulyanti ca, tañca taṃ manoharañcāti ca viggaho. Apisaddo sambhāvanattho. २०४. आता “मुनींद्रानन” इत्यादीद्वारे इव-वियुक्त वाक्यार्थोपमेचेच उदाहरण देतात. सौंदर्याने अद्वितीय आणि म्हणूनच मनोहर असणारे मुनींद्रांचे म्हणजेच सर्वज्ञांचे मुख अत्यंत शोभून दिसते. म्हणून हे चंद्रा! आकाशात वर उदित झालेल्याही तुझ्या गर्विष्ठ विहाराचा (अहंकाराने फिरण्याचा) काय उपयोग? येथे पूर्व वाक्यार्थासाठी उत्तर वाक्यार्थ हा 'इव-वियुक्त उपमा' नावाचा होतो. कारण “मी सर्व प्रकारे मुखासारखा होईन” असा अभिमान बाळगणाऱ्या चंद्राचे आकाशात चढणे आणि त्याचा विहार या दोन्ही गोष्टींच्या निषेधाद्वारे, मुख आणि चंद्र यांचे सौंदर्याने अद्वितीय असणे आणि कांतिमय असणे हे सादृश्य 'इव' इत्यादी शब्दांच्या अभावीही समजून येते; त्यामुळे उत्तर वाक्यार्थ हा पूर्व वाक्यार्थाची उपमा आणि विशेषण बनतो. “विलासाने अद्वितीय” आणि “तेच मनोहर” असा याचा विग्रह आहे. 'अपि' हा शब्द संभावनेच्या अर्थात आहे. 205. २०५. Samubbejeti dhīmantaṃ, bhinnaliṅgādikaṃ tu yaṃ; Upamādūsanāyā’la-metaṃ katthaci taṃ yathā. “जे भिन्न लिंग इत्यादी दोषांनी युक्त असते, ते बुद्धिमान माणसाला उद्विग्न करते. हे काही ठिकाणी उपमेला दूषित करण्यासाठी पुरेसे असते, जसे की...” 205. Dosaparicchede [Pg.212] duṭṭhālaṅkatītimupamālaṅkāradūsanaṃ dassetumāha ‘‘samubbejeti’’ccādi. Yaṃ bhinnaliṅgādikaṃ tu, ādisaddena bhinnavacanahīnatāadhikatādīnaṃ pariggaho. Tusaddo atthajotako, tathāpīti attho. Dhīmantaṃ medhāviṃ samubbejeti na pīṇeti, etaṃ bhinnaliṅgadikaṃ katthaci na sabbattha upamādūsanāya virodhatthaṃ alaṃ samatthaṃ. ‘‘Taṃ yathe’’ti udāharati. २०५. दोषपरिच्छेदामध्ये 'दुष्ट अलंकार' या अंतर्गत उपमा अलंकारातील दोष दर्शवण्यासाठी “समुब्बेजेति” इत्यादी म्हणतात. जे भिन्न लिंग इत्यादी दोष आहेत, येथे 'आदि' शब्दाने भिन्न वचन, हीनता, अधिकता इत्यादींचे ग्रहण केले जाते. 'तु' हा शब्द अर्थाचा द्योतक आहे, त्याचा अर्थ 'तरीही' असा आहे. बुद्धिमान (मेधावी) माणसाला उद्विग्न करते, आनंदित करत नाही. हे भिन्न लिंग इत्यादी दोष काही ठिकाणी (सर्व ठिकाणी नव्हे) उपमेला दूषित करण्यासाठी किंवा विरोध निर्माण करण्यासाठी पुरेसे (समर्थ) असतात. “तम् यथा” (जसे की) असे म्हणून उदाहरण देतात. 205. Dosaparicchede dosānamanuddesāvasāne niddiṭṭhāya duṭṭhālaṅkatiyā dassetabbaudāharaṇe – २०५. दोषपरिच्छेदात दोषांच्या निर्देशानंतर शेवटी दर्शविलेल्या दुष्टालंकाराचे (दोषयुक्त अलंकाराचे) उदाहरण दाखवताना – ‘‘Duṭṭhālaṅkaraṇaṃ tetaṃ, yatthālaṅkāradūsanaṃ; Tassālaṅkāraniddese, rūpamāvibhavissatī’’ti. “ते दुष्टालंकरण (दोषयुक्त अलंकार) आहे, जेथे अलंकाराचा दोष असतो; त्या अलंकाराच्या निर्देशात त्याचे रूप प्रकट होईल.” Katapaṭiññānusārena idāni dassetumāha ‘‘samubbejeti’’ccādi. Yaṃ bhinnaliṅgādikaṃ tu vakkhamānaṃ yaṃ bhinnaliṅgavacanādikaṃ pana dhīmantaṃ paññavantaṃ kaviṃ samubbejeti ‘‘evaṃ nāma vattabbaṃ siyā’’ti ubbegaṃ janeti, etaṃ bhinnaliṅgādikaṃ upamādūsanāya yathāvuttaupamāvināsanatthaṃ katthaci ‘‘itthīvāyaṃ jano yāti’’iccādivattabbavisayato aññattha alaṃ samatthaṃ. ‘‘Taṃ yathā’’ti udāharati. Bhinnaṃ visadisañca taṃ liṅgañceti ca, taṃ ādi yassa visadisavacanādinoti ca, upamāya dūsanamiti ca vākyaṃ. केलेल्या प्रतिज्ञेनुसार आता दाखवण्यासाठी “समुब्बेजेति” (उद्वेग निर्माण करतो) इत्यादी म्हणतात. जे भिन्नलिंग इत्यादी पुढे सांगितले जाणार आहे, जे भिन्नलिंग आणि वचन इत्यादी बुद्धिमान, प्रज्ञावान कवीला उद्विग्न करते, “असे खरोखर म्हटले पाहिजे का?” असा उद्वेग निर्माण करते, ते भिन्नलिंग इत्यादी उपमेच्या दोषासाठी, वर सांगितलेल्या उपमेचा नाश करण्यासाठी, काही ठिकाणी “इत्थीवायं जनो याति” (हा मनुष्य स्त्रीप्रमाणे जातो) इत्यादी बोलण्याच्या विषयाव्यतिरिक्त इतर ठिकाणी समर्थ आहे. “ते जसे की” असे उदाहरण देतात. भिन्न आणि विसदृश असलेले ते लिंग, आणि विसदृश वचन इत्यादी ज्याच्या सुरुवातीला आहे ते, आणि उपमेचा दोष, असे हे वाक्य आहे. 206. २०६. Haṃsīvā’yaṃ sasī bhinna-Liṅgā’kāsaṃ sarāniva; Vijātivacanā hīnā,Sā’va bhatto bhaṭo’dhipe. “हा शशी (चंद्र) हंसासारखा (हंसिणीसारखा) आहे” हे भिन्नलिंग आहे; “आकाश सरोवरांसारखे आहे” हे विजातीवचन आहे; “स्वामीच्या ठिकाणी सेवक कुत्र्यासारखा निष्ठावान आहे” हे हीन (उपमा) आहे. 206. ‘‘Haṃsīvāya’’nti ayaṃ sasī cando haṃsīva haṃsīsadiso. Bhinnaliṅgā bhinnaliṅgopamā. ‘‘Ākāsaṃ sarānivā’’ti vijātivacanā visadisavacanopamā. ‘‘Bhaṭo adhipe sāmini sāva [Pg.213] bhatto’’ti hīnā hīnopamā kukkurassa hīnena jātyādinā adhikassa upamitattā. २०६. “हंसीवायं” म्हणजे हा शशी (चंद्र) हंसीसारखा, हंसीसदृश आहे. (ही) भिन्नलिंगा म्हणजे भिन्नलिंग उपमा आहे. “आकासं सरानिव” ही विजातीवचना म्हणजे विसदृश वचन असलेली उपमा आहे. “भटो अधिपे सामिनि साव भत्तो” (स्वामीच्या ठिकाणी सेवक कुत्र्यासारखा भक्त/निष्ठावान आहे) ही हीना म्हणजे हीनोपमा आहे, कारण कुत्र्यासारख्या जातीने हीन असलेल्या प्राण्याशी श्रेष्ठ (मनुष्याची) उपमा दिली गेली आहे. 206. ‘‘Haṃsi’’ccādi. Ayaṃ sasī cando haṃsī iva haṃsidhenūva hoti. Iccādikopamā bhinnaliṅgā upameyyato bhinnaliṅgattā bhinnaliṅgopamā nāma hoti. Ākāsaṃ nabhaṃ sarānivāti ayaṃ vijātivacanā upameyyena visadisavacanattā vijātivacanopamā nāma hoti. Adhipe sāmini bhaṭo sevako sāva sunakho iva bhattoti ayaṃ hīnā jātihīnena sunakhena uttamassa purisassa upamitattā hīnopamā nāma hoti. Bhinnaṃ liṅgametissāti ca, vividhā jāti sabhāvo asseti ca, vijāti vacanaṃ assā upamāyāti ca viggaho. २०६. “हंसी” इत्यादी. हा शशी (चंद्र) हंसीप्रमाणे, मादी हंसाप्रमाणे आहे. इत्यादी उपमा भिन्नलिंगा आहे, कारण उपमेयापेक्षा भिन्न लिंग असल्यामुळे तिला ‘भिन्नलिंगोपमा’ म्हणतात. “आकाश (नभ) सरोवरांसारखे आहे” ही विजातीवचना आहे, कारण उपमेयाशी विसदृश वचन असल्यामुळे तिला ‘विजातीवचनोपमा’ म्हणतात. “अधिपती (स्वामी) च्या ठिकाणी भट (सेवक) ‘सा’ म्हणजे कुत्र्याप्रमाणे भक्त (निष्ठावान) आहे” ही हीना आहे, कारण जातीने हीन असलेल्या कुत्र्याशी उत्तम पुरुषाची उपमा दिली गेल्यामुळे तिला ‘हीनोपमा’ म्हणतात. ‘भिन्न आहे लिंग जिचे ती’ आणि ‘विविध जाती (स्वभाव) आहे जिचा ती’, ‘विजाती वचन आहे ज्या उपमेचे ती’ असा विग्रह आहे. 207. २०७. Khajjoto bhānumālīva,Vibhātītyadhikopamā; Aphuṭṭhatthā balambhodhi,Sāgaro viya saṃkhubhi. “काजवा सूर्यासारखा प्रकाशतो” ही अधिकोपमा आहे; “सैन्यरूपी समुद्र सागराप्रमाणे खवळला” ही अपुष्टार्था (अस्पष्ट अर्थाची उपमा) आहे. 207. ‘‘Khajjoto’’iccādi. Khajjoto bhānumālīva sūriyo viya vibhātītyadhikopamā adhikena hīnassa upamitattā. Balambhodhi senāsāgaro sāgaro viya saṃkhubhīti aphuṭṭhatthopamā ‘‘balambhodhī’’ti rūpakena senāya mahantattāvagamato puna ‘‘sāgaro viyā’’ti upamāya kassaci visesatthassa asaṃphuṭṭhattā. २०७. “खज्जोतो” इत्यादी. काजवा भानुमाली (सूर्य) प्रमाणे प्रकाशतो, ही अधिकोपमा आहे, कारण हीन (कनिष्ठ) वस्तूची अधिक (श्रेष्ठ) वस्तूशी उपमा दिली आहे. “बलम्भोधि” म्हणजे सैन्यरूपी समुद्र सागराप्रमाणे खवळला, ही अपुष्टार्थोपमा आहे, कारण “बलम्भोधि” या रूपकाद्वारे सैन्याचे मोठेपण समजून आल्यानंतर पुन्हा “सागराप्रमाणे” या उपमेने कोणत्याही विशेष अर्थाचा स्पर्श (प्रकटीकरण) होत नाही. 207. ‘‘Khajjoto’’ccādi. ‘‘Khajjoto bhānumālīva vibhātī’’ti ayaṃ adhikopamā adhikāya upamāya upamitattā adhikopamā nāma hoti. ‘‘Balambhodhi senāsamuddo sāgaro viya saṃkhubhī’’ti ayaṃ aphuṭṭhatthā senāya mahattaṃ ‘‘balambhodhī’’ti tirobhūtaupamāyeva avagataṃ, [Pg.214] tasmā puna ‘‘sāgaro viyā’’ti upamāya phusitabbatthassābhāvā aphuṭṭhatthopamā nāma hoti. Aphuṭṭho attho etissāti ca, balaṃ eva ambhodhīti ca vākyaṃ. २०७. “खज्जोतो” इत्यादी. “काजवा सूर्यासारखा प्रकाशतो” ही अधिकोपमा आहे, कारण अधिक (श्रेष्ठ) उपमानाशी उपमित केल्यामुळे तिला ‘अधिकोपमा’ म्हणतात. “सैन्यरूपी समुद्र सागराप्रमाणे खवळला” ही अपुष्टार्था आहे, कारण सैन्याचे मोठेपण “बलम्भोधि” या लुप्तोपमेनेच (रूपकाने) समजते, त्यामुळे पुन्हा “सागराप्रमाणे” या उपमेने स्पष्ट होण्यासारखा कोणताही अर्थ उरत नसल्याने तिला ‘अपुष्टार्थोपमा’ म्हणतात. ‘अपुष्ट (अस्पष्ट) आहे अर्थ जिचा ती’ आणि ‘बल (सैन्य) हाच समुद्र’ असे हे वाक्य आहे. 208. २०८. Cande kalaṅko bhiṅgove-Tyu’pamāpekkhinī ayaṃ; Khaṇḍitā keravākāro,Sakalaṅko nisākaro. “चंद्रावरील डाग भ्रमरासारखा आहे” ही उपमापेक्षिणी आहे; “डागासहित असलेला निशाकर (चंद्र) कुमुदासारखा (कमळासारखा) आहे” ही खंडिता आहे. 208. ‘‘Cande’’iccādi. Kalaṅko bhiṅgo viyātyayamupamā ‘‘cande kusumagacchasadise’’ ityupamantaramapekkhateti yato cande bhiṅgo na sambhavati, pupphagacche tu sambhavatīti ayamupamā upamāpekkhinī. Sakalaṅko sasalakkhaṇo nisākaro cando keravākāro kumudasannibhoti khaṇḍitopamā keravassa antokaṇhattaṃ paṭipādetuṃ ‘‘sabhiṅgakeravākāro’’ti vattabbattā. २०८. “चंदे” इत्यादी. “चंद्रावरील डाग भ्रमरासारखा आहे” ही उपमा “फूलझाडासारख्या चंद्रावर” अशा दुसऱ्या उपमेची अपेक्षा करते, कारण चंद्रावर भ्रमर असणे शक्य नाही, परंतु फूलझाडावर ते शक्य आहे; म्हणून ही उपमा ‘उपमापेक्षिणी’ आहे. डागासहित (शशलांछन असलेला) निशाकर चंद्र कुमुदासारखा (कमळासारखा) आहे, ही खंडितोपमा आहे, कारण कुमुदाच्या आतील काळेपणा दर्शवण्यासाठी “सभृंग-कुमुदासारखा” (भ्रमरासहित कमळासारखा) असे म्हणायला हवे होते. 208. ‘‘Cande’’ccādi. ‘‘Cande kalaṅko bhiṅgo ivā’’ti ayaṃ upamāpekkhinī candassaupamābhūtapupphagacchakādiapekkhanato upamāpekkhinī nāma hoti. Cande bhiṅgapavattiyā abhāvato tassa visayabhūtapupphagacchakādi candassa upamattena gahetvā avuttattā duṭṭhāti adhippāyo. Sakalaṅko kalaṅkasahito nisākaro cando keravākāro kumudasadisoti ayaṃ khaṇḍitā candagataṃ kaṇhattaṃ pakāsetuṃ ‘‘sabhiṅgakeravākāro’’ti vattabbe bhiṅgopamābhāvassa khaṇḍitattā khaṇḍitopamā nāma hoti. Upamaṃ apekkhatīti ca, khaṇḍaṃ itā gatāti ca, khaṇḍena itā yuttā vāti ca, keravassākāro asseti ca, saha kalaṅkena vattatīti ca vākyaṃ. २०८. “चंदे” इत्यादी. “चंद्रावरील डाग भ्रमरासारखा आहे” ही उपमापेक्षिणी आहे, कारण ती चंद्राची उपमा असलेल्या फूलझाड इत्यादींची अपेक्षा करते, म्हणून तिला ‘उपमापेक्षिणी’ म्हणतात. चंद्रावर भ्रमराचे असणे अशक्य असल्याने, त्याचा विषय असलेले फूलझाड इत्यादी चंद्राचे उपमान म्हणून न सांगितल्यामुळे ती दोषयुक्त आहे, असा अभिप्राय आहे. डागासहित असलेला निशाकर चंद्र कुमुदासारखा (कमळासारखा) आहे, ही खंडिता आहे, कारण चंद्रातील काळेपणा प्रकट करण्यासाठी “सभृंग-कुमुदासारखा” असे म्हणायला हवे असताना भ्रमराच्या उपमेचा अभाव खंडित झाल्यामुळे तिला ‘खंडितोपमा’ म्हणतात. ‘उपमेची अपेक्षा करते ती’, ‘खंडाला प्राप्त झालेली’, ‘खंडाने युक्त असलेली’, ‘कुमुदासारखा आकार आहे जिचा ती’ आणि ‘डागासह वर्तमान असलेली’ असे हे वाक्य आहे. 209. २०९. Iccevamādirūpesu, bhavanti vigatādarā; Karonti cā’daraṃ dhīrā, payoge kvacideva tu. अशा प्रकारच्या रूपांमध्ये (प्रयोगांमध्ये) विद्वान लोक अनादर दाखवतात; परंतु काही विशिष्ट प्रयोगांमध्ये मात्र ते आदरही दाखवतात. 209. Vuttaṃ [Pg.215] nigameti ‘‘icceva’’mādinā. Rūpesu payogesu. Vigato apagato ādaro sambhāvanā yesaṃ tathā bhavanti. Kiṃ bhinnaliṅgādikaṃ niyamenānādaraṇīyameva, aniyameneti ce gayhūpagampi atthīti āha ‘‘karonti’’ccādiṃ. Kvacideva tu payoge dhīrā kavayo ādaraṃ karonti cāti. Casaddo vattabbantaratthaṃ samuccinoti. २०९. “इच्चेवम्” इत्यादींनी सांगितलेल्या विषयाचा उपसंहार करतात. रूपांमध्ये म्हणजे प्रयोगांमध्ये. ज्यांचा आदर (सन्मान) निघून गेला आहे, असे ते होतात. काय भिन्नलिंग इत्यादी नियमतः अनादरणीयच आहेत की अनियमतः? जर विचारले, तर ते स्वीकारण्यायोग्य देखील आहेत, म्हणून “करोन्ति” इत्यादी म्हणतात. काही विशिष्ट प्रयोगांमध्ये मात्र धीर (बुढीमान) कवी आदरही करतात. ‘च’ हा शब्द इतर सांगण्यायोग्य अर्थाचा समुच्चय करतो. 209. ‘‘Icce’’ccādi. Iti anantaraṃ niddiṭṭhesu evamādirūpesu payogesu dhīrā vigatādarā bhavanti. Imeyeva dhīrā kvacideva tu payoge bhinnaliṅgādike ādaraṃ karonti ca. Iti evaṃ ayaṃ pakāro ādi yesamiti ca, tāni ca tāni rūpāni ceti ca, vigato ādaro yesamiti ca viggaho. Casaddo vākyantarasamuccaye. Tasmā vigatādaratthena aññamādarakaraṇaṃ vuccamānakathāsantatiṃ ākaḍḍhati. २०९. “इच्चे” इत्यादी. याप्रमाणे नंतर निर्देशित केलेल्या अशा प्रकारच्या प्रयोगांमध्ये बुद्धिमान लोक अनादरयुक्त असतात. हेच बुद्धिमान लोक काही विशिष्ट प्रयोगांमध्ये भिन्नलिंग इत्यादींचा आदरही करतात. ‘इति’ म्हणजे अशा प्रकारे, हा प्रकार ज्यांच्या सुरुवातीला आहे ते, आणि ती ती रूपे, आणि ज्यांचा आदर निघून गेला आहे ते, असा विग्रह आहे. ‘च’ हा शब्द दुसऱ्या वाक्याच्या समुच्चयासाठी आहे. म्हणून अनादराच्या अर्थानंतर दुसऱ्या (आदर करण्याच्या) गोष्टीचा उल्लेख करणे हे चालू कथेचा प्रवाह पुढे नेते. 210. २१०. Itthīvā’yaṃ jano yāti,Vadatyesā pumā viya; Piyo pāṇā ivā’yaṃ me,Vijjā dhanamiva’ccitā. “हा मनुष्य स्त्रीप्रमाणे चालतो”, “ही स्त्री पुरुषाप्रमाणे बोलते”, “हा मला प्राणासारखा प्रिय आहे”, “विद्या धनासारखी पूजनीय आहे”. 210. Udāharati ‘‘itthi’’ccādi. Ayaṃ jano itthīva yāti kriyānuvattito. Esā itthī pumāva puriso viya vadati tādisassa pāgabbhiyayogato. Ettha liṅganānattamupamānopameyyānaṃ. Ayamicchito koci me pāṇā iva piyo iṭṭho, vijjā byākaraṇādayo dhanamiva accitā rāsikatāti vacanabhedo. २१०. “इत्थि” इत्यादी उदाहरण देतात. हा मनुष्य क्रियेच्या अनुकरणामुळे स्त्रीप्रमाणे चालतो. ही स्त्री तशा प्रकारच्या धिटाईमुळे पुरुषाप्रमाणे बोलते. येथे उपमान आणि उपमेयाचे लिंग भिन्न आहे. हा माझा प्रिय कोणीतरी प्राणासारखा प्रिय (इष्ट) आहे, विद्या (व्याकरण इत्यादी) धनासारखी पूजनीय (संचित) आहे, हा वचनाचा भेद आहे. 210. Idāni bhinnaliṅgānaṃ gahetabbavisayaṃ dasseti ‘‘itthīvā’ya’’miccādinā. Ayaṃ jano itthīva avisadagamanena mahilā [Pg.216] viya yāti. Esā itthī pumā viya tādisapāgabbhiyayuttattā puriso viya vadatīti. Iha dvinnaṃ upamānopameyyānaṃ liṅgabhede satipi kavayo ādaraṃ karonti. Ayaṃ puriso me mama pāṇā iva āyavova piyo. Accitā sañcitā vijjā byākaraṇanighaṇṭuādayo dhanamiva hontīti. Ettha upamānopameyyānaṃ vacanato visesatte satipi iṭṭhameva. २१०. आता भिन्न लिंगांच्या स्वीकारार्ह विषयाला "इत्थीवाऽयं" (itthīvā'yaṃ) इत्यादींद्वारे दर्शवितात. हा मनुष्य अस्पष्ट चालण्यामुळे स्त्रीसारखा (किंवा) महिलेसारखा चालतो. ही स्त्री पुरुषासारख्या धिटाईने युक्त असल्यामुळे पुरुषासारखी बोलते. येथे उपमान आणि उपमेय या दोन्हीमध्ये लिंगभेद असूनही कवी त्याचा आदर करतात (स्वीकार करतात). हा मनुष्य माझ्यासाठी माझ्या प्राणासारखा प्रिय आहे. पूजनीय आणि संचित केलेले व्याकरण, निघंटू इत्यादी विद्या धनासारख्या आहेत. येथे उपमान आणि उपमेय यांच्या वचनामध्ये भिन्नता (विशेषत्व) असूनही ते इष्टच (स्वीकारार्हच) आहे. 211. २११. Bhavaṃ viya mahīpāla, devarājā virājate; Ala’maṃsumato kacchaṃ, tejasā rohituṃ ayaṃ. "हे महीपाल (पृथ्वीचे पालनकर्ते राजे)! आपल्यासारखे देवराज (इंद्र) शोभून दिसतात; हा (राजा) आपल्या तेजाने सूर्याच्या कक्षेत (तेजस्वीपणात) पोहोचण्यास समर्थ आहे." 211. Hīnādhikamuttamudāharaṇamāha ‘‘bhavaṃ viyi’’ccādi. Mahīpāletyāmantanaṃ, devarājā bhavaṃ viya virājate. Iti hīnenāpi hoti. Evaṃvidhe samucite visaye liṅgavacanabhedādikaṃ nopamaṃ dūsetīti. २११. "भवं विय" (bhavaṃ viya) इत्यादींद्वारे हीन, अधिक आणि उत्तम यांचे उदाहरण सांगतात. 'महीपाल' हे संबोधन आहे, देवराज आपल्यासारखे शोभून दिसतात. अशा प्रकारे हीन (उपमानाने) देखील होते. अशा प्रकारच्या योग्य विषयात लिंग, वचन इत्यादींचा भेद उपमेला दूषित करत नाही. 211. ‘‘Bhava’’miccādi. Mahīpāla bho rāja, devarājā sakko devarājā bhavaṃ viya virājateti. Ettha sakkamupādāya ‘‘bhavaṃ viyā’’ti hīnattepi iṭṭhameva. Ayaṃ rājā aṃsumato sūriyassa kacchaṃ padaviṃ tejasā ārohituṃ pattuṃ alaṃ samatthoti. Ettha tejasā adhikopi sūriyo upamābhūto iṭṭhova, ‘‘kacchaṃ ārohitu’’nti ivasaddapariyāyo. Īdisaṃ bhinnaliṅgādikopamādikaṃ upamādūsanaṃ na karoti. २११. "भवं" (bhavaṃ) इत्यादी. हे महीपाल म्हणजे हे राजा! देवराज शक्र आपल्यासारखे शोभून दिसतात. येथे शक्राचे ग्रहण करून "आपल्यासारखे" असे हीनत्व (कमीपणा) असूनही ते इष्टच आहे. हा राजा आपल्या तेजाने अंशुमान म्हणजेच सूर्याच्या कक्षेला (पदवीला) प्राप्त करण्यास समर्थ आहे. येथे तेजाने अधिक असलेला सूर्य उपमारूप असूनही इष्टच आहे, "कच्छं आरोहितुं" (कक्षेला प्राप्त करणे) हा 'इव' शब्दाचाच पर्याय आहे. अशा प्रकारचे भिन्न लिंग इत्यादी असलेले उपमान उपमेला दूषित करत नाही. 212. २१२. Upamānopameyyānaṃ, abhedassa nirūpanā; Upameva tirobhūta-bhedā rūpakamuccate. उपमान आणि उपमेय यांच्यातील अभेदाचे (एकत्वाचे) निरूपण करणे, ज्यामध्ये उपमेतील भेद लुप्त (तिरोभूत) झालेला असतो, त्याला 'रूपक' (अलंकार) म्हटले जाते. 212. Rūpakaṃ nirūpayati ‘‘upamāne’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ yathāvuttānaṃ abhedassa nānattābhāvassa nirūpanā āropanena upamānopameyyānamabhedaṃ rūpayati dassetīti [Pg.217] rūpakamuccate. Upamānassa upamānopameyyānamabhedāropanena tirobhūto apākaṭo bhedo nānattaṃ yassāti tādisī upameva yathāvuttalakkhaṇā rūpakamuccate ‘‘rūpaka’’nti. ‘‘Padambuja’’nti ettha padameva ambujasadisattā ambujaṃ rupyate. Ityupameyyopamānabhūtānaṃ padambujānamabhedāropanena upamānopameyyagatasādhammasaṅkhātāyapi upamāya bhedo vijjamānopi tirohito. Na tu āvibhūto ‘‘padaṃ ambujamive’’ti. Sā copamā tathāvidhā upamānopameyyānamabhedamāyāti nāmāti rūpakamuccateti adhippāyo. २१२. "उपमाने" इत्यादींद्वारे रूपकाचे निरूपण करतात. पूर्वोक्त उपमान आणि उपमेय यांच्यातील अभेदाचे म्हणजेच भिन्नतेच्या अभावाचे निरूपण आरोपाद्वारे उपमान आणि उपमेयाचा अभेद दर्शविते, म्हणून त्याला 'रूपक' म्हटले जाते. उपमान आणि उपमेय यांच्यातील अभेदाच्या आरोपामुळे ज्याचा भेद (भिन्नता) तिरोभूत (अस्पष्ट) झाला आहे, अशा पूर्वोक्त लक्षणांनी युक्त उपमेलाच 'रूपक' असे म्हणतात. "पदाम्बुज" (चरणकमळ) येथे चरणच कमळासारखे असल्यामुळे कमळरूपाने दर्शविले जाते. अशा प्रकारे उपमेय आणि उपमान असलेल्या चरण व कमळ यांच्यातील अभेदाच्या आरोपामुळे, उपमान आणि उपमेयातील समान धर्माने युक्त असलेल्या उपमेचा भेद विद्यमान असूनही तो लुप्त (तिरोहित) होतो. "पदं अम्बुजमिव" (चरण कमळासारखे आहे) याप्रमाणे तो प्रकट होत नाही. आणि ती उपमा अशा प्रकारे उपमान व उपमेयाच्या अभेदाला प्राप्त होते, म्हणून तिला 'रूपक' म्हटले जाते, असा अभिप्राय आहे. 212. Idāni uddiṭṭhakkamena rūpakālaṅkāraṃ dasseti ‘‘upamāno’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ anantaraniddiṭṭhaupamānopameyyānaṃ abhedassa sabhāvato bhede satipi vibhūtasadisattaṃ nissāya ‘‘so eso, eso so’’ti vattārehi parikappitassa abhedassa nirūpanā upamānopameyyapadatthesu buddhiyā āropanaṃ nissāya tirobhūtabhedā ‘‘padaṃ ambujamivā’’ti evaṃ pākaṭanānattaṃ vinā ‘‘padambuja’’nti tirohitabhedā upameva padatthānaṃ sādhammasaṅkhātā upamā eva rūpakaṃ iti vuccate. Vibhūtasadisattaṃ nissāya upamānopameyyavatthūni abhedena gayhanti. Tesamabhedaggahaṇeneva te nissāya pavattamānabhinnasādhammasaṅkhātāya upamāyapi bhedo tirohito hoti. Evaṃ tirobhūtanānattavantasādhammasaṅkhātā upamā eva vatthūnamabhedaṃ dīpetīti rūpakaṃ nāma hotīti adhippāyo. Tirobhūto bhedo yasseti ca, abhedaṃ rūpayati pakāsetīti ca vākyaṃ. २१२. आता निर्दिष्ट केलेल्या क्रमाने "उपमानो" इत्यादींद्वारे रूपक अलंकाराला दर्शवितात. नुकत्याच सांगितलेल्या उपमान आणि उपमेय यांच्यात स्वाभाविकपणे भेद असूनही, त्यांच्यातील अतिशय सादृश्याचा आश्रय घेऊन "तो हाच आहे, हा तोच आहे" अशा प्रकारे वक्त्यांनी कल्पिलेल्या अभेदाचे निरूपण करणे, म्हणजेच उपमान आणि उपमेय यांच्या पदार्थांवर बुद्धीने केलेल्या आरोपाचा आश्रय घेऊन, ज्याचा भेद लुप्त झाला आहे, "पदं अम्बुजमिव" (चरण कमळासारखे आहे) याप्रमाणे प्रकट भिन्नतेशिवाय "पदाम्बुज" (चरणकमळ) याप्रमाणे लुप्त भेद असलेली उपमेयाची आणि उपमानाची समानधर्माने युक्त असलेली उपमाच 'रूपक' म्हटली जाते. अतिशय सादृश्याचा आश्रय घेऊन उपमान आणि उपमेय वस्तू अभेदाने ग्रहण केल्या जातात. त्यांच्या अभेदग्रहणामुळेच, त्यांचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त होणाऱ्या भिन्न समानधर्माने युक्त असलेल्या उपमेचा भेद देखील लुप्त होतो. अशा प्रकारे लुप्त भिन्नता असलेल्या समानधर्माने युक्त असलेली उपमाच वस्तूंचा अभेद प्रकाशित करते, म्हणून त्याला 'रूपक' म्हणतात, असा अभिप्राय आहे. "ज्याचा भेद लुप्त झाला आहे" आणि "अभेदाचे रूपण करतो म्हणजेच प्रकट करतो" असा विग्रह आहे. 213. २१३. Asesavatthuvisayaṃ, ekadesavivatti ca; Taṃ dvidhā puna paccekaṃ, samāsādivasā tidhā. ते (रूपक) 'अशेषवस्तुविषय' (सर्व वस्तूंच्या स्वरूपात रूपक करणे) आणि 'एकदेशविवर्ती' (काही भागांत रूपक न करणे) अशा दोन प्रकारचे आहे. पुन्हा ते प्रत्येक स्वतंत्रपणे समास इत्यादींच्या आधारे तीन प्रकारचे होते. 213. Tassa [Pg.218] bhedaṃ niddisati ‘‘asesa’’iccādinā. Asesavatthu visayo yassa taṃ tathāvidhañca, ekadese avayave vivattatīti ekadesavivatti ceti taṃ rūpakaṃ dvidhā, puna paccekaṃ visuṃ visuṃ samāsādivasā upamānopameyyānaṃ katasamāsattā samāsarūpaka asamāsarūpaka samāsāsamāsarūpakavasena tidhā siyā. २१३. "अशेष" इत्यादींद्वारे त्याचे भेद दाखवितात. सर्व वस्तू ज्याचा विषय आहेत ते 'अशेषवस्तुविषय' आणि एका भागात (अवयवात) जे निवृत्त होते ते 'एकदेशविवर्ती' अशा प्रकारे ते रूपक दोन प्रकारचे आहे. पुन्हा ते प्रत्येक स्वतंत्रपणे समास इत्यादींच्या आधारे, उपमान आणि उपमेयाचा समास केल्यामुळे 'समासरूपक', 'असमासरूपक' आणि 'समासासमासरूपक' या भेदाने तीन प्रकारचे होते. 213. ‘‘Asesi’’ccādi. Taṃ rūpakaṃ asesavatthuvisayaṃ ekadesavivatti cāti dvidhā hoti, puna paccekaṃ taṃ dvayampi samāsādivasā samāsarūpakaṃ asamāsarūpakaṃ samāsāsamāsarūpakañceti imesaṃ bhedena tidhā hoti. Asesaṃ vatthu visayo asseti ca, ekadese vivattatīti ca, ekaṃ ekaṃ patīti ca, samāso samāsarūpakaṃ ādi yesamiti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca, tīhi pakārehīti ca viggaho. २१३. "अशेष" इत्यादी. ते रूपक 'अशेषवस्तुविषय' आणि 'एकदेशविवर्ती' अशा दोन प्रकारचे असते. पुन्हा ते दोन्ही प्रत्येक स्वतंत्रपणे समास इत्यादींच्या आधारे 'समासरूपक', 'असमासरूपक' आणि 'समासासमासरूपक' या भेदाने तीन प्रकारचे होते. "अशेष (सर्व) वस्तू ज्याचा विषय आहेत", "एका भागात निवृत्त होते", "प्रत्येकाला उद्देशून", "समास म्हणजेच समासरूपक आहे आदी ज्यांचे", "त्यांचा वश म्हणजेच भेद", "तीन प्रकारांनी" असा विग्रह आहे. Asesavatthuvisayasamāsa अशेषवस्तुविषय-समास (रूपक) 214. २१४. Aṅgulīdalasaṃsobhiṃ, nakhadīdhitikesaraṃ; Sirasā na piḷandhanti, ke munindapadambujaṃ. बोटांच्या पाकळ्यांनी सुशोभित असणाऱ्या आणि नखांच्या किरणांचेच केशर असणाऱ्या, मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) चरणकमळाला कोणते लोक आपल्या डोक्यावर धारण करत नाहीत? (अर्थात सर्वच जण धारण करतात.) 214. Udāharati ‘‘aṅguli’’ccādi. Aṅgulīhiyeva upamānagammattā siniddhatambāhi dalehi pattehi saṃsobhiṃ accantaṃ virocamānaṃ nakhānaṃ dīdhitiyo kiraṇā eva kesarāni yattha tādisaṃ munindassa padameva ambujaṃ sirasā muddhanā ke nāma janā na piḷandhanti pasādhanavasena na dhārentīti. Idamasesavatthuvisayaṃ samāsarūpakaṃ aṅgino padassa aṅgānamaṅgulyādīnamasesānaṃ rūpanato. Evamuparipi yathāyogaṃ. २१४. "अंगुलि" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. बोटांच्याच उपमानत्वामुळे स्निग्ध व तांबूस अशा पाकळ्यांनी (पत्रांनी) सुशोभित असणाऱ्या, अत्यंत शोभून दिसणाऱ्या आणि नखांचे किरण हेच ज्यामध्ये केशर आहेत, अशा मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) चरणरूपी कमळाला कोणते लोक आपल्या मस्तकावर आभूषणाप्रमाणे धारण करत नाहीत? हे 'अशेषवस्तुविषय समासरूपक' आहे, कारण मुख्य अवयवी असलेल्या चरणाच्या बोटे इत्यादी सर्व अवयवांचे रूपक केले गेले आहे. यापुढेही योग्यतेनुसार असेच समजावे. 214. Idāni udāharati ‘‘aṅguli’’ccādi. Aṅgulīdalasaṃsobhiṃ aṅgulisaṅkhatehi pattehi saṃsobhiṃ nakhadīdhitikesaraṃ nakharaṃsisaṅkhatakesaraṃ munindapadambujaṃ sirasā ke [Pg.219] na piḷandhanti. Visesyabhūtaṃ caraṇaṃ visesanabhūtā aṅgulī nakhadīdhiti ceti imesaṃ upamābhūtehi ambujadalakesarehi abhedakappanāya ekattaṃ gahetvā samāseneva niddiṭṭhattā idaṃ asesavatthuvisayasamāsarūpakaṃ nāma. Aṅguliyo eva dalānīti ca, tehi saṃsobhīti ca, nakhesu dīdhitiyoti ca, tā eva kesarāni asseti ca vākyaṃ. २१४. आता "अंगुलि" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. बोटारूपी पाकळ्यांनी सुशोभित असणाऱ्या, नखांच्या किरणरूपी केशरांनी युक्त असणाऱ्या मुनींद्रांच्या चरणकमळाला मस्तकावर कोण धारण करत नाही? विशेष्य असलेला चरण आणि विशेषण असलेली बोटे व नखांचे किरण, यांचे उपमारूप असलेल्या कमळ, पाकळ्या आणि केशर यांच्याशी अभेद कल्पून, एकत्व मानून समासानेच निर्देश केला गेल्यामुळे, याला 'अशेषवस्तुविषय समासरूपक' म्हणतात. "बोटेच पाकळ्या आहेत", "त्यांनी सुशोभित", "नखांमधील किरण", "तेच त्याचे केशर आहेत" असा विग्रह आहे. Asesavatthuvisayaasamāsa अशेषवस्तुविषय-असमास (रूपक) 215. २१५. Ratanāni guṇā bhūrī, karuṇā sītalaṃ jalaṃ; Gambhīrattamagādhattaṃ, paccakkho’yaṃ jino’mbudhi. गुण हेच विपुल रत्ने आहेत, करुणा हेच शीतल जल आहे, गंभीरपणा हाच अगाधपणा आहे; हे प्रत्यक्ष जिन (बुद्ध) हेच महासागर आहेत. 215. ‘‘Ratanāni’’iccādi. Ayaṃ jino sammāsambuddho, paccakkho na parokkho amhākaṃ ambudhi sāgaro. Kathaṃ? Ye tassa bhūrī bahavo guṇā mettādayo, te ratanāni atulyadullabhadassanādisādhammena. Yā tassa karuṇā, sā sītalaṃ jalaṃ sakalajanasantāpāpahattasādhammena. Yaṃ tassa gambhīrattamanuttānatā lābhādīsu, taṃ agādhattamakalalambhaso ambudhiṭṭhatāsādhammenāti idamasesavatthuvisayaṃ asamāsarūpakaṃ. २१५. "रतनानि" इत्यादी. हे जिन सम्यक्संबुद्ध आपल्यासाठी प्रत्यक्ष आहेत, परोक्ष नाहीत, ते जणू महासागर आहेत. कसे? त्यांचे जे विपुल आणि अनेक मैत्री इत्यादी गुण आहेत, ते अतुलनीय आणि दुर्लभ दर्शनादी समानतेमुळे 'रत्ने' आहेत. त्यांची जी करुणा आहे, ती सर्व लोकांचा संताप दूर करण्याच्या समानतेमुळे 'शीतल जल' आहे. लाभ इत्यादींमध्ये त्यांचे जे गंभीरपण (अचंचलता) आहे, ते अगाधतेमुळे आणि कलंकविरहिततेमुळे महासागराच्या स्थितीशी समान असल्यामुळे 'अगाधता' आहे. हे 'असेसवत्थुविसय असमासरूपक' आहे. 215. ‘‘Ratanāni’’ccādi. Ayaṃ jino amhākaṃ paccakkho ambudhi sāgaro, tathā hi tassa bhūrī guṇā sīlasamādhiādayo ratanāni cittīkatādisādhammato ratanāneva, karuṇā anaññasādhāraṇakaruṇā sītalaṃ jalaṃ santāpavinodanasādhammena sītalajalameva hoti, gambhīrattaṃ lābhālābhādīsu ekākāratā agādhattaṃ gambhīratā eva hoti. Idaṃ asesavatthuvisayaasamāsarūpakaṃ. ‘‘Bhūrī’’ti abyayaṃ. २१५. "रतनानि" इत्यादी. हे जिन आपल्यासाठी प्रत्यक्ष महासागर आहेत, कारण त्यांचे शील, समाधी इत्यादी विपुल गुण हे आदरणीयत्व इत्यादी समानतेमुळे 'रत्नेच' आहेत; त्यांची असाधारण करुणा ही संताप दूर करण्याच्या समानतेमुळे 'शीतल जलच' आहे; लाभ-अलाभ इत्यादींमध्ये एकसारखे राहणे हे गंभीरपण म्हणजेच 'अगाधताच' आहे. हे 'असेसवत्थुविसय असमासरूपक' आहे. "भूरि" हे अव्यय आहे. Asesavatthuvisayamissaka असेसवत्थुविसयमिस्सक 216. २१६. Candikā [Pg.220] mandahāsā te, muninda vadaninduno; Pabodhayatya’yaṃ sādhu-manokumudakānanaṃ. हे मुनींद्र! आपल्या वदनचंद्राचे मंदहास्य हीच चांदणी आहे, जी सज्जनांच्या मनरूपी कुमुदांच्या (कमळांच्या) वनाला प्रफुल्लित करते. 216. ‘‘Candikā’’iccādi. ‘‘Muninda’’iccāmantanaṃ, te vadanameva indu vadaninduno iti samāsarūpakaṃ, ayaṃ mandahāsā candikā candakantiyo, asamāsarūpakaṃ. Sādhūnaṃ manāniyeva kumudāni keravāni, samāsarūpakaṃ. Tesaṃ kānanaṃ vanaṃ, pabodhayati vikāsayatīti idaṃ samāsāsamāsarūpakaṃ. २१६. "चंदिका" इत्यादी. "मुनिंद" हे संबोधन आहे. आपले वदन (मुख) हाच चंद्र म्हणजे 'वदनिंदु' हे समासरूपक आहे. हे मंदहास्य म्हणजेच चांदणी (चंद्रप्रकाश) हे असमासरूपक आहे. सज्जनांची मने हीच कुमुदे (कमळे) हे समासरूपक आहे. त्यांचे कानन म्हणजे वन, त्याला प्रफुल्लित करते म्हणजे विकसित करते. म्हणून हे 'समासासमासरूपक' आहे. 216. ‘‘Candi’’ccādi. He munindate tuyhaṃ vadaninduno mukhacandassa mandahāsā mandamihitabhūtā candikā candakantiyo, ‘‘aya’’nti jātyekavacanena mandahāsacandikā niddiṭṭhā. Atha vā ayaṃ vadanindu. Sādhumanokumudakānanaṃ sappurisānaṃ cittasaṅkhātakeravakānanaṃ pabodhayati vikāsayati. ‘‘Candikā mandahāsā’’ti asamāsarūpakaṃ. ‘‘Vadaninduno’’ti ca ‘‘manokumudakānana’’nti ca samāsarūpakaṃ. Tasmā idaṃ asesavatthuvisayasamāsāsamāsarūpakaṃ. Mandā ca te hāsā cāti ca, vadanameva indūti ca, sādhūnaṃ manānīti ca, tāniyeva kumudānīti ca, tesaṃ kānanamiti ca viggaho. २१६. "चन्दि" इत्यादी. हे मुनींद्र! आपल्या वदनचंद्राचे (मुखचंद्राचे) मंदहास्य हेच चांदणी (चंद्रप्रकाश) आहे. येथे "अयं" या जाती-एकवचनाने मंदहास्यरूपी चांदणी दर्शविली आहे. किंवा हा वदनचंद्र सज्जनांच्या मनरूपी कुमुदांच्या वनाला प्रफुल्लित करतो म्हणजे विकसित करतो. "चंदिका मंदहासा" हे असमासरूपक आहे. "वदनिंदु" आणि "मनोकुमुदकानन" हे समासरूपक आहेत. म्हणून हे 'असेसवत्थुविसय समासासमासरूपक' आहे. 'मंद च ते हासा च' (मंदहास्य), 'वदनमेव इंदु' (वदनचंद्र), 'साधूनं मनानि' (सज्जनांची मने), 'तानेव कुमुदानि' (तीच कुमुदे) आणि 'तेषां काननम्' (त्यांचे वन) असा विग्रह आहे. 217. २१७. Asesavatthuvisaye, pabhedo rūpake ayaṃ; Ekadesavivattimhi, bhedo dāni pavuccati. असेसवत्थुविसय रूपकाचा हा भेद आहे. आता 'एकदेसविवात्ति' रूपकाचा भेद सांगितला जात आहे. 217. Nigamayati ‘‘asesi’’ccādinā. Dutiyassa pabhedaṃ vattuṃ paṭijānāti ‘‘eki’’ccādinā. २१७. "असेस" इत्यादींद्वारे उपसंहार करतात. "एकि" इत्यादींद्वारे दुसऱ्या भेदाचे वर्णन करण्याची प्रतिज्ञा करतात. 217. ‘‘Asese’’ccādi. Asesavatthuvisaye rūpake ayaṃ ‘‘aṅgulīdalasaṃsobhiṃ’’iccādikaṃ udāharaṇattayaṃ pabhedo hoti. Idāni ekadesavivattimhi rūpake bhedo viseso pavuccati. २१७. "असेस" इत्यादी. असेसवत्थुविसय रूपकामध्ये "अंगुलीदलसंसोभिं" इत्यादी तीन उदाहरणे हा त्याचा भेद आहे. आता 'एकदेसविवात्ति' रूपकाचा विशेष भेद सांगितला जात आहे. Ekadesavivattisamāsa एकदेसविवात्ति समास 218. २१८. Vilāsahāsakusumaṃ, [Pg.221] rucirādharapallavaṃ; Sukhaṃ ke vā na vindanti, passantā munino mukhaṃ. ज्यांचे विलासमय हास्य हेच पुष्प आहे आणि सुंदर ओठ हेच पल्लव (कोवळी पाने) आहेत, अशा मुनींचे मुख पाहताना कोणत्या बरं लोकांना सुख प्राप्त होणार नाही? (अर्थात सर्वांनाच प्राप्त होईल). 218. ‘‘Vilāsa’’iccādi. Vilāsena yutto hāsoyeva kusumaṃ yassa. Ruciro manuñño adharoyeva pallavo yassa. Tādisaṃ munino mukhaṃ passantā ke nāma janā sukhaṃ na vindanti sabbepīti. Idaṃ aṅgāni hāsādīni rūpayitvā mukhamaṅgi na rūpitanti ekadesavivattisamāsarūpakaṃ. Evaṃ uparipi yathāyogaṃ. २१८. "विलास" इत्यादी. विलासाने युक्त असलेले हास्य हेच ज्यांचे पुष्प आहे. सुंदर आणि मनोहर ओठ हेच ज्यांचे पल्लव आहेत. अशा मुनींचे मुख पाहताना कोणते लोक सुख प्राप्त करत नाहीत? सर्वच करतात. येथे हास्य इत्यादी अंगांवर (पुष्प इत्यादींचे) रूपक केले आहे, परंतु अंगी असलेल्या मुखावर रूपक केलेले नाही, म्हणून हे 'एकदेसविवात्ति समासरूपक' आहे. पुढेही याचप्रमाणे योग्यतेनुसार समजून घ्यावे. 218. ‘‘Vilāsi’’ccādi. Vilāsahāsakusumaṃ līlāyuttahāsasaṅkhatapupphaṃ rucirādharapallavaṃ manuññaadharasaṅkhātakisalayaṃ munino mukhaṃ passantā ke vā ke nāma janā sukhaṃ na vindanti pītisukhaṃ nānubhonti, anubhavanteva. Visesanabhūtānaṃ hāsaadharānaṃ upamābhūtakusumapallavehi abhedaṃ dassetvā visesyabhūtassa mukhassa aññataraupamāvatthunā abhedena avuttattā abhedāropanaṃ ekadeseyeva vivattīti idaṃ ekadesavivattisamāsarūpakaṃ. Vilāsena yutto hāsoti ca, soyeva kusumaṃ asseti ca, ruciro ca so adharo ceti ca, soyeva pallavo asseti ca vākyaṃ. २१८. "विलासि" इत्यादी. विलासमय हास्यरूपी पुष्प आणि सुंदर ओठरूपी पल्लव असलेल्या मुनींचे मुख पाहताना कोणते लोक सुख प्राप्त करत नाहीत, म्हणजेच प्रीतीसुखाचा अनुभव घेत नाहीत? सर्वच अनुभवतात. येथे विशेषण असलेल्या हास्य आणि ओठांचा उपमान असलेल्या पुष्प व पल्लवांशी अभेद दाखवला आहे, परंतु विशेष्य असलेल्या मुखाचा इतर कोणत्याही उपमानाशी अभेद न सांगितल्यामुळे, अभेदाचा आरोप केवळ एकाच भागात (एकदेशात) राहतो, म्हणून हे 'एकदेसविवात्ति समासरूपक' आहे. 'विलासाने युक्त हास्य', 'तेच ज्याचे पुष्प आहे', 'सुंदर असलेला ओठ', 'तोच ज्याचा पल्लव आहे' असा वाक्याचा विग्रह आहे. Ekadesavivattiasamāsa एकदेसविवात्ति असमास 219. २१९. Pādadvandaṃ munindassa, dadātu vijayaṃ tava; Nakharaṃsī paraṃ kantā, yassa pāpajayaddhajā. मुनींद्रांचे चरणयुगल तुम्हाला विजय प्रदान करोत, ज्यांच्या नखांची अत्यंत सुंदर प्रभा (किरणे) ही पापांवर विजय मिळवणारे ध्वज आहेत. 219. ‘‘Pāda’’iccādi. Munindassa vijayino pādadvandaṃ tava vijayaṃ paṭipakkhaparābhavaṃ dadātu. Kīdisaṃ? Yassa paramaccantaṃ kantā manuññā nakharaṃsī pāpānaṃ lobhādīnaṃ jaye ussitā dhajā ketavoti. Idamekadesavivattiasamāsarūpakaṃ. २१९. "पाद" इत्यादी. विजयी मुनींद्रांचे चरणयुगल तुम्हाला विजय म्हणजेच शत्रूंचा (क्लेशांचा) पराभव प्रदान करोत. कसे? ज्यांच्या नखांची अत्यंत सुंदर आणि मनोहर प्रभा ही पापांच्या (लोभ इत्यादींच्या) विजयासाठी उभारलेले ध्वज आहेत. हे 'एकदेसविवात्ति असमासरूपक' आहे. 219. ‘‘Pāde’’ccādi.[Pg.222] Yassa sambuddhassa paraṃ atisayena kantā manuññā nakharaṃsī caraṇanakhakantiyo pāpajayaddhajā pāpavijaye ussāpitadhajāyeva honti, tassa munindassa pādadvandaṃ caraṇayugaḷaṃ tava tuyhaṃ vijayaṃ paṭipakkhaparābhavaṃ dadātūti. Nakharaṃsīnaṃ upamābhūtadhajehi abhedamāropetvā ‘‘pādadvanda’’miti anirūpitattā ekadesavivattiasamāsarūpakaṃ nāma. Pāpānaṃ jayoti ca, tasmiṃ dhajāti ca viggaho. २१९. "पादे" इत्यादी. ज्या सम्यक्संबुद्धांच्या नखांची अत्यंत सुंदर आणि मनोहर प्रभा ही पापांवर विजय मिळवण्यासाठी उभारलेले ध्वजच आहेत, त्या मुनींद्रांचे चरणयुगल तुम्हाला विजय म्हणजेच शत्रूंचा पराभव प्रदान करोत. येथे नखांच्या प्रभेवर उपमान असलेल्या ध्वजांचा अभेद आरोपिला आहे, परंतु "चरणयुगल" यावर रूपक न केल्यामुळे याला 'एकदेसविवात्ति असमासरूपक' म्हणतात. 'पापांचा विजय' आणि 'त्यातील ध्वज' असा विग्रह आहे. Ekadesavivattimissaka एकदेसविवात्ति मिस्सक 220. २२०. Sunimmalakapolassa, munindavadaninduno; Sādhuppabuddhahadayaṃ, jātaṃ keravakānanaṃ. ज्यांचे कपोल (गाल) अत्यंत निर्मळ आहेत, अशा मुनींद्र वदनचंद्राच्या प्रभावाने सज्जनांचे प्रबुद्ध हृदय हेच कुमुदांचे (कमळांचे) वन बनले आहे. 220. ‘‘Sunimmala’’iccādi. Sunimmalo kapolo yassa, tassa munindavadaninduno sādhūnaṃ pabuddhaṃ dhammāvabodhavasena vikasitaṃ hadayaṃ cittaṃ keravakānanaṃ jātanti ekadesavivattisamāsāsamāsarūpakaṃ. २२०. "सुनिम्मल" इत्यादी. ज्यांचे कपोल अत्यंत निर्मळ आहेत, अशा मुनींद्र वदनचंद्राच्या प्रभावाने सज्जनांचे प्रबुद्ध म्हणजे धम्माच्या अवबोधामुळे विकसित झालेले हृदय (चित्त) हेच कुमुदांचे वन बनले आहे. हे 'एकदेसविवात्ति समासासमासरूपक' आहे. 220. ‘‘Sunimmali’’ccādi. Sunimmalakapolassa munindavadaninduno sādhuppabuddhahadayaṃ sajjanānaṃ catusaccāvabodhena pasannamānasaṃ keravakānanaṃ kumudavanaṃ jātanti. Vadanahadayānaṃ upamābhūtehi indukeravehi abhedāropanaṃ katvā kapolassa maṇḍalādīhi upamāvisesehi anirūpitattā ekadesavivattisamāsāsamāsarūpakaṃ. Ettha samāso nāma vadanindūnameva. Asamāso nāma hadayakeravānamevāti. Tathā hi rūpakavisaye samāsāsamāsattaṃ upamānopameyyapadānaṃ dvinnamevāti. Suṭṭhu nimmaloti ca, so kapolo assāti ca, munindavadanameva indūti ca, pabuddhañca taṃ hadayañcāti ca, sādhūnaṃ pabuddhahadayamiti ca, keravānaṃ kānanamiti ca vākyaṃ. २२०. “सुनिम्मली” इत्यादी. अत्यंत निर्मळ गाल असलेल्या मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) मुखरूपी चंद्राचे, सज्जनांचे उत्तम प्रकारे प्रबुद्ध झालेले हृदय, जे चतुरार्यसत्याच्या अवबोधामुळे (ज्ञानामुळे) प्रसन्न मनाचे झाले आहे, ते कुमुदवन (कमळांचे वन) झाले आहे. मुख आणि हृदय यांच्या उपमाभूत असलेल्या चंद्र आणि कुमुद (कमळ) यांच्याशी अभेद आरोप करून, गालाच्या मंडल इत्यादी उपमाविशेषांनी निरूपण न केल्यामुळे हे 'एकदेशविवर्ति-समासासमास-रूपक' आहे. येथे 'समास' म्हणजे केवळ 'वदनिंदू' (मुखचंद्र) यांचेच होय. 'असमास' म्हणजे केवळ 'हदयकेरवा' (हृदयकमळ) यांचेच होय. कारण रूपकाच्या विषयात समास आणि असमास असणे हे उपमान आणि उपमेय या दोन्ही पदांचेच असते. 'अत्यंत निर्मळ' आणि 'तो गाल ज्याचा आहे तो', 'मुनींद्रांचे मुख हेच चंद्र', 'प्रबुद्ध आणि ते हृदय', 'सज्जनांचे प्रबुद्ध हृदय' आणि 'कुमुदांचे वन' असे हे वाक्य आहे. 221. २२१. Rūpakāni [Pg.223] bahūnyeva, yuttāyuttādibhedato; Visuṃ na tāni vuttāni, etthe’va’ntogadhāni’ti. युक्त आणि अयुक्त इत्यादी भेदांमुळे रूपक अलंकार अनेक प्रकारचेच आहेत; ते येथेच (या रूपकातच) अंतर्भूत असल्यामुळे त्यांचे स्वतंत्रपणे वर्णन केलेले नाही. 221. २२१. Ettakoyeva kiṃ rūpakabhedoti āha‘‘Rūpakāni’’ccādi; Subodhaṃ; Tattha – रूपकाचे भेद एवढेच आहेत काय? म्हणून 'रूपकानि' इत्यादी म्हटले आहे. हे सुबोध (स्पष्ट) आहे. त्यामध्ये - ‘‘Sitapupphujjalaṃ lola-nettabhiṅgaṃ tavānanaṃ; Kassa nāma mano dhīra, nākaḍḍhati manohara’’nti. “हे धीर! पांढऱ्या फुलांनी उज्ज्वल आणि चंचल नेत्ररूपी भ्रमरांनी युक्त असलेले आपले हे मनोहर मुख कोणाचे मन बरे आकर्षित करून घेत नाही?” Yuttarūpakaṃ yuttattā pupphabhiṅgānaṃ, tadanusārena ayuttarūpakādipi viññeyyanti. फुले आणि भ्रमर यांच्या योग्य संबंधामुळे (युक्तत्वामुळे) हे 'युक्त रूपक' आहे, आणि त्यानुसार 'अयुक्त रूपक' इत्यादी देखील समजून घ्यावे. 221. Rūpakāni punapi santīti dassetumāha ‘‘rūpakāni’’ccādi. Rūpakāni yuttāyuttādibhedato yuttarūpakaayuttarūpakādibhedena bahūni eva honti, tāni rūpakāni ettheva rūpake antogadhāni. Iti tasmā kāraṇā tāni visuṃ na vuttāni. Anto majjhe gadhāni pavattānīti viggaho. २२१. रूपकाचे आणखीही प्रकार आहेत हे दर्शवण्यासाठी 'रूपकानि' इत्यादी म्हटले आहे. युक्त आणि अयुक्त इत्यादी भेदांमुळे, म्हणजेच युक्त रूपक, अयुक्त रूपक इत्यादी भेदांमुळे रूपक अनेक प्रकारचेच असतात. ते सर्व रूपक येथेच (या रूपकातच) अंतर्भूत आहेत. म्हणूनच त्यांचे स्वतंत्रपणे वर्णन केलेले नाही. 'अंतो' म्हणजे मध्ये, 'गधानि' म्हणजे प्रवृत्त झालेले (अंतर्भूत झालेले) असा विग्रह आहे. ‘‘Sitapupphujjalaṃ lola-nettabhiṅgaṃ tavānanaṃ; Kassa nāma mano dhīra, nākaḍḍhati manohara’’nti. “हे धीर! पांढऱ्या फुलांनी उज्ज्वल आणि चंचल नेत्ररूपी भ्रमरांनी युक्त असलेले आपले हे मनोहर मुख कोणाचे मन बरे आकर्षित करून घेत नाही?” Ettha pupphabhiṅgānaṃ aññamaññayuttattā yuttarūpakaṃ nāma. येथे फुले आणि भ्रमर यांच्या परस्परांशी असलेल्या योग्य संबंधामुळे (युक्तत्वामुळे) याला 'युक्त रूपक' म्हणतात. He dhīra sitapupphujjalaṃ mandahasitasaṅkhātehi kusumehi vijotantaṃ lolanettabhiṅgaṃ manoharaṃ tavānanaṃ kassa nāma mano nākaḍḍhatīti. Imassa paṭipakkhato ayuttarūpakaṃ veditabbaṃ. हे धीर! मंदहास्यरूपी फुलांनी प्रकाशमान असणारे आणि चंचल नेत्ररूपी भ्रमरांनी युक्त असलेले आपले मनोहर मुख कोणाचे मन बरे आकर्षित करून घेत नाही? याच्या उलट (प्रतिपक्षावरून) 'अयुक्त रूपक' समजून घ्यावे. 222. २२२. Candimā’kāsapaduma-miccetaṃ khaṇḍarūpakaṃ; Duṭṭha’mambhoruhavanaṃ, nettāni’ccādi sundaraṃ. “'चंद्र हा आकाशरूपी कमळ आहे' हे खंड रूपक दोषयुक्त आहे. परंतु 'नेत्र हे कमळांचे वन आहे' इत्यादी (वचनभेद असूनही) सुंदर आहे.” 222. Rūpakassa virodhāvirodho upamāyamivo’hituṃ sakkāti upalakkheti ‘‘candimā’’iccādinā. Ettha ākāsassa taḷāke rūpite candassa padumattaṃ rūpakaṃ yuttanti etaṃ [Pg.224] khaṇḍarūpakaṃ duṭṭhaṃ, ‘‘ambhoruhavanaṃ nettāni’’ccādi tu vacanabhedepi sundaraṃ. २२२. रूपकाचा विरोध आणि अविरोध हा उपमेप्रमाणेच समजून घेता येतो, हे दर्शवण्यासाठी 'चंदिमा' इत्यादी म्हटले आहे. येथे आकाशावर तलावाचा आरोप न करता चंद्रावर कमळाचा आरोप करणे अयोग्य असल्यामुळे हे 'खंड रूपक' दोषयुक्त आहे. परंतु 'कमळांचे वन हे नेत्र आहेत' इत्यादी रूपक मात्र वचनभेद असूनही सुंदर आहे. 222. Rūpake dosādosaṃ upamāyaṃ viya parikappetvā gahetabbanti upadisanto āha ‘‘candimi’’ccādi. ‘‘Candimā cando ākāsapaduma’’nti etaṃ khaṇḍarūpakaṃ ākāsassa taḷākattena anirūpitattā khaṇḍarūpakaṃ nāma. Duṭṭhaṃ khaṇḍitopamā viya dosaduṭṭhaṃ nāma. ‘‘Ambhoruhavanaṃ nīluppalavanaṃ nettānī’’tiādikaṃ upamānopameyyānaṃ vacananānattepi sundarameva. २२२. रूपकातील दोष आणि अदोष (गुण) हे उपमेप्रमाणेच कल्पून ग्रहण करावेत, असा उपदेश करताना 'चंदिमा' इत्यादी म्हटले आहे. 'चंद्र हा आकाशरूपी कमळ आहे' हे खंड रूपक आहे, कारण आकाशाचे तलावाच्या रूपाने निरूपण केलेले नाही, म्हणून याला 'खंड रूपक' म्हणतात. हे खंडितोपमेप्रमाणे दोषयुक्त आहे. 'कमळांचे वन (किंवा नीलकमळांचे वन) हे नेत्र आहेत' इत्यादी रूपक उपमान आणि उपमेय यांच्यात वचनभेद (वचनाची भिन्नता) असूनही सुंदरच आहे. 223. २२३. Pariyanto vikappānaṃ, rūpakasso’pamāya ca; Natthi yaṃ tena viññeyyaṃ, avutta’manumānato. रूपक आणि उपमेच्या भेदांचा (विकल्पांचा) अंत नाही. म्हणूनच, जे येथे सांगितले नाही, ते अनुमानाने समजून घ्यावे. 223. Kimettakā evopamārūpakabhedā? Neti paridīpento avuttaṃ atidisati ‘‘pariyanto’’iccādinā. Rūpakassa upamāya ca vikappānaṃ pabhedānaṃ pariyanto avasānaṃ natthi yaṃ yasmā kāraṇā, tena kāraṇena avuttaṃ ihānupātaṃ vikappajātaṃ sabbavikappabyāpakasāmaññalakkhaṇānugatarūpakavikappānusārena viññeyyaṃ. Kasmā? Anumānato yathāvuttavikappasaṅkhātaliṅgato avuttasesarūpakāvagamasaṅkhātena anumānañāṇenāti attho. २२३. उपमा आणि रूपकाचे भेद एवढेच आहेत काय? 'नाही' असे स्पष्ट करत, न सांगितलेल्या गोष्टींचा अतिदेश करण्यासाठी 'परियंतो' इत्यादी म्हटले आहे. रूपक आणि उपमेच्या विकल्पांचा (भेदांचा) अंत (शेवट) नाही, म्हणूनच येथे न सांगितलेले विविध भेद, सर्व विकल्पांना व्यापणाऱ्या सामान्य लक्षणाने युक्त अशा रूपक-विकल्पांच्या अनुषंगाने समजून घ्यावेत. कशावरून? अनुमानावरून, म्हणजेच सांगितलेल्या विकल्पांच्या चिन्हांवरून (लिंगावरून) उर्वरित न सांगितलेल्या रूपकांचे ज्ञान करून घेणाऱ्या अनुमानज्ञानाने, असा अर्थ आहे. 223. Idāni imesameva upamārūpakānaṃ avuttānantabhedo vuttānusāreneva ñātabboti dassetumāha ‘‘pariyanto’’iccādi. Rūpakassa ca rūpakālaṅkārassa ca upamāya ca upamālaṅkārassa ca vikappānaṃ vividhākārena kappitapakkhānaṃ pariyanto koṭi yaṃ yasmā natthi, tena kāraṇena avuttaṃ imasmiṃ subodhālaṅkāre avuttapakkhaṃ samūhaṃ anumānato anumānañāṇena viññeyyanti. Upamārūpakānaṃ sakalamavuttapakkhaṃ byāpetvā ṭhitaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ anatikkamitvā vuttehi tehi tehi pakkhasaṅkhātehi liṅgehi [Pg.225] siddhānumānañāṇena sāmaññalakkhaṇe antogadhānamanuttarūpakasaṅkhātānumeyyānaṃ avabodho sakkāti adhippāyo. Rūpakassa pana upamantogadhattā upamāya niddiṭṭhadosādosaṃ dvinnamapi uttānuttapakkhassa sādhāraṇaṃ hoti. २२३. आता याच उपमा आणि रूपकांचे न सांगितलेले अनंत भेद सांगितलेल्या भेदांच्या अनुषंगानेच जाणून घ्यावेत, हे दर्शवण्यासाठी 'परियंतो' इत्यादी म्हटले आहे. रूपक अलंकाराच्या आणि उपमा अलंकाराच्या विविध प्रकारे कल्पिलेल्या पक्षांचा (भेदांचा) अंत किंवा मर्यादा नसल्यामुळे, या 'सुबोधालंकार' ग्रंथात न सांगितलेला भाग अनुमानाने (अनुमानज्ञानाने) समजून घ्यावा. उपमा आणि रूपकाच्या न सांगितलेल्या सर्व पक्षांना व्यापून राहणाऱ्या सामान्य लक्षणाचे उल्लंघन न करता, सांगितलेल्या त्या त्या पक्षांच्या चिन्हांवरून (लिंगांवरून) सिद्ध होणाऱ्या अनुमानज्ञानाने, सामान्य लक्षणात अंतर्भूत असलेल्या आणि न सांगितलेल्या रूपकरूपी अनुमेयांचे ज्ञान करून घेणे शक्य आहे, असा अभिप्राय आहे. रूपक हे उपमेतच अंतर्भूत असल्यामुळे, उपमेचे जे दोष आणि अदोष (गुण) सांगितले आहेत, ते दोन्ही अलंकारांच्या सांगितलेल्या आणि न सांगितलेल्या पक्षांना समान रीतीने लागू होतात. 224. २२४. Punappunamuccāraṇaṃ, ya’matthassa padassa ca; Ubhayesañca viññeyyā, sā’ya’māvutti nāmato. अर्थाची, शब्दाची किंवा या दोघांचीही जी वारंवार पुनरावृत्ती (उच्चारण) होते, तिला 'आवृत्ती' (आवृत्ती अलंकार) म्हणून ओळखावे. 224. Āvuttimadhikiccāha ‘‘puna’’iccādinā. Atthassa abhidheyyassa padassa saddassa ca ubhayesaṃ atthapadānañca punappunaṃ bhiyyo bhiyyo yaṃ uccāraṇaṃ, sāyaṃ tividhā nāmato āvutti viññeyyā, uccāraṇavasena ā punappunaṃ vattanamāvuttīti. २२४. आवृत्तीच्या संदर्भात 'पुन' इत्यादी म्हटले आहे. अर्थाचे (वाच्यार्थाचे), शब्दाचे किंवा अर्थ आणि शब्द या दोघांचेही जे वारंवार (पुन्हा पुन्हा) उच्चारण होते, ती ही तीन प्रकारची 'आवृत्ती' म्हणून जाणावी. वारंवार उच्चारण करण्याच्या क्रियेमुळे पुन्हा पुन्हा प्रवृत्त होणे म्हणजे 'आवृत्ती' होय. 224. Idāni āvuttiṃ dasseti ‘‘punappune’’ccādinā. Atthassa saddābhihitaatthassa ca padassa ca ubhayesaṃ atthapadānañca yaṃ punappunuccāraṇaṃ, sā ayaṃ tividhā nāmato āvutti iti viññeyyā. Punappuneti etadabyayaṃ kriyābāhulye vattate. Uccāraṇavasena ā punappunaṃ vattanamāvutti. २२४. आता आवृत्ती दर्शवतात, 'पुनप्पुन' इत्यादींद्वारे. अर्थाचे (शब्दाने सांगितलेल्या अर्थाचे), शब्दाचे किंवा अर्थ आणि शब्द या दोघांचेही जे वारंवार उच्चारण होते, ती ही तीन प्रकारची 'आवृत्ती' म्हणून जाणावी. 'पुनप्पुन' हे अव्यय क्रियेच्या वारंवारतेसाठी (बाहुल्यासाठी) वापरले जाते. वारंवार उच्चारण करण्याच्या क्रियेमुळे पुन्हा पुन्हा प्रवृत्त होणे म्हणजे 'आवृत्ती' होय. Atthāvutti अर्थावृत्ती 225. २२५. Mano harati sabbesaṃ, ādadāti disā dasa; Gaṇhāti nimmalattañca, yasorāsi jinassa’yaṃ. “जिनांचा (बुद्धांचा) हा यशोसमूह सर्वांचे मन हरण करतो, दहाही दिशांना व्यापून टाकतो आणि निर्मळता ग्रहण करतो.” 225. Udāharati ‘‘mano’’iccādi. Jinassa ayaṃ yasorāsi sabbesaṃ janānaṃ mano cittaṃ harati, dasa disā ādadāti sabbadā taṃvisayattā, nimmalattaṃ nimmalabhāvaṃ gaṇhāti, ettha gahaṇalakkhaṇassa atthassa anekehi pariyāyavacanehi āvattitattā ayaṃ atthāvutti. २२५. उदाहरण देतात, 'मनो' इत्यादी. जिनांचा (बुद्धांचा) हा यशोसमूह सर्व लोकांचे मन (चित्त) हरण करतो, दहाही दिशांना व्यापून टाकतो (नेहमी त्या विषयाशी संबंधित असल्यामुळे) आणि निर्मळता (निर्मळ भाव) ग्रहण करतो. येथे 'ग्रहण करणे' या अर्थाची अनेक पर्यायी शब्दांद्वारे पुनरावृत्ती झाल्यामुळे ही 'अर्थावृत्ती' आहे. 225. Udāharati [Pg.226] ‘‘mano harati’’ccādinā. Jinassa ayaṃ yasorāsi sabbesaṃ sattānaṃ mano cittaṃ harati gaṇhāti, dasa disā ādadāti avisayaṭṭhānābhāvato gaṇhāti, nimmalattañca bhūtaparisuddhaguṇena nipphannattā gaṇhāti. Ettha ‘‘gaṇhātī’’ti ekassevatthassa ‘‘harati, ādadāti, gaṇhātī’’ti aññehi pariyāyavacanehi āvattitattā ayamatthāvutti nāma. Niggato malehīti ca, tassa bhāvoti ca, yasaso rāsiiti ca viggaho. २२५. 'मनो हरति' इत्यादीने उदाहरण देतात. जिनांचा (बुद्धांचा) हा यशोसमूह सर्व प्राण्यांचे मन (चित्त) हरण करतो (आकर्षित करतो), दहाही दिशांना व्यापून घेतो (अविषय स्थान नसल्यामुळे ग्रहण करतो), आणि वास्तविक अत्यंत शुद्ध गुणाने निष्पन्न झाल्यामुळे निर्मळत्व ग्रहण करतो. येथे 'ग्रहण करतो' या एकाच अर्थाची 'हरति' (हरण करतो), 'आददाति' (स्वीकारतो), 'गण्हाति' (ग्रहण करतो) या इतर पर्यायी शब्दांनी पुनरावृत्ती झाल्यामुळे याला 'अर्थावृत्ती' म्हणतात. 'मळापासून मुक्त झालेला' म्हणजे निर्मळ, त्याचा भाव म्हणजे निर्मळत्व, आणि 'यशाचा समूह' म्हणजे यशोराशी, असा विग्रह आहे. Padāvutti पदावृत्ती (शब्दांची पुनरावृत्ती) 226. २२६. Vibhāsenti disā sabbā, munino dehakantiyo; Vibhā senti ca sabbāpi, candādīnaṃ hatā viya. मुनींच्या शरीराची कांती सर्व दिशांना प्रकाशित करते; आणि चंद्र इत्यादींची सर्व प्रभा (कांती) जणू नष्ट झाल्यासारखी फिकट पडते. 226. ‘‘Vibhāsenti’’ccādi. Munino dehakantiyo sabbā disā vibhāsenti visesena dīpenti, yato evaṃ tasmā kāraṇā candādīnaṃ sabbāpi vibhā sobhā hatā pahatā viya senti pavattantīti padāvutti. २२६. 'विभासेन्ति' इत्यादी. मुनींच्या शरीराची कांती सर्व दिशांना विशेष रूपाने प्रकाशित करते, ज्या कारणाने चंद्र इत्यादींची सर्व प्रभा (शोभा) नष्ट झाल्यासारखी फिकट पडते, ही 'पदावृत्ती' आहे. 226. ‘‘Vibhāsenti’’ccādi. Munino dehakantiyo sabbā disā vibhāsenti yasmā visesena pakāsenti, tasmā candādīnaṃ sabbāpi vibhā kantiyo hatā pahatā viya senti pavattanti ca, ‘‘vibhāsentī’’ti padasseva āvattanato ayaṃ padāvutti nāma. Dehe kantiyoti vākyaṃ. २२६. 'विभासेन्ति' इत्यादी. मुनींच्या शरीराची कांती सर्व दिशांना विशेष रूपाने प्रकाशित करते, म्हणून चंद्र इत्यादींची सर्व प्रभा (कांती) नष्ट झाल्यासारखी फिकट पडते. येथे 'विभासेन्ति' या पदाचीच पुनरावृत्ती झाल्यामुळे याला 'पदावृत्ती' म्हणतात. 'शरीरावरील कांती' असा वाक्यप्रयोग आहे. Ubhayāvutti उभयावृत्ती (शब्द आणि अर्थ या दोन्हीची पुनरावृत्ती) 227. २२७. Jitvā viharati klesa-ripuṃ loke jino ayaṃ; Viharatyā’rivaggo’yaṃ, rāsībhūtova dujjane. क्लेशरूपी शत्रूला जिंकून हे जीन (बुद्ध) लोकात विहरतात (राहतात); आणि हा शत्रूंचा समूह दुर्जन माणसांमध्ये एकत्र आल्यासारखा विहरतो (राहतो). 227. ‘‘Jitvā’’iccādi. Ayaṃ jino klesaripuṃ jitvā loke viharati pavattati, ayaṃ tena jito arivaggo sattusamūho [Pg.227] dujjane rāsībhūto viya tato aladdhappatiṭṭhattā. ‘‘Viharatī’’ti atthassa padānañca āvuttito ubhayāvutti. २२७. 'जित्वा' इत्यादी. हे जीन (बुद्ध) क्लेशरूपी शत्रूला जिंकून लोकात विहरतात (राहतात). त्यांच्याद्वारे पराभूत झालेला हा शत्रूंचा समूह दुर्जनांमध्ये एकत्र आल्यासारखा राहतो, कारण त्याला तेथे (सज्जनांमध्ये) स्थान मिळत नाही. येथे 'विहरति' या अर्थाची आणि पदाची पुनरावृत्ती झाल्यामुळे ही 'उभयावृत्ती' आहे. 227. ‘‘Jitvā’’iccādi. Ayaṃ jino klesaripuṃ jitvā loke viharati, ayaṃ arivaggo klesaripusamūho dujjane rāsībhūtova viharatīti. Vāsasaṅkhatassa atthassa ca ‘‘viharatī’’ti padassa ca puna uccāraṇato ayaṃ ubhayāvutti nāma hoti. Kleso eva ripūti ca, arīnaṃ vaggoti ca, arāsi rāsi abhavīti ca, kucchito janoti ca vākyaṃ. २२७. 'जित्वा' इत्यादी. हे जीन (बुद्ध) क्लेशरूपी शत्रूला जिंकून लोकात विहरतात, आणि हा क्लेशरूपी शत्रूंचा समूह दुर्जनांमध्ये एकत्र आल्यासारखा विहरतो. येथे विहारात्मक अर्थाची आणि 'विहरति' या पदाची पुन्हा उच्चारणा झाल्यामुळे ही 'उभयावृत्ती' आहे. 'क्लेश हाच शत्रू', 'शत्रूंचा समूह', 'जो समूह नव्हता तो समूह बनला', आणि 'निंद्य मनुष्य (दुर्जन)' असा वाक्यविग्रह आहे. 228. २२८. Ekattha vattamānampi, sabbavākyopakārakaṃ; Dīpakaṃ nāma tañcādi-majjhantavisayaṃ tidhā. एकाच ठिकाणी विद्यमान असूनही जे संपूर्ण वाक्याला उपकारक ठरते, त्याला 'दीपक' (अलंकार) म्हणतात. ते वाक्याच्या सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी येण्याच्या भेदाने तीन प्रकारचे असते. 228. Dīpakaṃ paridīpayamāha ‘‘ekatthe’’ccādi. Ekattha vākyassādo majjhe ante vā vattamānampi kriyājātyādikaṃ sabbassa abhimatassa kassaci vākyassa kriyākārakasambandhābhidhāyino padasantānassa upakārakaṃ vākyatthānvayavasena dīpakaṃ nāma, dīpo viya ekadese vattitopi sakalapadatthavasena sabbavākyaṃ dīpayati pakāsetīti. Tañca dīpakaṃ ādi ca majjhañca antañca visayo gocaro yassa tādisaṃ tidhā ādidīpakaṃ majjhadīpakaṃ antadīpakanti tividhaṃ hotīti attho, tampi kriyādīnaṃ vasena paccekaṃ tividhaṃ hoti. २२८. दीपक अलंकाराचे स्पष्टीकरण करताना 'एकत्थ' इत्यादी म्हणतात. वाक्याच्या सुरुवातीला, मध्ये किंवा शेवटी एकाच ठिकाणी विद्यमान असलेली क्रिया, जात इत्यादी, क्रिया आणि कारकाचा संबंध दर्शवणाऱ्या कोणत्याही इष्ट वाक्याच्या पदसमूहाला वाक्यार्थाच्या अन्वयाने उपकारक ठरते, त्याला 'दीपक' म्हणतात. ज्याप्रमाणे दिवा एका कोपऱ्यात ठेवला तरी तो आपल्या प्रकाशाने संपूर्ण घराला प्रकाशित करतो, त्याचप्रमाणे हे संपूर्ण वाक्याला प्रकाशित करते. ते दीपक अलंकार सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी येण्याच्या स्थानानुसार तीन प्रकारचे असते: 'आदिदीपक', 'मध्यदीपक' आणि 'अंतदीपक'. क्रिया इत्यादींच्या भेदाने हे प्रत्येक पुन्हा तीन प्रकारचे होते, असा अर्थ आहे. 228. Idāni dīpakālaṅkāraṃ dasseti ‘‘ekatthe’’ccādinā. Ekattha vākyassa ādimajjhāvasānesvekasmiṃ vattamānampi kriyājātiguṇattayaṃ sabbavākyopakārakaṃ vattumicchitakriyākārakasambandhappakāsakapadasantānasaṅkhātavākyassa vākyatthāvabodhavasena payojanaṃ dīpakaṃ nāma ekaṭṭhāne [Pg.228] ṭhatvā visayībhūtasabbaṭṭhānagatadabbapakāsakapadīpasamānattā dīpakaṃ nāma hoti. Tañca dīpakaṃ ādimajjhantavisayaṃ vākyassa ādivisayaṃ majjhavisayaṃ antavisayañceti tidhā hoti. Etesu ekekamapi kriyājātiguṇabhedena punapi tividhaṃ hotīti viññeyyaṃ. Dīpetīti dīpo, padīpo. Paṭibhāgatthe kappaccayena dīpo viyāti dīpakaṃ. Vākyassa ādi ca majjhañca antañceti ca, taṃ visayo asseti ca vākyaṃ. २२८. आता 'एकत्थ' इत्यादीने दीपक अलंकार दाखवतात. वाक्याच्या सुरुवातीला, मध्ये किंवा शेवटी एकाच ठिकाणी विद्यमान असलेले क्रिया, जात आणि गुण हे तिन्ही, संपूर्ण वाक्याला उपकारक ठरतात. सांगू इच्छिलेल्या क्रिया-कारक संबंधाला प्रकाशित करणाऱ्या पदसमूहरूपी वाक्याच्या अर्थाचे आकलन करून देण्याच्या प्रयोजनामुळे याला 'दीपक' म्हणतात. एका ठिकाणी राहून सर्व ठिकाणी असलेल्या वस्तू प्रकाशित करणाऱ्या दिव्याप्रमाणे असल्यामुळे याला 'दीपक' नाव दिले आहे. ते दीपक वाक्याच्या सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी येण्याच्या स्थानानुसार तीन प्रकारचे असते. यातील प्रत्येक प्रकार क्रिया, जात आणि गुणाच्या भेदाने पुन्हा तीन प्रकारचा होतो, असे समजावे. जे प्रकाशित करते तो 'दीप' किंवा 'प्रदीप' होय. सादृश्यार्थात 'क' प्रत्यय लागून 'दिव्यासारखा' म्हणून 'दीपक' शब्द बनतो. 'वाक्याची सुरुवात, मध्य आणि अंत' असा, आणि 'तो ज्याचा विषय आहे' असा वाक्यविग्रह आहे. Ādidīpaka आदिदीपक (सुरुवातीला येणारा दीपक अलंकार) 229. २२९. Akāsi buddho veneyya-bandhūnamamitodayaṃ; Sabbapāpehi ca samaṃ-nekatitthiyamaddanaṃ. बुद्धांनी विनेय (उपदेशास पात्र असलेल्या) बांधवांचा अमर्याद उत्कर्ष केला; आणि त्याच वेळी सर्व पापांसह अनेक तीर्थकांचे (पाखंडींचे) दमन केले. 229. Udāharati ‘‘akāsi’’ccādi. Buddho veneyyā vinetabbāyeva bandhavo tesaṃ amitamaparimitaṃ udayamabhivuddhiṃ akāsi. Na kevalaṃ tameva, sabbapāpehi samaṃ ekato anekānaṃ titthiyānaṃ maddanañca akāsīti. Iha ‘‘akāsī’’ti kriyāpadenādivattinā sabbameva vākyaṃ dīpayatīti kriyādidīpakametaṃ. २२९. 'अकासि' इत्यादीने उदाहरण देतात. बुद्धांनी विनेय म्हणजे उपदेशास पात्र असलेल्या बांधवांचा अमित म्हणजे अमर्याद उदय (अभ्युदय/उत्कर्ष) केला. केवळ एवढेच नाही, तर सर्व पापांसह एकाच वेळी अनेक तीर्थकांचे दमन देखील केले. येथे सुरुवातीला आलेल्या 'अकासि' (केला) या क्रियापदाने संपूर्ण वाक्य प्रकाशित होत असल्यामुळे हा 'क्रिया-आदिदीपक' अलंकार आहे. 229. ‘‘Akāsi’’ccādi. Buddho veneyyabandhūnaṃ amitodayaṃ pamāṇarahitābhivuddhiṃ akāsi. Na kevalaṃ tameva, samaṃ ekakkhaṇe sabbapāpehi sahānekatitthiyamaddanañca akāsīti. Vākyādimhi kriyāya ṭhitattā idaṃ kriyādidīpakaṃ nāma. Amito ca so udayo ceti ca, anekā ca te titthiyā ceti ca, tesaṃ maddanamiti ca viggaho. २२९. 'अकासि' इत्यादी. बुद्धांनी विनेय बांधवांचा अमितोदय म्हणजे प्रमाणरहित (अमर्याद) उत्कर्ष केला. केवळ एवढेच नाही, तर एकाच क्षणी सर्व पापांसह अनेक तीर्थकांचे दमन देखील केले. वाक्याच्या सुरुवातीला क्रियापद असल्यामुळे याला 'क्रिया-आदिदीपक' म्हणतात. 'अमित असलेला उदय' असा, 'अनेक असलेले तीर्थक' असा, 'त्यांचे दमन' असा विग्रह आहे. Majjhedīpaka मध्यदीपक (मध्ये येणारा दीपक अलंकार) 230. २३०. Dassanaṃ munino sādhu-janānaṃ jāyate’mataṃ; Tadaññesaṃ tu jantūnaṃ, visaṃ niccopatāpanaṃ. मुनींचे दर्शन सज्जनांसाठी अमृत (निर्वाण) ठरते; परंतु इतर प्राण्यांसाठी मात्र ते निरंतर संताप देणारे विष ठरते. 230. ‘‘Dassana’’miccādi. [Pg.229] Munino dassanaṃ sādhujanānaṃ amataṃ nibbānaṃ nāma jāyate amatassa sādhanato, tehi sādhujanehi aññesaṃ jantūnaṃ niccamupatāpetīti niccopatāpanaṃ visaṃ jāyate, tasmiṃ manopadosassa visasadisattā nirayādidukkhāvahabhāvatoti. Kriyāmajjhadīpakametaṃ. २३०. 'दस्सनं' इत्यादी. मुनींचे दर्शन सज्जनांसाठी अमृत म्हणजे निर्वाण ठरते, कारण ते अमृताचे साधन आहे. त्या सज्जनांशिवाय इतर प्राण्यांसाठी मात्र ते निरंतर संताप देणारे विष ठरते, कारण त्यांच्या मनात निर्माण होणारा द्वेष हा विषासारखा असून तो नरक इत्यादी दुःखांना कारणीभूत ठरतो. हा 'क्रिया-मध्यदीपक' अलंकार आहे. 230. ‘‘Dassana’’miccādi. Munino dassanaṃ sādhujanānaṃ amataṃ amatasaṅkhātanibbānassa ekantakāraṇattā kāriyopacārena amataṃ bhūtaṃ jāyate, tadaññesaṃ tehi sādhujanehi aññesaṃ jantūnaṃ tu niccopatāpanaṃ satatamupatāpakaraṇato visaṃ jāyate visatulyapaṭighakāraṇattā kāriyopacārena visaṃ bhavatīti. Idaṃ kriyāya majjhe ṭhitattā kriyāmajjhadīpakaṃ. Sādhavo ca te janā ceti ca, tehi aññeti ca vākyaṃ. २३०. 'दस्सनं' इत्यादी. मुनींचे दर्शन सज्जनांसाठी अमृत ठरते, कारण ते अमृतसंज्ञक निर्वाणाचे एकमेव कारण असल्यामुळे कार्योपचाराने अमृतच बनते. त्या सज्जनांशिवाय इतर प्राण्यांसाठी मात्र ते निरंतर संताप देणारे विष ठरते, कारण ते विषासारख्या द्वेषाचे कारण असल्यामुळे कार्योपचाराने विष बनते. हे क्रियापद वाक्याच्या मध्ये असल्यामुळे 'क्रिया-मध्यदीपक' आहे. 'जे सज्जन आहेत ते लोक' असा, आणि 'त्यांच्याहून इतर' असा वाक्यविग्रह आहे. Antadīpaka अंतदीपक (शेवटी येणारा दीपक अलंकार) 231. २३१. Accantakantalāvaṇya-candātapamanoharo; Jinānanindu indu ca, kassa nā’nandako bhave. अत्यंत सुंदर आणि लावण्यमयी चांदण्याप्रमाणे मनोहर असलेला जिनांचा (बुद्धांचा) मुखचंद्र आणि प्रत्यक्ष चंद्र, कोणाला आनंद देणारा ठरणार नाही? 231. ‘‘Accante’’ccādi. Accantaṃ kantaṃ manuññaṃ lāvaṇyaṃ piyabhāvo, tameva, tamiva vācandātapo candikā, tena manoharo jinānanindu indu cando ca kassa janassa ānandako na bhavatīti. Kriyāntadīpakaṃ. २३१. 'अच्चन्त' इत्यादी. अत्यंत कांत म्हणजे मनोहर लावण्य (प्रियभाव), तेच किंवा त्यासारखी चांदणी (चंद्रप्रकाश), त्याने मनोहर असलेला जिनांचा मुखचंद्र आणि प्रत्यक्ष चंद्र कोणत्या मनुष्याला आनंद देणारा ठरणार नाही? हा 'क्रिया-अंतदीपक' अलंकार आहे. 231. ‘‘Accanti’’ccādi. Accantakantalāvaṇyacandātapamanoharo atisayena manuññapiyabhāvasaṅkhātavilāsanāmakena candakiraṇena, no ce, atisayena manuññapiyatāsaṅkhātavilāsasadisena candakiraṇena manoharo jinānanindu sambuddhassa mukhacando ca indu ca pakaticando ca kassa ānandako na bhave. Idaṃ kriyāya ante ṭhitattā kriyāntadīpakaṃ nāma. Antaṃ atikkantanti ca, tañca taṃ kantañceti ca, [Pg.230] lavaṇassa bhāvo lāvaṇyaṃ, madhurabhāvo, taṃsadisattā accantakantañca taṃ lāvaṇyañcāti ca, candassa ātapo kiraṇoti ca, accantakantalāvaṇyameva candātapoti ca, candapakkhe accantakantalāvaṇyamiva ca so candātapo cāti ca, tena manoharoti ca, jinānanameva indūti ca vākyaṃ. Iminā kriyādīpakattayeneva avuttajātidīpakaguṇadīpakānipi ñātabbāni. २३१. 'अच्चन्ति' इत्यादी. अत्यंत कांत आणि लावण्यमयी चांदण्याने मनोहर असलेला म्हणजे अतिशय मनोहर प्रियभावरूपी विलास नावाच्या चंद्रकिरणाने, किंवा अतिशय मनोहर प्रियतेच्या विलाससदृश चंद्रकिरणाने मनोहर असलेला संबुद्धांचा मुखचंद्र आणि प्रत्यक्ष चंद्र कोणाला आनंद देणारा ठरणार नाही? हे क्रियापद वाक्याच्या शेवटी असल्यामुळे याला 'क्रिया-अंतदीपक' म्हणतात. 'मर्यादेचे उल्लंघन केलेले' असा, 'ते आणि कांत केलेले' असा, 'लवणाचा भाव म्हणजे लावण्य (मधुरता)', 'त्याच्या सादृश्यामुळे अत्यंत कांत आणि लावण्य' असा, 'चंद्राचा प्रकाश म्हणजे किरण' असा, 'अत्यंत कांत लावण्य हेच चांदणे' असा, आणि चंद्राच्या पक्षात 'अत्यंत कांत लावण्यासारखे ते चांदणे' असा, 'त्याने मनोहर' असा, 'जिनांचे मुख हाच चंद्र' असा वाक्यविग्रह आहे. या तीन क्रियादीपक अलंकारांवरूनच येथे न सांगितलेले 'जातीदीपक' आणि 'गुणदीपक' अलंकार देखील समजून घ्यावेत. Mālādīpaka मालादीपक (मालेसारखा दीपक अलंकार) 232. २३२. Hotā’vippaṭisārāya,Sīlaṃ pāmojjahetu so; Taṃ pītihetu, sā cā’yaṃ,Passaddhādipasiddhiyā. शील हे पश्चात्ताप न होण्यासाठी (अविप्पटिसार) असते, ते (अविप्पटिसार) प्रमोदाचे (आनंदाचे) कारण बनते; तो प्रमोद प्रीतीचे कारण बनतो, आणि ती प्रीती शांतता (पस्सद्धि) इत्यादींच्या सिद्धीसाठी कारणीभूत ठरते. 232. Ādidīpakādīsupi tesu payogakkamena pakārantaramatthīti vadati ‘‘hoti’’ccādi. Sīlaṃ pañcasīlādikaṃ, avippaṭisārāya pacchānutāpābhāvāya hoti, so avippaṭisāro pāmojjassa uppannamattāya pītiyā hetu hoti, taṃ pāmojjaṃ pītiyā balavabhūtāya hetu hoti, sā cāyaṃ pīti passaddhādīnaṃ passaddhisukhādīnaṃ pasiddhiyā nipphattiyā hotīti yojanīyaṃ. २३२. त्या आदिदीपक इत्यादींमध्ये सुद्धा प्रयोगाच्या क्रमाने दुसरा प्रकार अस्तित्वात आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'होती' (होते) इत्यादी म्हणतात. शील म्हणजे पंचशील इत्यादी, अविप्पटिसार (पश्चात्ताप न होणे) यासाठी कारणीभूत ठरते. तो अविप्पटिसार प्रामोद्यासाठी (आनंदासाठी) आणि उत्पन्न झालेल्या प्रीतीसाठी कारण ठरतो. ते प्रामोद्य बलवान झालेल्या प्रीतीचे कारण बनते. आणि ती प्रीती पस्सद्धि (प्रश्रब्धी) इत्यादींच्या म्हणजे पस्सद्धि आणि सुख इत्यादींच्या सिद्धीसाठी (उत्पत्तीसाठी) कारणीभूत ठरते, अशी योजना करावी. 232. Idāni navasu dīpakesu payogavisesena sādhetabbe aññappakāre dasseti ‘‘hoti’’ccādinā. Sīlaṃ surakkhitaṃ pañcaṅgadasaṅgādisīlaṃ avippaṭisārāya hoti, so avippaṭisāro pāmojjahetu hoti uppannamattāya taruṇapītiyā kāraṇaṃ bhavati, taṃ pāmojjaṃ pītihetu balavapītikāraṇaṃ hoti, sā ayañca pīti passaddhādipasiddhiyā kāyapassaddhicittapassaddhiādīnaṃ siddhiyā hetu hoti. Na vippaṭisāro avippaṭisāro, nasaddo pasajjapaṭisedhe vattate. Pamuditassa bhāvoti ca, tassa hetūti [Pg.231] ca, passaddhi ādi yesaṃ sukhādīnanti ca, tesaṃ pasiddhīti ca viggaho. २३२. आता नऊ दीपकांमध्ये प्रयोगाच्या विशेषाने साध्य करण्यायोग्य इतर प्रकार 'होती' इत्यादीद्वारे दाखवतात. सुरक्षित राखलेले पंचशील, दशशील इत्यादी शील हे अविप्पटिसारासाठी (पश्चात्ताप न होण्यासाठी) असते. तो अविप्पटिसार प्रामोद्याचे कारण होतो आणि उत्पन्न झालेल्या प्राथमिक (तरुण) प्रीतीचे कारण बनतो. ते प्रामोद्य प्रीतीचे कारण म्हणजे बलवान प्रीतीचे कारण होते. आणि ती ही प्रीती पस्सद्धि इत्यादींच्या सिद्धीसाठी, म्हणजेच कायपस्सद्धि (कायेची शांतता) आणि चित्तपस्सद्धि (चित्ताची शांतता) इत्यादींच्या सिद्धीसाठी कारण ठरते. विप्पटिसार नसणे म्हणजे अविप्पटिसार; येथे 'न' शब्द प्रसज्यप्रतिषेध (निषेध) अर्थी वापरला आहे. प्रमुदिताचा भाव (प्रामोद्य) आणि त्याचे कारण, तसेच पस्सद्धि आहे आदी ज्यांच्यात अशा सुख इत्यादींची सिद्धी, असा विग्रह आहे. 233. २३३. Iccā’didīpakattepi, pubbaṃ pubbamapekkhinī; Vākyamālā pavattāti, taṃ mālādīpakaṃ mataṃ. अशा प्रकारे आदिदीपकत्व असूनही, पूर्वीच्या पूर्वीच्या वाक्याची अपेक्षा ठेवणारी वाक्यमाला प्रवृत्त होते, म्हणून त्याला 'मालादीपक' मानले जाते. 233. Kimidaṃ tava pakārantaramiccāha ‘‘iccādi’’ccādi. Iccevamimaṃ yaṃ taṃ mālādīpakaṃ mataṃ. Nanu kriyādidīpakametamiccāha ‘‘ādidīpakattepī’’ti. Yajjapyādidīpakametaṃ pubbaṃ pubbaṃ vākyaṃ ‘‘hotāvippaṭisārāya sīla’’ntiādikaṃ apekkhinī apekkhamānā vākyānaṃ yathāvuttānaṃ mālā paramparā pavattāti. Taṃ yathāvuttaṃ mālādīpakaṃ mataṃ, nādidīpakanti. २३३. हा तुमचा दुसरा प्रकार कोणता? यावर 'इत्यादी' असे म्हणतात. हे जे आहे, त्याला 'मालादीपक' मानले जाते. 'पण हे क्रिया-आदिदीपक नाही का?' यावर 'आदिदीपकत्व असूनही' असे म्हणतात. जरी हे आदिदीपक असले, तरी पूर्वीच्या पूर्वीच्या वाक्याची, जसे की 'शील अविप्पटिसारासाठी होते' इत्यादींची अपेक्षा ठेवणारी, सांगितलेल्या वाक्यांची माळ (परंपरा) प्रवृत्त होते. म्हणून त्याला पूर्वोक्त 'मालादीपक' मानले जाते, केवळ आदिदीपक नाही. 233. ‘‘Iccādi’’ccādi. Ādidīpakattepi kriyādidīpakabhāve satipi vākyamālā anekavākyena sambajjhamānā paramparā pubbaṃ pubbaṃ ‘‘hotāvippaṭisārāyā’’tiādikaṃ vākyaṃ apekkhinī pavattā. Iti idaṃ anantaragatappakāraṃ dīpakaṃ ‘‘mālādīpaka’’nti matanti. Ādimhi dīpakamiti ca, visayopacārena ādi ca taṃ dīpakañcāti ca, mālā eva dīpakamiti ca vākyaṃ. २३३. 'इत्यादी' इत्यादी. आदिदीपकत्व असूनही, म्हणजे क्रिया-आदिदीपक भाव असतानाही, अनेक वाक्यांशी जोडली गेलेली वाक्यमाला (परंपरा), पूर्वीच्या पूर्वीच्या 'अविप्पटिसारासाठी होते' इत्यादी वाक्यांची अपेक्षा ठेवून प्रवृत्त होते. म्हणून या नंतर आलेल्या दीपक प्रकाराला 'मालादीपक' मानले जाते. 'सुरुवातीला दीपक' आणि विषयाच्या उपचाराने 'जे आदि आहे तेच दीपक' आणि 'माला हेच दीपक' असे हे वाक्य आहे. 234. २३४. Aneneva pakārena, sesānamapi dīpake; Vikappānaṃ vidhātabbā-nugatī suddhabuddhibhi. याच प्रकारे, दीपकातील उर्वरित प्रकारांचे (विकल्पांचे) आकलन शुद्ध बुद्धी असलेल्यांनी करावे. 234. Avutte dīpakavikappe atidisanto nigameti ‘‘aneni’’ccādinā. Aneneva anantarā vuttena pakārena vidhinā dīpake dīpakavisaye sesānamavuttānaṃ vikappānaṃ jātyādidīpakādibhedānaṃ anugati avabodho suddhabuddhibhi parisuddhamatīhi kavīhi vidhātabbā kātabbāti. २३४. न सांगितलेल्या दीपक प्रकारांचा अतिदेश (विस्तार) करत 'याच प्रकारे' इत्यादींद्वारे समारोप करतात. याच, नुकत्याच सांगितलेल्या प्रकाराने (विधीने) दीपकाच्या विषयात, उर्वरित न सांगितलेल्या विकल्पांचे (प्रकारांचे), जसे की जाती-दीपक इत्यादी भेदांचे आकलन (बोध) शुद्ध बुद्धी असलेल्या, अत्यंत निर्मळ मती असलेल्या कवींनी करावा. 234. Idāni avuttadīpakānipi atidisati ‘‘anenevi’’ccādinā. Aneneva pakārena yathāvuttadīpakappakārena dīpake dīpakavisaye sesānaṃ api vikappānaṃ avuttajātidīpakaguṇadīpakasaṅkhātānaṃ [Pg.232] pakkhānaṃ jātyādidīpakaguṇādidīpakādīnaṃ channaṃ mālādīpakānañca anugati avabodho suddhabuddhibhi kavīhi vidhātabbā vuttānusāreneva kātabbā. Visesato asaṅkarato kappīyantīti ca, suddhā buddhi yesanti ca vākyaṃ. २३४. आता न सांगितलेल्या दीपकांचाही अतिदेश 'याच प्रकारे' इत्यादींद्वारे करतात. याच प्रकारे, पूर्वोक्त दीपक प्रकाराप्रमाणे, दीपकाच्या विषयात, उर्वरित विकल्पांचे (प्रकारांचे) सुद्धा, जे न सांगितलेले जाती-दीपक, गुण-दीपक म्हणून ओळखले जाणारे पक्ष आहेत, त्या जाती-दीपक, गुण-दीपक इत्यादींचे आणि सहा प्रकारच्या मालादीपकांचे आकलन (बोध) शुद्ध बुद्धी असलेल्या कवींनी सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच करावा. 'विशेषतः संकर न करता कल्पिले जातात' आणि 'ज्यांची बुद्धी शुद्ध आहे' असे हे वाक्य आहे. 235. २३५. Visesavacanicchāyaṃ,Nisedhavacanaṃ tu yaṃ; Akkhepo nāma so’yañca,Tidhā kālappabhedato. विशेष सांगण्याच्या इच्छेने जे निषेधाचे वचन असते, त्याला 'आक्षेप' म्हणतात; आणि तो काळाच्या भेदावरून तीन प्रकारचा असतो. 235. Akkhepamupakkhipati ‘‘visesi’’ccādinā. Visesassa yassa kassaci vacanicchāyaṃ yaṃ nisedhassa paṭisedhassa vacanaṃ vutti, so akkhepo nāma akkhipanaṃ paṭisedhoti katvā. Soyamakkhepo ca kālappabhedato atītādito tidhā tippakāro. २३५. 'विशेष' इत्यादींद्वारे आक्षेपाची मांडणी करतात. कोणत्याही विशेषाचे कथन करण्याच्या इच्छेने जे निषेधाचे किंवा प्रतिषेधाचे वचन (कथन) असते, त्याला 'आक्षेप' म्हणतात, कारण तो आक्षेप घेणे किंवा प्रतिषेध करणे होय. आणि हा आक्षेप काळाच्या भेदावरून, म्हणजे भूतकाळ इत्यादींवरून तीन प्रकारचा असतो. 235. Idāni akkhepaṃ dasseti ‘‘visese’’ccādinā. Visesavacanicchāyaṃ tu yassa kassaci padatthavisesassa kathanicchāya eva yaṃ nisedhavacanaṃ paṭisedhavacanaṃ atthi, so paṭisedho akkhepo nāma akkhepālaṅkāro nāma. Ayañca akkhepo kālappabhedato atītādikālavisesena tidhā hoti. Visesassa kassaci vacananti ca, tasmiṃ icchāti ca, nisedhassa paṭisedhassa vacanamiti ca, akkhipanaṃ paṭikkhipananti ca, kālassa kriyāya vā pabhedoti ca vākyaṃ. २३५. आता 'विशेष' इत्यादींद्वारे आक्षेप दर्शवतात. कोणत्याही पदार्थाच्या विशेषाचे कथन करण्याच्या इच्छेनेच जे निषेधवाचक किंवा प्रतिषेधवाचक वचन असते, त्या प्रतिषेधाला 'आक्षेप' किंवा 'आक्षेप अलंकार' म्हणतात. आणि हा आक्षेपकाळाच्या भेदावरून, म्हणजे भूतकाळ इत्यादी काळाच्या विशेषाने तीन प्रकारचा असतो. 'कोणत्याही विशेषाचे वचन' आणि 'त्याची इच्छा', 'निषेधाचे किंवा प्रतिषेधाचे वचन', 'आक्षेप घेणे किंवा नाकारणे', आणि 'काळाचा किंवा क्रियेचा भेद' असे हे वाक्य आहे. 236. २३६. Ekākī’nekasenaṃ taṃ, māraṃsavijayījino; Kathaṃ ta’matha vā tassa, pāramībalamīdisaṃ. एकटे असूनही अनेक सेना असलेल्या त्या मारावर विजय मिळवणाऱ्या जिनांनी (बुद्धांनी) ते कसे केले? अथवा त्यांच्या पारमितांचे बल असे (अद्भूत) होते. Atītakkhepo. अतीत-आक्षेप (भूतकालीन आक्षेप). 236. ‘‘Ekāki’’ccādi. So jino ekākī eko samāno anekasenaṃ taṃ māraṃ vijayi parājesi, taṃ kathaṃ yujjate. [Pg.233] Atha vā kiṃ na yujjate, yato tassa jinassa pāramī samatiṃsavidhā pāramitā eva balaṃ īdisaṃ yādisaṃ tassa vijayakāraṇanti. Ettha ekākittakāraṇasāmatthiyā māravijayāyogabuddhi ‘‘sasenaṃ māraṃ vijitavāti kathaṃ yujjatī’’ti evamākārā atītā akkhittāti atītakkhepoyaṃ. २३६. 'एकटे' इत्यादी. ते जीन (बुद्ध) एकटे असताना, अनेक सेना असलेल्या त्या माराचा त्यांनी पराभव केला, ते कसे योग्य ठरते? अथवा का योग्य ठरणार नाही? कारण त्या जिनांचे पारमितांचे बल, म्हणजे तीस प्रकारच्या पारमितांचे बल असे होते, जे त्यांच्या विजयाचे कारण ठरले. येथे एकटे असण्याच्या कारणाच्या सामर्थ्यामुळे मार-विजयाच्या अयोग्यतेची बुद्धी, 'ससैन्य माराला जिंकले हे कसे योग्य ठरते?' अशा प्रकारची भूतकालीन शंका आक्षिप्त केली गेली आहे, म्हणून हा 'अतीत-आक्षेप' आहे. 236. Idāni udāharati ‘‘ekāki’’ccādinā. Sa jino so sabbaññū ekākī asahāyo adutiyo anekasenaṃ taṃ māraṃ vijayī ajinīti, taṃ kathaṃ yujjati. Atha vā yujjateva, tassa jinassa pāramībalaṃ samatiṃsapāramībalaṃ samatiṃsapāramītāsaṅkhatasenā īdisamīdisāti. Buddhassa adutiyabhāvañca mārassa saparivārabhāvañca nissāya kassaci uppannā ‘‘ekākinā kathamanekaseno māro jito’’ti viparītabuddhi atītamāravijayavisayattā atītā hoti, ‘‘tassa pāramībalaṃ īdisa’’nti atthavisesassa kathanicchāya ‘‘atha vā’’ti niddiṭṭhapaṭisedhavacanena akkhittanti atītassa akkhepanato atītakkhepo nāma. २३६. आता 'एकटे' इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. ते जीन, ते सर्वज्ञ, एकटे, असहाय (सोबत कोणी नसलेले), अद्वितीय असताना, अनेक सेना असलेल्या त्या माराला जिंकते झाले, ते कसे योग्य ठरते? अथवा ते योग्यच आहे, कारण त्या जिनांचे पारमितांचे बल, म्हणजे तीस पारमितांचे बल, जी तीस पारमितांची सेनाच होती, ती अशी अशी होती. बुद्धांचे अद्वितीयत्व (एकटे असणे) आणि माराचे सपरिवारत्व (सैन्य असणे) यावर आधारित, कोणाच्या मनात उत्पन्न झालेली 'एकट्याने अनेक सेना असलेल्या माराला कसे जिंकले?' ही विपरीत बुद्धी (शंका), भूतकाळातील मार-विजयाच्या विषयाशी संबंधित असल्याने भूतकालीन असते. 'त्यांचे पारमिता बल असे होते' या अर्थविशेषाचे कथन करण्याच्या इच्छेने, 'अथवा' या निर्दिष्ट प्रतिषेध वचनाद्वारे ती आक्षिप्त केली गेली आहे, म्हणून भूतकाळाचा आक्षेप घेतल्यामुळे याला 'अतीत-आक्षेप' म्हणतात. 237. २३७. Kiṃ citte’jāsamugghātaṃ,Appatto’smiti khijjase; Paṇāmo nanu soyeva,Sakimpi sugate kato. हे चित्ता, एजा (तृष्णेचा) समूळ नाश मी मिळवला नाही म्हणून का खेद करतोस? सुगतांच्या (बुद्धांच्या) चरणी एकदा जरी केलेला प्रणाम तोच (तृष्णेचा नाश) नाही का? Vattamānakkhepo. वर्तमान-आक्षेप (वर्तमानकालीन आक्षेप). 237. ‘‘Kiṃ citte’’ccādi. Citta ejāya taṇhāya samugghātaṃ sabbathā appavattiṃ appattosmīti kiṃ khijjase, tuccho tava khedo. Sugate sakimpi ekavārampi kato paṇāmo soyeva taṇhāya samugghātoyeva nanu ekantakāraṇattā tassāti vattamānakkhepoyaṃ vattamānassa khedassākkhitattā. २३७. 'का चित्ता' इत्यादी. हे चित्ता, एजा म्हणजे तृष्णेचा समूळ नाश (सर्वथा अप्रवृत्ती) मी मिळवला नाही म्हणून का खेद करतोस? तुझा खेद व्यर्थ आहे. सुगतांच्या चरणी एकदा जरी केलेला प्रणाम हाच तृष्णेचा समूळ नाश नाही का? कारण तो त्याचा निश्चित कारण आहे. वर्तमानकालीन खेदाचा आक्षेप घेतल्यामुळे हा 'वर्तमान-आक्षेप' आहे. 237. ‘‘Kiṃ citte’’ccādi. [Pg.234] He citta ejāsamugghātaṃ ejāsaṅkhatāya taṇhāya samucchedapahānaṃ appattosmīti kiṃ khijjase, tuccho tava khedo. Tathā hi sugate buddhavisaye sakimpi kato paṇāmo soyeva nanu taṇhāsamucchedassa ekantakāraṇattā kāraṇakāriyānamabhedabuddhiyā so ejāsamugghātoyeva kiṃ na bhavati, bhavatyeva. ‘‘Paṇāmo’’tyādivisesakathanādhippāyena ‘‘kiṃ khijjase’’ti cittassa vattamānakhedassa paṭisedhitattā ayaṃ vattamānakkhepo nāma. Ejāya samugghātoti vākyaṃ. २३७. 'का चित्ता' इत्यादी. हे चित्ता, एजा-समूळ नाश म्हणजे एजा नावाच्या तृष्णेचा समूळ उच्छेद (प्रहाण) मी मिळवला नाही म्हणून का खेद करतोस? तुझा खेद व्यर्थ आहे. कारण सुगतांच्या म्हणजे बुद्धांच्या विषयात एकदा जरी केलेला प्रणाम हाच तृष्णेच्या समूळ उच्छेदाचे निश्चित कारण असल्याने, कारण आणि कार्य यांच्या अभेद बुद्धीने तो एजा-समूळ नाशच का होणार नाही? तो नक्कीच होईल. 'प्रणाम' इत्यादी विशेष सांगण्याच्या अभिप्रायाने 'का खेद करतोस' याद्वारे चित्ताच्या वर्तमानकालीन खेदाचा प्रतिषेध (निषेध) केल्यामुळे याला 'वर्तमान-आक्षेप' म्हणतात. 'एजेचा समूळ नाश' असे हे वाक्य आहे. 238. २३८. Saccaṃ na te gamissanti, sivaṃ sujanagocaraṃ; Micchādiṭṭhiparikkanta-mānasā ye sudujjanā. हे सत्य आहे की, जे अत्यंत दुर्जन आहेत आणि ज्यांचे मन मिथ्यादृष्टीने ग्रासलेले आहे, ते सज्जनांचा विषय असलेल्या शिव (कल्याणकारी शांत) पदाला जाणार नाहीत. Anāgatakkhepo. अनागत-आक्षेप (भविष्यकालीन आक्षेप). 238. ‘‘Sacca’’miccādi. Sujanagocaraṃ sivaṃ santipadaṃ te saccaṃ niyataṃ na gamissanti. Ye micchādiṭṭhiyā sassatādikāya parikkantaṃ abhibhūtaṃ mānasaṃ cittaṃ yesaṃ tādisā suṭṭhu atisayena dujjanāti yojanīyaṃ. Ayamanāgatakkhepo bhāvino gamanassākkhittattā. २३८. 'सत्य' इत्यादी. सज्जनांचा विषय असलेल्या शिव म्हणजे शांतीपदाला ते निश्चितपणे जाणार नाहीत. जे शाश्वत इत्यादी मिथ्यादृष्टीने ग्रासलेले (अभिभूत झालेले) मन किंवा चित्त असलेले, अत्यंत दुर्जन आहेत, अशी योजना करावी. भविष्यातील जाण्याचा (गमनाचा) आक्षेप घेतल्यामुळे हा 'अनागत-आक्षेप' आहे. ‘‘Jīvitāsā balavatī, dhanāsā dubbalā mama; Gaccha vā tiṭṭha vā kanta, mamāvatthā niveditā’’ti. माझी जगण्याची आशा बलवान आहे, धनाची आशा दुर्बळ आहे; हे प्रियकरा, तू जा किंवा राहा, माझी अवस्था मी तुला सांगितली आहे. Ayamanādarakkhepoti evamādayo tu tabbhedāyevāti upekkhitā. हा अनादर-आक्षेप आहे, इत्यादी प्रकार तर त्याचेच भेद असल्याने (येथे स्वतंत्रपणे न सांगता) दुर्लक्षित केले आहेत. 238. ‘‘Sacca’’miccādi. Sujanagocaraṃ sādhūnaṃ visayagataṃ sivaṃ santipadaṃ te saccamekantena na gamissanti. Ke? Ye micchādiṭṭhiparikkantamānasā sudujjanā, teyevāti. ‘‘Micchādiṭṭhī’’tiādivisesassa kathanādhippāyena ‘‘te na gamissantī’’ti titthiyānaṃ bhāvino nibbānagamanassa buddhiyā paṭisiddhattā [Pg.235] ayaṃ anāgatakkhepo nāma. Micchā viparītā ca sā diṭṭhi cāti ca, tāya parikkantaṃ mānasaṃ yesanti ca vākyaṃ. २३८. 'सत्य' इत्यादी. सज्जनांच्या, साधूंच्या विषयात असलेले शिव म्हणजे शांतीपदाला ते निश्चितपणे जाणार नाहीत. कोण? जे मिथ्यादृष्टीने ग्रासलेले मन असलेले अत्यंत दुर्जन आहेत, तेच. 'मिथ्यादृष्टी' इत्यादी विशेष सांगण्याच्या अभिप्रायाने 'ते जाणार नाहीत' याद्वारे तीर्थिकांच्या भविष्यातील निर्वाण-गमनाचा बुद्धीने प्रतिषेध केल्यामुळे याला 'अनागत-आक्षेप' म्हणतात. 'मिथ्या म्हणजे विपरीत आणि ती दृष्टी' आणि 'तिच्याद्वारे ग्रासलेले मन ज्यांचे आहे' असे हे वाक्य आहे. ‘‘Jīvitāsā balavatī, dhanāsā dubbalā mama; Gaccha vā tiṭṭha vā kanta, mamāvatthā niveditā’’ – माझी जगण्याची आशा बलवान आहे, धनाची आशा दुर्बळ आहे; हे प्रियकरा, तू जा किंवा राहा, माझी अवस्था मी तुला सांगितली आहे - Tyādiko anādarakkhepopi dassitātītakkhepādīhi anaññattā visuṃ na vutto. Ayaṃ panettha attho – he kanta vallabha mama jīvitāsā balavatī hoti, dhanāsā dubbalā, tvaṃ gaccha vā tiṭṭha vā, mamāvatthā mama pakati niveditā viññāpitā. ‘‘Ettha mamāvatthā niveditā’’ti visesassa kathanādhippāyena ‘‘gaccha vā tiṭṭha vā’’ti iminā anādaravacanena attano vallabhassa vattamānassa anāgatassa vā gamanassa paṭisedhitattā vattamānakkhepo vā anāgatakkhepo vā hoti. इत्यादी प्रकारचा अनादर-आक्षेप सुद्धा दर्शवलेल्या अतीत-आक्षेप इत्यादींपेक्षा वेगळा नसल्याने स्वतंत्रपणे सांगितलेला नाही. येथे हा अर्थ आहे - हे प्रियकरा (वल्लभा), माझी जगण्याची आशा बलवान आहे, धनाची आशा दुर्बळ आहे, तू जा किंवा राहा, माझी अवस्था (माझी प्रकृती) मी तुला सांगितली आहे (निवेदन केली आहे). 'येथे माझी अवस्था सांगितली आहे' हा विशेष सांगण्याच्या अभिप्रायाने, 'जा किंवा राहा' या अनादर वचनाद्वारे आपल्या प्रियकराच्या वर्तमानकालीन किंवा भविष्यकालीन गमनाचा (जाण्याचा) प्रतिषेध केल्यामुळे हा वर्तमान-आक्षेप किंवा अनागत-आक्षेप होतो. 239. २३९. Ñeyyo sotthantaranyāso,Yo’ññavākyatthasādhano; Sabbabyāpī visesaṭṭho,Hivisiṭṭha’ssa bhedato. जो दुसऱ्या वाक्याच्या अर्थाचे साधन (समर्थन) करतो, तो अर्थांतरन्यास समजावा; तो सर्वव्यापी (सामान्य) आणि विशेष अर्थाचा असतो, आणि 'हि' शब्दाने विशिष्ट असणे हे त्याचे भेद आहेत. 239. Atthantaranyāsaṃ nyāsayati ‘‘ñeyyi’’ccādinā. Aññavākyatthasādhano aññassa vattumicchitassa kassaci vākyatthassa sādhano samatthako kassacideva atthassa parassa nyāso yo, so atthantaranyāso ñeyyo atthantarassa kassaci vatthuno nyāso payogoti katvā. Tassa bhedamāha ‘‘sabbe’’ccādinā. Assa atthantaranyāsassa bhedato vikappato hivisiṭṭhā hisaddena visesitā sabbabyāpī ca visesaṭṭho cāti ime bhavanti. Nanu pativatthūpamāya imassa ca ko bhedoti? Saccaṃ, tathāpi ubhayattha atthantaranyāsamattena sadisattepi yattha mukhyato sāmyappatītisabbhāvo, sā pativatthūpamā. Yattha pana sādhanarūpassevatthantaranyāso, so atthantaranyāsoti pākaṭoyevubhinnaṃ bhedoti. २३९. 'समजावा' इत्यादींद्वारे अर्थांतरन्यासाची मांडणी करतात. दुसऱ्या वाक्याच्या अर्थाचे साधन म्हणजे सांगण्याची इच्छा असलेल्या दुसऱ्या कोणत्याही वाक्याच्या अर्थाचे साधन किंवा समर्थक असणारा, दुसऱ्या कोणत्याही अर्थाचा जो न्यास (मांडणी) आहे, तो अर्थांतरन्यास समजावा; कारण तो दुसऱ्या अर्थाच्या किंवा वस्तूचा न्यास (प्रयोग) करणे होय. त्याचे भेद 'सर्व' इत्यादींद्वारे सांगतात. या अर्थांतरन्यासाच्या भेदावरून (विकल्पावरून) 'हि' शब्दाने विशिष्ट (विशेषित), सर्वव्यापी (सामान्य) आणि विशेष अर्थाचे, हे भेद होतात. 'पण प्रतिवस्तूपमा आणि यामध्ये काय भेद आहे?' हे सत्य आहे की, दोन्ही ठिकाणी केवळ अर्थांतरन्यास असल्यामुळे साम्य असले, तरी जिथे प्रामुख्याने साम्याची प्रचिती असते, ती प्रतिवस्तूपमा होय. पण जिथे साधनरूपानेच अर्थांतरन्यास असतो, तो अर्थांतरन्यास होय, असा या दोघांमधील भेद स्पष्टच आहे. 239. Idāni atthantaranyāsaṃ dasseti ‘‘ñeyya’’ccādinā. Yo aññavākyatthasādhano aññavākyatthassa sādhano hoti, aññavākyatthaṃ sādheti, so atthantaranyāso sādhiyavākyatthato aññatthassa ṭhapanaṃ kathanaṃ ‘‘atthantaranyāso’’ti ñeyyo, assa atthantaranyāsassa bhedato pabhedena sabbabyāpī visesaṭṭho ca, eteyeva hivisiṭṭhā cāti cattāro bhavanti. Attho ca so antaro añño ceti ca, tassa nyāsoti ca, sabbaṃ byāpeti sīlenāti ca, visese padese tiṭṭhatīti ca, hisaddena visiṭṭhāti ca vākyaṃ. २३९. आता "ञेय्य" (ज्ञेय) इत्यादींद्वारे अत्थन्तरन्यास दर्शवितात. जो दुसऱ्या वाक्याच्या अर्थाचे साधन (सिद्ध करणारा) असतो, दुसऱ्या वाक्याच्या अर्थाला सिद्ध करतो, तो अत्थन्तरन्यास होय. साध्य वाक्याच्या अर्थापेक्षा दुसऱ्या अर्थाची स्थापना करणे किंवा सांगणे म्हणजे "अत्थन्तरन्यास" असे जाणावे. या अत्थन्तरन्यासाचे भेदांच्या प्रभेदाने - सब्बब्यापी (सर्वव्यापी), विसेसट्ठ (विशेषार्थ) आणि हेच दोन्ही 'हि' (शब्दाने) विसिठ्ठ (विशिष्ट) असे चार प्रकार होतात. 'अत्थ' (अर्थ) आणि तो 'अन्तर' (दुसरा) आणि 'त्याचा न्यास', 'स्वभावाने सर्वांना व्यापणारा' आणि 'विशेष प्रदेशात राहणारा' आणि 'हि' शब्दाने विशिष्ट, असे हे वाक्य आहे. Hi-rahitasabbabyāpī 'हि'-विरहित सर्वव्यापी (हि-रहितसब्बब्यापी) 240. २४०. Tepi lokahitāsattā, sūriyo candimā api ; Atthaṃ passa gamissanti, niyamo kena laṅghyate. ते देखील जे जगाच्या हितामध्ये मग्न आहेत, सूर्य आणि चंद्र सुद्धा; अस्ताला (नाशाला) जातील, पहा! हा नियम कोणाकडून ओलांडला जाऊ शकतो? 240. Udāharati ‘‘tepi’’ccādi. Lokassa hite abhivuddhiyaṃ āsattā abhirattā sūriyo candimā apīti te mahantāpi atthaṃ udayavipariyāsa’mabhāvaṃ gamissanti, na tatheva tiṭṭhanti, ‘‘passe’’ti tamavabodhayati. Tathā hi niyamo ‘‘bhāvo nāma na pāyini. Sabbe saṅkhārā vayadhammino’’ti ayaṃ niyati. Kena nāma vatthunā laṅghyate atikkamituṃ sakkāti. Ayaṃ hisaddarahito sabbabyāpī atthantaranyāso tādisassa niyamassa sabbagatattā. २४०. "तेपि" (ते देखील) इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. जगाच्या हितामध्ये, अभिवृद्धीमध्ये आसक्त (मग्न) असलेले सूर्य आणि चंद्र सुद्धा, ते महान असूनही अस्ताला म्हणजे उदयाच्या उलट अशा अभावाला प्राप्त होतील, तसेच टिकून राहणार नाहीत, "पहा" (पस्स) याद्वारे हे बोधित करतात. कारण की नियम असा आहे - "उत्पन्न झालेली कोणतीही गोष्ट नष्ट न होणारी नाही. सर्व संस्कार (सङ्खार) व्ययधर्मी (नाशवंत) आहेत" हाच नियम आहे. कोणत्या बरं वस्तूने हा नियम ओलांडला जाऊ शकतो, म्हणजेच याचे उल्लंघन करणे शक्य आहे? हा 'हि' शब्दरहित सर्वव्यापी अत्थन्तरन्यास आहे, कारण असा नियम सर्वत्र लागू पडणारा (सब्बगत) आहे. 240. ‘‘Tepi’’ccādi. Lokahitāsattā lokābhivuddhiyaṃ laggā sūriyo api candimā api tepi mahānubhāvā atthaṃ vināsaṃ gamissanti, passa etesaṃ pākaṭaṃ vināsaṃ [Pg.237] olokehi. Tathā hi niyamo ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti sabbapadatthamanatikkamma pavattaniyamo kena laṅghyate paccayasamuppannena kena padatthena atikkamyateti. Ayaṃ hisaddarahito atthagamanasaṅkhāto niyamo sabbattha gatoti sabbabyāpī atthantaranyāso. Pativatthūpamāya ca atthantaranyāsassa ca atthantaranyāsattena tulyattepi tattha sādhammapakāsattasabhāvo, ettha vuttatthassa sādhanasabhāvoti evamimesaṃ nānattaṃ subyattaṃ. Apīti sambhāvanāyaṃ, dutiyo apisaddo samuccaye. २४०. "तेपि" इत्यादी. जगाच्या हितामध्ये आसक्त, जगाच्या अभिवृद्धीमध्ये लागलेले सूर्य आणि चंद्र सुद्धा, ते महानुभाव देखील अस्ताला म्हणजे विनाशाला प्राप्त होतील; पहा, त्यांचा हा उघड विनाश डोळे उघडून पहा. कारण की नियम असा आहे - "सर्व संस्कार अनित्य आहेत" (सब्बे सङ्खारा अनिच्चा), सर्व पदार्थांचे उल्लंघन न करता प्रवृत्त होणारा हा नियम कोणत्या प्रत्ययसमुत्पन्न (पच्चयसमुप्पन्न) पदार्थाने ओलांडला जाऊ शकतो? हा 'हि' शब्दरहित, अस्ताला जाणे रूपी नियम सर्वत्र लागू पडणारा असल्याने 'सब्बब्यापी अत्थन्तरन्यास' (सर्वव्यापी अर्थान्तरन्यास) आहे. प्रतिवस्तूपमा आणि अत्थन्तरन्यास या दोन्हीमध्ये अत्थन्तरन्यासत्वामुळे समानता असली, तरी तिथे (प्रतिवस्तूपमेत) समान धर्माचे प्रकाशन करण्याचा स्वभाव असतो, तर येथे (अत्थन्तरन्यासात) सांगितलेल्या अर्थाचे साधन (सिद्ध करणे) हा स्वभाव असतो; अशा प्रकारे या दोघांमधील भेद स्पष्ट आहे. 'अपि' हा शब्द संभावनेसाठी आहे, आणि दुसरा 'अपि' शब्द समुच्चयासाठी (एकत्र करण्यासाठी) आहे. Hi-sahitasabbabyāpī 'हि'-सहित सर्वव्यापी (हि-सहितसब्बब्यापी) 241. २४१. Satthā devamanussānaṃ, vasī sopi munissaro; Gatova nibbutiṃ sabbe, saṅkhārā na hi sassatā. देव आणि मनुष्यांचे शास्ता (सत्था), इंद्रियांवर ताबा मिळवलेले (वसी) ते मुनीश्वर (बुद्ध) देखील निर्वाणाला (निब्बुती) प्राप्त झाले; कारण सर्व संस्कार (सङ्खार) निश्चितच शाश्वत नाहीत. 241. ‘‘Satthā’’iccādi. Devamanussānaṃ devānañca manussānañca ukkaṭṭhaparicchedavasena satthā diṭṭhadhammikasamparāyikehi paramatthehi yathārahaṃ anusāsatīti, vasī pañcahi vasitāhi atisayavasīhi vasippatto sopi munissaro nibbutiṃ khandhaparinibbānasaṅkhātaṃ gato pattoyeva, hisaddo samatthane. Sabbe saṅkhārā paccayasamuppannā na sassatā na niccā uppādavayadhammattā aniccā. Ayampi hisaddasahitasabbabyāpī atthantaranyāso aniccatāya sabbagatattāti. २४१. "सत्था" इत्यादी. देव आणि मनुष्यांचे, देव आणि मनुष्यांच्या उत्कृष्ट मर्यादेनुसार शास्ता (शासक/गुरु), जे ऐहिक (दिट्ठधम्मिक), पारलौकिक (सम्परायिक) आणि परमार्थाने योग्य प्रकारे उपदेश करतात; 'वसी' म्हणजे पाच वशतेने अत्यंत वशता प्राप्त केलेले ते मुनीश्वर (बुद्ध) देखील निर्वाणाला म्हणजे स्कंधपरिनिर्वाणाला (खन्धपरिनिब्बान) प्राप्त झाले आहेत. 'हि' शब्द समर्थनासाठी आहे. सर्व संस्कार प्रत्ययसमुत्पन्न (पच्चयसमुप्पन्न) असून शाश्वत नाहीत, नित्य नाहीत, कारण ते उत्पाद-व्यय-धर्मी (उत्पत्ती आणि नाश होणारे) असल्याने अनित्य आहेत. हा देखील 'हि' शब्दाने युक्त असलेला सर्वव्यापी अत्थन्तरन्यास आहे, कारण अनित्यता सर्वव्यापी आहे. 241. ‘‘Satthā’’iccādi. Devamanussānaṃ ukkaṭṭhavasena satthā diṭṭhadhammikasamparāyikatthehi yathārahamanusāsako vasī vuṭṭhānaadhiṭṭhānādīsu pañcasu vasibhāvesu sātisayaṃ issariyavā so munissaro api nibbutiṃ khandhanibbānaṃ gato eva. Hi tatheva, sabbe saṅkhārā sassatā na hontīti. Ayaṃ hisaddasahito aniccatāya sabbagatattā sabbabyāpī atthantaranyāso. Vaso assa atthīti vākyaṃ. २४१. "सत्था" इत्यादी. देव आणि मनुष्यांचे उत्कृष्टतेने शास्ता, ऐहिक आणि पारलौकिक अर्थांनी योग्य प्रकारे उपदेश करणारे, 'वसी' म्हणजे उठणे (वुट्ठाण), अधिष्ठान इत्यादी पाच वशभावांमध्ये अत्यंत ऐश्वर्यवान असलेले ते मुनीश्वर देखील निर्वाणाला म्हणजे स्कंधनिर्वाणाला प्राप्त झाले आहेत. 'हि' शब्द तसाच आहे, सर्व संस्कार शाश्वत नसतात. हा 'हि' शब्दाने युक्त, अनित्यता सर्वव्यापी असल्यामुळे 'सब्बब्यापी अत्थन्तरन्यास' आहे. 'वश ज्याच्याजवळ आहे तो' असा याचा विग्रह आहे. Hi-rahitavisesaṭṭha 'हि'-विरहित विशेषार्थ (हि-रहितविसेसट्ठ) 242. २४२. Jino [Pg.238] saṃsārakantārā, janaṃ pāpeti nibbutiṃ; Nanu yuttā gati sā’yaṃ, vesārajjasamaṅginaṃ. जिन (बुद्ध) लोकांना संसाररूपी अरण्यातून निर्वाणाला पोहोचवतात; वैशारद्याने (निर्भयतेने) युक्त असलेल्यांसाठी ही गती (प्रवृत्ती) योग्यच आहे ना? 242. ‘‘Jino’’iccādi. Jino saṃsāroyeva kantāro duggamattā, tato janaṃ sakalampi lokaṃ nibbutiṃ pāpeti. Nanu pasiddhiyamanumatiyaṃ vā. Sāyaṃ gati nibbutipāpanasaṅkhātā pavatti, vigato sārado bhayamassāti visārado, tassa bhāvo nibbhayatā vesārajjaṃ, tena samaṅgīnaṃ yuttānaṃ. Yuttāti anurūpāti. Ayaṃ hisaddavirahito visesaṭṭho atthantaranyāso, vesārajjasamaṅgīnameva tathābhāvato na sabbabyāpī. २४२. "जिनो" इत्यादी. जिन (बुद्ध) संसाररूपी दुर्गम अरण्यातून लोकांना, संपूर्ण जगाला निर्वाणाला पोहोचवतात. 'ननु' हा शब्द प्रसिद्धी किंवा अनुमती दर्शवण्यासाठी आहे. 'सा अयम् गती' म्हणजे निर्वाणप्राप्ती रूपी प्रवृत्ती; ज्याचे भय निघून गेले आहे तो 'विशारद' (विसारद), त्याचा भाव म्हणजे निर्भयता म्हणजेच 'वैशारद्य' (वेसारज्ज), त्याने युक्त असलेल्यांना योग्य आहे. 'युत्ता' म्हणजे अनुरूप. हा 'हि' शब्दरहित विशेषार्थ अत्थन्तरन्यास आहे, कारण केवळ वैशारद्याने युक्त असलेल्यांचाच असा स्वभाव असतो, हा सर्वव्यापी नाही. 242. ‘‘Jino’’iccādi. Jino janaṃ sattalokaṃ saṃsārakantārā nibbutiṃ pāpeti, sā ayaṃ gati pavatti vesārajjasamaṅgīnaṃ catuvesārajjaguṇasamannāgatānaṃ tathāgatānaṃ yuttā nanūti. Ayaṃ janānaṃ nibbānaṃ pāpanā vesārajjasamaṅgīnaṃyeva āveṇikattā visesaṭṭho hisaddarahito atthantaranyāso. Vigato sārado bhayaṃ asseti ca, kassa bhāvoti ca, tena samaṅginoti ca vākyaṃ. Nanūti pasiddhiyaṃ anumatiyaṃ vā vattate. Dvinnampi attho vuttanayena ñātabbo. २४२. "जिनो" इत्यादी. जिन लोकांना, प्राणीमात्रांना संसाररूपी अरण्यातून निर्वाणाला पोहोचवतात, ही गती म्हणजे प्रवृत्ती चार वैशारद्य गुणांनी युक्त असलेल्या तथागतांना योग्यच आहे ना? लोकांना निर्वाण मिळवून देणे हे केवळ वैशारद्याने युक्त असलेल्यांचेच असाधारण (आवेणिक) वैशिष्ट्य असल्यामुळे हा 'हि' शब्दरहित विशेषार्थ अत्थन्तरन्यास आहे. 'ज्याचे भय निघून गेले आहे', 'त्याचा भाव' आणि 'त्याने युक्त असलेला' असा हा विग्रह आहे. 'ननु' हा शब्द प्रसिद्धी किंवा अनुमती दर्शवण्यासाठी वापरला जातो. दोन्हीचा अर्थ सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावा. Hi-sahitavisesaṭṭha 'हि'-सहित विशेषार्थ (हि-सहितविसेसट्ठ) 243. २४३. Surattaṃ te’dharapuṭaṃ, jina rañjeti mānasaṃ; Sayaṃ rāgaparītā hi, pare rañjenti saṅgate. हे जिन! आपले अत्यंत लाल ओठ पाहणाऱ्यांचे मन रंजित (आनंदित) करतात; कारण जे स्वतः रागाने (लाल रंगाने किंवा प्रेमाने) युक्त असतात, ते आपल्याशी जोडल्या गेलेल्या इतरांनाही रंजित करतात. 243. ‘‘Suratta’’miccādi. Jina te tava surattaṃ bimbaphalasamānavaṇṇattā adharapuṭaṃ mānasaṃ passataṃ yesaṃ kesañci rañjeti pīṇetīti. Hi samatthane, tathā hīti attho. Sayaṃ [Pg.239] yena kenaci rāgena rattavaṇṇena anurāgena vā parītā gatā saṅgate attanā saṃsaṭṭhe pare aññe rañjenti rattavaṇṇe anuratte vā karontīti sasileso sādhano. Ayañca hisaddasahito visesaṭṭho atthantaranyāso tathābhāvassa tathāvidhānameva sambhavato. २४३. "सुरत्तम्" इत्यादी. हे जिन! आपले तोंडाचे बिंबफळासारखे लाल असलेले ओठ पाहणाऱ्यांच्या मनाला रंजित करतात, आनंदित करतात. 'हि' शब्द समर्थनासाठी आहे, 'तथा हि' (कारण की) असा याचा अर्थ आहे. जे स्वतः कोणत्या तरी रागाने म्हणजे लाल रंगाने किंवा प्रेमाने युक्त असतात, ते आपल्याशी जोडल्या गेलेल्या इतरांना रंजित करतात, म्हणजेच लाल रंगाचे किंवा प्रेमयुक्त करतात, असा हा श्लेषासह (ससिट्ठो) साधलेला अर्थ आहे. आणि हा 'हि' शब्दाने युक्त असलेला विशेषार्थ अत्थन्तरन्यास आहे, कारण असा स्वभाव केवळ तशाच प्रकारच्या व्यक्तींमध्ये संभवतो. 243. ‘‘Suratta’’miccādi. Bho jina te tava surattaṃ adharapuṭaṃ oṭṭhayugaḷaṃ mānasaṃ passantānaṃ cittaṃ rañjeti pīṇayati. Hi tatheva, sayaṃ rāgaparītā rattavaṇṇena anurāgena vā yuttā saṅgate attanā saṃsaṭṭhe pare aññe rañjenti rattavaṇṇe anuratte vā karonti. Idaṃ tesaṃ sabhāvameveti. Ayaṃ īdisānameva āveṇikattā visesaṭṭho hisaddasahito atthantaranyāso. Puṭasadisattā adharo eva puṭamiti ca, rāgena parītā yuttāti ca viggaho. २४३. "सुरत्तम्" इत्यादी. हे जिन! आपले अत्यंत लाल ओठ पाहणाऱ्यांच्या चित्ताला रंजित करतात, आनंदित करतात. 'हि' शब्द तसाच आहे, जे स्वतः रागाने म्हणजे लाल रंगाने किंवा प्रेमाने युक्त असतात, ते आपल्याशी जोडल्या गेलेल्या इतरांना रंजित करतात, म्हणजेच लाल रंगाचे किंवा प्रेमयुक्त करतात. हा त्यांचा स्वभावच आहे. हा तशाच प्रकारच्या लोकांचे असाधारण (आवेणिक) वैशिष्ट्य असल्यामुळे 'हि' शब्दाने युक्त असलेला विशेषार्थ अत्थन्तरन्यास आहे. 'पुटासारखे असल्यामुळे ओठ हेच पुट' आणि 'रागाने युक्त' असा हा विग्रह आहे. 244. २४४. Vācce gamme’tha vatthūnaṃ,Sadisatte pabhedanaṃ; Byatireko’ya’mapye’ko-Bhayabhedā catubbidho. वस्तूंच्या समानतेमध्ये, ती शब्दाने व्यक्त (वाच्च) असो किंवा अर्थावरून समजणारी (गम्म) असो, त्यांच्यातील भेद दाखवणे म्हणजे व्यतिरेक (ब्यतिरेक) अलंकार होय. हा व्यतिरेक देखील एक आणि दोन्हीच्या भेदाने चार प्रकारचा होतो. 244. Byatirekavikappamāha ‘‘vācce’’iccādinā. Vatthūnaṃ vattumicchitānaṃ kesañci vatthūnaṃ sadisatte kathañci vatthūnaṃ tulyatte vācce saddena vācakena paṭipādite atha gamme asaddapaṭipādite sabbatthabalena pakaraṇādinā ñāte vā, na kevalaṃ saddapaṭipādite. Pabhedanaṃ tesameva vatthūnaṃ visesakathanaṃ byatireko byatirecanaṃ puthakkaraṇanti katvā. Ayaṃ byatirekopi ekobhayabhedā ekabyatireko ubhayabyatirekoti vāccagammānaṃ paccekaṃ visesena catubbidho. २४४. "वाच्चे" इत्यादींद्वारे व्यतिरेकाचे प्रकार सांगतात. सांगू इच्छिलेल्या काही वस्तूंच्या समानतेमध्ये, म्हणजेच वस्तूंच्या तुल्यतेमध्ये, ती शब्दाने (वाचक शब्दाने) प्रतिपादित (वाच्च) असो किंवा शब्दाने प्रतिपादित न करता सामर्थ्याने, प्रकरणाने इत्यादींद्वारे समजणारी (गम्म) असो, केवळ शब्दाने प्रतिपादित नसून; त्यांच्यातील भेद दाखवणे, म्हणजेच त्या वस्तूंचे विशेष कथन करणे म्हणजे व्यतिरेक (ब्यतिरेक) होय, ज्याचा अर्थ वेगळे करणे असा होतो. हा व्यतिरेक देखील एक आणि दोन्हीच्या भेदाने, म्हणजेच एकव्यतिरेक आणि उभयव्यतिरेक या रूपाने, वाच्च आणि गम्म यांच्या प्रत्येकी विशेष रूपाने चार प्रकारचा होतो. 244. Idāni [Pg.240] byatirekaṃ dasseti ‘‘vācce’’iccādinā. Vatthūnaṃ vattumicchitānaṃ kesañci padatthānaṃ sadisatte yena kenaci ākārena samānatte vācce vācakasaddena paṭipādanīye atha puna gamme tasmiṃyeva sadisatte atthasattisaṅkhātasāmatthiyena gammamāne pabhedanaṃ tesaṃyeva vatthūnaṃ nānattakathanaṃ byatireko nāma. Ayampi byatireko ekobhayabhedā byatirecanasaṅkhātaputhakkaraṇasāmaññena abhinnopi vāccagammānaṃ dvinnaṃ paccekameva ekabyatireko ubhayabyatirekoti visesena catubbidho hoti. Sadisānaṃ bhāvoti ca, pakārena bhedanaṃ kathanamiti ca, byatirecanaṃ puthakkaraṇamiti ca, eko ca ubhayo cāti ca, tesaṃ bhedo visesananti ca viggaho. २४४. आता "वाच्चे" इत्यादींद्वारे व्यतिरेक दर्शवितात. सांगू इच्छिलेल्या काही पदार्थांच्या समानतेमध्ये, म्हणजेच कोणत्याही प्रकारे समानतेमध्ये, ती वाचक शब्दाने प्रतिपादन करण्यायोग्य (वाच्च) असो किंवा पुन्हा त्या समानतेमध्ये अर्थाच्या शक्तीरूप सामर्थ्याने समजणारी (गम्म) असो, त्यांच्यातील भेद दाखवणे, म्हणजेच त्या वस्तूंचे नानात्व (भिन्नत्व) सांगणे म्हणजे व्यतिरेक होय. हा व्यतिरेक देखील एक आणि दोन्हीच्या भेदाने, वेगळे करणे रूपी सामान्य अर्थाने अभिन्न असला तरी, वाच्च आणि गम्म या दोघांच्या प्रत्येकी एकव्यतिरेक आणि उभयव्यतिरेक या रूपाने विशेषतः चार प्रकारचा होतो. 'समानांचा भाव', 'प्रकाराने भेद सांगणे', 'वेगळे करणे' आणि 'एक आणि दोन्ही', 'त्यांचा भेद म्हणजे विशेष' असा हा विग्रह आहे. Vāccaekabyatireka वाच्च एकव्यतिरेक (वाच्चएकब्यतिरेक) 245. २४५. Gambhīrattamahattādi-Guṇā jaladhinā jina; Tulyo tva’masi bhedo tu,Sarīrene’disena te. हे जिन! आपण गांभीर्य, मोठेपणा इत्यादी गुणांमुळे समुद्रासारखे आहात; परंतु आपल्या या अशा शरीरामुळे आपल्यात आणि समुद्रात भेद आहे. 245. Udāharati ‘‘gambhīra’’iccādi. Tvaṃ gambhīrattaṃ agādhatā ajjhāsayavisiṭṭhatā ca mahattaṃ vepullaṃ guṇamahantatā ca taṃ ādi yassa upakāritādino, tasmā guṇā jaladhinā sāgarena tulyo. ‘‘Asī’’tisaddapaṭipāditaṃ sadisattaṃ vuttaṃ. Bhedaṃ dasseti ‘‘bhedo tu’’iccādinā. Bhedo tu viseso pana sāgarena saha īdisena dissamānena karacaraṇādimatā rucirena te sarīreneva hetunā, nāññathā, tassedisaṃ sarīraṃ natthīti. Sadisatte paṭipādite ekabyatirekoyaṃ ekasmiṃ jine vattamānena dhammena upameyyopamānabhūtajinasāgarānaṃ tassa bhedassa patīyamānattā. २४५. "गम्भीर" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. आपण गांभीर्य म्हणजे अगाधता आणि आशयाची विशिष्टता, आणि मोठेपणा म्हणजे विपुलता आणि गुणांचे मोठेपण, इत्यादी उपकारित्व ज्याचे आदि आहे, त्या गुणांमुळे समुद्राशी (जलधीशी) तुल्य आहात. "असि" (आहात) या शब्दाने प्रतिपादित केलेली समानता सांगितली आहे. "भेदो तु" इत्यादींद्वारे भेद दर्शवितात. परंतु समुद्राशी असलेला भेद (विशेष) आपल्या या अशा दिसणाऱ्या, हात-पाय इत्यादींनी युक्त आणि सुंदर शरीरामुळेच आहे, इतर कशामुळे नाही; कारण समुद्राला असे शरीर नाही. समानता प्रतिपादित केली असता हा एकव्यतिरेक आहे, कारण एका जिनांमध्ये असलेल्या धर्मामुळे उपमेय आणि उपमान बनलेल्या जिन आणि समुद्राचा हा भेद प्रतीत होतो. 245. Idāni [Pg.241] tamudāharati ‘‘gambhīratti’’ccādinā. He jina tvaṃ gambhīrattamahattādiguṇā jaladhinā tulyo asi. Iminā vākyena jinasāgarānaṃ dvinnaṃ saddena vāccasadisattaṃ vuttaṃ. Bhedo tu sāgarena saha tava viseso pana te tuyhaṃ īdisena evarūpena dissamānahatthapādādiavayavayuttena sarīrena sarīrahetunā hoti. Dvinnaṃ vatthūnaṃ vattabbasadisattaṃ vatvā iminā vākyena ‘‘īdisena sarīrenā’’ti ekasmiṃyeva jinapadatthe visesakathanena jaladhito jinapadatthassa visuṃ katattā sadisatte saddena vācce sati ayamekabyatireko nāma. Gambhīrassa gambhīraguṇayuttassa sāgarassa vā gambhīrajjhāsayasamaṅgino jinassa vā bhāvoti ca, mahato pakatiyā mahato sāgarassa vā guṇehi mahato jinassa vā bhāvoti ca, gambhīrattañca mahattañcāti ca, taṃ ādi yassa upakāritādinoti ca, so ca so guṇo ceti ca vākyaṃ. २४५. आता त्याचे उदाहरण "गम्भीर" इत्यादींद्वारे देतात. हे जिन! आपण गांभीर्य, मोठेपणा इत्यादी गुणांमुळे समुद्राशी तुल्य आहात. या वाक्याने जिन आणि समुद्र या दोघांची शब्दाने व्यक्त होणारी समानता सांगितली आहे. परंतु समुद्राशी असलेला आपला भेद (विशेष) आपल्या अशा दिसणाऱ्या हात-पाय इत्यादी अवयवांनी युक्त असलेल्या शरीरामुळे, शरीराच्या हेतूने होतो. दोन वस्तूंची सांगण्यायोग्य समानता सांगून या वाक्याने "अशा शरीरामुळे" असे एकाच जिन रूपी पदार्थात विशेष कथन केल्याने समुद्रापासून जिन रूपी पदार्थाला वेगळे केले असल्यामुळे, समानता शब्दाने व्यक्त (वाच्च) असताना हा 'एकव्यतिरेक' होय. 'गंभीर असलेल्या गंभीर गुणयुक्त समुद्राचा किंवा गंभीर आशयाने युक्त असलेल्या जिनांचा भाव', 'स्वभावाने महान असलेल्या समुद्राचा किंवा गुणांनी महान असलेल्या जिनांचा भाव', 'गांभीर्य आणि मोठेपणा', 'ते ज्याचे आदि आहे ते उपकारित्व इत्यादी' आणि 'तोच तो गुण' असे हे वाक्य आहे. Vāccaubhayabyatireka वाच्च उभयव्यतिरेक (वाच्चउभयब्यतिरेक) 246. २४६. Mahāsattā’tigambhīrā, sāgaro sugatopi ca; Sāgaro’ñjanasaṅkāso, jino cāmīkarajjuti. समुद्र आणि सुगत (बुद्ध) हे दोन्ही महासत्त्व (महान प्राणी किंवा महान सत्त्व असलेले) आणि अत्यंत गंभीर आहेत; परंतु समुद्र काजळासारखा (काळा) आहे आणि जिन सुवर्णासारख्या कांतीचे आहेत. 246. ‘‘Mahā’’iccādi. Sāgaro sugatopi cāti te ubho mahantā sattā makarādayo yattha sāgare, mahantaṃ vā sattaṃ sammappadhānaṃ yassa sugatassa, atigambhīrā atisayena agādhā iti. Sadisatābhedamāha ‘‘sāgaro’’iccādinā. Sāgaro añjanasaṅkāso añjanena tulyo, kaṇhoti vuttaṃ hoti. Jino tu cāmīkarassa suvaṇṇasseva juti sobhā asseti cāmīkarajjuti. Vācce sadisatte ubhayabyatirekoyaṃ ubhayattha vattamānena guṇena ubhinnamupamānopameyyānaṃ bhedassa patīyamānattā. २४६. "महा" इत्यादी. समुद्र आणि सुगत देखील, ते दोन्ही - ज्या समुद्रात मगरी इत्यादी मोठे प्राणी (सत्त) आहेत, किंवा ज्या सुगतांचे सत्त्व (चित्त) महान आणि सम्यक् प्रधान आहे, ते अत्यंत गंभीर म्हणजे अतिशय अगाध आहेत. समानतेमधील भेद "सागरा" इत्यादींद्वारे सांगतात. समुद्र अंजनसदृश म्हणजे काजळासारखा आहे, म्हणजेच तो काळा आहे असे सांगितले आहे. परंतु जिनांची कांती सुवर्णासारखी (चामीकर) आहे, म्हणजेच त्यांना सुवर्णासारखी शोभा आहे. समानता शब्दाने व्यक्त (वाच्च) असताना हा उभयव्यतिरेक आहे, कारण दोन्ही ठिकाणी असलेल्या गुणांमुळे उपमान आणि उपमेय या दोघांचा भेद प्रतीत होतो. 246. ‘‘Mahā’’iccādi. [Pg.242] Sāgaro sugatopi cāti ime dve mahāsattā kamena timitimiṅgalādimahāsattā ca, lābhālābhādīsu anaññasādhāraṇattā mahantatādibhāvasaṅkhātasadisattayuttā ca, atigambhīrā avagāhitumasakkuṇeyyattā ca, ajjhāsayagambhīrattā ca dvepi atigambhīrā honti. Tesu sāgaro añjanasaṅkāso, jino cāmīkarajjuti suvaṇṇasadisakantiyutto hoti. Ettha pubbaddhena dvinnaṃ vatthūnaṃ sadisattaṃ vatvā aparaddhena tadubhayavatthugatavisesena tesaṃ dvinnamaññamaññato visesitattā sadisatte saddena vattabbe sati ayaṃ ubhayabyatireko nāma. Mahantā sattā macchakacchapādayo yattha sāgareti vā, mahantaṃ sattaṃ samānabhāvo yassa sugatassāti vā, atisayena gambhīrāti ca, añjanena saṅkāso sadisoti ca, cāmīkarassa iva juti asseti ca vākyaṃ. २४६. "महा" इत्यादी. सागर आणि सुगत (बुद्ध) हे दोन्ही महासत्त्व अनुक्रमे तिमितिमिंगळ इत्यादी महाप्राणी आणि लाभ-अलाभ इत्यादींमध्ये इतरांपेक्षा वेगळे असल्यामुळे मोठेपणा इत्यादी भावाने युक्त आणि समान आहेत. तसेच ते अत्यंत गंभीर आहेत, कारण सागराचे आकलन करणे कठीण आहे आणि सुगतांचा आशय (अभिप्राय) अत्यंत गंभीर आहे, त्यामुळे दोन्ही अत्यंत गंभीर आहेत. त्यापैकी सागर अंजन (काजळ) सारखा काळा आहे आणि जिन (बुद्ध) सुवर्णासारख्या कांतीने युक्त आहेत. येथे पूर्वार्धाने दोन्ही वस्तूंचे सादृश्य सांगून, उत्तरार्धाने त्या दोन्ही वस्तूंमधील विशेषांमुळे त्या दोघांचे एकमेकांपासून वेगळेपण दाखवले आहे. सादृश्य शब्दाने व्यक्त करायचे असताना याला 'उभयव्यतिरेक' (दोन्हीमधील भेद) असे म्हणतात. ज्या सागरामध्ये मासे, कासव इत्यादी मोठे प्राणी राहतात किंवा ज्या सुगतांचा स्वभाव थोर प्राण्यांसारखा (महासत्त्वांसारखा) आहे, ते अत्यंत गंभीर आहेत, अंजनसदृश आहेत आणि सुवर्णासारखी ज्यांची कांती आहे, असे हे वाक्य आहे. Gammaekabyatireka गम्यैकव्यतिरेक 247. २४७. Na santāpāpahaṃ nevi-cchitadaṃ migalocanaṃ; Muninda nayanadvandaṃ, tava tagguṇabhūsitaṃ. हे मुनींद्र! हरिणीचे डोळे संताप (क्लेश) दूर करत नाहीत आणि इच्छित (स्वर्ग-मोक्ष संपत्ती) देत नाहीत; परंतु आपले दोन्ही नयन मात्र त्या गुणांनी सुशोभित आहेत. 247. ‘‘Ni’’ccādi. Migassa locanaṃ santāpaṃ kilesapariḷāhaṃ apahanati hiṃsatīti santāpāpahaṃ na bhavati. Neva icchitaṃ saggamokkhasampattiṃ dadātīti nevicchitadaṃ. Muninda tava nayanānaṃ dvandaṃ yugaḷaṃ tu tehi yathāvuttehi santāpāpahattaicchitadattaguṇehi bhūsitamalaṅkataṃ. Ettha pana migalocananayanānaṃ dīghattādinā sadisattaṃ patīyate. Gamme sadisatte ekabyatirekoyaṃ vuttanayena. २४७. "नि" इत्यादी. हरिणीचे डोळे संताप म्हणजे क्लेशांचा दाह नष्ट करत नाहीत, म्हणून ते 'संतापपह' नाहीत. तसेच ते इच्छित स्वर्ग आणि मोक्ष संपत्ती देत नाहीत, म्हणून ते 'इच्छितद' नाहीत. हे मुनींद्र! आपल्या नयनांचे युगळ (दोन्ही डोळे) मात्र वर सांगितलेल्या संताप दूर करणे आणि इच्छित प्रदान करणे या गुणांनी भूषित (अलंकृत) आहे. येथे हरिणीचे डोळे आणि मुनींद्रांचे नयन यांच्यातील दीर्घत्व इत्यादींमुळे सादृश्य प्रतीत होते. गम्य सादृश्यामध्ये हा सांगितलेल्या पद्धतीने 'एकव्यतिरेक' आहे. 247. ‘‘Na santā’’iccādi. Migalocanaṃ migapotakacakkhuyugaḷaṃ santāpāpahaṃ kilesasantāpāpahaṃ na hoti. Icchitadaṃ lokehi patthitalokiyalokuttaratthānaṃ dāyakaṃ [Pg.243] na hoti. He muninda tava nayanadvandaṃ pana tagguṇabhūsitaṃ janasantāpāpahānādiyathāvuttaguṇehi sobhitaṃ hoti, iha santāpāpahananādīnaṃ paṭisedhadvārena upamānopameyyabhūtaubhayalocanasaṅkhātavatthūnaṃ dīghaputhulatādisadisadhammaṃ sāmatthiyena pakāsetvā aparaddhena santāpāpahananādiguṇahetu jinanayanānaṃ visuṃ katattā sadisatte gammamāne ayamekabyatireko nāma. Santāpaṃ apahanati hiṃ satīti ca, icchitaṃ dadātīti ca, te ca te guṇā cāti ca, tehi bhūsitanti ca vākyaṃ. २४७. "न संता" इत्यादी. हरिणीचे डोळे म्हणजे हरिणशावकाच्या डोळ्यांचे युगळ क्लेशांचा संताप दूर करणारे नसते. ते लोकांद्वारे इच्छित लौकिक आणि लोकोत्तर अर्थांचे (फळांचे) दान देणारे नसते. परंतु, हे मुनींद्र! आपले नयनयुगळ मात्र त्या गुणांनी सुशोभित आहे, म्हणजेच लोकांचा संताप दूर करणे इत्यादी वर सांगितलेल्या गुणांनी शोभिवंत आहे. येथे संताप दूर करणे इत्यादींच्या निषेधाद्वारे उपमान आणि उपमेय असलेल्या दोन्ही डोळ्यांमधील दीर्घत्व, विशालत्व इत्यादी समान धर्म सामर्थ्याने प्रकट करून, उत्तरार्धात संताप दूर करणे इत्यादी गुणांच्या कारणाने जिनांच्या (बुद्धांच्या) नयनांचे वेगळेपण दाखवले आहे. सादृश्य गम्य (प्रतीत) होत असताना याला 'एकव्यतिरेक' असे म्हणतात. संताप दूर करतो (नष्ट करतो) आणि इच्छित देतो, आणि ते जे गुण आहेत, त्यांनी सुशोभित आहे, असे हे वाक्य आहे. Gammaubhayabyatireka गम्योभयव्यतिरेक 248. २४८. Munindānana’mambhoja-mesaṃ nānatta’mīdisaṃ; Suvuttāmatasandāyi, vadanaṃ ne’disa’mbujaṃ. मुनींद्रांचे मुख आणि कमळ यांच्यातील भेद असा आहे: मुनींद्रांचे मुख सुभाषितरूपी अमृताचा वर्षाव करणारे आहे, परंतु कमळ तसे (अमृताचा वर्षाव करणारे) नाही. 248. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindānanaṃ ambhojañceti yāni vatthūni kantādinā patīyamānattā sadisatthāni, esaṃ nānattaṃ bhedo īdisaṃ. Kathaṃ? Vadanaṃ suvuttāmataṃ saddhammāmataṃ sandadātīti suvuttāmatasandāyi, ambujaṃ tu nedisanti. Iminā bhedena imesaṃ visadisattā ‘‘esa’’ntyādināhu. Patīyamānena sadisānīti gamme sadisatte ubhayabyatirekoyaṃ vuttanayeneti. २४८. "मुनींद्र" इत्यादी. मुनींद्रांचे मुख आणि कमळ या वस्तू त्यांच्या कांती इत्यादींमुळे समान अर्थाच्या (सदृश) वाटतात, त्यांच्यातील भेद (नानात्व) असा आहे. कसा? मुख हे सुभाषितरूपी अमृत म्हणजे सद्धम्मरूपी अमृत प्रदान करणारे आहे, म्हणून ते 'सुवृत्तामृतसंदायी' आहे, परंतु कमळ तसे नाही. या भेदाने त्यांचे वेगळेपण असल्यामुळे "एषं" इत्यादी म्हटले आहे. प्रतीत होणाऱ्या सादृश्यामुळे गम्य सादृश्यात हा सांगितलेल्या पद्धतीने 'उभयव्यतिरेक' आहे. 248. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindānanaṃ ambhojañceti imesaṃ dvinnaṃ nānattaṃ īdisaṃ. Kathanti ce? Esaṃ dvinnaṃ vadanaṃ suvuttāmatasandāyi suṭṭhu vuttattā suvuttasaṅkhātassa saddhammāmatassa dāyakaṃ hoti, ambujaṃ tu edisaṃ na īdisaṃ na hoti, tādisaṃ dhammāmataṃ na dadātīti adhippāyo. ‘‘Esaṃ nānattamīdisa’’nti vacanena sugandhakantimattādīhi guṇehi dvinnampi bhedo natthīti gammamānattā taṃ pakāsetvā aparaddhena vadanato ambujassa, ambujato vadanassa visuṃ katattā sadisatte gammamāne ayamubhayabyatireko nāma. Nānā anekappakārānaṃ [Pg.244] bhāvoti ca, sādhu vuttamiti ca, tameva amatanti ca, taṃ sammā deti sīlenāti ca vākyaṃ. २४८. "मुनींद्र" इत्यादी. मुनींद्रांचे मुख आणि कमळ या दोघांमधील भेद असा आहे. कसा? या दोघांपैकी मुख हे सुभाषितरूपी अमृत देणारे आहे, कारण ते उत्तम प्रकारे बोलले गेल्यामुळे 'सुवृत्त' संज्ञक सद्धम्मरूपी अमृताचे दान देणारे आहे. परंतु कमळ तसे नाही, ते तशा प्रकारचे धम्माचे अमृत देत नाही, असा अभिप्राय आहे. "एषं नानात्वमीदृशं" या वचनाने सुगंध, कांती इत्यादी गुणांमुळे दोघांमध्ये कोणताही भेद नाही, हे गम्य (प्रतीत) होत असल्यामुळे ते प्रकट करून, उत्तरार्धात मुखापासून कमळाचे आणि कमळापासून मुखाचे वेगळेपण दाखवले आहे. सादृश्य गम्य असताना याला 'उभयव्यतिरेक' असे म्हणतात. नाना म्हणजे अनेक प्रकारचा भाव, साधू (चांगले) बोलले गेले ते, आणि तेच अमृत, आणि ते जे स्वभावाने चांगल्या प्रकारे देते, असे हे वाक्य आहे. 249. २४९. Pasiddhaṃ kāraṇaṃ yattha, nivattetvā’ññakāraṇaṃ; Sābhāvikatta’matha vā, vibhābyaṃ sā vibhāvanā. जेथे प्रसिद्ध कारणाचा निषेध करून अन्य कारण किंवा स्वाभाविकत्व दर्शवले जाते, ती 'विभावना' (विभावना अलंकार) होय. 249. Vibhāvanaṃ sambhāveti ‘‘pasiddha’’miccādinā. Yattha alaṅkatiyaṃ pasiddhaṃ lokappatītaṃ kāraṇaṃ kiñci nivattetvā nirasya aññaṃ kāraṇaṃ pasiddhakāraṇato aññaṃ nimittaṃ vibhābyaṃ avagamyate. Yattha kāraṇantaraṃ natthi, tattha kā gatīti āha ‘‘sābhāvikatta’’ntiādi. Atha vā pakkhantare, sābhāvikaṃ dhammatāsiddhaṃ, tassa bhāvo sābhāvikattaṃ vibhābyaṃ, sā tādisī vibhāvanā viññeyyā, vibhāvīyate pakāsīyate kāraṇantaraṃ sābhāvikattaṃ vā etāyāti, etissanti vā katvā. २४९. विभावना स्पष्ट करताना "प्रसिद्ध" इत्यादी म्हटले आहे. ज्या अलंकारामध्ये प्रसिद्ध, लोकमान्य असे एखादे कारण नाकारून (निषेध करून) दुसरे कारण, म्हणजेच प्रसिद्ध कारणाव्यतिरिक्त अन्य निमित्त समजून घेतले जाते. जेथे दुसरे कारण नसते, तेथे काय गती असते? म्हणून "स्वाभाविकत्व" इत्यादी म्हटले आहे. अथवा दुसऱ्या पक्षात, स्वाभाविक म्हणजे धम्मतेने (निसर्गतः) सिद्ध असलेले, त्याचा भाव म्हणजे स्वाभाविकत्व प्रकट केले जाते, ती तशा प्रकारची 'विभावना' समजावी. जिच्याद्वारे अन्य कारण किंवा स्वाभाविकत्व प्रकट केले जाते, ती विभावना होय. 249. Idāni vibhāvanaṃ dasseti ‘‘pasiddha’’miccādinā. Yattha alaṅkāre pasiddhaṃ lokappatītaṃ kāraṇaṃ taṃtaṃguṇasādhanahetuṃ nivattetvā paṭisedhetvā aññakāraṇaṃ lokappasiddhakāraṇato aññaṃ kāraṇaṃ, atha vā no ce pasiddhakāraṇato aññakāraṇe labbhamāne sābhāvikattaṃ dhammatāsiddhaguṇaṃ vibhābyaṃ pakāsanīyaṃ hoti, sā vibhāvanā nāma hoti, kāraṇantaravibhāvanā sābhāvikavibhāvanāti duvidhā hotīti adhippāyo. Aññañca taṃ kāraṇañceti ca, sassa attano bhāvoti ca, tena sambhūtamiti ca, tassa bhāvoti ca, vibhāvīyati aññakāraṇaṃ sābhāvikattaṃ vā etāya vibhāvanāya, etissaṃ vibhāvanāyanti ca vāti viggaho. २४९. आता विभावना दर्शवितात "प्रसिद्ध" इत्यादीद्वारे. ज्या अलंकारामध्ये प्रसिद्ध, लोकमान्य कारण जे त्या त्या गुणांचे साधन किंवा हेतू आहे, त्याचा निषेध करून अन्य कारण म्हणजे लोकप्रसिद्ध कारणाव्यतिरिक्त दुसरे कारण दर्शवले जाते; अथवा जर प्रसिद्ध कारणाव्यतिरिक्त अन्य कारण मिळत नसेल, तर स्वाभाविकत्व म्हणजे धम्मतेने सिद्ध असलेला गुण प्रकट केला जातो, ती 'विभावना' होय. ही विभावना 'कारणान्तरविभावना' आणि 'स्वाभाविकविभावना' अशी दोन प्रकारची असते, असा अभिप्राय आहे. अन्य आणि ते कारण, स्वतःचा भाव, आणि त्याने उत्पन्न झालेले, आणि त्याचा भाव, जिच्याद्वारे अन्य कारण किंवा स्वाभाविकत्व प्रकट केले जाते ती विभावना, असा याचा विग्रह आहे. Kāraṇantaravibhāvanā कारणान्तरविभावना 250. २५०. Anañjitā’sitaṃ [Pg.245] nettaṃ, adharo rañjitā’ruṇo; Samānatā bhamu cā’yaṃ, jinā’nāvañchitā tava. हे जिन! आपले नेत्र अंजन न लावताही काळे आहेत, अधर (ओठ) रंग न लावताही तांबडे आहेत, आणि ही भुवई न वाकवताही सुंदर वक्र (वाकलेली) आहे. 250. Udāharati ‘‘anañjita’’iccādi. Jina tava nettañca anañjitaṃ añjanasalākāya yavataṭṭhīnamaphuṭṭhameva asitaṃ kaṇhaṃ, adharo ca anañjitoyeva lākhārāgādinā aruṇo ratto, ayaṃ bhamu ca anāvañchitā ussāhena yena kenaci anāmitā samānā samānatā suṭṭhu ānatā, tato sabbaṃ lokiyaṃ taveti. Ettha pasiddhakāraṇamañjanādi, tannivattanepi kāraṇantaramatthādināvagamyate, tañca kammaṃ, kāriyassa akāraṇattāyogatoti kāraṇantaravibhāvanā’yaṃ. २५०. "अनंजित" इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात. हे जिन! आपले नेत्र अंजन न लावता, म्हणजेच अंजनाच्या शलाकेने न शिवताही काळे आहेत. अधर देखील लाक्षा (रंग) इत्यादींनी न रंगवताही तांबडे आहेत. आणि ही भुवई कोणत्याही प्रयत्नाने न वाकवताही सुंदर वक्र आहे. त्यामुळे आपले सर्व काही अलौकिक आहे. येथे प्रसिद्ध कारण अंजन इत्यादी आहे, त्याचा निषेध केला तरी अर्थावरून दुसरे कारण समजून येते, आणि ते कारण म्हणजे 'कम्म' (कर्म) आहे, कारण कारणाशिवाय कार्य घडू शकत नाही. म्हणून ही 'कारणान्तरविभावना' आहे. 250. Idāni udāharati ‘‘anañji’’ccādinā. He jina tava nettaṃ pakatimadhuraṃ nayanayugaḷañca anañjitaṃ vilocanānaṃ kaṇhattasādhanatthaṃ lokappasiddhaañjanehi anañjitaṃ samānaṃ asitaṃ bhavantarasiddhena kusalakammena nīlaṃ hoti, adharo ca arañjito kenaci rāgena arañjito samāno aruṇo rattohoti, ayaṃ bhamu ca anāvañchitā kenaci vāyāmena anāmitā samānā samānatā suṭṭhu ānatā hotīti. Ettha nayanaadharabhamūnaṃ kaṇharattakuṭilaguṇasādhane lokappasiddhāni añjanāni kāraṇāni paṭisedhetvā nettādīnaṃ asitādibhāvakathaneneva kāraṇavinimuttassa kāriyassa loke avijjamānattā atthappakaraṇādinā asitādibhāvassa kāraṇaṃ nāma pubbajātiyaṃ siddhakusalakammamevāti patīyamānattā ayaṃ kāraṇantaravibhāvanā nāma. Na añjitanti ca, na rañjitoti ca, na āvañchitoti ca vākyaṃ. Nasaddo pasajjapaṭisedhe vattate. Saṃ sammā ānatāti viggaho. २५०. आता "अनंजि" इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात. हे जिन! आपले निसर्गतः सुंदर असलेले नयनयुगळ अंजन न लावता, म्हणजेच डोळ्यांच्या काळेपणासाठी लोकप्रसिद्ध असलेल्या अंजनाने न माखताही, पूर्वजन्मात संपादन केलेल्या कुशल कर्मामुळे काळे (नील) आहे. अधर देखील कोणत्याही रंगाने न रंगवता तांबडे आहेत. आणि ही भुवई कोणत्याही प्रयत्नाने न वाकवताही सुंदर वक्र आहे. येथे डोळे, ओठ आणि भुवया यांच्या काळेपणा, तांबडेपणा आणि वक्रता या गुणांच्या सिद्धीसाठी लोकप्रसिद्ध असलेली अंजनादी कारणे नाकारून, नेत्रादींच्या काळेपणा इत्यादींचे कथन केल्याने, कारणाशिवाय कार्य जगात अस्तित्वात असू शकत नसल्यामुळे, अर्थावरून या काळेपणा इत्यादींचे कारण पूर्वजन्मात सिद्ध झालेले कुशल कम्म (कर्म) हेच आहे असे प्रतीत होते. म्हणून ही 'कारणान्तरविभावना' होय. अंजन न लावलेले, न रंगवलेले, न वाकवलेले असे हे वाक्य आहे. 'न' शब्द हा निषेध दर्शवण्यासाठी वापरला आहे. चांगल्या प्रकारे वाकलेली असा याचा विग्रह आहे. Sābhāvikavibhāvanā स्वाभाविकविभावना 251. २५१. Na [Pg.246] hoti khalu dujjanya-Mapi dujjanasaṅgame; Sabhāvanimmalatare,Sādhujantūna cetasi. दुर्जनांच्या संगतीत असूनही, सज्जनांच्या स्वभावाने अत्यंत निर्मळ असलेल्या चित्तात दुर्जनता (दुष्टपणा) खरोखर कधीही निर्माण होत नाही. 251. ‘‘Na hoti’’ccādi. Dujjanehi saha saṅgame samāgame satyapi sādhujantūnaṃ sappurisānaṃ sabhāvena tādisena payogena vināva nimmalatare atisayena nimmale cetasi dujjanyaṃ sujanetarabhāvo na hoti tādisātisayasādhuttasamāyogatoti. Iha kiñcāpi sabhāvasaddena sabbathā hetunivattanaṃ kataṃ, tathāpi yonisomanasikārāditathāvidhanimittamattheva. Tathāpi loko tamanapekkhamāno, pasiddhañca kāraṇaṃ tādisamapassanto sābhāvikaṃ phalaṃ voharati, tadanusārena ca sābhāvikaṃ phalaṃ vibhābyateti, ayaṃ sābhāvikaphalavibhāvanā. २५१. "न होति" इत्यादी. दुर्जनांच्या संगतीत (संपर्कात) असूनही, सज्जनांच्या स्वभावाने, म्हणजेच कोणत्याही बाह्य प्रयत्नाशिवाय अत्यंत निर्मळ असलेल्या चित्तात दुर्जनता म्हणजे दुष्टपणा निर्माण होत नाही, कारण ते अत्यंत साधुत्वाने (सज्जनतेने) युक्त असतात. येथे जरी 'स्वभाव' शब्दाने सर्व प्रकारे हेतूचा निषेध केला असला, तरी योनिसोमनसिकार (योग्य विचार) इत्यादींसारखे निमित्त अस्तित्वात असतेच. तरीही लोक त्याकडे दुर्लक्ष करून आणि प्रसिद्ध कारण न पाहता, स्वाभाविक फळाचा व्यवहार करतात. त्यानुसार स्वाभाविक फळ प्रकट केले जात असल्यामुळे ही 'स्वाभाविकफलविभावना' आहे. 251. ‘‘Na hoti’’ccādi. Dujjanasaṅgame api dujjanehi saha vāse satipi sādhujantūnaṃ sabhāvanimmalatare kiñci payogaṃ vinā pakatiyā eva atinimmale cetasi dujjanyaṃ dujjanaguṇaṃ khalu ekantena na hotīti. Iha cittanimmalahetubhūtānaṃ yonisomanasikārādīnaṃ vijjamānattepi lokena taṃ kāraṇaṃ anapekkhitvā aññampi pasiddhakāraṇaṃ cittanimmalakāraṇamadisvā sabhāvasiddhaṃ nimmalanti vohariyamānattāteneva lokavohārānusārena ‘‘sabhāvanimmalatare’’ti sabbākārena kāraṇaṃ paṭisedhaṃ katvā sabhāvasiddhanimmalattasaṅkhātaphalassa pakāsitattā ayaṃ sābhāvikaphalavibhāvanā nāma. Dujjanānaṃ bhāvoti ca, sassa attano bhāvoti ca, tena nimmalataranti ca vākyaṃ. २५१. "न होति" इत्यादी. दुर्जनांच्या संगतीत म्हणजे दुर्जनांसोबत राहूनही, सज्जनांच्या कोणत्याही बाह्य प्रयत्नाशिवाय निसर्गतःच अत्यंत निर्मळ असलेल्या चित्तात दुर्जनता म्हणजे दुर्जनांचे गुण खरोखर कधीही निर्माण होत नाहीत. येथे चित्ताच्या निर्मळतेचे हेतू असलेले योनिसोमनसिकार इत्यादी विद्यमान असूनही, लोक त्या कारणाचा विचार न करता आणि चित्त निर्मळ करण्याचे इतर कोणतेही प्रसिद्ध कारण न पाहता, स्वभावानेच निर्मळ असा व्यवहार करतात. म्हणूनच लोकव्यवहारानुसार "स्वभावनिर्मळतरे" असे म्हणून सर्व प्रकारे कारणाचा निषेध करून, स्वभावसिद्ध निर्मळतारूपी फळ प्रकट केले गेले असल्यामुळे ही 'स्वाभाविकफलविभावना' होय. दुर्जनांचा भाव, स्वतःचा भाव, आणि त्याने अत्यंत निर्मळ, असे हे वाक्य आहे. 252. २५२. Janako [Pg.247] ñāpako ceti,Duvidhā hetavo siyuṃ; Paṭisaṅkharaṇaṃ tesaṃ,Alaṅkāratayo’ditaṃ. जनक (उत्पादक) आणि ज्ञापक (बोधक) असे दोन प्रकारचे हेतू असतात; त्यांचे सुशोभीकरण (विशेष रूपाने कथन करणे) हाच अलंकार मानला गेला आहे. 252. Hetuṃ niddisati ‘‘janako’’iccādinā. Janako bhāvābhāvarūpassa nibbatyādikāriyassa kārako ñāpako vijjamānasseva kassaci sambandhato kutoci paṭibodhako cāti hetavo duvidhā siyuṃ. Nanu kimettha asanaṃ, kevalaṃ ‘‘anenetaṃ karīyatī’’ti sarūpakathanamatta, viseso tu na koci visesarūpo vācālaṅkāroti visesaṃ yojayati ‘‘paṭī’’tiādinā. Tesaṃ kāriyuppādayogīnaṃ hetūnaṃ paṭisaṅkharaṇaṃ upabrūhanaṃ visiṭṭhabhāvena pariphuṭaṃ katvā yāthāvato kathanaṃ alaṅkāratāya bandhabhūsanarūpena uditaṃ abhihitaṃ visesarūpattā, na panetenetaṃ karīyatīti. २५२. हेतूचे निर्देश करताना "जनको" इत्यादी म्हटले आहे. भावाभाव रूपातील उत्पत्ती इत्यादी कार्याचा कर्ता असलेला 'जनक' आणि विद्यमान असलेल्या कशाच्या तरी संबंधाने बोध करून देणारा 'ज्ञापक' असे दोन प्रकारचे हेतू असतात. परंतु येथे काय विशेष आहे? केवळ "याने हे केले जाते" असे स्वरूपाचे कथन मात्र आहे, यात कोणताही विशेष वागलंकार नाही, म्हणून "पटी" इत्यादीद्वारे विशेष जोडतात. कार्य उत्पन्न करणाऱ्या त्या हेतूंचे 'प्रतिसंखरण' म्हणजे पुष्टीकरण करून, विशिष्ट भावाने स्पष्ट करून यथार्थपणे सांगणे, यालाच रचनेचे भूषण (अलंकार) म्हटले गेले आहे, कारण ते विशेष रूपाने असते, केवळ "याने हे केले जाते" एवढ्यापुरतेच मर्यादित नसते. 252. Idāni hetvālaṅkāraṃ dasseti ‘‘janako’’ccādinā. Janako ca kassaci ‘‘sattā asattā’’ti vuttassa bhāvābhāvasaṅkhātakāriyassa janakahetu ca ñāpako ca kassaci vijjamānattaṃ aññena kenaci sambandhena avabodhento ñāpakahetu cāti evaṃ hetavo duvidhā siyuṃ. Iha phalapakāsakahetumhi vuccamāne ‘‘iminā hetunā idaṃ phalaṃ jāta’’nti sarūpakathanamattaṃ vinā visesarūpālaṅkāro idha natthīti āsaṅkiya alaṅkārasarūpaviseso esoti dassetumaparaddhamāha. Tesaṃ phalapakāsanakhamānaṃ hetūnaṃ paṭisaṅkharaṇaṃ visiṭṭhabhāvena pakāsaṃ katvā tatvato kathanaṃ alaṅkāratāya alaṅkārasabhāvena uditaṃ pasiddhaṃ hoti, kavīhi patthitaṃ vā hoti. Sāliaṅkurādīnaṃ sālibījādayo viya janyassa accantopakārako janakahetu [Pg.248] nāma, vijjamānaaggiādīnaṃ dhūmādayo viya kassaci vijjamānattañāpako ñāpakahetu nāma. Alaṅkārassa bhāvo alaṅkāratā. Alaṅkāratayāti chandaṃ nissāya mattāhāni. २५२. आता "जनको" इत्यादींद्वारे हेतू अलंकार (hetvālaṅkāra) दाखवितात. जनक (उत्पादक) आणि ज्ञापक (बोध करून देणारा) असे दोन प्रकारचे हेतू असतात. एखाद्या गोष्टीच्या अस्तित्वाला किंवा नास्तित्वाला (भाव-अभाव) उत्पन्न करणारा तो 'जनक हेतू' आणि एखाद्या विद्यमान गोष्टीचे दुसऱ्या संबंधाने ज्ञान करून देणारा तो 'ज्ञापक हेतू' होय. येथे फलप्रकाशक हेतूविषयी सांगताना, "या हेतूने हे फल उत्पन्न झाले" एवढेच केवळ स्वरूपकथन करण्याव्यतिरिक्त येथे कोणताही विशेष रूप अलंकार नाही, अशी शंका घेऊन, हा अलंकाराचा एक विशेष प्रकार आहे हे दर्शविण्यासाठी पुढील गाथा म्हटली आहे. फल प्रकाशित करण्यास समर्थ असणाऱ्या त्या हेतूंचे वैशिष्ट्यपूर्ण रीतीने प्रकटीकरण करून त्यांचे यथार्थ कथन करणे, याला अलंकारत्वामुळे (अलंकार स्वभावामुळे) अलंकार म्हटले जाते किंवा कवींद्वारे ते इच्छिलेले असते. जसे भाताच्या अंकुरासाठी भाताचे बी इत्यादी अत्यंत उपकारक असते, त्याला 'जनक हेतू' म्हणतात; आणि विद्यमान अग्नी इत्यादींसाठी धूर इत्यादी जसे त्याच्या अस्तित्वाचे ज्ञान करून देतात, त्याला 'ज्ञापक हेतू' म्हणतात. अलंकाराचा भाव म्हणजे अलंकारता. 'अलंकारतया' हा शब्द छंदाच्या गरजेनुसार मात्रा कमी करून वापरला आहे. 253. २५३. Bhāvābhāvakiccavasā,Cittahetuvasāpi ca; Bhedā’nantā idaṃ tesaṃ,Mukhamattanidassanaṃ. भाव आणि अभाव यांच्या कार्याच्या प्रभावाने, तसेच चित्रहेतूच्या (आश्चर्यकारक हेतूच्या) प्रभावाने देखील याचे अनंत भेद होतात; हे त्यांचे केवळ मुखमात्र (प्राथमिक) दर्शन आहे. 253. Udāharati ‘‘bhāva’’iccādi. Bhāvo sattā ca, abhāvo asattā ca, teyeva kiccāni tesaṃ vasena ca, cittā pasiddhahetuviparītā acchariyārahā hetavo tesaṃ vasenāpi ca bhedā hetuvikappā anantā anavaviyo, yato evaṃ tasmā tesaṃ hetūnaṃ idaṃ mukhamattanidassanaṃ, tasmā tammukhena sakkā hetuvisese pavisitunti. २५३. "भाव" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. भाव म्हणजे अस्तित्व आणि अभाव म्हणजे नास्तित्व, हीच त्यांची कार्ये आहेत आणि त्यांच्या प्रभावाने; तसेच 'चित्र' म्हणजे प्रसिद्ध हेतूच्या विपरीत असणारे आश्चर्यकारक हेतू, त्यांच्या प्रभावाने देखील हेतूंचे भेद (प्रकार) अनंत म्हणजेच अमर्याद आहेत. ज्याअर्थी असे आहे, त्याअर्थी त्या हेतूंचे हे केवळ मुखमात्र (प्राथमिक) दर्शन आहे, म्हणून त्याद्वारे हेतूंच्या विशेष भेदांमध्ये प्रवेश करणे शक्य आहे. 253. ‘‘Bhāvā’’iccādi. Bhāvābhāvakiccavasā bhāvaabhāvasaṅkhatasattāasattākriyāvasena ca, cittahetuvasāpi ca pasiddhahetuno viruddhena acchariyahetūnaṃ pabhedena ca, bhedā hetuvisesā anantā yasmā apariyantā honti, tasmā idaṃ vakkhamānaṃ tesaṃ hetūnaṃ mukhamattanidassanaṃ avasesahetūnaṃ ogāhaṇadvāramattassa nidassanaṃ hoti. Bhāvo ca abhāvo cāti ca, teyeva kiccānīti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca, cittā vicittā ca te hetavo cāti ca, tesaṃ vasoti ca, mukhameva mukhamattaṃ, mukhañca taṃ vā mattaṃ sāmaññañceti ca, tassa nidassanamiti ca vākyaṃ. Mattasaddo avadhāraṇe sāmaññe vā vattate. २५३. "भावा" इत्यादी. 'भावाभावकृत्यवशात्' म्हणजे भाव आणि अभावाने युक्त अशा अस्तित्व व नास्तित्वाच्या क्रियांच्या प्रभावाने, आणि 'चित्रहेतूवशात्' म्हणजे प्रसिद्ध हेतूच्या विरुद्ध असणाऱ्या आश्चर्यकारक हेतूंच्या भेदांमुळे, हेतूंचे विशेष भेद अनंत म्हणजेच अमर्याद असतात. म्हणून, पुढे सांगितले जाणारे हे त्या हेतूंचे केवळ मुखमात्र दर्शन (प्राथमिक उदाहरण) आहे, जे उर्वरित हेतूंमध्ये प्रवेश करण्यासाठी केवळ एका द्वारासारखे दर्शन आहे. 'भाव आणि अभाव', 'तीच त्यांची कार्ये', 'त्यांचा प्रभाव म्हणजेच भेद', 'चित्र म्हणजे विविध आणि ते हेतू', 'त्यांचा प्रभाव', 'मुख हेच मुखमात्र', 'ते मुख आणि ते मात्र (सामान्य)', आणि 'त्याचे दर्शन' असे हे वाक्य आहे. 'मात्र' हा शब्द अवधारण (निश्चय) किंवा सामान्य अर्थाने वापरला जातो. 254. २५४. Paramatthapakāseka-[Pg.249] Rasā sabbamanoharā; Munino desanā’yaṃ me,Kāmaṃ toseti mānasaṃ. परमार्थ प्रकाशित करणे हाच जिचा एकमेव रस (प्रयोजन) आहे, जी सर्वांचे मन हरण करणारी आहे, अशी मुनींची (बुद्धांची) ही देशना माझ्या मनाला पूर्णपणे संतुष्ट करते. Bhāvakicco kārakahetu. भावकृत्य कारकहेतू (उत्पादक हेतू). 254. Udāharati ‘‘paramattha’’iccādi. Paramatthasabhāvassa nāmarūpādino pakāsoyeva ekaraso asahāyakiccaṃ yassā sā tādisī. Sabbesaṃ mano haratīti sabbamanoharā munino ayaṃ desanā me mānasaṃ cittaṃ kāmamekantena tosetīti ayaṃ bhāvakicco kārakahetu santosasattāya kāraṇato. २५४. "परमत्थ" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. नाम-रूप इत्यादी परमार्थ स्वभावाचे प्रकटीकरण करणे हाच जिचा एकमेव रस (अद्वितीय कार्य) आहे, अशी ती आहे. सर्वांचे मन हरण करते म्हणून 'सर्वमनोहरा'. मुनींची ही देशना माझ्या मानसाला म्हणजेच चित्ताला पूर्णपणे संतुष्ट करते. हा 'भावकृत्य कारकहेतू' आहे, कारण तो संतोषाच्या अस्तित्वाचे कारण आहे. 254. Idāni udāharati ‘‘paramattha’’iccādinā. Paramatthapakāsekarasā nāmarūpakhandhaāyatanādiuttamatthānaṃ pakāsanasaṅkhāta asahāyakiccavatī sabbamanoharā vohārānurūpena visayabhāvūpagamanena sabbesaṃ manoharā munino ayaṃ desanā me mayhaṃ mānasaṃ kāmaṃ ekantena tosetīti. Buddhassa dhammadesanā pubbe avijjamānassa santosassa sattāsaṅkhātasamuppādaṃ karotīti kārakahetu nāma hoti. Sā ca desanā ‘‘mānasaṃ tosetī’’ti ettakena adassetvā ‘‘paramatthapakāsekarasā’’ti savisesanaṃ katvā vuttattā alaṅkāroti abhimatā. Eko ca so raso ceti ca, paramatthapakāsoyeva ekaraso ekakiccamasseti ca viggaho. Bhāvakicco bhāvasaṅkhātaṃ sattākiccaṃ katvā pavatto kārakahetu janakahetu. २५४. आता "परमत्थ" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. 'परमत्थपकासेकरसा' म्हणजे नाम, रूप, स्कंध, आयतन इत्यादी उत्तम अर्थांचे प्रकटीकरण करणे हेच जिचे एकमेव कार्य आहे अशी; 'सब्बमनोहरा' म्हणजे व्यवहाराला अनुसरून विषयाच्या स्वरूपात प्राप्त झाल्यामुळे सर्वांचे मन हरण करणारी; मुनींची ही देशना माझ्या मनाला पूर्णपणे संतुष्ट करते. बुद्धांची धम्मदेशना पूर्वी अस्तित्वात नसलेल्या संतोषाच्या उत्पत्तीला (अस्तित्वाला) कारणीभूत ठरते, म्हणून तिला 'कारकहेतू' म्हणतात. आणि ती देशना केवळ "मनाला संतुष्ट करते" एवढेच न दाखवता "परमार्थ प्रकाशित करणे हाच जिचा एकमेव रस आहे" असे विशेषणासह सांगितल्यामुळे तिला अलंकार मानले गेले आहे. 'एक आणि तो रस', 'परमार्थ प्रकटीकरण हाच जिचा एकमेव रस (एकच कार्य) आहे' असा याचा विग्रह आहे. भावकृत्य म्हणजे अस्तित्वाचे कार्य करून प्रवृत्त होणारा कारकहेतू म्हणजेच 'जनकहेतू' होय. 255. २५५. Dhīrehi saha saṃvāsā, saddhammassā’bhiyogato; Niggaheni’ndriyānañca, dukkhassu’pasamo siyā. धीर (ज्ञानी) पुरुषांच्या सहवासाने, सद्धम्माच्या अभ्यासाने (सतत चिंतनाने) आणि इंद्रियांच्या निग्रहाने दुःखाचा उपशम (नाश) होतो. Abhāvakicco kārakahetu. अभावकृत्य कारकहेतू. 255. ‘‘Dhīrehi’’ccādi. [Pg.250] Dhīrehi sappaññehi saha saṃvāsā saṃsaggena ca, saddhammassa sambuddhadesitassa abhiyogato abhyāsena ca, indriyānaṃ cakkhādīnaṃ niggahena visayappavattinirodharūpena vijayena ca hetunā dukkhassa pañcakkhandhasaṅkhatassa anuppādanirodhasaṅkhāto upasamo siyā bhaveyyāti ayaṃ abhāvakicco kārakahetu anuppādanirodhasaṅkhātassa abhāvassa kāraṇato. २५५. "धीरेहि" इत्यादी. धीर म्हणजे प्रज्ञावंतांच्या सहवासाने, संबुद्धांनी उपदेशिलेल्या सद्धम्माच्या अभ्यासाने (सतत चिंतनाने), आणि चक्षु इत्यादी इंद्रियांच्या निग्रहाने (विषयांकडे जाण्यापासून रोखण्याच्या रूपातील विजयाने) या हेतूंमुळे, पंचस्कंधात्मक दुःखाचा अनुत्पाद-निरोध रूप उपशम होतो. हा 'अभावकृत्य कारकहेतू' आहे, कारण तो अनुत्पाद-निरोध रूप अभावाचे कारण आहे. 255. ‘‘Dhīrehi’’ccādi. Dhīrehi saha saṃvāsā samaggavāsena ca, saddhammassa buddhadesitassa abhiyogato nirantarābhyāsena ca, indriyānaṃ cakkhuādīnaṃ niggahena rūpādiārammaṇesu subhādiggahaṇassa nivāraṇena cāti imehi kāraṇehi dukkhassa khandhāyatanādikassa upasamo anuppādanirodho khandhaparinibbānaṃ vā siyāti. Abhiṇhaso yogoti viggaho. Abhāvakicco dukkhassa upasamasaṅkhātaṃ asattākiccaṃ katvā pavatto kārakahetu avijjamānasaṅkhātāya asattāya uppādanato janakahetu nāma. Abhāvo kiccamasseti ca, kārako ca so hetu cāti ca vākyaṃ. Bhāvakiccopi vuttabyatirekato ñāyati. २५५. "धीरेहि" इत्यादी. धीर पुरुषांच्या सहवासाने (एकत्र राहण्याने), बुद्धांनी उपदेशिलेल्या सद्धम्माच्या अभ्यासाने (निरंतर अभ्यासाने), आणि चक्षु इत्यादी इंद्रियांच्या निग्रहाने (रूप इत्यादी आलंबनांमध्ये शुभ इत्यादी ग्रहण करण्याचे निवारण केल्याने) या कारणांमुळे स्कंध, आयतन इत्यादी दुःखाचा उपशम म्हणजेच अनुत्पाद-निरोध किंवा स्कंधपरिनिर्वाण होते. 'अभिक्ष्णशः योगः' (सतत अभ्यास) असा विग्रह आहे. अभावकृत्य म्हणजे दुःखाचा उपशम नावाचे नास्तित्व-कार्य करून प्रवृत्त होणारा कारकहेतू, जो पूर्वी नसलेल्या अभावाच्या उत्पत्तीमुळे 'जनकहेतू' म्हटला जातो. 'अभाव हेच जिचे कार्य आहे', 'तो कारक आणि तो हेतू' असे हे वाक्य आहे. भावकृत्य देखील याच्या उलट समजले जाते. 256. २५६. Muninda candasaṃvādi-kantabhāvopasobhinā; Mukheneva subodhaṃ te, manaṃ pāpābhinissaṭaṃ. हे मुनींद्र! चंद्राशी संवाद साधणाऱ्या (चंद्रासारख्या) सुंदर भावाने सुशोभित असणाऱ्या आपल्या मुखावरूनच, आपले मन पापांपासून (क्लेशांपासून) पूर्णपणे मुक्त झाले आहे हे सहज समजते. Bhāvakicco ñāpakahetu. भावकृत्य ज्ञापकहेतू. 256. ‘‘Munindi’’ccādi. Munindeti āmantanaṃ. Te tava candasaṃvādinā candasadisena kantabhāvena upasobhinā sobhamānena mukheneva pāpehi rāgādīhi abhinissaṭaṃ byapagataṃ manaṃ cittaṃ subodhaṃ suṭṭhu viññāyatīti ayaṃ bhāvakicco ñāpakahetu avabodhasattāya ñāpanato. २५६. "मुनिंद" इत्यादी. 'मुनिंद' हे संबोधन आहे. 'ते' म्हणजे आपले. चंद्राशी संवाद साधणाऱ्या (चंद्रासारख्या) सुंदर भावाने सुशोभित असणाऱ्या मुखावरूनच, पापांपासून म्हणजेच राग इत्यादी क्लेशांपासून मुक्त झालेले आपले मन (चित्त) सहज समजते (चांगल्या प्रकारे जाणले जाते). हा 'भावकृत्य ज्ञापकहेतू' आहे, कारण तो ज्ञानाच्या अस्तित्वाचा बोध करून देतो. 256. ‘‘Muninda’’iccādi. He muninda te tava candasaṃvādikantabhāvopasobhinā candakantabhāvasadisena kantabhāvena sobhamānena mukhena manaṃ tuyhaṃ cittaṃ pāpābhinissaṭaṃ rāgādīhi kilesehi nikkhantanti subodhaṃ suṭṭhu viññāyatīti. Iha mukhaṃ manakantabhāvasambandhena samannāgataṃ sayaṃ vijjamānameva kilesāpagamassa avabodhasattaṃ ñāpetīti bhāvakicco ñāpakahetu nāma jāto. Candena abhedopacārato candalāvaṇyena saṃvādī sadisoti ca, so ca so kantabhāvo ceti ca, tena upasobhitoti ca, pāpehi abhinissaṭanti ca vākyaṃ. २५६. "मुनिंदा" इत्यादी. हे मुनींद्र! चंद्राशी संवाद साधणाऱ्या सुंदर भावासारख्या सुंदर भावाने सुशोभित असणाऱ्या आपल्या मुखावरून आपले मन (चित्त) पापांपासून म्हणजेच राग इत्यादी क्लेशांपासून मुक्त झाले आहे हे सहज समजते. येथे मुख हे मनाच्या सुंदर भावाच्या संबंधाने युक्त असून, स्वतः विद्यमान असतानाच क्लेशांच्या नाशाच्या ज्ञानाचा बोध करून देते, म्हणून हा 'भावकृत्य ज्ञापकहेतू' झाला आहे. चंद्राशी अभेदोपचाराने चंद्राच्या लावण्याशी संवाद साधणारे (समान) असणारे, 'तो आणि तो सुंदर भाव', 'त्याने सुशोभित', 'पापांपासून मुक्त' असे हे वाक्य आहे. 257. २५७. Sādhuhatthāravindāni, saṅkocayatite kathaṃ; Muninda caraṇadvanda-rāgabālātapo phusaṃ. हे मुनींद्र! आपल्या चरणयुगुळांच्या लालीरूपी कोवळ्या उन्हाचा स्पर्श सुजनांच्या हस्तकमळांना संकुचित (हात जोडण्यास प्रवृत्त) कसा करतो? Ayuttakārī cittahetu. अयुक्तकारी चित्रहेतू (अयोग्य कार्य करणारा आश्चर्यकारक हेतू). 257. ‘‘Sādhu’’iccādi. Muninda te caraṇānaṃ dvandassa rāgo bālo ca so ātapo ceti rāgabālātapo taruṇakiraṇasamūho lohitattādinā sādhūnaṃ hatthāravindāni kantādinā phusaṃ visārittenā’masanto kathaṃ saṅkocayati makulayati, añjalipaṇāmabandhena ayuttametaṃ. Bālātapo hi padumānamummīlanahetu, ayaṃ tu apubbo bālātapo yo padumāni nimīletīti anucitakāriyakāraṇā ayuttakārī cittahetu, evaṃvidho viññeyyo bhāvakiccattepīti. २५७. "साधु" इत्यादी. हे मुनींद्र! आपल्या चरणयुगुळांची लाली आणि कोवळा ऊन म्हणजेच 'रागबालातप' (तरुण किरणसमूह), जो लाल रंगाने युक्त असल्यामुळे सुजनांच्या हस्तकमळांना स्पर्श करून (हात जोडण्याच्या रूपाने) कसा संकुचित करतो (मिटवतो)? कोवळा ऊन तर कमळांना उमलविणारा असतो, परंतु हा एक अपूर्व कोवळा ऊन आहे जो कमळांना मिटवतो, म्हणून अयोग्य कार्य करण्याच्या कारणामुळे हा 'अयुक्तकारी चित्रहेतू' आहे. भावकृत्यामध्येही असाच प्रकार समजून घ्यावा. 257. ‘‘Sādhu’’iccādi. He muninda te tava caraṇadvandarāgabālātapo pādayugaḷassa aruṇavaṇṇasaṅkhataabhinavasūriyakiraṇo sādhuhatthāravindāni sujanānaṃ karapadumāni phusaṃ attano sabbabyāpittā phusanto kathaṃ saṅkocayati karasampuṭarūpena makulayatīti. Bālātapo nāma padumavikasanaṃ vinā saṅkocanaṃ na karoti, eso ātapo acchariyo vicittoti gamyamānattā ayuttasaṅkocasattākaraṇato ayaṃ ayuttakārī cittahetu [Pg.252] nāma. Ayuttaṃ karotīti ca, cittañca taṃ hetu cāti ca vākyaṃ. २५७. "साधु" इत्यादी. हे मुनींद्र! आपल्या चरणयुगुळांच्या लालीरूपी कोवळ्या उन्हाचा (पायांच्या तांबड्या रंगासारख्या नवीन सूर्यकिरणांचा) स्पर्श सुजनांच्या हस्तकमळांना (हात जोडण्याच्या रूपाने) कसा संकुचित करतो? कोवळा ऊन कमळांना उमलविण्याऐवजी कधीही संकुचित करत नाही, परंतु हा ऊन आश्चर्यकारक व विचित्र वाटत असल्यामुळे आणि अयोग्य संकोच घडवून आणत असल्यामुळे याला 'अयुक्तकारी चित्रहेतू' म्हणतात. 'अयोग्य करतो तो' आणि 'चित्र असलेला तो हेतू' असे हे वाक्य आहे. 258. २५८. Saṅkocayanti jantūnaṃ, pāṇipaṅkeruhāni’ha; Munindacaraṇadvanda-nakhacandāna’maṃsavo. या जगात मुनींद्रांच्या चरणयुगुळांच्या नखरूपी चंद्रांचे किरण प्राण्यांच्या हस्तकमळांना संकुचित करतात (हात जोडण्यास प्रवृत्त करतात). Yuttakārī cittahetu. युक्तकारी चित्रहेतू (योग्य कार्य करणारा आश्चर्यकारक हेतू). 258. ‘‘Saṅkocayanti’’ccādi. Munindassa pādānaṃ dvande nakhā eva candā kantādinā tesaṃ aṃsavo kiraṇā iha loke jantūnaṃ sattānaṃ pāṇayo eva paṅkeruhāni kantādinā saṅkocayanti paṇāmakaraṇasampuṭarūpena milīyantīti yuttakārī cittahetu candato paṅkajasaṅkocassa ucitattā. Vuttanayepīti. २५८. "संकोचयन्ति" इत्यादी. मुनींद्रांच्या चरणांमधील नख हेच चंद्र आहेत, त्यांचे किरण या जगात प्राण्यांच्या हस्तकमलांना संकुचित करतात (हात जोडण्याच्या रूपाने मिटवतात). चंद्राच्या किरणांमुळे कमळांचे संकुचित होणे योग्यच असल्यामुळे हा 'युक्तकारी चित्रहेतू' आहे. पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच हे समजून घ्यावे. 258. ‘‘Saṅko’’iccādi. Munindacaraṇadvandanakhacandānaṃ sambuddhassa pādadvande nakhāvalisaṅkhātānaṃ candānaṃ aṃsavo raṃsayo iha loke jantūnaṃ pāṇipaṅkeruhāni saṅkocayanti karasampuṭākārena saṅkocayanti makulaṃ karontīti. Candakiraṇehi kattabbāya eva padumasaṅkocasattāya katattā ca, pakaticandakiraṇakattabbakiccassa candamarīcisamānaaññādiṭṭhapubbavicitraaṃsūhi katattā ca ayaṃ yuttakārī cittahetu nāma. Pāṇayo ca te paṅkeruhāni ceti ca, munindassa caraṇadvandamiti ca, tasmiṃ nakhānīti ca, teva candāti ca vākyaṃ. २५८. "संको" इत्यादी. संबुद्धांच्या चरणयुगुळांमधील नखरूपी चंद्रांचे किरण या जगात प्राण्यांच्या हस्तकमळांना संकुचित करतात (हात जोडण्याच्या रूपाने मिटवतात). चंद्रकिरणांमुळे कमळांचे संकुचित होणे स्वाभाविक असल्यामुळे, आणि नैसर्गिक चंद्रकिरणांचे कार्य चंद्रकिरणांसारख्या इतर अपूर्व व विचित्र किरणांद्वारे केले गेल्यामुळे हा 'युक्तकारी चित्रहेतू' आहे. 'हात हेच कमळ', 'मुनींद्रांचे चरणयुगुल', 'त्यातील नखे' आणि 'तीच चंद्र' असे हे वाक्य आहे. 259. २५९. Uddiṭṭhānaṃ padatthānaṃ, anuddeso yathākkamaṃ; Saṅkhyāna’miti niddiṭṭhaṃ, yathāsaṅkhyaṃ kamopi ca. पूर्वी उल्लेखिलेल्या पदार्थांचा (गोष्टींचा) अनुक्रमे (त्यांच्या क्रमानुसार) पुन्हा निर्देश करणे, याला 'संख्यान', 'यथासंख्या' किंवा 'क्रम' असे म्हटले जाते. 259. Kamaṃ vivaritumupakkamati ‘‘uddiṭṭhāna’’miccādi. Uddiṭṭhānaṃ pubbe vuttānaṃ padatthānaṃ vatthūnaṃ kesañci yathākkamaṃ uddesakkamānatikkamena [Pg.253] anuddeso puna atthantaraniddesanayena anukathanaṃ ‘‘saṅkhyāna’’mityapi ca, ‘‘yathāsaṅkhya’’mityapi ca niddiṭṭhaṃ vuttaṃ. Vidheyyattā tesaṃ padhānattamiti tadapekkhāya napuṃsakattaṃ, anuvaditabbattānuddesassāppadhānattamiti na pulliṅgapariggaho. ‘‘Kamo’’iccapi niddiṭṭhoti liṅgavipariṇāmo. २५९. क्रमाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी "उद्दिठ्ठानं" इत्यादींनी सुरुवात करतात. पूर्वी उल्लेखिलेल्या काही पदार्थांचा (वस्तूंचा) त्यांच्या क्रमानुसार (उदेश क्रमाचे उल्लंघन न करता) पुन्हा दुसऱ्या अर्थाने निर्देश करणे, याला 'संख्यान' किंवा 'यथासंख्या' असे म्हटले जाते. विधेय असल्यामुळे त्यांचे प्राधान्य आहे, म्हणून त्या अपेक्षेने नपुंसकलिंग वापरले आहे; आणि अनुवाद्य असल्यामुळे अनुद्देशाचे अप्राधान्य आहे, म्हणून पुल्लिंगाचा स्वीकार केलेला नाही. "क्रमो" असे देखील म्हटले आहे, हा लिंगविपरिणाम (लिंग बदल) आहे. 259. Idāni kamālaṅkāraṃ uddisati ‘‘uddiṭṭhāna’’miccādinā. Uddiṭṭhānaṃ paṭhamakathitānaṃ padatthānaṃ yathākkamaṃ uddiṭṭhakkamamanatikkamma anuddeso atthantaraṃ nissāya punakathanaṃ ‘‘saṅkhyāna’’miti ca, ‘‘yathāsaṅkhya’’miti ca niddiṭṭhaṃ, kamopi ca niddiṭṭho. Ettha pasiddhaṃ anuddesaṃ pubbaddhena anuvaditvā appasiddhaṃ kamampi kamapariyāyaṃ saṅkhyānayathāsaṅkhyadvayampi aparaddhena vidadhāti. Ettha vidhātabbaṃ dassetuṃ anuvādassa āhariyamānattā anuvādo appadhāno, vidhātabbo padhāno. Yañhi vidhātabbaṃ, taṃ padhānaṃ, itaramappadhānanti iminā kāraṇena vuccati. Tasmā ‘‘niddiṭṭha’’nti ‘‘saṅkhyānaṃ, yathāsaṅkhya’’nti dvayaṃ apekkhāya (tassa appadhānattā) napuṃsakaṃ hoti. ‘‘Kamo’’ti apekkhāya ‘‘niddiṭṭho’’ti pulliṅgo hoti. Appadhāno anuddesoti nāpekkhati. Kamamanatikkammāti ca, saṅkhyāya anabhikkamoti ca vākyaṃ. २५९. आता 'क्रमालंकारा'चे (कम-अलंकार) निर्देश 'उद्दिष्टानं' इत्यादींद्वारे करतात. पहिल्यांदा सांगितलेल्या पदार्थांच्या उद्दिष्ट क्रमाचे उल्लंघन न करता, यथाक्रमाने दुसऱ्या अर्थाचा आश्रय घेऊन पुन्हा सांगणे म्हणजे 'अनुद्देश' होय. यालाच 'संख्यान' आणि 'यथासंख्य' असेही म्हटले आहे, आणि 'क्रम' देखील निर्दिष्ट केला आहे. येथे पूर्वार्धाने प्रसिद्ध अनुद्देशाचा अनुवाद करून, उत्तरार्धाने क्रम, क्रमाचा पर्याय आणि संख्यान व यथासंख्य या दोन्हीचे विधान केले आहे. येथे जे विधान करायचे आहे ते दर्शवण्यासाठी अनुवादाचा उपयोग केला गेल्यामुळे अनुवाद हा अप्रधान आहे आणि विधान करायचे आहे ते प्रधान आहे. कारण जे विधान करायचे असते ते प्रधान असते आणि इतर अप्रधान असते, असे या कारणाने म्हटले जाते. म्हणून 'निर्दिष्टम्' (niddiṭṭhaṃ) हे 'संख्यान' आणि 'यथासंख्य' या दोन्हींच्या अपेक्षेने (त्याच्या अप्रधानतेमुळे) नपुंसकलिंगी होते. 'क्रमः' (kamo) च्या अपेक्षेने 'निर्दिष्टः' (niddiṭṭho) हे पुल्लिंगी होते. अप्रधान असलेला अनुद्देश अपेक्षा करत नाही. 'क्रमाचे उल्लंघन न करता' आणि 'संख्येचे उल्लंघन न करता' असे हे वाक्य आहे. 260. २६०. Ālāpahāsalīlāhi, muninda vijayā tava; Kokilā kumudāni co-pasevante vanaṃ jalaṃ. हे मुनींद्र! आपल्या संभाषण आणि हास्याच्या विलासाने (लीलेने) पराभूत होऊन, कोकिळ आणि कमळे अनुक्रमे वन आणि जलाचा आश्रय घेतात. 260. Tamudāharati ‘‘ālāpi’’ccādinā. Muninda tava ālāpahāsā ca tesaṃ līlāhi, uddesoyaṃ. Vijayā kokilakumudānaṃ parābhavena kokilā karavīkā kumudāni ca, yathoddesamanuddesoyaṃ vuttāpekkhāya. Vakkhamānāpekkhāya tu ayampi uddesova, ‘‘kokilā vanaṃ, kumudāni jala’’miti yathoddesamanuddesoyaṃ. Upasevante iva nissayanti maññe. Iti vatthuto eva sambhavo iveti [Pg.254] parikappate. Yajjevaṃ parikappanāya kathaṃ yathāsaṅkhyanti ce? Atroccate – yatthālaṅkārantaramapi patīyate. Tatthuddesānurūpānuddesasambhave saṅkhyānamevālaṅkāro voharīyate tasseva mukhyato vattumicchitattā. Yatthālaṅkārantaraṃ na gamyate, tattha accantameva kamoti viññeyyaṃ. २६०. त्याचे उदाहरण 'आलाप...' इत्यादींद्वारे देतात. हे मुनींद्र! आपल्या संभाषण आणि हास्याच्या विलासाने, हा 'उद्देश' आहे. विजयामुळे म्हणजे कोकिळ आणि कमळांच्या पराभवामुळे, कोकिळ (करवीक पक्षी) आणि कमळे, हा पूर्वोक्ताच्या अपेक्षेने 'यथाउद्देश अनुद्देश' आहे. परंतु पुढे सांगायच्या अपेक्षेने हा देखील 'उद्देशच' आहे, जसे 'कोकिळ वनाचे आणि कमळे जलाचे' हा यथाउद्देश अनुद्देश आहे. 'सेवन करतात' म्हणजे जणू आश्रय घेतात असे वाटते. अशा प्रकारे वस्तूच्या स्वरूपावरूनच 'जणू' (इव) अशी कल्पना केली जाते. जर अशी कल्पना केली जाते, तर 'यथासंख्य' कसे होईल? यावर सांगितले जाते – जेथे दुसरा अलंकार देखील प्रतीत होतो, तेथे उद्देशाला अनुरूप अनुद्देशाचा संभव असल्यामुळे 'संख्यान' हाच अलंकार मानला जातो, कारण प्रामुख्याने तेच सांगण्याची इच्छा असते. जेथे दुसरा अलंकार जाणवत नाही, तेथे केवळ 'क्रम' (क्रमांलकार) आहे असे समजावे. 260. Udāharati ‘‘ālāpi’’ccādinā. He muninda te tava ālāpahāsalīlāhi madhurasaralīlāhi saddhiṃ mandahasitalīlāhi sañjātā vijayā jayahetu kokilā karavīkā ca kumudāni keravāni ca vanaṃ jalañca kamena upasevante iva nissayaṃ karontīti maññeti. Ettha ‘‘ālāpahāsalīlāhī’’ti uddeso, ‘‘kokilā kumudānī’’ti vuttāpekkhāya anuddeso, ‘‘vanaṃ jala’’nti vakkhamānāpekkhāya uddesova hoti, tatvato īdisavijayena kokilādīnaṃ vanādinissayakāraṇābhāvato ivasaddapayogena niddiṭṭho. Evaṃ sati ayaṃ parikappanā na bhavati. Kasmā? Nānālaṅkārasannipāte sati yo yo alaṅkāro vattunā icchito, tasseva mukhyato voharīyamānattā. Evaṃ parikappanālaṅkārasaṃsagge satipi uddesakkamena dassitassa anuddesassa mukhyattā ayaṃ kamālaṅkāro nāma. Īdisaññampi evameva daṭṭhabbaṃ. Ālāpo ca hāso ceti ca, tesaṃ līlāyoti ca viggaho. २६०. 'आलाप...' इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. हे मुनींद्र! आपल्या संभाषण आणि हास्याच्या विलासाने म्हणजे मधुर संभाषणाच्या विलासासह मंदहास्याच्या विलासाने झालेल्या विजयामुळे (जयाच्या कारणाने), कोकिळ (करवीक) आणि कमळे (कैरव) अनुक्रमे वन आणि जलाचे जणू सेवन करतात, म्हणजे आश्रय घेतात असे वाटते. येथे 'आलाप-हास-लीलांनी' हा उद्देश आहे, 'कोकिळ आणि कमळे' हा पूर्वोक्ताच्या अपेक्षेने अनुद्देश आहे, आणि 'वन व जल' हा पुढे सांगायच्या अपेक्षेने उद्देशच होतो. वास्तव पाहता, अशा विजयामुळे कोकिळ इत्यादींना वनाचा आश्रय घेण्याचे कारण नसल्यामुळे 'इव' (जणू) शब्दाच्या प्रयोगाने ते निर्दिष्ट केले आहे. असे असताना ही केवळ कल्पना (उत्प्रेक्षा) होत नाही. का? कारण अनेक अलंकारांचा संकर असताना, वक्त्याला जो जो अलंकार अभिप्रेत असतो, तोच प्रामुख्याने व्यवहारात आणला जातो. अशा प्रकारे कल्पनेच्या (उत्प्रेक्षा अलंकाराच्या) संसर्गातही, उद्देशाच्या क्रमाने दर्शवलेल्या अनुद्देशाच्या मुख्यतेमुळे याला 'क्रमांलकार' (कम-अलंकार) असे म्हणतात. इतरही अशाच प्रकारे समजावे. 'आलाप आणि हास' आणि 'त्यांची लीला' असा याचा विग्रह आहे. 261. २६१. Siyā piyataraṃ nāma, attharūpassa kassaci; Piyassā’tisayene’kaṃ, yaṃ hoti paṭipādanaṃ. अतिशय प्रिय असलेल्या एखाद्या विषयाचे (अर्थरूपाचे) जे एक प्रकारे प्रतिपादन केले जाते, त्याला 'प्रियतर' (अलंकार) असे म्हणतात. 261. Piyataramāharati ‘‘siyā’’iccādinā. Atisayena piyassa kassaci attharūpassa abhidheyyasabhāvassa yaṃ paṭipādanamākhyānaṃ hoti, etaṃ piyataraṃ nāma siyā. २६१. 'सिया...' इत्यादींद्वारे प्रियतर अलंकाराचे उदाहरण देतात. अतिशय प्रिय असलेल्या एखाद्या विषयाचे (अर्थरूपाचे किंवा अभिधेय स्वभावाचे) जे प्रतिपादन (कथन) केले जाते, त्याला 'प्रियतर' असे म्हणतात. 261. Idāni [Pg.255] piyatarālaṅkāraṃ dasseti ‘‘siyā’’iccādinā, atisayena piyassa kassaci attharūpassa abhidheyyasabhāvassa yaṃ paṭipādanaṃ kathanaṃ hoti, etaṃ paṭipādanaṃ piyataraṃ nāma piyatarālaṅkāro nāma hoti. Atisayena piyanti ca, attho eva rūpaṃ sabhāvoti ca vākyaṃ. २६१. आता 'सिया...' इत्यादींद्वारे प्रियतर अलंकाराचे दर्शन घडवतात. अतिशय प्रिय असलेल्या एखाद्या विषयाचे (अर्थरूपाचे किंवा अभिधेय स्वभावाचे) जे प्रतिपादन म्हणजे कथन केले जाते, त्या प्रतिपादनाला 'प्रियतर' किंवा 'प्रियतर अलंकार' असे म्हणतात. 'अतिशय प्रिय' आणि 'अर्थ हाच रूप म्हणजे स्वभाव' असे हे वाक्य आहे. 262. २६२. Pīti yā me samuppannā, santa sandassanā tava; Kālenā’yaṃ bhave pīti, taveva puna dassanā. हे शांत (सत्पुरुष)! आपल्या दर्शनाने मला जी प्रीती (आनंद) उत्पन्न झाली आहे, तीच प्रीती भविष्यात केवळ आपल्याच पुन्हा दर्शनाने प्राप्त होवो. 262. Udāharati ‘‘pīti’’ccādi. Santa sappurisa mahāmuni tava sandassanā cakkhupathāpāthamattena madhurakathāsavanā yā pīti me mama samuppannā, ayaṃ pīti kālena īdisena sukhena taveva nāññassa kassaci, ko hi nāmoñño tavādisoti, puna dassanā bhaveyyāti. २६२. 'पीति...' इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. हे शांत, सत्पुरुष, महामुनी! आपल्या दर्शनाने म्हणजे केवळ दृष्टीपथात येण्याने आणि मधुर कथा ऐकल्याने मला जी प्रीती (आनंद) उत्पन्न झाली आहे, ती प्रीती भविष्यात अशा सुखाने केवळ आपल्याच (दुसऱ्या कोणाच्याही नाही, कारण आपल्यासारखा दुसरा कोण असणार?) पुन्हा दर्शनाने प्राप्त होवो. 262. ‘‘Pīti’’ccādi. He santa sappurisa tathāgata tava sandassanā mama nette āpāthagamanato yā pīti me samuppannā, ayaṃ pīti kālena īdisakkhaṇena tayā sadisassa aññassābhāvā taveva puna dassanā dassanato bhaveti. Ettha pītiyā’tisayahetubhūtaṃ atiiṭṭhārammaṇañca dassane atigedhañca pakāsanena atipītīti padatthaṃ, pakāsitaṃ hoti. ‘‘Ayaṃ pīti bhave’’ti pubbakāle uppannapītiyā punāsambhavato taṃsadisāyeva pīti gahitā yathā ‘‘soyeva vaṭṭako, tāniyeva osadhānī’’ti. २६२. 'पीति...' इत्यादी. हे शांत, सत्पुरुष, तथागत! आपल्या दर्शनाने म्हणजे माझ्या डोळ्यांच्या दृष्टीपथात येण्याने मला जी प्रीती उत्पन्न झाली आहे, ती प्रीती भविष्यात अशा क्षणी आपल्यासारखा दुसरा कोणी नसल्यामुळे केवळ आपल्याच पुन्हा दर्शनाने होईल. येथे प्रीतीच्या अतिशयतेचे कारण असलेले अत्यंत इष्ट आलंबन आणि दर्शनाची तीव्र लालसा प्रकट केल्यामुळे 'अतिप्रीती' हा पदार्थाचा अर्थ प्रकाशित होतो. 'ही प्रीती होवो' यामध्ये पूर्वीच्या काळी उत्पन्न झालेली प्रीती पुन्हा जशीच्या तशी संभवत नसल्यामुळे, तिच्यासारखीच दुसरी प्रीती ग्रहण केली आहे, जसे 'तोच लाव्हा पक्षी, तीच औषधे' असे म्हटले जाते. 263. २६३. Vaṇṇiteno’pamānena, vutyā’dhippetavatthuno; Samāsavutti nāmā’yaṃ, atthasaṅkheparūpato. वर्णन केलेल्या उपमानाद्वारे अभिप्रेत असलेल्या वस्तूचे (अर्थाचे) जे कथन केले जाते, त्याला अर्थाच्या संक्षेप रूपामुळे 'समासोक्ती' (समासवृत्ती) असे म्हणतात. 263. Samāsavuttiṃvattumāha ‘‘vaṇṇiteni’’ccādi. Vaṇṇitena pasaṃsitena upamānena adhippetassa manasi nihitassa vatthuno atthassa vutyā kathanena ayaṃ vuttalakkhaṇā samāsavutti nāma. Kasmā? Atthassa vattumicchitassa saṅkhepo saṅkhipitvā [Pg.256] kathanaṃ rūpaṃ sabhāvo, tasmā tatoyamanvatthasaññā saṅkhepavutti samāsavuttīti katvā. Kasmā? Ayaṃ guṇībhūtā sakatthā atthantaraṃ vidadhāti, na tu sakatthapadhānā. २६३. समासवृत्ती सांगण्यासाठी 'वर्णित...' इत्यादी म्हणतात. वर्णित म्हणजे प्रशंसित उपमानाद्वारे अभिप्रेत असलेल्या, मनात ठेवलेल्या वस्तूच्या अर्थाचे कथन केल्यामुळे याला पूर्वोक्त लक्षणाची 'समासवृत्ती' म्हणतात. का? कारण सांगू इच्छिलेल्या अर्थाचा संक्षेप (थोडक्यात सांगणे) हेच तिचे रूप किंवा स्वभाव आहे, म्हणून या सार्थ संज्ञेला संक्षेपवृत्ती किंवा समासवृत्ती म्हटले जाते. का? कारण ही स्वतःचा अर्थ गौण करून दुसऱ्या अर्थाचे विधान करते, स्वतःच्या अर्थाला प्रधान मानत नाही. 263. Idāni samāsavuttiṃ niddisati ‘‘vaṇṇite’’ccādinā. Vaṇṇitena pasaṃsitena upamānena upamānavatthunā karaṇabhūtena adhippetavatthuno icchitatthassa vutyā kathanena atthasaṅkheparūpato vattumicchitatthassa saṅgaharūpattā ayaṃ yathāvuttalakkhaṇā samāsavutti nāma hoti. Ettha vattumicchitatthaṃ saṅgahetvā manasi katvā tassa upamābhūtatthassa vaṇṇanāya manasi katassa pakāsanato ayaṃ samāsavutti nāma. Etissā padābhihito sakattho appadhāno, gammamānattho pana padhāno hoti. Adhippetañca taṃ vatthu ceti ca, samāsena saṅkhepena vutti kathanamiti ca, saṅkhepoyeva rūpaṃ sarūpanti ca, atthassa saṅkheparūpanti ca viggaho. २६३. आता 'वर्णित...' इत्यादींद्वारे समासवृत्तीचे निर्देश करतात. वर्णित म्हणजे प्रशंसित उपमानाद्वारे (उपमान वस्तूच्या साहाय्याने) अभिप्रेत असलेल्या वस्तूच्या (इच्छित अर्थाच्या) कथनाने, अर्थाच्या संक्षेप रूपामुळे (सांगू इच्छिलेल्या अर्थाचा संग्रह असल्यामुळे) ही पूर्वोक्त लक्षणाची 'समासवृत्ती' होय. येथे सांगू इच्छिलेला अर्थ मनात संग्रहित करून, त्या उपमानभूत अर्थाच्या वर्णनाने मनात असलेल्या गोष्टीचे प्रकटीकरण होत असल्यामुळे याला समासवृत्ती म्हणतात. हिचा पदांनी सांगितलेला स्वतःचा अर्थ अप्रधान असतो, तर ध्वनित होणारा (गम्यमान) अर्थ प्रधान असतो. 'अभिप्रेत असलेली वस्तू', 'समासाने म्हणजे संक्षेपाने वृत्ती म्हणजे कथन', 'संक्षेप हेच रूप' आणि 'अर्थाचे संक्षेप रूप' असा याचा विग्रह आहे. 264. २६४. Sā’yaṃ visesyamattena, bhinnā’bhinnavisesanā; Attheva aparāpya’tthi, bhinnābhinnavisesanā. ती ही (समासवृत्ती) केवळ विशेष्यामुळे भिन्न आणि अभिन्न विशेषण असलेली असते; तसेच दुसरी देखील भिन्न आणि अभिन्न विशेषण असलेली असते. 264. Tassā pabhedaṃ dasseti ‘‘sāya’’miccādinā. Sā ayaṃ samāsavutti yaṃkiñci vatthu sāmaññākārappatītaṃ ‘‘īdisamidaṃ nāññathā’’ti kutoci byavacchijjate kenaci guṇādinā vavatthāpīyate, taṃ visesyaṃ, tameva mattaṃ visesanabhedabyavacchedato, tena. Bhinnā atulyā avayavadhammassa samudāye vattanato. Abhinnaṃ tulyākāraṃ visesanaṃ yassaṃ sā abhinnavisesanāpi attheva. Aparāpyatthi, na kevalaṃ sāyeva. Kīdisī? Bhinnañca abhinnañca visesanaṃ yassanti bhinnābhinnavisesanā. Visesyaṃ tu bhinnanti. २६४. तिचे प्रभेद 'सा अयम्...' इत्यादींद्वारे दर्शवतात. ती ही समासवृत्ती – जी कोणतीही वस्तू सामान्य रूपाने प्रतीत झाल्यावर 'हे असेच आहे, अन्यथा नाही' अशा प्रकारे कशाने तरी वेगळी केली जाते किंवा एखाद्या गुणाने प्रस्थापित केली जाते, त्याला 'विशेष्य' म्हणतात; केवळ त्या विशेष्याच्या आणि विशेषणाच्या भेदाच्या व्यवच्छेदामुळे. अवयवाचा धर्म समुदायामध्ये वर्तत असल्यामुळे ती 'भिन्न' म्हणजे अतुल्य असते. जिच्यामध्ये अभिन्न म्हणजे समान आकाराचे विशेषण असते, ती 'अभिन्नविशेषणा' देखील असतेच. दुसरी देखील आहे, केवळ तीच नाही. ती कशी? जिच्यामध्ये भिन्न आणि अभिन्न दोन्ही विशेषणे असतात, ती 'भिन्नाभिन्नविशेषणा' होय. परंतु विशेष्य मात्र भिन्न असते. 264. Idāni tassā samāsavuttiyā bhedaṃ dasseti ‘‘sāya’’miccādinā. Sā ayaṃ samāsavutti visesyamattena guṇādisadisadhammena [Pg.257] karaṇabhūtena kenaci upamānavatthunā manasi kataṃ ‘‘idaṃ upameyyavatthu īdisa’’nti sāmaññāvatthato visuṃ katavisesyena bhinnā visuṃ jātā, tattakena atulyā vā, abhinnavisesanā tulyavisesanayuttā attheva bhinnābhinnavisesanā atulyatulyavisesanayuttā bhinnavisesyayuttā aparāpi atthi. Evaṃ samāsavutti dvidhā hoti. Visesyameva mattamiti ca, avayavena sambhavabhedasabhāvassa samudāyepi pavattattā bhinnāti vuttā. Abhinnāni visesanāni yassamiti ca, bhinnāni ca abhinnāni ceti ca, tāni visesanāni yassamiti ca viggaho. २६४. आता त्या समासवृत्तीचा भेद 'सा अयम्...' इत्यादींद्वारे दर्शवतात. ती ही समासवृत्ती – गुणांसारख्या समान धर्माने युक्त असलेल्या एखाद्या उपमान वस्तूच्या साहाय्याने मनात घेतलेल्या 'हे उपमेय वस्तू अशा प्रकारची आहे' या सामान्य वस्तूपासून वेगळ्या केलेल्या विशेष्यामुळे भिन्न (वेगळी झालेली) किंवा तेवढ्यापुरती अतुल्य असते; आणि अभिन्न विशेषणांनी (समान विशेषणांनी) युक्त असलेली असते. तसेच, भिन्न-अभिन्न विशेषणांनी (अतुल्य-तुल्य विशेषणांनी) युक्त आणि भिन्न विशेष्य असलेली दुसरी देखील असते. अशा प्रकारे समासवृत्ती दोन प्रकारची असते. 'विशेष्यच केवळ' आणि अवयवाच्या संभवणाऱ्या भेदस्वभावाचा समुदायातही प्रवृत्ती होत असल्यामुळे तिला 'भिन्न' म्हटले आहे. 'जिच्यामध्ये अभिन्न विशेषणे आहेत' आणि 'भिन्न आणि अभिन्न' अशी ती विशेषणे जिच्यात आहेत, असा याचा विग्रह आहे. Abhinnavisesana अभिन्नविशेषण 265. २६५. Visuddhāmatasandāyī,Pasattharatanālayo; Gambhīro cā’ya’mambhodhi,Puññenā’pādito mayā. विशुद्ध अमृताचे दान देणारा, प्रशंसनीय रत्नांचे माहेरघर (आलय) आणि गंभीर असलेला हा समुद्र माझ्या पुण्याच्या प्रभावाने मला प्राप्त झाला आहे. 265. Ubhayamudāharati ‘‘visuddha’’iccādinā. Ayamambhodhi sāgaro puññena cirānucitakusalamūlena hetunā mayā āpādito patto, kīdiso? Visuddhaṃ lokavohārato devāsurānaṃ mathane visenāsammissattā amataṃ pīyūsaṃ sandadātīti visuddhāmatasandāyī, ambhodhi. Visuddhaṃ dosalesenāpyasamphuṭṭhattā accantanimmalaṃ amataṃ maraṇābhāvena amatasaṅkhātaṃ nibbānadhātuṃ sandadāti upadesakabhāvenāti visuddhāmatasandāyī, saddhammo. Pasatthāni niravajjattā ratanāni muttāmaṇiādīni, tesaṃ ālayo pavattiṭṭhānaṃ, ambhodhi. Pasatthāni buddhādīhi anekadhā, vaṇṇitāni ratanāni sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhatāni, tesaṃ ālayo, saddhammo. Gambhīro ca agādhattā sāgaro [Pg.258] saddhammo ca ayamāpāditoti pakataṃ. Ayaṃ visesyamattabhinnā abhinnavisesanā visesyassa ambhodhino vivacchitā saddhammā bhinnattā, visuddhāmatasandāyittādino ca visesanassa vuttena pakārenābhinnattāti. २६५. दोन्हींचे उदाहरण 'विशुद्ध...' इत्यादींद्वारे देतात. हा समुद्र (सागर) दीर्घकाळ संचित केलेल्या कुशलमुळांच्या (पुण्याच्या) प्रभावाने मला प्राप्त झाला आहे. तो कसा आहे? लोकव्यवहारानुसार देव आणि असुरांच्या समुद्रमंथनात विषाशी संमिश्रित न झाल्यामुळे जो विशुद्ध अमृताचे (पीयूषाचे) दान देतो, तो 'विशुद्धामृतसंदायी' समुद्र होय. दोषाच्या अंशानेही स्पर्श न झाल्यामुळे अत्यंत निर्मळ आणि मरणाचा अभाव असल्यामुळे अमृत संज्ञक अशा निर्वाणधातूचे उपदेशक रूपाने जे दान देतो, तो 'विशुद्धामृतसंदायी' सद्धम्म होय. दोषरहित असल्यामुळे प्रशंसनीय असलेली मुक्ता-मणी इत्यादी रत्ने, त्यांचे जे उत्पत्तीस्थान (आलय) आहे, तो समुद्र होय. बुद्धादींनी अनेक प्रकारे प्रशंसिलेली, सदतीस बोधीपाक्षिक धर्मांनी युक्त असलेली जी रत्ने आहेत, त्यांचे जे स्थान आहे, तो सद्धम्म होय. गंभीर म्हणजे अगाध असलेला सागर आणि सद्धम्म मला प्राप्त झाला आहे, हे स्पष्ट आहे. ही केवळ विशेष्यामुळे भिन्न आणि अभिन्न विशेषण असलेली समासवृत्ती आहे; कारण विशेष्य असलेला समुद्र हा विवक्षित सद्धम्मापेक्षा भिन्न आहे, आणि 'विशुद्धामृतसंदायी' इत्यादी विशेषणे सांगितलेल्या प्रकारे अभिन्न आहेत. 265. Idāni udāharati ‘‘visuddhā’’iccādinā. Visuddhāmatasandāyī lokavohārato devāsurānaṃ samuddamathane visena amissattā visuddhabhūtapīyūsadāyako, upamābhūtasamuddavaṇṇanāya buddhiyaṃ vattamānassa saddhammassa pakāsanato visuddhāmatasandāyī kāmāmisādidosalavenāpi amissitattā atinimmalaṃ jarāmaraṇarahitaṃ nibbānaṃ upadesadānena veneyyānaṃ dāyako, pasattharatanālayo niddosattā pasatthānaṃ muttāmaṇiādīnaṃ ratanānaṃ pavattiṭṭhānabhūto samuddapakkhe, saddhammapakkhe pana pasattharatanālayo buddhādīhi pasatthānaṃ sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhataratanānaṃ pavattidesabhūto, gambhīro pakatiyāyeva agādho, ekattanayādicatubbidhanayehi gambhīro ayaṃ ambhodhi ca eso samuddo ca, cittena gahitasaddhammo ca puññena bhavantaropacitakusalakammena mayā āpādito pattoti visesyabhūtassa ambhodhino vattumicchitasaddhammato bhinnattā ca, ‘‘visuddhāmatasandāyī’’ti iccādikānaṃ visesanānaṃ ubhayavisesyepi yathāvuttanayena abhinnattā ca ayaṃ samāsavutti visesyamattena bhinnā abhinnavisesanā hoti. २६५. आता "विसुद्धा" (विशुद्ध) इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात. 'विशुद्ध-अमृत-प्रदाता' (विसुद्धाभतसन्दायी) म्हणजे लौकिक व्यवहारात देव आणि असुरांच्या समुद्रमंथनात विषाने अमिश्रित असल्यामुळे विशुद्ध असे पीयूष (अमृत) देणारा; उपमारूप समुद्राच्या वर्णनाने बुद्धीमध्ये विद्यमान असलेल्या सद्धम्माचे प्रकाशन केल्यामुळे 'विशुद्ध-अमृत-प्रदाता' म्हणजे काम-आमिष इत्यादी दोषांच्या अंशानेही अमिश्रित असल्यामुळे अत्यंत निर्मळ, जरामरणरहित अशा निर्वाणाचा उपदेशाद्वारे विनेय (शिष्य) जनांना दाता होय. 'प्रशस्त-रत्न-आलय' (पसत्थरतनालयो) म्हणजे निर्दोष असल्यामुळे समुद्राच्या पक्षात प्रशस्त अशा मुक्ता, मणी इत्यादी रत्नांचे उत्पत्तीस्थान; परंतु सद्धम्माच्या पक्षात 'प्रशस्त-रत्न-आलय' म्हणजे बुद्धादींनी प्रशस्त मानलेल्या सदतीस बोधिपाक्षिकधम्मरूपी रत्नांचे प्रवृत्तीस्थान (उत्पत्तीस्थान) होय. 'गंभीर' म्हणजे स्वभावानेच अगाध; एकत्वनय इत्यादी चार प्रकारच्या नयांनी गंभीर असा हा 'अंभोधी' (समुद्र) आणि हा समुद्र; आणि चित्ताने ग्रहण केलेला सद्धम्म हा पुण्याने, म्हणजेच जन्मांतरी संचित केलेल्या कुशल कर्माने माझ्याद्वारे प्राप्त केला गेला आहे. अशा प्रकारे विशेष्यभूत असलेल्या समुद्राचा, सांगू इच्छित असलेल्या सद्धम्मापासून भिन्न असल्यामुळे, आणि "विशुद्ध-अमृत-प्रदाता" इत्यादी विशेषणांचा दोन्ही विशेष्यांमध्ये पूर्वोक्त पद्धतीने अभिन्न असल्यामुळे, ही समासवृत्ती केवळ विशेष्यापुरती भिन्न आणि अभिन्न विशेषण असणारी (भिन्नाभिन्नविशेषणा) होते. Bhinnābhinnavisesana भिन्नाभिन्नविशेषण 266. २६६. Icchitatthapado sāro,Phalapupphopasobhito; Sacchāyo’ya’mapubbova,Kapparukkho samuṭṭhito. इच्छित अर्थ प्रदान करणारा, श्रेष्ठ, फलपुष्पांनी सुशोभित, सुंदर छाया असलेला हा जणू अपूर्व कल्पवृक्षच उभा राहिला आहे. 266. ‘‘Icchite’’ccādi. [Pg.259] Ayamapubbova vuttaguṇayogena acchariyarūpattā kapparukkho samuṭṭhito, kīdiso? Icchitaṃ lokiyaṃ yaṃ kiñci atthaṃ padadātīti icchitatthapado, kapparukkho. Icchitaṃ lokiyalokuttaraṃ yaṃ kiñci atthaṃ padadātīti icchitatthapado, jino. Sāro seṭṭho, kapparukkho jino ca. Phalāni pupphāni, tehi upasobhito, kapparukkho. Saha chāyāya candasūriyālokavilomarūpāya vattate sacchāyo, kapparukkho. Jino tu pubbe vuttāya kāyakantādirūpāya chāyāya yuttoti sacchāyoti. Ayaṃ visesyamattabhinnā bhinnābhinnavisesanā jinato visesyassa kapparukkhassa bhinnattā, phalapupphopasobhitatthassa kapparukkheyeva sambhavā, icchitatthapadatthassa sāratāya sacchāyatāya ubhayattheva bhāvato vuttavidhināti. २६६. "इच्छित" इत्यादी. हा अपूर्वच, कथित गुणांच्या योगाने आश्चर्यकारक रूप असल्यामुळे कल्पवृक्ष उभा राहिला आहे. तो कसा आहे? इच्छित असा कोणताही लौकिक अर्थ प्रदान करतो म्हणून 'इच्छितार्थप्रद' (इच्छितत्थपदो) - कल्पवृक्ष. इच्छित असा कोणताही लौकिक व लोकोत्तर अर्थ प्रदान करतो म्हणून 'इच्छितार्थप्रद' - जीन (बुद्ध). 'सार' म्हणजे श्रेष्ठ - कल्पवृक्ष आणि जीन दोन्ही. फळे आणि फुले यांनी सुशोभित - कल्पवृक्ष. चंद्र आणि सूर्याच्या प्रकाशाच्या विरुद्ध असणाऱ्या छायेशी युक्त असलेला 'सच्छाय' (सुंदर छाया असलेला) - कल्पवृक्ष. परंतु जीन (बुद्ध) हे पूर्वी सांगितलेलेल्या शरीरकांती इत्यादी रूपी छायेशी युक्त असल्यामुळे 'सच्छाय' होत. हे केवळ विशेष्यापुरते भिन्न आणि भिन्नाभिन्नविशेषण आहे; कारण जीन या विशेष्यापेक्षा कल्पवृक्ष हे विशेष्य भिन्न आहे, 'फलपुष्पांनी सुशोभित' हा अर्थ केवळ कल्पवृक्षाच्या बाबतीतच संभवतो, आणि 'इच्छितार्थप्रद', 'सार' व 'सच्छाय' हे अर्थ दोन्ही ठिकाणी (कल्पवृक्ष व जीन) विद्यमान असल्यामुळे पूर्वोक्त विधीनुसार हे सिद्ध होते. 266. ‘‘Icchitatthi’’ccādi. Icchitatthapado sattehi icchitānaṃ lokiyaaviññāṇakavatthābharaṇādīnaṃ dāyako kapparukkhavaṇṇanāya citte patiṭṭhitassa jinapadatthassa kathetukāmatāya icchitatthapado sattehi patthitānaṃ lokiyalokuttarānaṃ sakalatthānaṃ anurūpavasena tesaṃ tesaṃ sattānaṃ dāyako, sāro rukkhesu īdisarukkhassābhāvato uttamo, sāro sadevakādisattalokesu tādisasattavisesābhāvato uttamo, phalapupphopasobhito kappaddumānurūpaphalehi pupphehi ca upasobhito, sacchāyo candasūriyālokehi āvaraṇīyarukkhacchāyāya samannāgato, sacchāyo nīlapītādichabbidharaṃsijālehi samannāgato, apubbo pubbe asañjāto ayaṃ kapparukkho eso paccakkho kappapādapo samuṭṭhito sattānaṃ puññānubhāvena loke pātubhūtoti. Vattumicchitatthajinapadatthato visesyassa kapparukkhassa [Pg.260] bhinnattā ca, icchitatthadānasārabhāvasacchāyasaṅkhatānaṃ visesanānaṃ ubhayasādhāraṇattā ca, phalapupphopasobhitatāya rukkhasseva visesanattā ca ayaṃ samāsavutti visesyabhinnāva bhinnābhinnavisesanā hoti. Icchito ca so attho ceti ca, taṃ padadātīti ca, phalapupphehi upasobhitoti ca, saha chāyāya vattamānoti ca vākyaṃ. २६६. "इच्छितार्थ" इत्यादी. 'इच्छितार्थप्रद' म्हणजे प्राण्यांनी इच्छिलेल्या लौकिक, अचेतन वस्तू, आभूषणे इत्यादींचा दाता - कल्पवृक्षाच्या वर्णनाद्वारे चित्तात प्रतिष्ठित असलेल्या 'जीन' (बुद्ध) या पदाच्या अर्थाचे कथन करण्याच्या इच्छेने; 'इच्छितार्थप्रद' म्हणजे प्राण्यांनी प्रार्थना केलेल्या लौकिक व लोकोत्तर अशा सर्व अर्थांचा त्या त्या प्राण्यांच्या अनुरूपतेनुसार दाता होय. 'सार' म्हणजे वृक्षांमध्ये अशा वृक्षाचा अभाव असल्यामुळे उत्तम; 'सार' म्हणजे सदेवकादी प्राणीलोकांमध्ये तशा विशिष्ट प्राण्याचा (बुद्धांचा) अभाव असल्यामुळे उत्तम. 'फलपुष्पसुशोभित' म्हणजे कल्पवृक्षाला अनुरूप अशा फळांनी आणि फुलांनी सुशोभित. 'सच्छाय' म्हणजे चंद्र-सूर्याच्या प्रकाशापासून संरक्षण करणाऱ्या वृक्षाच्या छायेने युक्त; 'सच्छाय' म्हणजे नील, पीत इत्यादी सहा प्रकारच्या रश्मीजालांनी (किरणांनी) युक्त. 'अपूर्व' म्हणजे पूर्वी कधीही उत्पन्न न झालेला हा कल्पवृक्ष, हा प्रत्यक्ष कल्पवृक्ष उभा राहिला आहे, जो प्राण्यांच्या पुण्याच्या प्रभावाने जगात प्रकट झाला आहे. सांगू इच्छित असलेल्या 'जीन' या विशेष्यापेक्षा कल्पवृक्ष हे विशेष्य भिन्न असल्यामुळे, आणि 'इच्छितार्थदान', 'सारत्व' व 'सच्छायत्व' या संज्ञित विशेषणांच्या दोन्ही ठिकाणी साधारण (समान) असल्यामुळे, आणि 'फलपुष्पसुशोभितत्व' हे केवळ वृक्षाचेच विशेषण असल्यामुळे, ही समासवृत्ती विशेष्यभिन्न असून भिन्नाभिन्नविशेषणा होते. "इच्छित आणि तो अर्थ" असा, "तो प्रदान करतो" असा, "फळांनी व फुलांनी सुशोभित" असा, आणि "छायेशी युक्त असलेला" असा हा वाक्यविग्रह आहे. 267. २६७. Sāgarattena saddhammo,Rukkhatteno’dito jino; Sabbe sādhāraṇā dhammā,Pubbatrā’ññatra tu’ttayaṃ. सागररूपाने सद्धम्म आणि कल्पवृक्षरूपाने जीन (बुद्ध) कथित केले आहेत; पहिल्या उदाहरणात सर्व धर्म (विशेषणे) साधारण आहेत, तर दुसऱ्या उदाहरणात तीन विशेषणे साधारण आहेत. 267. Tadubhayaṃ vivarati ‘‘sāgaratteni’’ccādinā. Saddhammo sambuddhabhāsito sāgarattena sāgaraguṇasadisattā sāgararūpena uditoti sambandho, kittitoti attho. Jino rukkhattena yathāvuttanayena udito taṃ patto anupekkhitassa kakkhavuttiyā ambhodhiādisaddānaṃ. Pakaraṇādinā tu tathā patītyudayo, aññathā kathaṃ ambhodhiādisaddānaṃ dhammādisacchāyakattaṃ siyā. Bhedo tu ayaṃ pubbatra ‘‘visuddhāmatasandāyi’’ccādike sabbe ye keci tatropāttā visuddhāmatasandāyittādayo sādhāraṇā tulyā dhammā visesanāni ubhayatrāpi sambhavā, aññatra tu anantaravutta ‘‘icchitatthapado’’iccādo pana tayaṃ sādhāraṇaṃ, asādhāraṇañca visesanaṃ vuttanayeneti. २६७. त्या दोन्हीचे विवरण "सागररूपाने" इत्यादीद्वारे करतात. सम्यक्संबुद्धांनी भाषिलेला सद्धम्म सागररूपाने, म्हणजेच सागराच्या गुणांशी सदृश असल्यामुळे सागररूपाने कथित केला आहे, असा संबंध आहे; 'कीर्तित केला आहे' असा अर्थ आहे. जीन (बुद्ध) हे वृक्षरूपाने पूर्वोक्त पद्धतीने कथित केले आहेत, म्हणजेच त्या अवस्थेला प्राप्त झाले आहेत. प्रकरणादींच्या योगाने तशा अर्थाची प्रतीती होते; अन्यथा 'अंभोधी' (समुद्र) इत्यादी शब्दांचे सद्धम्मादींशी समान विशेषणत्व कसे बरे होईल? परंतु भेद हा आहे की, पहिल्या "विशुद्ध-अमृत-प्रदाता" इत्यादी उदाहरणात जे काही तिथे घेतलेले 'विशुद्ध-अमृत-प्रदातृत्व' इत्यादी सर्व धर्म (विशेषणे) आहेत, ते दोन्ही ठिकाणी संभवणारे साधारण व तुल्य धर्म आहेत. परंतु दुसऱ्या, नुकत्याच सांगितलेल्या "इच्छितार्थप्रद" इत्यादी उदाहरणात मात्र तीन विशेषणे साधारण आहेत आणि असाधारण विशेषण पूर्वोक्त पद्धतीने आहे. 267. Idāni tehi dvīhi samāsavuttehi vuttatthadvayaṃ pakāseti ‘‘sāgari’’ccādinā. Sāgarattena sāgararūpena saddhammo sammāsambuddhena desitapariyattisaddhammo udito kathito, rukkhattena jino udito. Sāgarakapparukkhādisaddā attano abhidheyyabhūtasāgararukkhādike atthe mukhyabhāvena [Pg.261] apavattitvā buddhiyaṃ pavattaatthassāpi sādhāraṇabhūtavisesanapariggahena gammamāne vattumicchitasaddhammajinapadattheyeva pakaraṇādito tādisaatthappatītiyāsambhavato mukhyabhāvena pavattantīti adhippāyo. Tathā hi yadi ete mukhyatthena na pavattanti, ambhodhikapparukkhasaddā saddhammajinapadatthe kathaṃ pakāsentīti tesu dvīsu udāharaṇesu pubbatra ‘‘visuddhāmatasandāyī’’iccādipubbudāharaṇe sabbe dhammā ‘‘visuddhāmatasandāyī’’ti sabbe visesanadhammā sādhāraṇā ambhodhisaddhammānaṃ samānā, aññatra tu ‘‘icchitatthapado’’tiādike aññasmiṃ udāharaṇe pana tayaṃ ‘‘icchitatthapado, sāro, sacchāyo’’ti visesanattayaṃ sādhāraṇaṃ. Phalapupphopasobhitabhāvo pana rukkhāveṇiko, ‘‘apubbo’’iccādikaṃ visesanameva. Tathā hi iminā rukkhadhammabhūto koci viseso pakāsito na hotīti visesanattaṃ aññesuyeva vuttaṃ. २६७. आता त्या दोन समासवृत्तींद्वारे कथित केलेल्या दोन अर्थांचे प्रकाशन "सागर" इत्यादीद्वारे करतात. सागररूपाने सद्धम्म, म्हणजेच सम्यक्संबुद्धांनी देशिलेला परियत्ति-सद्धम्म कथित (सांगितला) गेला आहे; वृक्षरूपाने जीन (बुद्ध) कथित केले गेले आहेत. सागर, कल्पवृक्ष इत्यादी शब्द आपल्या अभिधेयभूत (वाच्यार्थ) सागर, वृक्ष इत्यादी अर्थांमध्ये मुख्य रूपाने प्रवृत्त न होता, बुद्धीमध्ये प्रवृत्त झालेल्या अर्थाच्या देखील साधारण अशा विशेषणांच्या ग्रहणाने समजल्या जाणाऱ्या, सांगू इच्छित असलेल्या सद्धम्म आणि जीन या पदांच्या अर्थांमध्येच प्रकरणादींमुळे तशा अर्थाची प्रतीती संभवत असल्यामुळे मुख्य रूपाने प्रवृत्त होतात, असा अभिप्राय आहे. कारण जर हे मुख्य अर्थाने प्रवृत्त झाले नसते, तर अंभोधी आणि कल्पवृक्ष हे शब्द सद्धम्म आणि जीन यांच्या अर्थाला कसे बरे प्रकाशित करू शकले असते? म्हणून त्या दोन उदाहरणांपैकी पहिल्या "विशुद्ध-अमृत-प्रदाता" इत्यादी पूर्व उदाहरणात सर्व धर्म, म्हणजेच "विशुद्ध-अमृत-प्रदाता" इत्यादी सर्व विशेषणधर्म अंभोधी आणि सद्धम्म या दोघांचे साधारण (समान) आहेत. परंतु दुसऱ्या "इच्छितार्थप्रद" इत्यादी उदाहरणात मात्र "इच्छितार्थप्रद, सार, सच्छाय" हे तीन विशेषण साधारण आहेत. 'फलपुष्पसुशोभितत्व' हा धर्म मात्र वृक्षाचा असाधारण (आवेणिक) धर्म आहे, आणि "अपूर्व" इत्यादी केवळ विशेषणच आहे. कारण याने वृक्षधर्माशी संबंधित असलेला कोणताही विशेष अर्थ प्रकाशित होत नाही, म्हणून विशेषणत्व इतरांच्या बाबतीतच सांगितले आहे. 268. २६८. Vatthuno’ññappakārena, ṭhitā vutti tadaññathā; Parikappīyate yattha, sā hoti parikappanā. वस्तूची स्थिती एका प्रकारे असताना, जिथे तिच्यापेक्षा भिन्न अशा दुसऱ्या प्रकारे तिची कल्पना केली जाते, ती 'परिकल्पना' (उत्प्रेक्षा) होय. 268. Parikappanaṃ parikappeti ‘‘vatthuno’’ccādinā. Vatthuno sajīvassa nijjīvassa vā vutti avatthā aññappakārena vattumicchitappakārāpekkhāya aññeneva rūpena ṭhitā, tasseva tato yathāvaṭṭhitappakārato aññathā aññena pakārena parikappīyate yattha vuttiyaṃ, sā parikappanā hoti, parikappīyate aññathā karīyate vatthuṭṭhiti etissanti katvā. २६८. "वस्तूच्या" इत्यादीद्वारे परिकल्पनेचे लक्षण सांगतात. सजीव किंवा निर्जीव वस्तूची वृत्ती (अवस्था) एका प्रकारे, म्हणजेच सांगू इच्छित असलेल्या प्रकाराच्या अपेक्षेने दुसऱ्याच रूपाने स्थित असताना, तिची त्या वास्तविक स्थितीपेक्षा भिन्न अशा दुसऱ्या प्रकारे जिथे कल्पना केली जाते, ती 'परिकल्पना' होते; कारण "जिच्यामध्ये वस्तूची स्थिती अन्यथा (वेगळी) कल्पिली जाते" असा याचा विग्रह आहे. 268. Idāni parikappanaṃ dasseti ‘‘vatthuno’’iccādinā. Vatthuno yassa kassaci saviññāṇakaaviññāṇakapadatthassa vutti pavatti aññappakārena kappanīyappakārato aññena vijjamānappakārena ṭhitā pavattamānā, tadaññathā [Pg.262] tato vijjamānappakārato aññenāvijjamānappakārena yattha vuttiyaṃ parikappīyate, sā parikappanā nāma hoti. Parikappīyate aññathā karīyate vatthuṭṭhiti etissamiti viggaho. २६८. आता "वस्तूच्या" इत्यादीद्वारे परिकल्पना दर्शवितात. कोणत्याही सचेतन किंवा अचेतन पदार्थाची वृत्ती (प्रवृत्ती) एका प्रकारे, म्हणजेच कल्पिलेल्या प्रकारापेक्षा भिन्न अशा विद्यमान प्रकाराने स्थित (प्रवृत्त) असताना, त्या विद्यमान प्रकारापेक्षा भिन्न अशा अविद्यमान प्रकाराने जिथे वृत्तीची कल्पना केली जाते, ती 'परिकल्पना' नावाचा अलंकार होय. "जिच्यामध्ये वस्तूची स्थिती अन्यथा (वेगळी) कल्पिली जाते" असा याचा विग्रह आहे. 269. २६९. Upamābbhantarattena, kiriyādivasena ca; Kameno’dāharissāmi, vividhā parikappanā. उपमेचा अंतर्भाव असल्यामुळे आणि क्रिया इत्यादींच्या योगाने विविध प्रकारची असणारी परिकल्पना मी आता क्रमाने उदाहरणांसह स्पष्ट करेन. 269. Bhedaṃ tassā dasseti ‘‘upamā’’iccādinā. Upamā abbhantare yassā, tassā bhāvo, tena ca, kiriyādivasena ca vividhā nānappakārā parikappanā idāni kamena udāharissāmi. २६९. "उपमा" इत्यादीद्वारे तिचे भेद दर्शवितात. जिच्यामध्ये उपमा अंतर्भूत आहे तो भाव (उपमाभ्यंतरत्व) आणि क्रिया इत्यादींच्या योगाने विविध प्रकारची असणारी परिकल्पना मी आता क्रमाने उदाहरणांसह स्पष्ट करेन. 269. Idāni tassa bhedaṃ dasseti ‘‘upamābbhantare’’ccādinā. Upamābbhantarattena upamāya abbhantare vijjamānattā ca kiriyādivasena ca vividhā parikappanā kamena udāharissāmi. Upamā abbhantare assā parikappanāyeti ca, tassā bhāvoti ca, aneke vidhā pakārā yāsamiti ca viggaho. २६९. आता तिचे भेद "उपमेचा अंतर्भाव" इत्यादीद्वारे दर्शवितात. उपमेचा अंतर्भाव असल्यामुळे, म्हणजेच उपमा अंतर्भूत असल्यामुळे आणि क्रिया इत्यादींच्या योगाने विविध प्रकारची असणारी परिकल्पना मी क्रमाने उदाहरणांसह स्पष्ट करेन. "जिच्यामध्ये उपमा अंतर्भूत आहे ती परिकल्पना" असा आणि "तिचा भाव" असा, तसेच "जिचे अनेक प्रकार आहेत ती" असा याचा विग्रह आहे. Upamābbhantaraparikappanā उपमाभ्यंतरपरिकल्पना (उपमेचा अंतर्भाव असणारी परिकल्पना) 270. २७०. Icchābhaṅgāturā’sīnā,Tā’tiniccala’maccharā; Vasaṃ nentīva dhīraṃ taṃ,Tadā yogābhiyogato. इच्छाभंगामुळे व्याकुळ होऊन अत्यंत निश्चल बसलेल्या त्या अप्सरा, जणू योगाभ्यासाच्या बळाने त्या धीरगंभीर (बुद्धांना) आपल्या वशात आणत आहेत. 270. Udāharati ‘‘icchā’’iccādi. Icchābhaṅgena ‘‘buddhaṃ bhagavantaṃ vase vattessāmā’’ti bodhimūle katābhilāsavināsena āturā dukkhitā atiniccalasabhāvappattā atiniccalaṃ nāsikagge nayane katānatāvasena accantamakriyamāsīnā nisinnā tā accharā yoginisaṅkāsā māraṅganāti [Pg.263] yathāvaṭṭhitāya sacetanānaṃ māraṅganālakkhaṇānaṃ vatthūnaṃ vutti vuttā, sāyamaññathā parikappīyate. Dhīraṃ devaṅganānampi siṅgārabhāvopacaritavilāsātisayenāpi akampattā. Taṃ bhagavantaṃ. Yogo mantānuṭṭhānaṃ, tattha abhiyogato yuñjanena vasamattano āyattabhāvaṃ tadā nentīva vahanti maññeti. Ettha iva saddasutiyā upamāsandeho na kātabbo, savasānayanamakubbantiyo māraṅganā vasaṃ nentīvāti parikappīyante. Hoti ca– २७०. "इच्छा" इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात. इच्छाभंगामुळे, म्हणजेच "आम्ही बुद्ध भगवंतांना वश करू" या बोधीवृक्षाच्या मुळाशी केलेल्या इच्छेचा विनाश झाल्यामुळे व्याकुळ (दुःखित) झालेल्या, अत्यंत निश्चल स्वभावाला प्राप्त झालेल्या, नाकाच्या शेंड्यावर दृष्टी स्थिर करून खाली वाकल्यामुळे अत्यंत अक्रिय होऊन बसलेल्या त्या अप्सरा, म्हणजेच योगिनींसारख्या दिसणाऱ्या मारकन्या (मारेच्या कन्या) होत. अशा प्रकारे सचेतन असणाऱ्या मारकन्यांच्या लक्षणांची जशी स्थिती होती तशी ती सांगितली आहे, परंतु तिची येथे अन्यथा (वेगळ्या प्रकारे) कल्पना केली जात आहे. देवकन्यांच्या शृंगारभावाने युक्त अशा विलासांच्या अतिशयानेही जे कंपित झाले नाहीत अशा 'धीर' भगवंतांना. 'योग' म्हणजे मंत्रानुष्ठान, त्यात 'अभियोग' म्हणजे जोडल्या गेल्यामुळे (एकाग्रतेमुळे) जणू त्या भगवंतांना आपल्या वशात आणत आहेत, असे मानले जाते. येथे 'इव' (जणू) हा शब्द ऐकून उपमेचा संशय घेऊ नये; कारण स्वतःच्या वशात न आणू शकणाऱ्या मारकन्या जणू वशात आणत आहेत, अशी कल्पना केली जात आहे. आणि असे म्हटले आहे - ‘‘Vasaṃ nentīva dhīra’’nti, nayane no’pamānatā; Na hi kattukriyāya’tthi, upamānopameyyatāti. "धीर भगवंतांना जणू वशात आणत आहेत" या न्यायामध्ये उपमानत्व नाही; कारण कर्त्याच्या क्रियेमध्ये उपमान-उपमेयभाव नसतो. Kriyāparikappattepi ayamupamābbhantarā parikappanā, na kevalakriyāparikappanā māraṅganānamacalopavesanassa yogābhiyogena sāmyasandassanato, tathābhūtāya copavesanakriyāya dhīrassāpi tādisassa bhagavato avasānayanattanti parikappanatoti. क्रियापरिकल्पना असली तरीही ही उपमाभ्यंतर परिकल्पना आहे, केवळ क्रियापरिकल्पना नाही; कारण मारकन्यांच्या निश्चल बसण्याचा योगाभ्यासाशी (योगाभियोगाशी) साम्यसंबंध दिसून येतो, आणि तशा प्रकारच्या बसण्याच्या क्रियेने त्या धीरगंभीर अशा भगवंतांना देखील आपल्या वशात आणत आहेत, अशी कल्पना केली गेल्यामुळे हे सिद्ध होते. 270. Idāni udāharati ‘‘icchā’’iccādinā. Icchābhaṅgāturā ajapālanigrodhamūle nisinnaṃ bhagavantaṃ ‘‘palobhessāmā’’ti māraṅganā attanāyeva katāya icchāya anibbattiyā pīḷitā, atiniccalaṃ hutvā nāsikagge patitadiṭṭhehi samannāgatānaññavuttiyā kriyantaravirahato. Āsīnā jhāyamānā nisinnā tā accharā yoginisadisā taṇhāaratiragāsaṅkhātā māraṅganāyo dhīraṃ siṅgārādhippāyena katānekalīlāvilāsenāpi akampamānaṃ taṃ bhagavantaṃ yogābhiyogato mantajappanasaṅkhātayoge yuñjanena vasaṃ attano vasaṃ tadā attano parājitakāle nentīva pāpenti maññeti. Ettha pubbaddhena māraṅganāsaṅkhātasajīvapadatthānaṃ vijjamānappakāraṃ dassitaṃ. [Pg.264] Puna aparaddhena tesameva avijjamānayogābhiyogena vasīkaraṇaṃ kappitaṃ. Māraṅganānaṃ niccalanisajjāya yoginīnaṃ mantajjhayanasadisattā māraṅganānaṃ yoginīnaṃ upamānopameyyattaṃ sāmatthiyā gamyateti esā upamābbhantaraparikappanā nāma. ‘‘Nenti ivā’’ti payoge katepi kriyāparikappanaṃ na hoteva. Icchāya bhaṅgoti ca, tena āturāti ca, niggataṃ calaṃ calanaṃ asmā āsanasmāti ca, atisayena niccalanti ca, kriyāvisesanaṃ, yoge abhiyogoti ca vākyaṃ. २७०. आता "इच्छा" इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात. इच्छेच्या भंगाने व्याकुळ झालेल्या, अजपाल वडाच्या झाडाखाली बसलेल्या भगवंतांना "आम्ही भुरळ पाडू" अशा स्वतःच्याच इच्छेच्या अपूर्णतेने पीडित झालेल्या, अत्यंत निश्चल होऊन नाकाच्या शेंड्यावर दृष्टी स्थिर केलेल्या आणि इतर कोणत्याही क्रियेविना एकाग्र झालेल्या. ध्यान करत बसलेल्या, योगिनींसारख्या असणाऱ्या त्या तण्हा (तृष्णा), अरती आणि रागा नावाच्या मारकन्या (मारेच्या कन्या) त्या धीरगंभीर भगवंतांना शृंगारिक हेतूने केलेल्या अनेक लीला-विलासांनी देखील विचलित न करता, योगाभ्यासाने किंवा मंत्रजप रूपी योगात मग्न होऊन आपल्या वशमध्ये करत आहेत, म्हणजेच आपल्या पराभवाच्या वेळी त्यांना आपल्या अधीन करत आहेत असे वाटते. येथे पूर्वार्धाने मारकन्या नावाच्या सजीव पदार्थांची विद्यमान स्थिती दर्शविली आहे. पुन्हा उत्तरार्धाने त्यांच्या नसलेल्या योगाभ्यासाने वश करणे कल्पिले आहे. मारकन्यांचे निश्चल बसणे हे योगिनींच्या मंत्रध्यानासारखे असल्यामुळे मारकन्या आणि योगिनी यांच्यातील उपमान-उपमेय भाव सामर्थ्याने समजला जातो, म्हणून याला 'उपमाभ्यंतर परिकल्पना' म्हणतात. "नेतात जणू" (नेन्ती इव) असा प्रयोग केला असला तरी येथे क्रिया-परिकल्पना होत नाही. "इच्छेचा भंग" आणि "त्याने व्याकुळ", "आसनावरून हालचाल नाहीशी झाली आहे" आणि "अत्यंत निश्चल" हे क्रियाविशेषण आहे, आणि "योगात अभियोग" हे वाक्य आहे. ‘‘Nenti ivā’’ti idha ivasaddasutiyā upamājotanatthaṃ ceti saṃsayo na kātabbo, sādhammasaṅkhātaguṇavisesassa sambandhe asati kriyāmattassa upamābhāvato. Vuttaṃ hi– "नेतात जणू" (नेन्ती इव) येथे 'इव' शब्दाच्या श्रवणाने उपमा दर्शवण्यासाठी आहे अशी शंका घेऊ नये, कारण समान धर्म असलेल्या गुणविशेषाचा संबंध नसताना केवळ क्रियेची उपमा होऊ शकत नाही. कारण म्हटले आहे - ‘‘Vasaṃ nentīva dhīra’’nti, nayena no’pamānatā; Na hi kattukriyāya’tthi, upamānopameyyatāti. "धीरगंभीर पुरुषाला वश करत आहेत जणू" यामध्ये नेण्याच्या क्रियेत उपमानत्व (उपमान भाव) नाही; कारण कर्त्याच्या क्रियेमध्ये उपमान-उपमेय भाव नसतो. ‘‘Vasaṃ nentīva dhīra’’nti ettha nayane gamyamāne pāpane upamānatā upamānabhāvo natthi, hi tatheva, kattukriyāya kattusambandhiyā kriyāya upamānopameyyatā upamānabhāvo upameyyabhāvo natthīti ayaṃ hetthattho. "धीरगंभीर पुरुषाला वश करत आहेत जणू" येथे नेणे म्हणजेच प्राप्त करून देणे यात उपमानत्व किंवा उपमानभाव नाही, कारण कर्त्याशी संबंधित असलेल्या क्रियेमध्ये उपमानभाव आणि उपमेयभाव नसतो, हाच याचा अर्थ आहे. Kriyāparikappanā क्रियापरिकल्पना (क्रियेची कल्पना) 271. २७१. Gajaṃ māro samāruḷho, yuddhāya’ccanta’munnataṃ; Magga’manvesati nūna, jinabhīto palāyituṃ. युद्धासाठी अत्यंत उंच अशा हत्तीवर आरूढ झालेला मार, जिनांच्या (बुद्धांच्या) भयाने पळून जाण्यासाठी नक्कीच मार्ग शोधत आहे. 271. ‘‘Gaja’’miccādi. Yuddhāya accantamatisayena unnatamuccaṃ gajaṃ hatthiṃ samāruḷho māro vasavattī taṃ jinātīti atthena jinato bhīto palāyituṃ kiñci nilīyanaṭṭhānaṃ maggaṃ pathaṃ anvesati nūna maññe. Iti kriyāparikappanā ārohanakriyāya maggamanvesanatthanti parikappitattā. २७१. "गज" इत्यादी. युद्धासाठी अत्यंत म्हणजे अतिशय उंच अशा हत्तीवर आरूढ झालेला वशवर्ती मार, जो जिंकतो या अर्थाने 'जिन' असलेल्या भगवंतांच्या भयाने पळून जाण्यासाठी लपण्याची जागा किंवा मार्ग शोधत आहे असे वाटते. ही क्रियापरिकल्पना आहे, कारण हत्तीवर चढण्याची क्रिया ही मार्ग शोधण्यासाठी आहे अशी कल्पना केली आहे. 271. ‘‘Gaja’’miccādi. [Pg.265] Yuddhāya yuddhatthaṃ accantaṃ atisayena unnataṃ diyaḍḍhasatayojanāyāmānurūpauccaguṇasamannāgataṃ gajaṃ girimekhalaṃ samāruḷho māro jinā bhīto palāyituṃ maggaṃ nibbhayaṃ pathaṃ anvesati nūna gavesati maññe. Yuddhatthaṃ kurumāno gajārohanaṃ maggānvesanatthamiti kavinā parikappitattā esā kriyāparikappanā nāma. Accantamiti asaṅkhya sasaṅkhyabhāvepi pakaraṇato ādhikke eva vattati. २७१. "गज" इत्यादी. युद्धासाठी म्हणजे युद्धाच्या उद्देशाने अत्यंत म्हणजे अतिशय उंच, दीडशे योजन उंचीच्या गुणांनी युक्त अशा 'गिरीमेखल' नावाच्या हत्तीवर आरूढ झालेला मार, जिनांच्या (बुद्धांच्या) भयाने पळून जाण्यासाठी निर्भय मार्ग शोधत आहे असे वाटते. युद्धासाठी हत्तीवर चढणे हे मार्ग शोधण्यासाठी आहे अशी कवीने कल्पना केल्यामुळे याला 'क्रियापरिकल्पना' म्हणतात. 'अत्यंत' हा शब्द संख्या नसलेल्या किंवा संख्या असलेल्या दोन्ही बाबतीत संदर्भावरून अधिकता दर्शवण्यासाठीच वापरला जातो. Guṇaparikappanā गुणपरिकल्पना (गुणाची कल्पना) 272. २७२. Muninda pādadvande te, cārurājīvasundare; Maññe pāpābhisammadda-jātasoṇena soṇimā. हे मुनींद्र! सुंदर कमळासारख्या आपल्या दोन्ही चरणकमलांवरील लाल रंग, मला वाटते की, पापांच्या विमर्दाने (नाशाने) निघालेल्या रक्तामुळे लाल झाला आहे. 272. Muninda te cāru ca taṃ rājīvaṃ padumañca tamiva sundaraṃ tasmiṃte pādadvande soṇimā lohitattaguṇo, iti yathāvaṭṭhitā acetanassa lohitattalakkhaṇassa vatthuno vutti vuttā, sāyamaññathā parikappīyate. Pāpānaṃ kilesārīnaṃ abhisammaddena atisayaṃ sampisanena jātaṃ soṇaṃ rudhiraṃ, tena jātoti maññe. Iti guṇaparikappanā pādadvandasannihitalohitattaguṇassa ‘‘pāpā…pe… soṇene’’ti parikappitattā. २७२. हे मुनींद्र! आपल्या सुंदर कमळासारख्या दोन्ही चरणांमधील लालसरपणा हा लाल रंगाचा गुण आहे. अशा प्रकारे अचेतन वस्तूच्या लाल रंगाच्या लक्षणाची जशी आहे तशी स्थिती सांगितली आहे, तिची येथे दुसऱ्या प्रकारे कल्पना केली आहे. पापांच्या म्हणजेच क्लेशरूपी शत्रूंच्या विमर्दाने (चेंदामेंदा केल्याने) निघालेले लाल रक्त, त्याने तो लाल रंग निर्माण झाला आहे असे मला वाटते. ही गुणपरिकल्पना आहे, कारण चरणांवर असलेल्या लाल रंगाच्या गुणाची "पापांच्या... रक्ताने" अशी कल्पना केली आहे. 272. ‘‘Muninde’’ccādi. He muninda te tava cārurājīvasundare manuññapadumasundare pādadvande soṇimā rattavaṇṇaṃ pāpābhisammaddajātasoṇena maññe saparasantānagatapāpānaṃ sammaddanena jātena rudhirenāti maññe. Sabbaññuno pāde bhavantarasiddhapuññakammānubhāvena jātarattavaṇṇaṃ ‘‘pāpābhisammaddanenā’’ti parikappitattā ayaṃ guṇaparikappanā nāma. Cāru ca taṃ rājīvañcāti ca, pāpānaṃ abhisammaddoti ca, tena jātañcāti ca, tañca taṃ soṇañcāti ca, soṇassa bhāvoti ca viggaho. २७२. "मुनींद्र" इत्यादी. हे मुनींद्र! आपल्या सुंदर कमळासारख्या मनोहर दोन्ही चरणांमधील लाल रंग हा स्वतःच्या आणि इतरांच्या मनातील पापांच्या विमर्दाने निर्माण झालेल्या रक्तामुळे झाला आहे असे मला वाटते. सर्वज्ञांच्या (बुद्धांच्या) चरणांवर पूर्वजन्मीच्या पुण्यकर्माच्या प्रभावाने निर्माण झालेल्या लाल रंगाची "पापांच्या विमर्दाने" अशी कल्पना केल्यामुळे याला 'गुणपरिकल्पना' म्हणतात. "सुंदर आणि ते कमळ", "पापांचा विमर्द", "त्याच्याने निर्माण झालेले", "ते आणि ते रक्त", "रक्ताचा भाव" असा याचा विग्रह आहे. 273. २७३. Maññesaṅke [Pg.266] dhuvaṃ nūna-miva’miccevamādihi; Sā’yaṃ byañjīyate kvāpi, kvāpi vākyena gamyate. मला वाटते (मञ्ञे), शंका वाटते (सङ्के), निश्चितच (धुवं), नक्कीच (नूनं), जणू (इव) इत्यादी शब्दांद्वारे ही परिकल्पना कधी व्यक्त केली जाते, तर कधी वाक्याद्वारे समजली जाते. 273. Vohāratthaṃ parikappanāsūcake sadde dassento āha ‘‘maññe’’iccādi. Iti evarūpo saddarāsi ādi yesaṃ ‘‘takkemi, parikappemi, cintayāmi, yathe’’tyevamādīnaṃ, tehi sāyaṃ parikappanā kvāpi yathāvutte byañjīyate pakāsīyate, kvāpi katthaci pana vākyena gamyate maññeiccādīnamabhāvepīti. २७३. व्यवहारासाठी परिकल्पना सुचवणारे शब्द दाखवताना "मला वाटते" (मञ्ञे) इत्यादी म्हणतात. अशा प्रकारच्या शब्दांचा समूह ज्यांच्या सुरुवातीला आहे, जसे की "तर्क करतो", "कल्पना करतो", "विचार करतो", "जसे" इत्यादी, त्यांच्याद्वारे ही परिकल्पना कधी वर सांगितल्याप्रमाणे स्पष्ट केली जाते, तर कधी "मला वाटते" इत्यादी शब्द नसतानाही केवळ वाक्याद्वारे समजली जाते. 273. Vohārasukhatthaṃ parikappanāpakāsake sadde dasseti ‘‘maññe’’ccādinā. Maññe, saṅke, dhuvaṃ, nūna, iva, evamādīhi saddehi sāyaṃ parikappanā kvāpi ettha viya katthaci byañjīyate pakāsīyate, kvāpi katthaci vākyena kriyākārakasambandhasahitapadasamudāyena gamyate ivādisaddayogābhāvepi kevalaṃ vākyasāmatthiyeneva ñāyate. ‘‘Maññe’’ccādipadapañcakaṃdvandasamāsena niddiṭṭhaṃ. Iti evaṃ pakāro saddasamudāyo ādi yesaṃ ‘‘takkemi, parikappemi, cintayāmi, yathā’’tiānīnanti viggaho. २७३. व्यवहाराच्या सुलभतेसाठी परिकल्पना प्रकट करणारे शब्द दाखवताना "मला वाटते" (मञ्ञे) इत्यादी म्हणतात. मञ्ञे (मला वाटते), सङ्के (शंका वाटते), धुवं (निश्चितच), नूनं (नक्कीच), इव (जणू) इत्यादी शब्दांद्वारे ही परिकल्पना कधी येथे सांगितल्याप्रमाणे स्पष्ट केली जाते, तर कधी 'इव' इत्यादी शब्दांचा संबंध नसतानाही केवळ क्रिया आणि कारक यांच्या संबंधाने युक्त असलेल्या पदसमूहाच्या (वाक्याच्या) सामर्थ्यानेच समजली जाते. "मञ्ञे" इत्यादी पाच पदांचा द्वंद्व समासाने निर्देश केला आहे. अशा प्रकारचा शब्दसमूह ज्यांच्या सुरुवातीला आहे, जसे की "तर्क करतो", "कल्पना करतो", "विचार करतो", "जसे" इत्यादी, असा याचा विग्रह आहे. Gammaparikappanā गम्यपरिकल्पना (वाक्यावरून समजणारी कल्पना) 274. २७४. Dayāsañcārasarasā, dehā nikkhantakantiyo; Pīṇentā jina te sādhu-janaṃ sarasataṃ nayuṃ. हे जिन! दयेच्या प्रवाहाने सरस (करुणेने ओथंबलेल्या) आपल्या शरीरातून निघालेली कांती (तेज) सज्जनांना तृप्त करत त्यांनाही सरसतेकडे (प्रेमाकडे) घेऊन गेली. 274. Udāharati ‘‘dayā’’iccādi. Raso sineho, tena saha vattamāno saraso. Deho. Dayāya karuṇāya sañcāro dukkhitasattavisayā nirantarappavatti, tena saraso, tato. Jina te dehā sarīrato nikkhantakantiyo sādhujanaṃ pīṇentā tappentā tameva janaṃ sarasataṃ sapemataṃ nayuṃ pāpesuṃ, tādisaṃ tathāvidhadehanikkhantakantī naṃ sādhujanaṃ pīṇenti. Gammamānaparikappanāyaṃ yato kantiyo [Pg.267] laddhasarasasarīrasaṃsaggā sayampi sarasā iva attānaṃ sevamānampi sādhujanaṃ sarasataṃ nentīti gamyate. २७४. "दया" इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात. रस म्हणजे स्नेह (प्रेम), त्याने युक्त असलेला तो 'सरस'. देह. दयेचा म्हणजेच करुणेचा संचार म्हणजे दुःखी प्राण्यांविषयी निरंतर प्रवृत्ती, त्याने सरस, त्यावरून. हे जिन! आपल्या शरीरातून निघालेली कांती सज्जनांना तृप्त करत, त्यांनाही सरसतेकडे म्हणजेच प्रेमाकडे घेऊन गेली, अशा प्रकारच्या शरीरातून निघालेल्या कांती सज्जनांना तृप्त करतात. गम्यमान परिकल्पनेमध्ये, ज्या अर्थी कांतीला सरस शरीराचा संसर्ग लाभल्यामुळे ती स्वतःही सरस असल्यासारखी आपली सेवा करणाऱ्या सज्जनांनाही सरस बनवते, असे समजते. 274. Vākyagammaparikappanamudāharati ‘‘daye’’ccādinā. He jina te dayāsañcārasarasā dukkhitasattavisayāya karuṇāya savisaye nirantarappavattiyā sañjātasnehato dehā sarīrato nikkhantakantiyo dasadisāsu niggatā nīlādichabbaṇṇaraṃsiyo sādhujanaṃ katapuññaṃ uttamajanaṃ pīṇentā sarasataṃsasnehabhāvaṃ pemasahitattaṃ nayuṃ tameva sādhujanaṃ pāpesuṃ. ‘‘Sarasataṃ nayu’’nti ettha ‘‘sādhujana’’nti sutasambandhena ñāyati. Karuṇāsinehasommadehasaṃsaggato kantiyo sayampi nissayaguṇato sommabhūtā attānaṃ visayaṃ katvā pavattajanepi muduṃ karontevāti ivādīnaṃ abhāvepi vākyagammaparikappanā. Ettha acetanānaṃ kantivatthūnaṃ janapasādasaṅkhātavatthuṭṭhiti ‘‘dayāsañcārasarasā ivā’’ti evamādiaññappakārena parikappito. Dayāya sañcāro punappunaṃ pavattīti ca, saha rasena snehena vattamānoti ca, dayāsañcārena sarasoti ca, nikkhantā ca tā kantiyo ceti ca, sādhu ca so jano ceti ca, sarasassa bhāvoti ca vākyaṃ. २७४. वाक्यगम्य परिकल्पनेचे उदाहरण "दया" इत्यादीद्वारे देतात. हे जिन! दयेच्या संचाराने सरस म्हणजे दुःखी प्राण्यांविषयीच्या करुणेच्या निरंतर प्रवृत्तीमुळे निर्माण झालेल्या स्नेहाने युक्त अशा आपल्या शरीरातून निघालेली कांती, जो दहा दिशांमध्ये पसरलेली निळ्या इत्यादी सहा रंगांची किरणे आहेत, ती सज्जनांना म्हणजेच पुण्यवान उत्तम लोकांना तृप्त करत सरसतेकडे म्हणजेच स्नेहभावाकडे किंवा प्रेमाकडे घेऊन गेली. "सरसतेकडे घेऊन गेली" येथे "सज्जनांना" हा संबंध ऐकल्याने समजतो. करुणेच्या स्नेहाने सौम्य झालेल्या शरीराच्या संसर्गामुळे कांती स्वतःही आश्रयाच्या गुणाने सौम्य होऊन, स्वतःला विषय बनवणाऱ्या लोकांनाही जणू कोमल बनवते, अशा प्रकारे 'इव' इत्यादी शब्द नसतानाही ही वाक्यगम्य परिकल्पना आहे. येथे अचेतन अशा कांतीरूपी वस्तूंची लोकांच्या प्रसन्नतेची स्थिती "दयेच्या संचाराने सरस असल्यासारखी" अशा दुसऱ्या प्रकारे कल्पिली आहे. "दयेचा संचार म्हणजे वारंवार प्रवृत्ती", "रसाने म्हणजेच स्नेहाने युक्त असलेला", "दयेच्या संचाराने सरस", "निघालेली ती कांती", "सज्जन तो माणूस", "सरस असण्याचा भाव" असा याचा विग्रह आहे. 275. २७५. Ārabhantassa yaṃ kiñci, kattuṃ puññavasā puna; Sādhanantaralābho yo, taṃ vadanti samāhitaṃ. कोणतेही कार्य करण्यासाठी सिद्ध झालेल्या व्यक्तीला पुण्याच्या प्रभावाने (पुण्यबलाने) पुन्हा जे दुसरे साधन प्राप्त होते, त्याला 'समाहित' (अलंकार) म्हणतात. 275. Samāhitaṃ samāharati ‘‘ārabhantassi’’ccādinā. Yaṃ kiñci kāriyaṃ kattuṃ sattubhaṅgādikaṃ ārabhantassa sajjībhūtassa yassa kassaci pumuno puññavasā kusalabalena kāraṇena kusalasāmatthiyena puna sādhyate sādhiyamaneneti sādhanaṃ, tato tameva vā antaramaññaṃ, tassa lābho, aññakāraṇalābhoti attho. Taṃ samāhitaṃ vadanti, samādhānaṃ samāhitaṃ. २७५. "आरभन्तस्स" इत्यादीद्वारे समाहित अलंकाराचे वर्णन करतात. शत्रूचा पराभव करणे इत्यादी कोणतेही कार्य करण्यासाठी सिद्ध झालेल्या कोणत्याही पुरुषाला पुण्याच्या प्रभावाने म्हणजे कुशल बलाच्या कारणाने किंवा कुशल सामर्थ्याने जे साध्य केले जाते ते साधन, किंवा त्याहून दुसरे साधन प्राप्त होते, म्हणजेच इतर कारणाची प्राप्ती होते. त्याला 'समाहित' म्हणतात, समाधानालाच समाहित म्हणतात. 275. Idāni [Pg.268] samāhitālaṅkāraṃ dasseti ‘‘ārabha’’miccādinā. Yaṃ kiñci amittavijayādikaṃ kattuṃ ārabhantassa yassa puññavasā kusalabalena puna yo sādhanantaralābho tasseva kāriyasiddhiyā upakārakassa aññasādhanassa yo lābho atthi, taṃ kāraṇalābhaṃ samāhitaṃ vadanti tasseva kāriyassa samādhānattā patiṭṭhitattā samāhitaṃ iti kavino kathenti. Sādhyate sādhiyamaneneti ca, tañca taṃ antaramaññañceti ca, tassa lābhoti ca, samādhānamiti ca vākyaṃ. २७५. आता 'समाहित' अलंकार दाखवतात. शत्रूवर विजय मिळवणे इत्यादी कोणतेही कार्य करण्यासाठी सिद्ध झालेल्या व्यक्तीला पुण्याच्या प्रभावाने म्हणजेच कुशल बलाने जे दुसरे साधन प्राप्त होते, म्हणजेच त्या कार्याच्या सिद्धीसाठी उपकारक असणाऱ्या इतर साधनाची जो प्राप्ती होते, त्या कारणाच्या प्राप्तीला 'समाहित' म्हणतात. त्या कार्याच्या समाधानामुळे म्हणजेच ते कार्य दृढ झाल्यामुळे कवी त्याला 'समाहित' म्हणतात. "ज्याद्वारे साध्य केले जाते ते", "ते आणि ते दुसरे", "त्याची प्राप्ती", "समाधान" असा याचा विग्रह आहे. 276. २७६. Mārāribhaṅgābhimukha-manaso tassa satthuno; Mahāmahī mahārāvaṃ, ravī’ya’mupakārikā. मारेकरी शत्रूचा (मारेचा) पराभव करण्यासाठी ज्यांचे मन तत्पर आहे, अशा त्या शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) उपकारकर्त्या या विशाल पृथ्वीने मोठा गर्जनायुक्त आवाज केला. 276. Udāharati ‘‘māra’’iccādi. Mārārino mārasattuno bhaṅge abhibhave abhimukhaṃ na parammukhaṃ manaṃ yassa tassa satthuno upakārikā āraddhamārabhaṅgakriyānuggāhikā mahāmahī ayaṃ mahārāvaṃ mārāridussahaṃ mahānādaṃ ravī akāsi. Idha mārāribhañjanaṃ kāriyamāraddhaṃ, tassa puññavaseneva mahīrāvo aparaṃ sādhanaṃ samāpannanti lakkhaṇaṃ yojanīyaṃ. २७६. "मार" इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात. माररूपी शत्रूचा पराभव करण्यासाठी ज्यांचे मन सन्मुख आहे (पराङ्मुख नाही), अशा त्या शास्त्यांची (बुद्धांची) उपकारकर्ती, म्हणजेच सुरू केलेल्या मार-पराभवाच्या क्रियेला साहाय्य करणारी ही विशाल पृथ्वी माररूपी शत्रूला असह्य असा मोठा नाद (गर्जना) करती झाली. येथे मार-पराभव करण्याचे कार्य सुरू केले गेले आहे, आणि पुण्याच्या प्रभावानेच पृथ्वीची गर्जना हे दुसरे साधन प्राप्त झाले, असे लक्षण येथे योजावे. 276. ‘‘Mārāri’’ccādi. Mārāribhaṅgābhimukhamanaso mārasaṅkhātassa sattuno maddane abhimukhacittassa tassa satthuno upakārikā āraddhamāravijayassa upatthambhikā ayaṃ mahāmahī mahārāvaṃ mārassa hadayavatthuṃ maddanto viya sahitumasakkuṇeyyaṃ mahānādaṃ ravī akāsi. Ettha mārabhaṅgajananaṃ satthūhi āraddhakāriyaṃ, tasseva siddhiyā hetubhūtaṃ aññakāraṇaṃ nāma mahīrāvo. Māro eva ari sattūti ca, tassa bhaṅgoti ca, tasmiṃ abhimukhaṃ manaṃ yasseti ca, mahantī ca sā mahī ceti ca viggaho. २७६. "मारारि" इत्यादी. माररूपी शत्रूचे मर्दन करण्यासाठी ज्यांचे चित्त तत्पर आहे, अशा त्या शास्त्यांची (बुद्धांची) उपकारकर्ती, म्हणजेच सुरू केलेल्या मार-विजयाला साहाय्य करणारी ही विशाल पृथ्वी माराचे हृदय विदीर्ण करणारी, सहन न होणारी मोठी गर्जना करती झाली. येथे मार-पराभव करणे हे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) सुरू केलेले कार्य आहे, आणि त्याच्याच सिद्धीसाठी कारणीभूत झालेले दुसरे कारण म्हणजे पृथ्वीची गर्जना होय. "मार हाच शत्रू", "त्याचा पराभव", "त्यात तत्पर असलेले मन ज्यांचे", "विशाल अशी ती पृथ्वी" असा याचा विग्रह आहे. 277. २७७. Avatvā’bhimataṃ [Pg.269] tassa, siddhiyā dassana’ññathā; Vadanti taṃ pariyāya-vuttīti sucibuddhayo. इच्छित गोष्ट थेट न सांगता, तिच्या सिद्धीसाठी दुसऱ्या प्रकारे दाखवणे, याला शुद्ध बुद्धीचे लोक 'पर्यायोक्ती' म्हणतात. 277. Pariyāyavuttiṃ paṭipādeti ‘‘avatvā’’iccādinā. Abhimataṃ kiñci atthaṃ dhanadānādilakkhaṇaṃ avatvā añjasā vācakabyāpārena anākhyāya tassābhimatassatthassa siddhiyā nipphādanatthaṃ aññathā aññena pakārena tannibbattianuguṇena yaṃ dassanaṃ vacanaṃ, taṃ sucibuddhayo pariyāyavuttīti vadanti. Pariyāyena vacanaṃ pariyāyavuttīti. २७७. ‘अवात्वा’ (न बोलता) इत्यादींद्वारे पर्यायवृत्ती (pariyāyavutti) स्पष्ट केली जाते. इच्छित असलेला कोणताही अर्थ, जसे की धनदान इत्यादींचे लक्षण, थेट न सांगता, सरळ शब्दांच्या व्यापाराने व्यक्त न करता, त्या इच्छित अर्थाच्या सिद्धीसाठी किंवा निष्पत्तीसाठी दुसऱ्या प्रकारे, त्याच्या उत्पत्तीला अनुकूल अशा अन्य मार्गाने जे दर्शन किंवा वचन (कथन) केले जाते, त्याला शुद्ध बुद्धीचे लोक (विद्वान) ‘पर्यायवृत्ती’ असे म्हणतात. पर्यायाने (परोक्ष रीतीने) केलेले कथन म्हणजे ‘पर्यायवृत्ती’ होय। 277. Idāni pariyāyavuttiṃ dasseti ‘‘avatvā’’iccādinā. Abhimataṃ iṭṭhaṃ dhanadānādisarūpaṃ yaṃ kiñci atthaṃ avatvā ujumakathetvā tassa abhimatatthassa siddhiyā nipphattiyā aññathā vattumicchitatthassānurūpenāññappakārena dassanaṃ yaṃ kiñci dassanaṃ kathanamatthi, sucibuddhayo pariyāyavuttīti taṃ vadanti. Pariyāyena vutti kathanamiti ca, suci buddhi yesamiti ca vākyaṃ. २७७. आता ‘अवात्वा’ इत्यादींद्वारे पर्यायवृत्ती दर्शविली जाते. इच्छित, इष्ट असलेले धनदान इत्यादी स्वरूपाचा कोणताही अर्थ थेट न सांगता, सरळ न बोलता, त्या इच्छित अर्थाच्या सिद्धीसाठी किंवा निष्पत्तीसाठी, बोलू इच्छिलेल्या अर्थाला अनुरूप अशा दुसऱ्या प्रकारे, अन्य मार्गाने जे काही दर्शन किंवा कथन केले जाते, त्याला शुद्ध बुद्धीचे लोक ‘पर्यायवृत्ती’ असे म्हणतात. ‘पर्यायाने वृत्ती म्हणजे कथन’ आणि ‘ज्यांची बुद्धी शुद्ध आहे ते’ (शुचिबुद्धी) असे हे वाक्य आहे। 278. २७८. Vivaṭaṅgaṇanikkhittaṃ, dhana’mārakkhavajjitaṃ; Dhanakāma yathākāmaṃ, tuvaṃ gaccha yadi’cchasi. उघड्या अंगणात ठेवलेले आणि रक्षणाशिवाय असलेले हे धन आहे; हे धनलोभी माणसा, जर तुझी इच्छा असेल, तर तू तुझ्या इच्छेनुसार जा (किंवा ते घेऊन जा). 278. Udāharati ‘‘vivaṭaṅgaṇe’’ccādi. Dhanaṃ vivaṭe kenaci anāvaṭattā aṅgaṇe pakāsappadese nikkhittaṃ atha ca pana ārakkhavajjitaṃ. Dhanaṃ kāmetīti dhanakāmāti āmantanaṃ. Tuvaṃ yadi icchasi gantuṃ dhanaṃ vā, yathākāmaṃ gaccheti dhanāvaharaṇamicchitamañjasā avatvā taṃsiddhiyā byājena vadati. Pariyāyavutti. २७८. ‘विवटंगणे’ इत्यादींद्वारे उदाहरण दिले जाते. धन हे उघड्या, कोणाकडूनही न झाकलेल्या अंगणात, उघड्या जागी ठेवलेले आहे आणि शिवाय ते रक्षणाशिवाय आहे. जो धनाची इच्छा करतो तो ‘धनकाम’ (धनलोभी), असे हे संबोधन आहे. ‘जर तुला जाण्याची किंवा धन घेण्याची इच्छा असेल, तर इच्छेनुसार जा,’ असे म्हणून, धनाचे हरण करण्याची इच्छा थेट न सांगता, त्या सिद्धीसाठी बहाण्याने बोलले जाते. ही पर्यायवृत्ती होय। 278. Udāharati ‘‘vivaṭa’’miccādinā. Dhanaṃ muttāmaṇiādi vivaṭaṅgaṇanikkhittaṃ pākārādiparikkheparahitattā nirāvaraṇaṭṭhāne yena kenaci ṭhapitaṃ apica ārakkhavajjitaṃ. Bho dhanakāma tuvaṃ yadicchasi dhanaṃ gamanaṃ vā, yathākāmaṃ gacchāti [Pg.270] cittenicchitadhanāvaharaṇavidhānaṃ ‘‘dhanamāharā’’ti ujumavatvā evaṃ byājena vuttattā idaṃ pariyāyavutti nāma. Vivaṭañca taṃ aṅgaṇañceti ca, tasmiṃ nikkhittanti ca, ārakkhena vajjitamiti ca, dhanaṃ kāmetīti ca, kāmaṃ taṇhaṃ taṃsampayuttaṃ vā cittamanatikkammāti ca vākyaṃ. २७८. ‘विवट’ इत्यादींद्वारे उदाहरण दिले जाते. मोती, मणी इत्यादी स्वरूपाचे धन, भिंत इत्यादी कुंपण नसल्यामुळे उघड्या अंगणात, निरावरण (उघड्या) ठिकाणी कोणाकडून तरी ठेवलेले आहे आणि शिवाय ते रक्षणाशिवाय आहे. ‘हे धनलोभी माणसा, जर तुला धन किंवा जाण्याची इच्छा असेल, तर इच्छेनुसार जा,’ असे म्हणून, मनात इच्छिलेले धनाचे हरण करण्याचे विधान ‘धन घेऊन जा’ असे थेट न सांगता, अशा बहाण्याने बोलल्यामुळे याला ‘पर्यायवृत्ती’ असे म्हणतात. ‘जे उघडे आहे ते अंगण’, ‘त्यात ठेवलेले’, ‘रक्षणाने विरहित’, ‘धनाची इच्छा करणारा’, आणि ‘इच्छा म्हणजे तृष्णा किंवा तिच्याशी संप्रयुक्त चित्ताचे उल्लंघन न करता’ असे हे वाक्य आहे। 279. २७९. Thutiṃ karoti nindanto, viya taṃ byājavaṇṇanaṃ; Dosābhāsā guṇā eva, yanti sannidhi’matrahi. निंदा केल्यासारखे दाखवून जी स्तुती केली जाते, त्याला ‘व्याजवर्णन’ (byājavaṇṇana) म्हणतात; कारण येथे दोषांचा केवळ आभास होतो, प्रत्यक्षात गुणच जवळ येतात (प्रकट होतात). 279. Byājavaṇṇanaṃ vaṇṇeti ‘‘thuti’’miccādinā. Nindanto viya dosaṃ nidassento viya thutiṃ karoti vaṇṇaṃ bhāsati, taṃ byājathutilakkhaṇaṃ byājavaṇṇanaṃ nāma. Kathamettha guṇā patīyantīti āha ‘‘dosi’’ccādi. Atra vuttivisese dosā viya ābhāsanti paṭibhanti. Tādisapadādinā dosābhāsā guṇā eva iddhimantatādayo na dosopi koci sannidhimavaṭṭhānaṃ yanti. Hīti avadhāraṇe atra byājavaṇṇanamevidaṃ, na nindakamiti. २७९. ‘थुतिम्’ इत्यादींद्वारे व्याजवर्णनाचे वर्णन केले जाते. निंदा केल्यासारखे, दोष दाखविल्यासारखे करून जी स्तुती केली जाते, प्रशंसा केली जाते, त्या व्याजस्तुती-लक्षणाला ‘व्याजवर्णन’ असे म्हणतात. येथे गुण कसे प्रतीत होतात? यावर ‘दोसि’ इत्यादी म्हणतात. या विशिष्ट वृत्तीमध्ये दोष असल्यासारखे भासतात. तशा पदांमुळे दोषाभास असलेले ऋद्धिमत्ता इत्यादी गुणच जवळ येतात (प्रकट होतात), कोणताही दोष जवळ येत नाही. ‘हि’ हा शब्द निश्चयार्थक आहे; येथे हे केवळ व्याजवर्णनच आहे, निंदा नाही। 279. Idāni byājavaṇṇanaṃ dasseti ‘‘thuti’’ccādinā. Nindanto viya dosaṃ dassento viya thutiṃ karoti vaṇṇanaṃ karoti, taṃ vaṇṇanākaraṇaṃ byājavaṇṇanaṃ nāma hoti. Nindāsabhāvena pavattathutittā nindā eveti ce? Atra asmiṃ vuttivisese dosābhāsā dosā viya paṭibhāsamānā guṇā eva tādisapadappayogena iddhimantatādayo guṇāva sannidhiṃ guṇasabhāvāvaṭṭhānaṃ yanti pāpuṇantīti. Byājena vaṇṇanamiti ca, dosā iva ābhāsanti paṭibhāsantīti ca vākyaṃ. २७९. आता ‘थुति’ इत्यादींद्वारे व्याजवर्णन दर्शविले जाते. निंदा केल्यासारखे, दोष दाखविल्यासारखे करून जी स्तुती केली जाते, वर्णन केले जाते, त्या वर्णनाला ‘व्याजवर्णन’ असे म्हणतात. जर असे म्हटले की, निंदास्वभावाने प्रवृत्त झालेली स्तुती असल्यामुळे ही निंदाच आहे का? तर या विशिष्ट वृत्तीमध्ये दोषाभास असलेले, दोषासारखे भासणारे ऋद्धिमत्ता इत्यादी गुणच तशा पदांच्या प्रयोगाने जवळ येतात, म्हणजेच गुणस्वभावाच्या अवस्थेला प्राप्त होतात. ‘बहाण्याने केलेले वर्णन’ आणि ‘दोषांसारखे भासतात’ असे हे वाक्य आहे। 280. २८०. Sañcāletu’malaṃ tvaṃ’si, bhusaṃ kuvalayā’khilaṃ; Visesaṃ tāvatā nātha, guṇānaṃ te vadāma kiṃ. हे नाथा, आपण संपूर्ण कुवलय (कमळ किंवा पृथ्वीमंडल) अत्यंत हलविण्यास समर्थ आहात; केवळ तेवढ्यावरून, हे नाथा, आपल्या गुणांचे वैशिष्ट्य आम्ही काय सांगावे? 280. Udāharati ‘‘sañcāletu’’miccādinā. Nātha tvaṃ akhilaṃ kuvalayaṃ uppalaṃ pathavīvalayañceti siliṭṭhaṃ sañcāletuṃ bhamayitumito [Pg.271] cito ca bhusamaccantaṃ alaṃ samatthopi tāvatā taṃmattena te guṇānaṃ visesaṃ atisayalakkhaṇaṃ kiṃ kena kāraṇena vadāma. Iha uppalacālanasāmatthiyavibhāvanavasena nindati, tāva nikhilabhūmaṇḍalasañcālāvikaraṇato paramāya thutiyā saṃyojitoyaṃ bhagavā mahānubhāvaṃ vicitavāti bhuvanamaṇḍalasikhāmaṇīti. Byājavaṇṇanamīdisamaccantaṃ ramaṇīyaṃ, tadidañca sabbathā silesamupajīvati. २८०. ‘संचालेतुम्’ इत्यादींद्वारे उदाहरण दिले जाते. हे नाथा, आपण संपूर्ण कुवलय—म्हणजेच कमळ आणि पृथ्वीमंडल या श्लिष्ट अर्थाने—हलविण्यास, इकडेतिकडे फिरविण्यास अत्यंत समर्थ असूनही, केवळ तेवढ्यावरून, आपल्या गुणांचे वैशिष्ट्य (अतिशय लक्षण) आम्ही कोणत्या कारणाने सांगावे? येथे कमळ हलविण्याच्या सामर्थ्याच्या प्रदर्शनाद्वारे निंदा केली जाते, परंतु संपूर्ण भूमंडलाला हलविण्याच्या सामर्थ्यामुळे ही परम स्तुती जोडली गेली आहे की, हे भगवान महानुभाव आणि भुवनमंडळाचे शिरोमणी आहेत. असे व्याजवर्णन अत्यंत रमणीय असते, आणि हे पूर्णपणे श्लेषावर (silesa) अवलंबून असते। 280. Idāni udāharati ‘‘sañcāletu’’miccādinā. Nātha tvaṃ akhilaṃ kuvalayaṃ nissesaṃ nīluppalavanaṃ pathavīmaṇḍalaṃ vā sañcāletuṃ kampetuṃ bhusamatisayena alaṃ samattho, tāvatā te guṇānaṃ visesamatisayaṃ kiṃ vadāma kathaṃ bhaṇāmāti. Kuvalayasaddassa uppalavisesavācakattā paṭhamaṃ nindāva, tasseva saddassa pathavīmaṇḍalavācakattā ‘‘iddhimato tava idaṃ kiṃ visesa’’nti uttamaguṇavaṇṇanā katā hoti. Īdisā byājavaṇṇanā pasatthā, sā ca sabbathā silesaṃ nissāya pavattatīti. Kuyā pathaviyā valayaṃ maṇḍalamiti samāso. २८०. आता ‘संचालेtuम्’ इत्यादींद्वारे उदाहरण दिले जाते. हे नाथा, आपण संपूर्ण कुवलय—म्हणजेच संपूर्ण नीलकमळांचे वन किंवा पृथ्वीमंडल—हलविण्यास, कंपित करण्यास अत्यंत समर्थ आहात, केवळ तेवढ्यावरून आपल्या गुणांचे वैशिष्ट्य आम्ही काय सांगावे, कसे बोलावे? ‘कुवलय’ शब्दाचा अर्थ कमळविशेष असल्यामुळे प्रथम निंदाच वाटते, परंतु त्याच शब्दाचा अर्थ पृथ्वीमंडल असल्यामुळे ‘ऋद्धिवान असलेल्या आपल्यासाठी हे काय विशेष आहे?’ अशी उत्तम गुणांची प्रशंसा केली जाते. अशी व्याजवर्णना प्रशंसनीय आहे, आणि ती पूर्णपणे श्लेषाचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त होते. ‘कु’ म्हणजे पृथ्वीचे ‘वलय’ म्हणजे मंडल, असा हा समास आहे। 281. २८१. Visesi’cchāyaṃ dabbassa, kriyājātiguṇassa ca; Vekalladassanaṃ yatra, viseso nāma’yaṃ bhave. द्रव्य, क्रिया, जाती आणि गुणांच्या विशेष इच्छेमध्ये, जेथे विकलता (अभाव) दर्शविली जाते, त्याला ‘विशेष’ (visesa) अलंकार म्हणतात। 281. Visesavuttiṃ vatteti ‘‘visesicchāya’’miccādinā. Visese atisaye kismiñcipi kāriyavisese icchāyaṃ dabbādīnaṃ yatra vekallassa abhāvassa dassanaṃ vacanaṃ, ayaṃ viseso nāma visesavutti nāma bhave. २८१. ‘विसेसिच्छायम्’ इत्यादींद्वारे विशेषवृत्तीचे वर्णन केले जाते. विशेषात, म्हणजेच कोणत्याही अतिशय कार्यविशेषाच्या इच्छेमध्ये, जेथे द्रव्यादींच्या विकलतेचे (अभावाचे) दर्शन किंवा कथन केले जाते, त्याला ‘विशेष’ किंवा ‘विशेषवृत्ती’ असे म्हणतात। 281. Idāni visesālaṅkāraṃ dasseti ‘‘visesi’’ccādinā. Visesicchāyaṃ atisaye kāriyavisese icchāyaṃ sati dabbassa ca kriyājātiguṇassa ca yatra yasmiṃ vuttivisese vekalladassanaṃ abhāvakathanamatthi, ayaṃ viseso [Pg.272] nāma bhave visesavutti nāma siyāti. Vikalassa bhāvoti ca, tassa dassanamiti ca vākyaṃ. २८१. आता ‘विसेसि’ इत्यादींद्वारे विशेषालंकार दर्शविला जातो. विशेषाची इच्छा असताना, म्हणजेच अतिशय कार्यविशेषाची इच्छा असताना, द्रव्य, क्रिया, जाती आणि गुणांचे जेथे, ज्या विशिष्ट वृत्तीमध्ये विकलतेचे दर्शन (अभावाचे कथन) असते, तो ‘विशेष’ किंवा ‘विशेषवृत्ती’ असावा. ‘विकालाचा भाव’ (विकलता) आणि ‘त्याचे दर्शन’ असे हे वाक्य आहे। 282. २८२. Na rathā na ca mātaṅgā, na hayā na padātayo; Jito mārāri muninā, sambhārāvajjanena hi. रथ नव्हते, हत्ती नव्हते, घोडे नव्हते आणि पायदळही नव्हते; तरीही मुनींनी (बुद्धांनी) केवळ संभारांच्या (पारमितांच्या) आवर्तनानेच मारशत्रूला जिंकले। Dabbavisesavutti. द्रव्यविशेषवृत्ती। 282. Udāharati ‘‘na rathā’’iccādi. Subodhaṃ. Atra ca vijayopakaraṇacaturaṅgānīkalakkhaṇadabbābhāvena samatiṃsapāramitāsaṅkhatasambhārāvajjanasseva mārārivijayalakkhaṇo viseso vutto. २८२. ‘न रथा’ इत्यादींद्वारे उदाहरण दिले जाते. हे सुबोध आहे. आणि येथे विजयाचे साधन असलेल्या चतुरंग सेनेच्या स्वरूपातील द्रव्याच्या अभावाने, तीस पारमितांनी युक्त अशा संभारांच्या आवर्तनाचाच मारविजयरूपी विशेष सांगितला आहे। 282. ‘‘Na rathā’’iccādi. Rathā tayo antamaso saparivārānaṃ tiṇṇaṃ rathānaṃ anīkavohārato tādisā tayo rathā ca natthi. Mātaṅgā tayo vuttanayena anīkasaṅkhātā tayo mātaṅgā ca natthi. Na hayā tayo tādisā anīkasaṅkhātā tayo assā ca natthi. Padā na antamaso sāyudhānaṃ catunnaṃ purisānaṃ anīkavohārato tādisā cattāro purisā padā ca natthi. Tathāpi muninā sambhārāvajjanena hi samatiṃsapāramidhammānaṃ ābhogakaraṇeneva mārāri mārapaccattiko jito abhibhavito. Iha jayopakaraṇabhāvena ṭhitānaṃ rathānīkādīnaṃ dabbānaṃ vekallaṃ dassetvā sattuvijayasabhāvānaṃ sambhārānaṃ āvajjanavisesassa vuttattā esā dabbavisesavutti nāma. Ratho nāma catupurisaparivāro, tādisaṃ rathattayaṃ rathānīkaṃ nāma. Hatthī pana dvādasapurisaparivāro hoti, tādisaṃ hatthittayaṃ hatthānīkaṃ nāma. Asso tipurisaparivāro, tādisaṃ hayattayaṃ hayānīkaṃ nāma. Sāyudhā cattāro purisā padānīkaṃ nāma. Iha rathādīsu ṭhitā viya sīghaṃ pādabalena gantvā yujjhamānā purisā pādopacārena ‘‘pādā’’ti vuttā. Rathādīnaṃ pamāṇaṃ tayoti anīkaṭṭhāne [Pg.273] dassetvā purisapamāṇassāvuttepi antamaso cattāro purisā anīkaṃ nāma hontīti pakaraṇato cattāroti ñāyati. No ce? Sāvudhapurisavācakassa padātisaddassa ‘‘padātayo’’ti bahuvacanena rūpasambhavato ‘‘rathā na, mātaṅgā na, hayā na, padātayo na’’ iti sambandho. Dabbavisesavutti dabbena dabbapaṭisedhanato visesakathanaṃ visesassa vuttīti ca, dabbena dabbapaṭisedhena visesavuttīti ca vākyaṃ. Kriyāvisesavutyādittayampi evameva daṭṭhabbaṃ. २८२. ‘न रथा’ इत्यादी. रथ तीन, अगदी कमीत कमी सपरिवारासह तीन रथांच्या सेनेच्या व्यवहाराने तसे तीन रथही नाहीत. हत्ती तीन, सांगितलेल्या पद्धतीने सेना संज्ञक तीन हत्तीही नाहीत. घोडे तीन, तसे सेना संज्ञक तीन घोडेही नाहीत. पायदळ नाही, अगदी कमीत कमी शस्त्रास्त्रांसह चार पुरुषांच्या सेनेच्या व्यवहाराने तसे चार पुरुष पायदळही नाहीत. तरीही मुनींनी (बुद्धांनी) संभारांच्या आवर्तनानेच, म्हणजेच तीस पारमिता धर्मांच्या चिंतनानेच मारशत्रूला जिंकले, पराभूत केले. येथे विजयाचे साधन म्हणून राहिलेल्या रथांच्या सेने इत्यादी द्रव्यांची विकलता (अभाव) दाखवून, शत्रूवर विजय मिळवून देणाऱ्या संभारांच्या आवर्तनाचा विशेष सांगितल्यामुळे ही ‘द्रव्यविशेषवृत्ती’ होय. रथ म्हणजे चार पुरुषांचा परिवार, तशा तीन रथांना ‘रथसेना’ (रथानीक) म्हणतात. हत्ती हा बारा पुरुषांचा परिवार असतो, तशा तीन हत्तींना ‘हत्तीसेना’ (हस्तीनीक) म्हणतात. घोडा हा तीन पुरुषांचा परिवार असतो, तशा तीन घोड्यांना ‘अश्वसेना’ (हयानीक) म्हणतात. शस्त्रास्त्रांसह चार पुरुष म्हणजे ‘पायदळ सेना’ (पदातीनीक) होय. येथे रथादींवर बसलेल्यांप्रमाणे वेगाने पायांच्या बळाने जाऊन युद्ध करणाऱ्या पुरुषांना उपचाराने ‘पादाः’ (पायदळ) म्हटले आहे. रथादींचे प्रमाण तीन आहे असे सेनेच्या ठिकाणी दाखवून, पुरुषांचे प्रमाण सांगितले नसले तरी कमीत कमी चार पुरुष सेना होतात, असे प्रकरणावरून चार हे समजते. जर असे नसेल, तर शस्त्रधारी पुरुषांच्या वाचक असलेल्या ‘पदाति’ शब्दाच्या ‘पदा तयो’ या बहुवचनाच्या रूपाच्या संभवामुळे ‘रथ नाहीत, हत्ती नाहीत, घोडे नाहीत, पायदळ नाही’ असा संबंध जोडला जातो. ‘द्रव्यविशेषवृत्ती’ म्हणजे द्रव्याने द्रव्याचा निषेध करून विशेष सांगणे, किंवा द्रव्याने द्रव्याच्या निषेधाद्वारे विशेषवृत्ती, असे हे वाक्य आहे. क्रियाविशेषवृत्ती इत्यादी तिन्ही प्रकारही याचप्रमाणे समजावेत। 283. २८३. Na baddhā bhūkuṭineva, phurito dasanacchado; Mārāribhaṅgañcā’kāsi, munivīro varo sayaṃ. भुवयांची आटणी घातली नाही, ओठही थरथरले नाहीत; तरीही श्रेष्ठ मुनिवीरांनी (बुद्धांनी) स्वतः मारशत्रूचा पराभव केला। Kriyāvisesavutti. क्रियाविशेषवृत्ती। 283. ‘‘Na baddhā’’iccādi. Bhūkuṭi bhamubhaṅgo kopajanito na baddhā na racitā, dasanacchado cādharo neva phurito neva kampito kopena. Tathāpi ca varo uttamo munivīro sayaṃ mārārino bhaṅgaṃ parājayaṃ akāsīti. Bhūkuṭibandhanādikriyāvigamena nibbikāravijayalakkhaṇo viseso dassito. २८३. ‘न बद्धा’ इत्यादी. भृकुटी म्हणजे कोपामुळे होणारा भुवयांचा भंग (आटणी) घातली नाही, रचली नाही, आणि दशनच्छद म्हणजे ओठही कोपामुळे थरथरले नाहीत, कंपित झाले नाहीत. तरीही श्रेष्ठ, उत्तम मुनिवीरांनी स्वतः मारशत्रूचा भंग (पराभव) केला. भृकुटी बांधणे इत्यादी क्रियांच्या अभावाने निर्विकार विजयरूपी विशेष दर्शविला आहे। 283. ‘‘Na baddhā’’iccādi. Bhūkuṭi kopavikārabhūto bhamubhaṅgopi na baddhā na katā, dasanacchado dantāvaraṇo neva phurito na kampāpito. Tathāpi varo uttamo munivīro muniguṇavīraguṇayutto tathāgato sayaṃ mārāribhaṅgañca akāsīti. Ettha bhamubhaṅgaracanādikaṃ kriyaṃ akatvā nibbikārassa mārabhaṅgasabhāvavisesassa vuttattā esā kriyāvisesavutti nāma. Bhūnaṃ kuṭi vaṅkatāti ca, māro eva arīti ca, tesaṃ bhaṅgoti ca vākyaṃ. २८३. ‘न बद्धा’ इत्यादी. भृकुटी म्हणजे कोपाचा विकार असलेला भुवयांचा भंगही घातला नाही, केला नाही, दशनच्छद म्हणजे दातांचे आवरण (ओठ) थरथरले नाही, कंपित केले नाही. तरीही श्रेष्ठ, उत्तम मुनिवीर, मुनींचे गुण आणि वीरांचे गुण यांनी युक्त अशा तथागतांनी स्वतः मारशत्रूचा पराभव केला. येथे भुवयांची आटणी घालणे इत्यादी क्रिया न करता, निर्विकार अशा मार-पराभवाच्या स्वभावविशेषाचे कथन केल्यामुळे ही ‘क्रियाविशेषवृत्ती’ होय. ‘भुवयांची वक्रता (कुटी)’, ‘मार हाच शत्रू (अरी)’, आणि ‘त्यांचा भंग’ असे हे वाक्य आहे। 284. २८४. Na [Pg.274] disāsu byattā raṃsi,Nā’loko lokapatthaṭo; Tathāpya’ndhatamaharaṃ,Paraṃ sādhusubhāsitaṃ. दिशांमध्ये किरणे पसरली नव्हती, जगात प्रकाशही पसरला नव्हता; तरीही अत्यंत दाट अंधकार नष्ट करणारे सज्जनांचे सुभाषित (सद्धम्म) हे श्रेष्ठ आहे। Jātivisesavutti. जातिविशेषवृत्ती। 284. ‘‘Ni’’ccādi. Disāsu dasasu byattā patthaṭā raṃsi na bhavati. Loke sakalasmiṃ patthaṭo vitthato ālokona bhavati. Tathāpīti visesanicchāyaṃ, tajjātikattābhāvepi sādhūnaṃ subhāsitaṃ saddhammasaṅkhātaṃ paramaccantameva andhatamaṃ iṭṭhāniṭṭhāvekallato paññācakkhussa andhakāraṃ mohandhakāraṃ haratīti andhatamaharanti. Raṃsiyā andhakārāpahārasamatthāya nivattiyā viseso subhāsitassa dassito. २८४. ‘नि’ इत्यादी. दहा दिशांमध्ये स्पष्टपणे पसरलेली किरणे नसतात. संपूर्ण जगात पसरलेला, विस्तृत प्रकाश नसतो. ‘तरीही’ हे विशेषाचा निश्चय करण्यासाठी आहे, त्या जातीचे (किरणांचे) कर्तृत्व नसतानाही, सज्जनांचे सुभाषित, जे सद्धम्म संज्ञक आहे, ते अत्यंत दाट अंधकार—म्हणजेच इष्ट-अनिष्टाच्या अभावामुळे प्रज्ञाचक्षूचा जो अंधकार आहे, तो मोहाचा अंधकार नष्ट करते, म्हणून त्याला ‘अंधतमहर’ (दाट अंधकार नष्ट करणारे) म्हणतात. अंधकार दूर करण्यास समर्थ असलेल्या किरणांच्या अभावी सुभाषिताचा हा विशेष दर्शविला आहे। 284. ‘‘Na disāsu’’iccādi. Disāsu byattā patthaṭā raṃsipi natthi, lokapatthaṭo ālokopi natthi. Tathāpi sādhusubhāsitaṃ saddhammo paramaccantaṃ andhatamaharaṃ atthānatthatīraṇakkhamassa paññācakkhussa andhakārakamohatamaṃ haraṃ hotīti. Idha andhakāraviddhaṃsane samatthaṃ raṃsijātyādikaṃ paṭisedhetvā subhāsitassa andhakārāpaharaṇasaṅkhātassa visesassa vuttattā ayaṃ jātivisesavutti nāma. Loke patthaṭoti ca, andhetīti andho moho, tamasadisattā andhoyeva tamoti ca, taṃ haratīti ca, sādhūnaṃ subhāsitamiti ca vākyaṃ. २८४. “दिशांमध्ये नाही” इत्यादी. दिशांमध्ये पसरलेले स्पष्ट किरणही नाहीत, आणि जगात पसरलेला प्रकाशही नाही. तरीही, सज्जनांचे सुभाषित असलेला सद्धम्म हा अत्यंत अंधकार नष्ट करणारा असून, हित आणि अहित यांचा निर्णय करण्यास समर्थ असलेल्या प्रज्ञाचक्षूचा अंधकाररूप मोहाचा नाश करणारा ठरतो. येथे अंधकार नष्ट करण्यास समर्थ असलेल्या किरणांच्या जाती इत्यादींचा निषेध करून, सुभाषिताच्या अंधकार दूर करण्याच्या विशिष्ट गुणाचे वर्णन केले असल्याने, याला ‘जातिविशेषवृत्ती’ (जतिविसेसवुत्ति) असे म्हणतात. “जगात पसरलेला” असे, “अंध करतो म्हणून अंध (मोह)”, “अंधकारासारखा असल्यामुळे अंधकारच”, “त्याचा नाश करतो म्हणून”, आणि “सज्जनांचे सुभाषित” असे हे वाक्य आहे. 285. २८५. Na kharaṃ na hi vā thaddhaṃ, muninda vacanaṃ tava; Tathāpi gāḷhaṃ khanati, nimmūlaṃ janatāmadaṃ. हे मुनींद्र, आपले वचन कठोर नाही आणि कठीणही नाही; तरीही ते लोकांच्या मदाला (अहंकाराला) मुळासकट खोलवर उखडून टाकते. Guṇavisesavutti. गुणविशेषवृत्ती. 285. ‘‘Na [Pg.275] khara’’miccādi. Muninda tava vacanaṃ na kharaṃ na lūkhaṃ, na thaddhaṃ vā kaṭhinañca na hi. Tathāpi tādisakharattādiguṇābhāvepi janatāya janasamūhassa madaṃ gāḷhaṃ daḷhaṃ katvā nimmūlaṃ khanatīti. Ayosaṅkumhi pasiddhakharattādiguṇanisedhena munindavacanassa viseso āvikato. २८५. “कठोर नाही” इत्यादी. हे मुनींद्र, आपले वचन कठोर किंवा रूक्ष नाही, आणि कठीण किंवा वज्रतुल्यही नाही. तरीही, अशा कठोरता इत्यादी गुणांचा अभाव असतानाही, ते जनसमूहाच्या मदाला (अहंकाराला) अत्यंत दृढपणे मुळासकट उखडून टाकते. लोखंडाच्या खिळ्यामध्ये (किंवा पहारीमध्ये) प्रसिद्ध असलेल्या कठोरता इत्यादी गुणांचा निषेध करून मुनींद्रांच्या वचनाचे वैशिष्ट्य प्रकट केले गेले आहे. 285. ‘‘Na khara’’miccādi. He muninda tava vacanaṃ kharaṃ kakkasaṃ na hoti, thaddhaṃ vā na hoti. Tathāpi janatāmadaṃ janasamūhassa jātyādiṃ nissāya pavattaṃ gabbaṃ gāḷhaṃ daḷhaṃ katvā nimmūlaṃ mūlamasesetvā khanatīti. Khaṇanakkhamaayosaṅkuādīsu labbhamānaṃ kharattādiguṇaṃ paṭisedhetvā buddhavacanassa madakhaṇanasabhāvasaṅkhātassa visesassa vuttattā ayaṃ guṇavisesavutti nāma hoti. Natthi mūlamassa khaṇanassāti ca, janānaṃ samūhoti ca, tāya madoti ca viggaho. ‘‘Gāḷhaṃ nimmūla’’nti khaṇanakriyāya visesanattā gāḷhaṃ nimmūlaṃ khaṇanaṃ karotīti yojanā. २८५. “कठोर नाही” इत्यादी. हे मुनींद्र, आपले वचन कठोर किंवा कर्कश नाही, आणि कठीणही नाही. तरीही ते जनसमूहाच्या, जाती इत्यादींच्या आधारे निर्माण झालेल्या मदाला (अहंकाराला) अत्यंत दृढपणे मुळासकट (काहीही शिल्लक न ठेवता) उखडून टाकते. खोदण्यास समर्थ असलेल्या लोखंडाच्या पहारी इत्यादींमध्ये आढळणाऱ्या कठोरता इत्यादी गुणांचा निषेध करून, बुद्धवचनाच्या मद-उखडण्याच्या स्वभावरूप वैशिष्ट्याचे वर्णन केले असल्याने, याला ‘गुणविशेषवृत्ती’ (गुणविसेसवुत्ति) असे म्हणतात. “ज्या उखडण्याला मूळ उरले नाही ते”, “लोकांचा समूह” आणि “त्यांचा मद” असा विग्रह आहे. “खोलवर आणि मुळासकट” हे खोदण्याच्या क्रियेचे विशेषण असल्याने, “खोलवर मुळासकट उखडून टाकते” अशी योजना करावी. 286. २८६. Dassīyate’tidittaṃ tu,Sūravīrattanaṃ yahiṃ; Vadanti viññū vacanaṃ,Ruḷhāhaṅkāramīdisaṃ. ज्या वाक्यात अत्यंत प्रदीप्त असे शूरत्व आणि वीरत्व दर्शविले जाते, अशा वचनाला विद्वान लोक ‘रूढा अहंकार’ (रुळ्हाहंकार) असे म्हणतात. 286. Ruḷhāhaṅkāraṃ vadanti. २८६. रूढा अहंकार असे म्हणतात. 286. Idāni ruḷhāhaṅkāraṃ dasseti ‘‘dassīyate’’ iccādinā. Sūravīrattanaṃ sūrabhāvavīrabhāvaṃ atidittaṃ tu atisayena pana dittaṃ yahiṃ vākye dassīyate, īdisaṃ vacanaṃ viññū kavayo ruḷhāhaṅkāramiti vadantīti. Sūro ca vīro cāti ca, tesaṃ bhāvoti ca, ruḷho uggato ahaṅkāro ettha vuttiviseseti ca vākyaṃ. २८६. आता ‘रूढा अहंकार’ दर्शवितात, “दस्सीयते” इत्यादींद्वारे. ज्या वाक्यात शूरभाव आणि वीरभाव अत्यंत प्रदीप्तपणे दर्शविला जातो, अशा वचनाला विद्वान कवी ‘रूढा अहंकार’ असे म्हणतात. “शूर आणि वीर” आणि “त्यांचा भाव”, “रूढ झालेला म्हणजेच प्रकट झालेला अहंकार येथे वृत्तीविशेष आहे” असे हे वाक्य आहे. 287. २८७. Dame [Pg.276] nandopanandassa,Kiṃ me byāpāradassanā; Puttā me pādasambhattā,Sajjā santeva tādise. नंदोपनंद नागराजाच्या दमनात मला माझा पराक्रम दाखवण्याची काय गरज? माझे चरणांशी लीन असलेले पुत्र अशा कार्यात सज्ज आहेतच. 287. Udāharati ‘‘dame’’iccādinā. Nandopanandassa nāgarājassa appameyyamahānubhāvassa dame damane me mama niravadhisarantippameyyappabhāvānucaritakittinopi parassa byāpāradassanā payogapaṭipādanena kiṃ payojanaṃ, na kimpi, yato me pādasambhattā pādāvanatā tādise kammani sajjā baddhakacchā santeva vijjanteva, tatoti yojanīyaṃ. २८७. “दमे” इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. अपार सामर्थ्यशाली अशा नंदोपनंद नागराजाच्या दमनामध्ये, ज्यांची कीर्ती आणि असीम प्रभाव सर्वत्र पसरलेला आहे अशा माझ्यासारख्याने स्वतःचा पराक्रम किंवा प्रयत्न दाखवण्याचे काय प्रयोजन? काहीच नाही. कारण माझे चरणांशी लीन असलेले (पुत्र) अशा कार्यात सज्ज (कमर कसून तयार) आहेतच, म्हणून अशी योजना करावी. 287. ‘‘Dame’’ccādi. Nandopanandassa nāgarañño dame damakaraṇe byāpāradassanā bhuvanattaye pavattamānaānubhāvena ca sampavattitakittisamūhena ca samannāgatassa mayhaṃ tādisapayogadassanena kiṃ payojanaṃ. Yasmā me pādasambhattā mayhaṃ caraṇāvanatā tādise kicce sajjā sannaddhā puttā bahavo santi eva, tasmāti. Cetovasitāya sūravīrabhāvo iha atiditto dassito hoti. Byāpārassa dassanamiti ca, pādesu sambhattāti ca vākyaṃ. २८७. “दमे” इत्यादी. नंदोपनंद नागराजाच्या दमनामध्ये, तिन्ही लोकांत पसरलेल्या प्रभावाने आणि कीर्तीने युक्त असलेल्या माझ्यासारख्याने स्वतःचा पराक्रम दाखवण्याचे काय प्रयोजन? कारण माझ्या चरणांशी लीन असलेले, अशा कार्यात सज्ज आणि कटिबद्ध असलेले अनेक पुत्र आहेतच, म्हणून. येथे चित्ताच्या वशतेमुळे शूरवीरभाव अत्यंत प्रदीप्तपणे दर्शविला गेला आहे. “व्यापाराचे (प्रयत्नाचे) दर्शन” आणि “चरणांशी लीन असलेले” असे हे वाक्य आहे. 288. २८८. Sileso vacanā’nekā-Bhidheyye’kapadāyutaṃ; Abhinnapadavākyādi-Vasā tedhā’ya’mīrito. एकाच पदाने युक्त असलेल्या आणि अनेक अर्थ व्यक्त करणाऱ्या वचनाला ‘श्लेष’ (सिलेस) म्हणतात. अभिन्नपद, भिन्नपद आणि वाक्य इत्यादींच्या भेदाने हा तीन प्रकारचा सांगितला आहे. 288. Silesaṃ niddisati ‘‘sileso’’iccādinā. Anekaṃ bhinnamabhidheyyattho yassātyanekābhidheyyaṃ. Ekena samānena padena sarūpena āyutamanvitaṃ yaṃ vacanaṃ vuttīti anuvaditvā so silesoti vidhīyate, yena kenaci [Pg.277] rūpena upamānopameyyalakkhaṇatthānaṃ silesanato. Ayañcevaṃlakkhaṇo sileso tedhā īrito. Kathaṃ? Abhinnapadavākyādivasā abhinnamekaṃ padaṃ syādyantatyādyantarūpaṃ yatra, tameva vākyaṃ vākyalakkhaṇopetattā. Taṃ ādi yesaṃ, tesaṃ vasāti attho. २८८. “सिलेसो” इत्यादींद्वारे श्लेषाचे (सिलेस) निर्देश करतात. ज्याचे अनेक भिन्न अर्थ असतात ते ‘अनेकाभिधेय’. एकाच समान रूपाच्या पदाने युक्त असलेल्या वचनाला ‘श्लेष’ असे म्हणतात, कारण कोणत्याही रूपाने उपमान आणि उपमेय यांच्या अर्थांचे येथे श्लिष्टीकरण (एकत्रीकरण) होते. अशा लक्षणांनी युक्त असलेला श्लेष तीन प्रकारचा सांगितला आहे. कसा? अभिन्नपद, वाक्य इत्यादींच्या भेदाने. जेथे विभक्ती इत्यादी प्रत्ययांनी युक्त असलेले पद अभिन्न असते, आणि वाक्य हे वाक्याच्या लक्षणांनी युक्त असते, ते ज्यांच्या सुरुवातीला आहे त्यांच्या भेदाने, असा अर्थ आहे. 288. Idāni silesālaṅkāraṃ dasseti ‘‘sileso’’ccādinā. Anekābhidheyyaṃ ekapadāyutaṃ ubhayattha sādhāraṇattā tulyena saddarūpena yuttaṃ yaṃ vacanaṃ atthi, so sileso nāma. So pana yena kenaci sādhammarūpena upamānopameyyabhūtānamatthānaṃ siliṭṭhattā aññamaññaṃ phusitvā ṭhitattā sileso nāma. Ayaṃ vuttalakkhaṇo sileso abhinnapadavākyādivasā akatavikārānaṃ syādyantatyādyantapadasamannāgatānaṃ vākyalakkhaṇopetavākyānaṃ pabhedena tedhā īritoti. Anekamabhidheyyaṃ yasseti ca, ekañca taṃ padañceti ca, tena āyutanti ca, abhinnāni padāni yasminti ca, tañca taṃ vākyañcāti ca, taṃ ādi yesaṃ abhinnapadavākyānanti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca vākyaṃ. २८८. आता “सिलेसो” इत्यादींद्वारे श्लेषालंकार (सिलेसालंकार) दर्शवितात. दोन्ही अर्थांमध्ये साधारण असलेल्या समान शब्दरूपाने युक्त आणि अनेक अर्थ व्यक्त करणारे जे वचन असते, त्याला ‘श्लेष’ म्हणतात. तो कोणत्याही साधर्म्य रूपाने उपमान आणि उपमेय असलेल्या अर्थांच्या श्लिष्टतेमुळे (एकमेकांना स्पर्श करून राहिल्यामुळे) ‘श्लेष’ या नावाने ओळखला जातो. हा सांगितलेल्या लक्षणांचा श्लेष, अभिन्नपद आणि वाक्य इत्यादींच्या भेदाने, विकार न पावलेल्या विभक्ती व क्रियापद प्रत्ययांनी युक्त असलेल्या वाक्यांच्या प्रकारांनुसार तीन प्रकारचा सांगितला आहे. “ज्याचे अनेक अर्थ आहेत ते”, “एकच असलेले पद”, “त्याने युक्त असलेले”, “ज्यात पदे अभिन्न आहेत ते”, “तेच वाक्य”, “अभिन्नपद आणि वाक्य ज्यांच्या सुरुवातीला आहेत ते”, “त्यांचा भेद” असे हे वाक्य आहे. येथे दुसराही अर्थ श्लिष्ट होतो म्हणून तो श्लेष आहे. “भिन्नपदवाक्यश्लेष” इत्यादी देखील याच पद्धतीने समजून घ्यावे. 289. २८९. Andhantamaharo hārī, samāruḷho mahodayaṃ; Rājate raṃsimālī’yaṃ, bhagavā bodhayaṃ jane. अंधकार नष्ट करणारे, मनोहर, महाउदयाला (किंवा महान अभ्युदयाला) प्राप्त झालेले; हे किरणमाली (सूर्य) किंवा भगवान, लोकांना जागृत (किंवा प्रबुद्ध) करत शोभून दिसत आहेत. Abhinnapadavākyasileso. अभिन्नपदवाक्यश्लेष. 289. Udāharati ‘‘andhantami’’ccādi. Ayaṃ bhagavā sūriyo mahāmuni ca. Tattha sūriyo tāva andhantamaharo pakatiyandhakāropahārī, mahāmuni tu andhakāramohatamāpahārī. Hārī manuñño sūriyo mahāmuni ca, sūriyo [Pg.278] mahodayaṃ mahantaṃ udayaṃ pabbataṃ samāruḷho, mahāmuni tu mahodayaṃ mahantamabbhudayaṃ sammāsambodhisamadhigamarūpaṃ samāruḷho patto. Raṃsīnaṃ mālā, sā assa atthīti raṃsimālī, sūriyo mahāmuni ca. Jane bodhayaṃ niddāpagamanena kilesaniddāpagamanena vā pabodhayanto rājate dibbatīti. Abhinnapadavākyasileso bhaṅgena vinā yathāvaṭṭhānamubhayattha padayojanato. २८९. “अंधन्तमं” इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. हे भगवान म्हणजे सूर्य आणि महामुनी (बुद्ध) दोन्ही आहेत. त्यापैकी सूर्य हा नैसर्गिक अंधकार नष्ट करणारा आहे, तर महामुनी हे अज्ञानरूपी मोहाचा अंधकार नष्ट करणारे आहेत. ‘हारी’ म्हणजे मनोहर, सूर्य आणि महामुनी दोन्ही मनोहर आहेत. सूर्य हा ‘महोदय’ म्हणजे मोठ्या उदय पर्वतावर आरूढ झाला आहे, तर महामुनी हे ‘महोदय’ म्हणजे सम्यक्संबोधीच्या प्राप्तीरूप महान अभ्युदयाला प्राप्त झाले आहेत. किरणांची माला ज्याच्याजवळ आहे तो ‘किरणमाली’ (रश्मिमाली), सूर्य आणि महामुनी दोन्ही किरणमाली आहेत. लोकांना झोपेतून जागे करत किंवा क्लेशरूपी निद्रेतून प्रबुद्ध करत ते शोभून दिसत आहेत. पदांचे विभाजन न करता दोन्ही अर्थांमध्ये जशीच्या तशी पदयोजना होत असल्यामुळे हा ‘अभिन्नपदवाक्यश्लेष’ आहे. 289. Idāni udāharati ‘‘andha’’miccādinā. Mahodayaṃ mahantaṃ udayaṃ pabbataṃ, sabbaññupadavisaṅkhātamahābhivuddhiṃ vā samāruḷho āruḷho, sampatto vā, andhantamaharo cakkavāḷagabbhe patthaṭapakatighanandhakārassa, ñāṇalocanassa andhakaraṇato andhakāroti vuttamohassa vā viddhaṃsako, hārī teneva manuñño raṃsimālī attano raṃsimālāya samannāgato jane pakatiniddāya kilesaniddāya vā samannāgate satte bodhayaṃ bodhayanto ayaṃ bhagavā divākaro, chahi bhagadhammehi samannāgato buddho vā rājate dibbatīti. Dvīsu pakkhesu padānaṃ samānabhāvena ṭhitattā ayaṃ abhinnapadavākyasileso. Andho ca so tamo ceti ca, taṃ haratīti ca, mahanto ca so udayo pabbato cāti ca, mahanto ca so udayo abbhudayo abhivuddhi cāti ca, raṃsīnaṃ mālāti ca, sā assa atthīti ca, bhago sirī assa sūriyassa atthīti ca, bhago sirīkāmapayatanādippakāro assa satthuno atthīti ca viggaho. Abhinnapadavākyasaṅkhāto sileso. Aparopi attho ettha silissatīti sileso. ‘‘Bhinnapadavākyasileso’’tiādikampi iminā nayena ñātabbaṃ. २८९. आता “अंधं” इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. ‘महोदय’ म्हणजे मोठ्या उदय पर्वतावर आरूढ झालेला, किंवा सर्वज्ञतेच्या पदाने युक्त अशा महान अभिवृद्धीला प्राप्त झालेला. ‘अंधंतमहर’ म्हणजे चक्रवाळामध्ये पसरलेल्या नैसर्गिक दाट अंधकाराचा नाश करणारा, किंवा ज्ञानचक्षूला आंधळे करत असल्यामुळे अंधकार म्हटल्या गेलेल्या मोहाचा नाश करणारा. ‘हारी’ म्हणजे मनोहर, आपल्या किरणमालेने युक्त असलेला, लोकांना नैसर्गिक निद्रेतून किंवा क्लेशरूपी निद्रेत असलेल्या प्राण्यांना प्रबुद्ध करत असलेला हा भगवान सूर्य किंवा सहा भगधर्मांनी युक्त असलेले बुद्ध शोभून दिसत आहेत. दोन्ही बाजूंनी पदांची रचना समान राहिल्यामुळे हा ‘अभिन्नपदवाक्यश्लेष’ आहे. “तो अंधकाररूप मोह” आणि “त्याचा नाश करणारा”, “मोठा उदय पर्वत”, “महान अभ्युदय किंवा अभिवृद्धी”, “किरणांची माला” आणि “ती ज्याच्याजवळ आहे तो”, “ज्या सूर्याकडे ऐश्वर्य (भग) आहे तो”, “ज्या शास्त्यांकडे ऐश्वर्य, कीर्ती, काम, प्रयत्न इत्यादी प्रकारचा भग आहे तो” असा विग्रह आहे. हा ‘अभिन्नपदवाक्य’ नावाचा श्लेष आहे. येथे दुसराही अर्थ श्लिष्ट होतो म्हणून तो श्लेष आहे. “भिन्नपदवाक्यश्लेष” इत्यादी देखील याच पद्धतीने समजून घ्यावे. 290. २९०. Sāradāmalakābhāso, samānītaparikkhayo; Kumudākarasambodho, pīṇeti janataṃ sudhī. शरद ऋतूतील निर्मल प्रकाशासारखा (किंवा निर्वाणरूपी सार देणारा आणि हस्तामलकासारखा ज्ञानप्रकाश असलेला), क्षय पावलेला (किंवा क्लेशांचा क्षय घडवून आणलेला); कुमुदांना (कमळांना) विकसित करणारा (किंवा पृथ्वीवरील लोकांना आनंदित करून चतुरार्यसत्याचा बोध करून देणारा) तो सुधी (चंद्र किंवा बुद्ध) जनसमूहाला आनंदित करतो. Bhinnapadavākyasileso. भिन्नपदवाक्यश्लेष. 290. ‘‘Sārade’’ccādi. Sudhā assa atthīti sudhī, cando. Sobhanā sabbaññutaññāṇarūpaṃ buddhi assa atthīti sudhī, [Pg.279] sammāsambuddho. Sārado saradakāle sambhūto amalako nimmalo ābhā sobhā yassa so, cando. Paresaṃ nibbānasāraṃ dadātīti sārado, amalako ābhāso, amalakassa hatthāmalakasseva vā ābhāso asesañeyyāvabodho yassa so, sammāsambuddho. Saṃ sammā kamenānīyamānattā ānīto parikkhayo kaṇhapakkho yena so, cando. Samaṃ vūpasamaṃ ānīto parikkhayo hāni kilesasattukato adhigatakkhayattā yenaso, sammāsambuddho. Kumudākarassa kumudassa raṃsiyā sambodhi vikāso yassa so, cando. Kuyā pathaviyā mudaṃ pītiṃ karotīti kumudākaro, sambodho catusaccāvabodho yassa so, sammāsambuddho, janataṃ janasamūhaṃ pīṇetīti. Ayaṃ bhinnapadavākyasileso vuttena vidhinā padānaṃ bhinnattā. २९०. “सारद” इत्यादी. ज्याच्याकडे ‘सुधा’ (अमृत) आहे तो ‘सुधी’ म्हणजे चंद्र. ज्यांच्याकडे शोभन अशी सर्वज्ञताज्ञानाची बुद्धी आहे ते ‘सुधी’ म्हणजे सम्यक्संबुद्ध. ‘सारद’ म्हणजे शरद ऋतूत उत्पन्न झालेली, निर्मल अशी आभा (शोभा) ज्याची आहे तो चंद्र. इतरांना निर्वाणरूपी सार देतात म्हणून ‘सारद’, निर्मल आभास असलेले, किंवा हातावरील आवळ्याप्रमाणे (हस्तामलक) ज्यांना संपूर्ण ज्ञेय गोष्टींचा बोध झाला आहे ते सम्यक्संबुद्ध. ज्याच्याद्वारे कृष्णपक्षाचा क्षय योग्य क्रमाने आणला जातो तो चंद्र. ज्यांच्याद्वारे क्लेशरूपी शत्रूंचा क्षय करून शांतता (शम) प्राप्त केली गेली आहे ते सम्यक्संबुद्ध. कुमुदांच्या (कमळांच्या) समूहाचा आपल्या किरणांनी विकास (बोध) घडवून आणणारा तो चंद्र. ‘कु’ म्हणजे पृथ्वीवर ‘मुद’ म्हणजे आनंद निर्माण करणारे ते ‘कुमुदाकर’, आणि ज्यांना चतुरार्यसत्याचा बोध झाला आहे ते सम्यक्संबुद्ध, जनसमूहाला आनंदित करतात. सांगितलेल्या विधीनुसार पदांचे विभाजन होत असल्यामुळे हा ‘भिन्नपदवाक्यश्लेष’ आहे. 290. ‘‘Sāra’’iccādi. Sārado saradakāle sambhūto, veneyyānaṃ nibbānasāradāyako vā, amalakābhāso nimmalasobho, nimmalaketumālāsamannāgatattā tādisamatthakasobho vā, atha vā sāradāmalakābhāso saradakāle sañjātanimmalasobho, veneyyānaṃ nibbānasāradāyakanimmalasobho vā, atha vā sāradaāmalakaābhāso nibbānasāradāyakahatthāmalakasadisañeyyāvabodho. Samānītaparikkhayo kaṇhapakkhe suṭṭhu kamena ānīto parikkhayo paripuṇṇo vā cando, samasaṅkhatasantiṃ ānītakilesaparihānisaṅkhātaparikkhayo vā. Kumudākarasambodho kumudavikāsanena samannāgato, kusaṅkhātapathavīnissitānaṃ janānaṃ pītijananacatusaccāvabodhena samannāgato vā. Sudhī sudhāsaṅkhātaamatavantatāya [Pg.280] tannāmako cando, sundarapaññavantatāya tannāmako sammāsambuddho vā. Janataṃ janasamūhaṃ pīṇetīti. Ubhayapakkhesu padaṃ bhinditvā atthassa yojanato ayaṃ bhinnapadavākyasileso. Sarade bhavo sārado, cando. Sāraṃ dadātīti sārado, bhagavā. ‘‘Sārado’’ti idaṃ ‘‘ābhāso’’ti padassa visesanaṃ hoti. Amalakonimmalo ābhāso assa candassāti ca, kamhi matthake ābhāsoti ca, amalo kābhāso assa satthunoti ca, sārado amalako ābhāso yassa candassa bhagavato vāti ca, sārado āmalakassa viya ābhāso ñeyyāvabodho assa bhagavatoti ca, saṃ sammā ānīto parikkhayo kalāhāni aneneti ca, samaṃ vūpasamaṃ ānīto parikkhayo hāni kilesasattuto yeneti ca, kumudānaṃ ākaroti ca, tesaṃ sambodho vikāso yasseti ca, mudaṃ pītiṃ karotīti mudākaro. Kuyā pathaviyā mudākaroti ca, so sambodho catusaccāvabodho yasseti ca, sudhā amataṃ assa candassa atthīti ca, su sobhanā dhī buddhi assa sambuddhassāti ca viggaho. २९०. “सार” इत्यादी. 'सारद' म्हणजे शरद ऋतूत उत्पन्न झालेला, किंवा विनेय (शिष्य) लोकांना निर्वाणरूपी सार देणारा. 'अमलकाभास' म्हणजे निर्मळ शोभा असलेला, किंवा निर्मळ केतुमाळेने (प्रभामंडळाने) युक्त असल्यामुळे तशा प्रकारच्या मस्तकावरील शोभेने युक्त असलेला. अथवा 'सारदामलकाभास' म्हणजे शरद ऋतूत उत्पन्न झालेली निर्मळ शोभा असलेला, किंवा विनेय लोकांना निर्वाणरूपी सार देणारी निर्मळ शोभा असलेला. अथवा 'सारद-आमलक-आभास' म्हणजे निर्वाणरूपी सार देणारा आणि हातावरील आवळ्याप्रमाणे ज्ञेय गोष्टींचे आकलन (अवबोध) करून देणारा. 'समानीतपरिक्षय' म्हणजे कृष्णपक्षात क्रमाने पूर्णपणे क्षयाला गेलेला किंवा पूर्ण झालेला चंद्र, अथवा सम (शांत) अशा निर्वाणरूपी शांतीला प्राप्त करून देणारा आणि क्लेशांच्या क्षयाने युक्त असलेला. 'कुमुदाकरसंबोध' म्हणजे कमळांच्या विकासाने (उमलण्याने) युक्त असलेला, किंवा 'कु' म्हणजे पृथ्वीवर आश्रित असलेल्या लोकांमध्ये प्रीती उत्पन्न करणाऱ्या चार आर्यसत्यांच्या अवबोधाने (ज्ञानाने) युक्त असलेला. 'सुधी' म्हणजे 'सुधा' नावाच्या अमृताने युक्त असल्यामुळे त्या नावाचा चंद्र, किंवा सुंदर प्रज्ञेने युक्त असल्यामुळे त्या नावाचे सम्यक्संबुद्ध. 'जनतम्' म्हणजे जनसमूहाला तृप्त करतो. दोन्ही बाजूंनी पदांचा विग्रह करून अर्थ लावल्यामुळे हा 'भिन्नपदवाक्यश्लेष' (भिन्नपदवाक्यसिलेस) आहे. शरद ऋतूत होणारा तो 'सारद' म्हणजे चंद्र. सार देणारा तो 'सारद' म्हणजे भगवान. 'सारद' हे 'आभास' या पदाचे विशेषण आहे. चंद्राची शोभा निर्मळ (अमल) आहे, आणि मस्तकावर (कम्-मध्ये) शोभा आहे, शास्त्यांची (बुद्धांची) शोभा निर्मळ आहे, चंद्र किंवा भगवान यांची शोभा शरद ऋतूतील आवळ्याप्रमाणे निर्मळ आहे, भगवंतांचे ज्ञेय वस्तूंचे आकलन शरद ऋतूतील आवळ्याप्रमाणे स्पष्ट आहे, ज्याच्याद्वारे कलेचा क्षय चांगल्या प्रकारे आणला गेला आहे, ज्याच्याद्वारे क्लेशरूपी शत्रूंचा क्षय किंवा उपशम केला गेला आहे, कमळांचा जो आकर (समूह) आहे आणि त्यांचा जो संबोध (विकास) आहे, जो मोद (आनंद) निर्माण करतो तो मुदाकर, 'कु' म्हणजे पृथ्वीवरील लोकांना आनंद देणारा आणि तो संबोध म्हणजे चार आर्यसत्यांचा अवबोध ज्याला झाला आहे तो, चंद्राकडे सुधा (अमृत) आहे, आणि सम्यक्संबुद्धांकडे सुंदर 'धी' (बुद्धी/प्रज्ञा) आहे, असा हा विग्रह आहे. 291. २९१. Samāhitattavinayo, ahīnamadamaddano; Sugato visadaṃ pātu, pāṇinaṃ so vināyako. समाहितचित्त आणि संयमी (किंवा योग्य गतीने युक्त), गर्विष्ठांच्या गर्वाचे मर्दन करणारे; ते सुगत प्राण्यांचे स्पष्टपणे रक्षण करोत, जे प्राण्यांचे मार्गदर्शक (विनायक) आहेत. Bhinnābhinnapadavākyasileso. भिन्नाभिन्नपदवाक्यश्लेष. 291. ‘‘Samāhite’’ccādi. Saṃ sammā āhito patiṭṭhāpito attassa vinayo vinayanaṃ sabbattha savisaye appaṭihatacāravasena yassa so, garuḷo. Vinayanaṃ pavivittakāyacittappavattivasena damanaṃ yassa so, sammāsambuddho. Iti abhinnapadaṃ. Ahīnaṃ sappānaṃ inā nāyakā, tesaṃ madaṃ maddatīti ahīnamadamaddano, garuḷo. Ahīnānamuttamapurisānampi mahābrahmādīnaṃ madaṃ maddatīti ahīnamadamaddano, sammāsambuddho. Sundaraṃ gataṃ gamanaṃ samuddaṃ bhinditvā jalasaṅgamato paṭhamamevauggamanasāmatthiyayogato [Pg.281] yassa so, garuḷo. Sundaraṃ gamanamassa nāgavikkantacārattā sugato, sammāsambuddho. Abhinnapadaṃ. So vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako, garuḷo. Visaṃ dadātīti visadaṃ pāṇinaṃ nāgalokaṃ pātu ahiṃsanavasena pālayatu, so vineti veneyyeti vināyako, sammāsambuddho. Pāṇinaṃ sakalasattalokaṃ visadaṃ asallīnaṃ pātu. Bhinnābhinnapadavākyasilesoyaṃ vuttanayena padānaṃ ubhayamissattā. २९१. “समाहित” इत्यादी. ज्याने आपल्या विषयामध्ये अडथळा नसलेल्या गतीमुळे स्वतःचा विनय (संयम किंवा गती) चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित केला आहे तो गरुळ. काय आणि चित्त यांच्या एकांत प्रवृत्तीद्वारे ज्याचे दमन (संयम) झाले आहे ते सम्यक्संबुद्ध. हे 'अभिन्नपद' आहे. 'अहीन' म्हणजे सर्प, त्यांचे 'इन' म्हणजे नायक (राजे), त्यांच्या गर्वाचे मर्दन करतो तो 'अहीनमदमर्दन' म्हणजे गरुळ. 'अहीन' म्हणजे महाब्रह्मा इत्यादी उत्तम पुरुषांच्याही गर्वाचे मर्दन करतात ते 'अहीनमदमर्दन' म्हणजे सम्यक्संबुद्ध. समुद्राचे पाणी दुभंगून पाण्याच्या प्रवाहातून सर्वप्रथम वर येण्याच्या सामर्थ्यामुळे ज्याचे गमन सुंदर आहे तो गरुळ. नागविक्रांत गतीने चालत असल्यामुळे ज्यांचे गमन सुंदर आहे ते 'सुगत' म्हणजे सम्यक्संबुद्ध. हे 'अभिन्नपद' आहे. 'वी' म्हणजे पक्षी, त्यांचा जो नायक तो गरुळ. 'विष' देणारा जो 'विषद' म्हणजे नागलोक, त्याचे अहिंसेच्या द्वारे रक्षण करो, आणि जे विनेय (शिष्य) लोकांना सन्मार्गावर आणतात (विनेति) ते 'विनायक' म्हणजे सम्यक्संबुद्ध. ते संपूर्ण प्राणीलोकाचे स्पष्टपणे (विशदपणे) किंवा निर्भयपणे रक्षण करोत. पदांमधील दोन्ही प्रकारच्या (भिन्न आणि अभिन्न) मिश्रणामुळे सांगितलेल्या पद्धतीने हा 'भिन्नाभिन्नपदवाक्यश्लेष' आहे. 291. ‘‘Samāhite’’ccādi. Samāhitattavinayo sammā āhitāya ṭhapitāya sarīrassa savisaye gatiyā samannāgato, sammā āhitena ṭhapitena cittadamanena samannāgato vā, ahīnamadamaddano nāgarājūnaṃ madamaddano, ahīnānaṃ uttamānaṃ bakabrahmādīnampi madamaddano vā, sugato pakkhavātavegena samuddajalaṃ dvidhā katvā tasmiṃ jale anekībhūteyeva nāgabhavanaṃ gantvā nāge gahetvā gamane samatthattā sundaragamano, samantabhaddakaanekappakāragamano vā, vināyako pakkhīnaṃ nāyako so garuḷarājā visadaṃ ghoravisattā visadāyakaṃ pāṇinaṃ nāgalokaṃ pātu ahiṃsanavasena pāletu. No ce, vināyako veneyye vinento so sammāsambuddho pāṇinaṃ sakalasattalokaṃ visadaṃ visāradaṃ katvā pātu ahitāpanayanahitopanayanena rakkhatūti. Ubhayapakkhesu ‘‘ahīnamadamaddano’’iccādikehi bhinnehi ca ‘‘samāhitattavinayo’’iccādikehi abhinnehi ca padehi samannāgatattā ayaṃ bhinnābhinnapadavākyasileso. Attassa vinayoti ca, samāhito attavinayo yassa garuḷassa tathāgatassa vāti ca, ahīnaṃ inā nāyakāti ca, ahīnānaṃ nāgarājūnaṃ madoti ca, hīnehi aññe ahīnā uttamā, tesaṃ madoti [Pg.282] ca, taṃ maddatīti ca, vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyakoti ca, veneyyajane vinetīti ca vākyaṃ. Dutiyapakkhe ‘‘visada’’nti kriyāvisesanaṃ. २९१. “समाहित” इत्यादी. 'समाहितत्तविनय' म्हणजे शरीराच्या स्वतःच्या विषयांमधील गती चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित केलेल्या गतीने युक्त असलेला (गरुळ), किंवा चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित केलेल्या चित्तदमनाने युक्त असलेले (सम्यक्संबुद्ध). 'अहीनमदमर्दन' म्हणजे नागराजांच्या गर्वाचे मर्दन करणारा (गरुळ), किंवा 'अहीन' म्हणजे श्रेष्ठ अशा बकब्रह्मा इत्यादींच्याही गर्वाचे मर्दन करणारे (सम्यक्संबुद्ध). 'सुगत' म्हणजे पंखांच्या वाऱ्याच्या वेगाने समुद्राचे पाणी दुभंगून, त्या पाण्यात एकत्र असलेल्या नागभवनात जाऊन नागांना पकडून जाण्यास समर्थ असल्यामुळे सुंदर गमन करणारा (गरुळ), किंवा सर्व बाजूंनी कल्याणकारी अशा अनेक प्रकारच्या गमनाने युक्त असलेले (सम्यक्संबुद्ध). 'विनायक' म्हणजे पक्ष्यांचा नायक तो गरुळराज, घोर विषामुळे विष देणाऱ्या (विषद) प्राण्यांच्या नागलोकाचे अहिंसेच्या द्वारे रक्षण करो. अथवा, 'विनायक' म्हणजे विनेय लोकांना सन्मार्गावर आणणारे ते सम्यक्संबुद्ध संपूर्ण प्राणीलोकाला विशद (विशारद/भयमुक्त) करून त्यांचे रक्षण करोत, अहित दूर करून आणि हित प्रदान करून त्यांचे रक्षण करोत. दोन्ही बाजूंनी 'अहीनमदमर्दन' इत्यादी भिन्न पदांनी आणि 'समाहितत्तविनय' इत्यादी अभिन्न पदांनी युक्त असल्यामुळे हा 'भिन्नाभिन्नपदवाक्यश्लेष' आहे. स्वतःचा विनय असा विग्रह, किंवा ज्याचा आत्मसंयम समाहित आहे असा तो गरुळ किंवा तथागत. 'अहीन' म्हणजे सर्प आणि 'इन' म्हणजे नायक. 'अहीन' म्हणजे नागराजांचा गर्व. हीन लोकांशिवाय इतर ते 'अहीन' म्हणजे उत्तम लोक, त्यांचा गर्व, आणि त्याचे मर्दन करतो तो. 'वी' म्हणजे पक्षी, त्यांचा नायक. विनेय लोकांना सन्मार्गावर आणतो ते वाक्य. दुसऱ्या पक्षात 'विशदम्' हे क्रियाविशेषण आहे. 292. २९२. Viruddhāviruddhābhinna-kammā niyamavā paro; Niyamakkhepavacano, avirodhi virodhya’pi. विरुद्धकर्म, अविरुद्धकर्म आणि अभिन्नकर्म श्लेष, तसेच दुसरा नियमवान श्लेष; नियमक्षेपवचन श्लेष, अविरोधी श्लेष आणि विरोधी श्लेष देखील आहेत. 293. २९३. Ocityasamposakādi, sileso padajādi’ti ; Esaṃ nidassanesveva, rūpa’māvibhavissati. औचित्यसंपोषक इत्यादी श्लेष, आणि पदापासून उत्पन्न होणारे (पदजात) इत्यादी श्लेष; यांची रूपे (लक्षणे) यांच्या उदाहरणांमध्येच स्पष्ट होतील. 292-3. Silesabhedamaññathāpi dassetumāha ‘‘viruddha’’iccādi. Viruddhāni cāviruddhāni ca aññamabhinnañca, tāniyeva kammāni kriyāni yesaṃ, te tayo silesā. Niyamo’vadhāraṇamasmiṃ atthīti niyamavā, paro añño silesopi. Niyamassa akkhepo nisedhanaṃ yassa, taṃ vacanamabhidhānaṃ yassa, tādisopi. Nāssa virodho atthītyavirodhi, sopi. Virodho asaṅgati ettha vijjatīti virodhi, sopi. Ocityaṃ samposetīti ocityasamposako, so ādi yassa alaṅkārantaragocarassa silesassa, so padato jātādisilesopi. Itite parepi silesabhedā santi. Esaṃ yathāvuttānaṃ nidassanesu payogesveva rūpaṃ sabhāvo lakkhaṇaṃ āvibhavissatīti. २९२-३. श्लेषाचे भेद इतर प्रकारेही दाखवण्यासाठी "विरुद्ध" इत्यादी म्हणाले. ज्यांचे कर्म म्हणजे क्रिया विरुद्ध, अविरुद्ध आणि अभिन्न आहेत, ते तीन श्लेष आहेत. 'नियम' म्हणजे अवधारण (निश्चिती) ज्यामध्ये आहे तो 'नियमवान' नावाचा दुसरा श्लेष आहे. नियमाचा आक्षेप म्हणजे निषेध ज्यामध्ये आहे, असे वचन (कथन) असणारा श्लेष देखील आहे. ज्यामध्ये विरोध नाही तो 'अविरोधी' श्लेष देखील आहे. ज्यामध्ये विरोध म्हणजे असंगती आढळते तो 'विरोधी' श्लेष देखील आहे. औचित्याचे पोषण करतो तो 'औचित्यसंपोषक' श्लेष, तो ज्याच्या सुरुवातीला आहे असा इतर अलंकारांच्या विषयात येणारा श्लेष, आणि पदापासून उत्पन्न होणारा (पदजात) इत्यादी श्लेष देखील आहेत. अशा प्रकारे श्लेषाचे इतरही भेद आहेत. या सांगितलेल्या श्लेषांचे रूप म्हणजे स्वभाव किंवा लक्षण त्यांच्या उदाहरणांमध्ये (प्रयोगांमध्ये) च स्पष्ट होईल. 292-3. Avuttasilesavisese dassetuṃ uddisati ‘‘viruddhā’’iccādi. Viruddhāviruddhābhinnakammā api ubhayatthassa viruddhena ca aviruddhena ca abhinnena ca kammena samanvitā tayo silesā ca, paro añño niyamavāpi avadhāraṇena yuttasileso ca, niyamakkhepavacanopi avadhāraṇassa paṭisedhapakāsakābhidhānasileso ca, avirodhipi ubhayapakkhāvirodhisileso ca, virodhiapi ubhayatthassa [Pg.283] virodhisileso ca, padajādi padena jāto vākyena jāto ocityasamposakādisilesopīti esaṃ silesānaṃ nidassanesveva nidassanasaṅkhataudāharaṇesveva rūpaṃ sarūpaṃ tesaṃ lakkhaṇaṃ vā āvibhavissati, nidassiyamānaudāharaṇeneva lakkhaṇassa gammamānattā visuṃ na kathessāmīti adhippāyo. Viruddhāni ca aviruddhāni ca abhinnañceti ca, tameva kammaṃ kriyā yesaṃ silesānamiti ca, niyamo avadhāraṇaṃ asmiṃ atthīti ca, niyamassa akkhepo paṭisedho assa atthīti ca, taṃ vacanaṃ abhidhānaṃ yassa silesassāti ca, nāssa virodho atthīti ca, ocityaṃ samposetīti ca, so ādi yassa upamāsilesādinoti ca, padato jātoti ca, so ādi yassa vākyassāti ca viggaho. २९२-३. न सांगितलेले श्लेषविशेष दाखवण्यासाठी "विरुद्ध" इत्यादी उद्दिष्ट केले आहे. दोन्ही अर्थांच्या विरुद्ध, अविरुद्ध आणि अभिन्न कर्माने (क्रियेने) युक्त असलेले 'विरुद्धकर्म', 'अविरुद्धकर्म' आणि 'अभिन्नकर्म' हे तीन श्लेष, आणि दुसरा 'नियमवान' म्हणजे अवधारणायुक्त श्लेष, तसेच 'नियमक्षेपवचन' म्हणजे अवधारणाचा प्रतिषेध (निषेध) प्रकट करणारे कथन असलेला श्लेष, दोन्ही पक्षांमध्ये विरोध नसलेला 'अविरोधी' श्लेष, दोन्ही अर्थांमध्ये विरोध असलेला 'विरोधी' शलेशन, आणि पदापासून उत्पन्न झालेला किंवा वाक्यापासून उत्पन्न झालेला 'औचित्यसंपोषक' इत्यादी श्लेष; या श्लेषांचे रूप म्हणजे त्यांचे स्वरूप किंवा लक्षण त्यांच्या उदाहरणांमध्येच (उदाहरणांच्या प्रयोगांमध्येच) स्पष्ट होईल. कारण उदाहरणांवरूनच लक्षण समजून येत असल्यामुळे मी ते स्वतंत्रपणे सांगणार नाही, असा अभिप्राय आहे. विरुद्ध, अविरुद्ध आणि अभिन्न असा विग्रह, आणि तीच क्रिया ज्या श्लेषांची आहे असा विग्रह. 'नियम' म्हणजे अवधारण ज्यामध्ये आहे, नियमाचा आक्षेप म्हणजे प्रतिषेध ज्याला आहे, आणि ते वचन (कथन) ज्या श्लेषाचे आहे, ज्याला विरोध नाही, जे औचित्याचे पोषण करते, तो ज्याच्या सुरुवातीला आहे असा उपमाश्लेष इत्यादी, पदापासून उत्पन्न झालेला, आणि तो ज्याच्या सुरुवातीला आहे असे वाक्य, असा हा विग्रह आहे. Viruddhakammasilesa विरुद्धकर्मश्लेष 294. २९४. Savase vattayaṃ lokaṃ, akhilaṃ kallaviggaho ; Parābhavati mārāri, dhammarājā vijambhate. संपूर्ण जगाला आपल्या वशात ठेवणारे, सुंदर शरीर असलेले (किंवा सुंदर कलह करणारे); मारारी (मारशत्रू) पराभूत होतात आणि धर्मराज (बुद्ध) विजयी होतात. 294. Tato kamena tedassīyanti ‘‘savase’’iccādi. Akhilaṃ lokaṃ savase vattayaṃ mārāri dhammarājā ca, kallo manuñño viggaho kalaho yassa mārārino, viggaho sarīrasampadā yassa dhammarājassa, tesu mārāri parābhavati parābhavamapeti bodhiyaṃ paṭiladdhaparājayavasena, dhammarājā samantabhaddo tu vijambhate lokattayabyāpisamullapitavijayaddhanipavattivasena samaṃ bhavatīti ayaṃ viruddhakammasileso parābhavavijambhanānamaññoññavirodhato. २९४. त्यानंतर क्रमाने ते दाखवले जातात, "सवसे" इत्यादी. संपूर्ण जगाला आपल्या वशात ठेवणारे मारारी आणि धर्मराज; ज्या मारारीचा कलह (विग्रह) 'कल्ल' म्हणजे सुंदर आहे, आणि ज्या धर्मराजाचा विग्रह म्हणजे शरीरसंपदा सुंदर आहे; त्या दोघांमध्ये मारारी पराभूत होतो, म्हणजे बोधीच्या ठिकाणी मिळालेल्या पराजयामुळे पराभवाला प्राप्त होतो, आणि धर्मराज (बुद्ध) मात्र तिन्ही लोकांमध्ये पसरलेल्या विजयाच्या घोषणेमुळे विजयी होतात (विस्तारतात). पराभव आणि विजय (विजृंभण) या क्रियांच्या परस्परांमधील विरोधामुळे हा 'विरुद्धकर्मश्लेष' आहे. 294. Idāni uddesakkamena udāharati ‘‘savase’’iccādi. Akhilaṃ lokaṃ savase vattayaṃ anatthe yuñjanato attano vase vattayanto, no ce, sakalalokaṃ hite [Pg.284] yuñjanato attano vase vattayanto kallaviggaho manuññakalaho, no ce, manuññasarīrasampattiyutto mārāri parābhavati bodhimūle laddhaparājayavasena parābhavaṃ pāpuṇāti, dhammarājā tathāgato pana vijambhate lokattaye patthaṭajayaghosavasena vijambhatīti. Parābhavanavijambhanakriyānaṃ aññamaññaviruddhattā ayaṃ viruddhakammasileso nāma. Sassa attano vaso issariyamiti ca, kallo manuñño viggaho vivādo deho vā yasseti ca vākyaṃ. २९४. आता उद्देशाच्या क्रमाने उदाहरण देतात, "सवसे" इत्यादी. संपूर्ण जगाला आपल्या वशात ठेवणारा, म्हणजे अनिष्ट गोष्टींमध्ये जोडल्यामुळे स्वतःच्या वशात ठेवणारा, अथवा संपूर्ण जगाला हितामध्ये जोडल्यामुळे स्वतःच्या वशात ठेवणारे; सुंदर कलह करणारा, अथवा सुंदर शरीरसंपत्तीने युक्त असलेले; मारारी बोधीवृक्षाच्या मुळाशी मिळालेल्या पराजयामुळे पराभूत होतो, म्हणजे पराभवाला प्राप्त होतो; परंतु धर्मराज तथागत तिन्ही लोकांमध्ये पसरलेल्या विजयघोषामुळे विजयी होतात (विस्तारतात). पराभव आणि विजय (विजृंभण) या क्रियांच्या परस्परांमधील विरोधामुळे याला 'विरुद्धकर्मश्लेष' म्हणतात. स्वतःचा वश म्हणजे ऐश्वर्य असा विग्रह, आणि 'कल्ल' म्हणजे सुंदर कलह किंवा शरीर ज्याचे आहे ते वाक्य. Aviruddhakammasilesa अविरुद्धकर्मश्लेष 295. २९५. Sabhāvamadhuraṃ puñña-visesodayasambhavaṃ; Suṇanti vācaṃ munino, janā passanti cā’mataṃ. स्वभावानेच मधुर असलेली आणि पुण्यविशेषाच्या उदयाने उत्पन्न झालेली; मुनींची वाणी लोक ऐकतात आणि अमृताला (निर्वाणाला) पाहतात. 295. ‘‘Sabhāve’’ccādi. Sabhāveneva madhurā piyā vācā, madhuraṃ amataṃ, puññavisesassa udayo abhivaḍḍhi, tena sambhavo, yassa vā taṃ, munino vācaṃ saddhammasaṅkhātaṃ janā suṇanti, tassayaṃ amatañca passantīti ayamaviruddhakammasileso savanadassanānaṃ aviruddhattāti. २९५. “स्वभावे” इत्यादी. स्वभावानेच मधुर म्हणजे प्रिय असलेली वाणी, मधुर असलेले अमृत, पुण्यविशेषाचा उदय म्हणजे अभिवृद्धी, त्याने उत्पन्न झालेली, किंवा ज्या मुनींची सद्धम्मरूपी वाणी लोक ऐकतात आणि त्याद्वारे अमृताला (निर्वाणाला) पाहतात. ऐकणे आणि पाहणे या क्रियांच्या परस्परांमध्ये विरोध नसल्यामुळे हा 'अविरुद्धकर्मश्लेष' आहे. 295. ‘‘Sabhāva’’miccādi. Sabhāvamadhuraṃ ‘‘vācāmadhuraṃ karissāmī’’ti kattabbapayogaṃ vināpi madhurattā pakatimadhuraṃ, no ce, kenaci paccayena anuppannattā saṅkharavisesaṃ vināpi pakatipaṇītaṃ, puññavisesodayasambhavaṃ puññavisesadesakassa munino kassaci kusalavisesassa abhivuddhiyā sambhūtaṃ, no ce, veneyyajanānaṃ nibbānādhippāyena katakusalavisesassa abhivuddhiyā ārammaṇattena paṭiladdhaṃ munino vācaṃ saddhammasaṅkhātaṃ suṇanti, amataṃ nibbānañca janā veneyyajanā passantīti. Savanadassanakriyānaṃ aññamaññāviruddhattā ayaṃ aviruddhakammasileso. Sassa attano bhāvoti [Pg.285] ca, tena madhurā, madhuramiti ca, puññameva visesoti ca, tassodayoti ca, tena sambhavo yasseti ca viggaho. २९५. “स्वभावम्” इत्यादी. 'स्वभावमधुर' म्हणजे "मी वाणी मधुर करीन" अशा प्रकारच्या प्रयत्नाशिवाय मधुर असल्यामुळे निसर्गतःच मधुर, अथवा कोणत्याही प्रत्ययाने (कारणाने) उत्पन्न न झाल्यामुळे कोणत्याही संस्काराशिवाय निसर्गतःच प्रणीत (उत्कृष्ट); 'पुण्यविशेषोदयसंभव' म्हणजे पुण्यविशेषाचा उपदेश करणाऱ्या मुनींच्या कोणत्यातरी कुशलविशेषाच्या अभिवृद्धीने उत्पन्न झालेली, अथवा विनेय लोकांच्या निर्वाणाच्या उद्देशाने केलेल्या कुशलविशेषाच्या अभिवृद्धीने आलंबन म्हणून प्राप्त झालेली मुनींची सद्धम्मरूपी वाणी लोक ऐकतात, आणि विनेय लोक अमृत म्हणजे निर्वाणाला पाहतात. ऐकणे आणि पाहणे या क्रियांच्या परस्परांमध्ये विरोध नसल्यामुळे हा 'अविरुद्धकर्मश्लेष' आहे. स्वतःचा भाव असा विग्रह, आणि त्याने मधुर, मधुर असा विग्रह, पुण्य हाच विशेष, आणि त्याचा उदय, आणि त्याने ज्याची उत्पत्ती झाली आहे असा विग्रह आहे. Abhinnakammasilesa अभिन्नकर्मश्लेष 296. २९६. Andhakārāpahārāya,Sabhāvamadhurāya ca; Mano pīṇeti jantūnaṃ,Jino vācāya bhāya ca. अंधकार दूर करण्यासाठी आणि स्वभावाने मधुर असणाऱ्या आपल्या वाणीने व प्रभेने (तेजाने) जिन (बुद्ध) प्राण्यांचे मन प्रसन्न करतात. 296. ‘‘Andhakāre’’ccādi. Andhakāraṃ mohasaṅkhātaṃ pakatiandhakāraṃ vā apaharatīti andhakārāpahārā, vācā, bhā ca. Tāya sabhāvabhāsāya, sobhāya ca jino jantūnaṃ mano cittaṃ pīṇetīti ayamabhinnakammasileso pīṇanalakkhaṇāyekāya kriyāya vācāya bhāya ca sampannoti. २९६. "अंधकारे" इत्यादी. मोह नावाचा अंधकार किंवा नैसर्गिक अंधकार दूर करणारी ती 'अंधकारापहार' (अंधकार दूर करणारी) वाणी आणि प्रभा (तेज) होय. त्या स्वाभाविक प्रकाशाने आणि शोभेने जिन (बुद्ध) प्राण्यांचे मन (चित्त) प्रसन्न करतात. प्रसन्न करण्याच्या एकाच क्रियेने वाणी आणि प्रभा या दोन्ही गोष्टी युक्त असल्यामुळे हा 'अभिन्नकर्मश्लेष' (अलंकार) आहे. 296. ‘‘Andhakārā’’iccādi. Andhakārāpahārāya mohandhakāraṃ pakatiandhakāraṃ vā apaharaṇāya sabhāvamadhurāya ca sabhāvato kaṇṇasukhāya, sabhāvato nettābhirāmāya vācāya bhāya sarīrakantiyā ca jino jantūnaṃ mano cittaṃ dhinoti pīṇetīti. Pīṇayanasabhāvāya ekāya kriyāya saddhiṃ karaṇabhūtānaṃ dvinnaṃ vācābhānaṃ yojitattā ayaṃ abhinnakammasileso. Andhakāra’mapaharatīti ca, sabhāvena madhurāti ca vākyaṃ. २९६. "अंधकारा" इत्यादी. मोहरूपी अंधकार किंवा नैसर्गिक अंधकार दूर करण्यासाठी, आणि स्वभावाने मधुर म्हणजे कानांना सुखद असणाऱ्या वाणीने आणि डोळ्यांना आनंद देणाऱ्या शरीराच्या प्रभेने (कांतीने) जिन प्राण्यांचे मन (चित्त) तृप्त करतात, प्रसन्न करतात. प्रसन्न करण्याच्या स्वभावाच्या एकाच क्रियेसोबत साधनभूत असणाऱ्या वाणी आणि प्रभा या दोन्ही गोष्टी जोडल्या गेल्या असल्यामुळे हा 'अभिन्नकर्मश्लेष' आहे. "अंधकार दूर करतो" आणि "स्वभावाने मधुर" असे हे वाक्य आहे. Niyamavantasilesa नियमवत् श्लेष 297. २९७. Kesakkhīnaṃva kaṇhattaṃ, samūnaṃyeva vaṅkatā; Pāṇipādādharānaṃva, munindassā’tirattatā. मुनींद्रांच्या केवळ केस आणि डोळ्यांमध्येच काळेपणा आहे (मनात नाही); केवळ भुवयांमध्येच वक्रता (वाकडेपणा) आहे (स्वभावात नाही); आणि केवळ हात, पाय व ओठांमध्येच अति-रक्तता (लाली) आहे (चित्तात राग/आसक्ती नाही). 297. ‘‘Kesi’’ccādi. [Pg.286] Kaṇhattaṃ kesakkhīnaṃyeva, na manasi, kaṇhattaguṇo pāpattañca siliṭṭhaṃ. Vaṅkatā bhamūnaṃyeva, na ajjhāsaye, vaṅkatānatattaṃ saṭhattañca siliṭṭhaṃ. Atirattatā pāṇipādādharānaṃyeva, na citte, atirattatāguṇo rāgo ca silissate. ‘‘Munindassā’’ti ‘‘kaṇhatta’’ntiādīsu sabbattha sambandhanīyaṃ. Niyamavā sileso kesakkhīnaṃvāti avadhāraṇappayogāti. २९७. "केसी" इत्यादी. काळेपणा केवळ केस आणि डोळ्यांमध्येच आहे, मनात नाही; येथे काळेपणाचा गुण आणि पापीपणा (दुष्टपणा) हे श्लिष्ट (एकत्रित) आहेत. वक्रता केवळ भुवयांमध्येच आहे, आशयात (स्वभावात) नाही; येथे वाकडेपणा आणि शठता (लबाडी) हे श्लिष्ट आहेत. अति-रक्तता (लाली) केवळ हात, पाय आणि ओठांमध्येच आहे, चित्तात नाही; येथे लाल रंगाचा गुण आणि राग (आसक्ती) हे श्लिष्ट आहेत. "मुनींद्रांच्या" हा शब्द "काळेपणा" इत्यादी सर्व ठिकाणी जोडला जावा. "केवळ केस आणि डोळ्यांमध्येच" अशा प्रकारच्या अवधारण (नियमन) प्रयोगामुळे हा 'नियमवंत श्लेष' आहे. 297. ‘‘Kesakkhīna’’miccādi. Munindassa kaṇhattaṃ kesakkhīnaṃ eva hoti, kaṇhattasaṅkhatamakusalaṃ na citte. Vaṅkatā bhamūnaṃyeva, najjhāsaye. Atirattatā pāṇipādādharānaṃ eva, na kesuci vatthūsūti. ‘‘Kesakkhīnaṃvā’’tiādīsu niyamasaṅkhātaavadhāraṇapadassa vijjamānattā kaṇhabhāvena saddhiṃ pāpattassa ca, vaṅkaguṇena saddhiṃ sāṭheyyassa ca, rattaguṇena saddhiṃ rāgassa ca siliṭṭhattā ayaṃ niyamavantasileso nāma. Kesāni ca akkhīni ceti ca, kaṇhassa bhāvoti ca, vaṅkassa bhāvoti ca, pāṇayo ca pādāni ca adharāni cāti ca, atirattassa bhāvoti ca viggaho. २९७. "केसक्खीनं" इत्यादी. मुनींद्रांचा काळेपणा केवळ केस आणि डोळ्यांमध्येच असतो, काळेपणा नावाचे अकुशल त्यांच्या चित्तात नसते. वक्रता केवळ भुवयांमध्येच असते, आशयात (स्वभावात) नाही. अति-रक्तता केवळ हात, पाय आणि ओठांमध्येच असते, इतर कोणत्याही वस्तूंमध्ये नाही. "केस आणि डोळ्यांमध्येच" इत्यादी शब्दांत नियमन दर्शवणारा अवधारणवाचक शब्द असल्यामुळे आणि काळेपणासोबत पापीपणाचा, वक्रतेसोबत शठतेचा (लबाडीचा) आणि लाल रंगासोबत रागाचा (आसक्तीचा) श्लेष साधला गेल्यामुळे याला 'नियमवंत श्लेष' असे म्हणतात. "केस आणि डोळे", "काळेपणा", "वक्रता", "हात, पाय आणि ओठ" आणि "अति-रक्तता" असा याचा विग्रह आहे. Niyamakkhepasilesa नियमक्षेप श्लेष 298. २९८. Pāṇipādādharesveva, sārāgo tava dissati; Dissate so’ya’matha vā, nātha sādhuguṇesvapi. हे नाथ! आपली अति-रक्तता (लाली/आसक्ती) केवळ आपले हात, पाय आणि ओठांवरच दिसते; किंवा मग ती सज्जनांच्या गुणांवरही दिसून येते. 298. ‘‘Pāṇi’’ccādi. Nātha tava pāṇipādādharesveva sārāgo sobhano rattavaṇṇo dissati, na citte, sārāgo rattavaṇṇo chandarāgo cāti siliṭṭhaṃ. Ayaṃ niyamo akkhipyate. Atha vā kathaṃ niyamyate, yato so ayaṃ sārāgo sādhūnaṃ guṇesveva virāgalakkhaṇo dissate iti. Tasmā kathamavadhārīyatīti niyamakkhepavacano silesoyaṃ. २९८. "पाणि" इत्यादी. हे नाथ! आपली अति-रक्तता (सुंदर लाल रंग) केवळ आपले हात, पाय आणि ओठांवरच दिसते, चित्तात नाही; येथे 'साराग' म्हणजे लाल रंग आणि छंदराग (आसक्ती) हे श्लिष्ट आहेत. या नियमाचा येथे आक्षेप (अस्वीकार) केला जातो. किंवा मग नियम कसा लावता येईल, कारण हा 'साराग' (अनुराग/प्रेम) सज्जनांच्या गुणांवरही विराग-लक्षण रूपाने दिसून येतो. म्हणून याचे अवधारण (नियमन) कसे करता येईल? या कारणाने हा 'नियमक्षेपवाचक श्लेष' आहे. 298. ‘‘Pāṇi’’ccādi. [Pg.287] He nātha tava sārāgo sobhano rattavaṇṇo pāṇipādādharesveva dissati, citte lobho pana na dissati. Atha vā so ayaṃ sārāgo kattukamyatākusalacchandabhūto sādhuguṇesvapi sajjanānaṃ sīlādiguṇesupi dissati. ‘‘Evā’’ti dassitaniyamassa paṭisedhakena ‘‘atha vā’’ti vacanena samannāgatattā rattavaṇṇasaṅkhātarāgena lobhassa siliṭṭhattā ca ayaṃ niyamakkhepavacanasileso. Saṃ sobhano rāgoti viggaho. २९८. "पाणि" इत्यादी. हे नाथ! आपली अति-रक्तता (सुंदर लाल रंग) केवळ आपले हात, पाय आणि ओठांवरच दिसते, चित्तात मात्र लोभ दिसत नाही. किंवा मग हा 'साराग' (करावयाच्या इच्छेचा कुशल छंद) सज्जनांच्या शील इत्यादी गुणांवरही दिसून येतो. 'एव' (केवळ) या शब्दाने दर्शवलेल्या नियमाचा निषेध करणाऱ्या 'अथ वा' (किंवा मग) या शब्दाने युक्त असल्यामुळे आणि लाल रंगाच्या श्लेषाने लोभाचा श्लेष साधला गेल्यामुळे हा 'नियमक्षेपवाचक श्लेष' आहे. "सुंदर असा राग (रंग/अनुराग)" असा याचा विग्रह आहे. Avirodhisilesa अविरोधी श्लेष 299. २९९. Salakkhaṇo’tisubhago,Tejassī niyatodayo; Lokeso jitasaṃkleso,Vibhāti samaṇissaro. लक्षणांनी युक्त, अत्यंत भाग्यवान (सौंदर्यवान), तेजस्वी, निरंतर उदय पावणारे, लोकांचे स्वामी (लोकेश), संक्लेशांवर विजय मिळवणारे श्रमणेश्वर (श्रमणांचे स्वामी बुद्ध) शोभून दिसतात. 299. ‘‘Salakkhaṇo’’iccādi. Saha lakkhaṇena sasarūpena dvattiṃ savarapurisalakkhaṇena vā vattamāno salakkhaṇo, cando munindo ca, atisubhago so ca, tejassī sūriyo pabhāvisesayutto ca, niyato patidinamudayo pabhālakkhaṇo yassa so niyatodayo, sūriyo, niyato thiro udayo sammāsambuddho sambodhirūpo yassa so niyatodayo, munindo, lokeso brahmā munindo ca, jito saṃkleso jhānarativasena kāyacittābādho yena so, brahmā, jito saṃkleso dasavidho aggamaggaññāṇalābhā yena so. So maṇīnaṃ issaro upamaṇi, samaṇānaṃ issaro munindo vibhātīti yojjaṃ. Ayamavirodhisileso lakkhaṇasubhagādīnamubhayatthāpi abyavahitattā. २९९. "सलक्खणो" इत्यादी. स्वतःच्या रूपाने किंवा बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी युक्त असणारा तो 'सलक्षण' (चंद्र आणि मुनींद्र); तो अत्यंत भाग्यवान (सौंदर्यवान) देखील आहे. 'तेजस्वी' म्हणजे सूर्य किंवा विशेष प्रभेने युक्त असणारा. 'नित्योदय' म्हणजे ज्याचा प्रकाशाचा उदय दररोज निश्चित आहे असा सूर्य, किंवा ज्यांचा सम्यक्संबुद्ध पदाचा (संबोधीचा) उदय निश्चित व स्थिर आहे असे मुनींद्र. 'लोकेश' म्हणजे ब्रह्मा आणि मुनींद्र. 'जितसंक्लेश' म्हणजे ध्यानाच्या आनंदाने ज्यांनी शारीरिक व मानसिक पीडा जिंकली आहे असा ब्रह्मा, किंवा ज्यांनी अग्र मार्गज्ञानाच्या (अर्हत मार्गाच्या) प्राप्तीने दहा प्रकारच्या संक्लेशांवर विजय मिळवला आहे असे मुनींद्र. ते मण्यांचे स्वामी (उत्कृष्ट मणी) किंवा श्रमणांचे स्वामी (मुनींद्र) शोभून दिसतात, अशी योजना करावी. लक्षण, सौभाग्य इत्यादी दोन्ही अर्थांमध्ये कोणताही विरोध नसल्यामुळे हा 'अविरोधी श्लेष' आहे. 299. ‘‘Salakkhaṇo’’iccādi. [Pg.288] Salakkhaṇo lakkhaṇena sahito, atisubhago atisundarāya lakkhiyā samannāgato, no ce, dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi sahito ativiya sobhādīhi yutto, tejassī andhakāravidhamanasaṅkhatamahānubhāvena yutto, niyatodayo patidinaṃ pubbaṇhakāle niyamitagaganuggamano, no ce, nirantarapavattabuddhatejasā yutto thirasabbaññupadavisaṅkhātābhivuḍḍhiyā samannāgato, lokeso brahmabhūto, jitasaṃkleso jhānapītiyā vijitakāyacittadaratho, no ce, tilokassa issarabhūto catutthamaggaññāṇena hatadasavidhasaṃkileso, samaṇissaro so uttamo maṇi vibhāti sobhati, no ce, samaṇānaṃ issaro vibhāti dibbatīti. ‘‘Salakkhaṇo subhago’’iccādikānaṃ dvinnaṃ padānaṃ aviruddhattā ca, paṭhamapāde candena dutiye sūriyena tatiye brahmunā catutthe maṇinā ca sabbaññupadatthassa siliṭṭhattā ca ayaṃ avirodhisileso nāma. Saha lakkhaṇena vattamānoti ca, atisobhano bhago sirī vā sirīkāmapayatanādiko vā assāti ca, tejo assa atthīti ca, niyato udayo asseti ca, lokassa iso issaroti ca, jito saṃkleso yeneti ca, maṇīnaṃ samaṇānaṃ vā issaroti ca vākyaṃ. २९९. "सलक्खणो" इत्यादी. 'सलक्षण' म्हणजे लक्षणांनी युक्त; 'अतिसुभग' म्हणजे अत्यंत सुंदर लक्ष्मीने (शोभेने) युक्त, किंवा बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी युक्त आणि अत्यंत शोभेने संपन्न; 'तेजस्वी' म्हणजे अंधकार नष्ट करणाऱ्या महान प्रभावाने युक्त, किंवा निरंतर प्रवृत्त असणाऱ्या बुद्ध-तेजाने युक्त; 'नित्योदय' म्हणजे दररोज सकाळी आकाशात निश्चितपणे उदय पावणारा, किंवा स्थिर अशा सर्वज्ञतेच्या पदाच्या वृद्धीने युक्त; 'लोकेश' म्हणजे ब्रह्मरूप असणारा, किंवा त्रिलोकाचा स्वामी असणारा; 'जितसंक्लेश' म्हणजे ध्यानाच्या प्रीतीने शारीरिक व मानसिक क्लेश जिंकणारा, किंवा चौथ्या मार्गज्ञानाने (अर्हत मार्गाने) दहा प्रकारच्या संक्लेशांचा नाश करणारा; 'श्रमणेश्वर' म्हणजे तो उत्तम मणी शोभतो, किंवा श्रमणांचे स्वामी (बुद्ध) शोभून दिसतात. "सलक्खणो सुभगो" इत्यादी पदांमध्ये कोणताही विरोध नसल्यामुळे आणि पहिल्या चरणात चंद्राशी, दुसऱ्यात सूर्याशी, तिसऱ्यात ब्रह्मदेवाशी आणि चौथ्यात मण्याशी सर्वज्ञ (बुद्ध) पदाचा श्लेष साधला गेल्यामुळे याला 'अविरोधी श्लेष' असे म्हणतात. "लक्षणांसह वर्तमान असणारा", "अत्यंत शोभिवंत भाग्य किंवा श्री असणारा", "ज्याला तेज आहे असा", "ज्याचा उदय निश्चित आहे असा", "लोकांचा ईश्वर (स्वामी)", "ज्याने संक्लेश जिंकले आहेत असा" आणि "मण्यांचा किंवा श्रमणांचा स्वामी" असा याचा विग्रह आहे. Virodhisilesa विरोधी श्लेष 300. ३००. Asamopi samo loke,Lokesopi naruttamo; Sadayopya’dayo pāpe,Cittā’yaṃ munino gati. अनुपमेय (अतुल्य) असूनही जे जगात सम (समान/रागद्वेषरहित) आहेत; लोकांचे स्वामी (लोकेश) असूनही जे नरोत्तम (मनुष्यश्रेष्ठ) आहेत; आणि दयाळू असूनही जे पापाच्या बाबतीत निर्दयी (कठोर) आहेत; मुनींची ही गती (अवस्था) खरोखरच आश्चर्यकारक आहे. 300. ‘‘Asamopi’’ccādi. Natthi samo rājaguṇādīhi assāti asamo, koci rājādi, ‘‘asamo’’ti lokekasikhāmaṇibhāvena [Pg.289] muni. Tattha yadā asamo rājādi, tadā loke samoti viruddhaṃ asamattā tassa. Apisaddo virodhaṃ joteti. Pakkhantare tvaviruddhaṃ, loke devadattādīnaṃ virodhisattānaṃ rāhulādīnaṃ avirodhisattānañca samattā, tatoyevāyaṃ virodhābhāsānañcasā virodhoyeva. Lokeso brahmā muni ca. Tattha ‘‘brahmā naruttamo’’ti viruddhaṃ dibbayonittā tassa. Pakkhantare tvabyāghāto uttamanarattā tassa. Dayo dānaṃ, saha dayenāti sadayo, koci puriso. Saha dayāya vattatīti sadayo, muni. Tattha puriso dāyako pāpe jane kathamadayoti virujjhati. Muni pāpe rāgādike adayoti virujjhati. Tasmā munino ayaṃ yathāvuttā gati pavatti cittā abbhutāti ayaṃ vuttanayena virodhisileso udāhaṭo. ३००. "असमोपि" इत्यादी. ज्याला राजगुणादी बाबतीत कोणी समान नाही तो 'असम' (अतुल्य), जसे की एखादा राजा; आणि जगातील एकमेव शिरोमणी असल्यामुळे मुनी हे 'असम' आहेत. तेथे जेव्हा राजा असम असतो, तेव्हा तो जगात 'सम' (समान) आहे असे म्हणणे त्याच्या असमत्वामुळे विरुद्ध वाटते. 'अपि' हा शब्द विरोध दर्शवतो. दुसऱ्या बाजूने पाहिल्यास यात कोणताही विरोध नाही, कारण जगात देवदत्त इत्यादी विरोधी व्यक्ती आणि राहुल इत्यादी अनुकूल व्यक्ती यांच्याविषयी मुनींचे समत्व (समान भाव) असते; म्हणूनच हा केवळ विरोधाभास आहे, वास्तविक विरोध नाही. 'लोकेश' म्हणजे ब्रह्मा आणि मुनी. तेथे "ब्रह्मा नरोत्तम (मनुष्यश्रेष्ठ) आहे" असे म्हणणे त्याच्या दिव्य योनीतील जन्मामुळे विरुद्ध वाटते. दुसऱ्या बाजूने पाहिल्यास यात कोणताही अडथळा नाही, कारण मुनी हे श्रेष्ठ मनुष्य आहेत. 'दय' म्हणजे दान; दानासह असणारा तो 'सदय', जसे की एखादा मनुष्य. दयेसह (करुणेसह) राहणारे ते 'सदय' म्हणजे मुनी. तेथे दानशूर मनुष्य पापी लोकांच्या बाबतीत 'अदय' (निर्दयी) कसा असू शकतो? हा विरोध आहे. मुनी हे राग इत्यादी पापरूपी क्लेशांच्या बाबतीत 'अदय' (निर्दयी/कठोर) असतात. म्हणून मुनींची ही सांगितलेली गती (प्रवृत्ती) आश्चर्यकारक आहे. अशा प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने हा 'विरोधी श्लेष' उदाहरणासह स्पष्ट केला आहे. 300. ‘‘Asamo’’iccādi. Asamopi atulyopi koci rājādiko loke samo tulyo, no ce, sadisapuggalarahito eva rāhulabhadradevadattādisabbaloke anunayapaṭighābhāvena samo hoti. Lokesopi brahmabhūtopi naruttamo naravaro hoti, no ce, sakalalokādhipati hutvā eva naruttamo. Sadayopi yācakesu dayasaṅkhātena dānena yuttopi pāpe pāpiṭṭhe adayo dānarahito, no ce, dayāsahito eva akusale niddayo. Munino ayaṃ gati pavatti cittā vicittāti rājādino asamasamatā ca, brahmā hutvā uttamanarabhāvo ca, dānasahitassa kassaci purisassa dānarahitabhāvo ca viruddho hoti. Tasmā rājabrahmapurisehi munino siliṭṭhattā ayaṃ virodhisileso nāma. Pubbapubbapakkhe virodho aparāparapakkhehi nirākato hoti. Pubbapakkhe apisaddo virodhaṃ joteti, aparapakkhe avadhāraṇanti. [Pg.290] Natthi samo yasseti ca, naro ca so uttamo ceti ca, saha dayena dayāya vā vattamānoti ca, natthi dayo dayā vā asseti ca viggaho. ३००. "असमो" इत्यादी. अतुल्य असूनही एखादा राजा इत्यादी जगात समान असतो; किंवा मग, स्वतःच्या समान दुसरा कोणीही नसतानाही, राहुल, भद्र, देवदत्त इत्यादी संपूर्ण जगाविषयी अनुनय (आसक्ती) आणि प्रतिघ (द्वेष) नसल्यामुळे ते 'सम' (समान) असतात. लोकेश (ब्रह्मरूप) असूनही ते नरोत्तम (मनुष्यश्रेष्ठ) असतात; किंवा मग, संपूर्ण जगाचे अधिपती असूनही ते नरोत्तम आहेत. सदय असूनही म्हणजे याचकांना दयेने (दानाने) युक्त असूनही, पापी लोकांच्या बाबतीत ते 'अदय' (दानरहित) असतात; किंवा मग, दयेने युक्त असूनही अकुशलाच्या बाबतीत ते निर्दयी (कठोर) असतात. मुनींची ही गती (प्रवृत्ती) विचित्र (आश्चर्यकारक) आहे. राजाची असम-समता, ब्रह्मा असूनही नरोत्तम असणे, आणि दान देणाऱ्या व्यक्तीचे दानरहित असणे हे विरुद्ध वाटते. म्हणून राजा, ब्रह्मा आणि मनुष्य यांच्याशी मुनींचा श्लेष साधला गेल्यामुळे याला 'विरोधी श्लेष' असे म्हणतात. पूर्व-पूर्व पक्षातील विरोध उत्तर-उत्तर पक्षांद्वारे दूर केला जातो. पूर्वपक्षात 'अपि' हा शब्द विरोध दर्शवतो, तर उत्तरपक्षात तो अवधारण (नियमन) दर्शवतो. "ज्याला कोणी समान नाही तो", "जो मनुष्य असून श्रेष्ठ आहे तो", "दान किंवा दयेसह वर्तमान असणारा" आणि "ज्याला दान किंवा दया नाही तो" असा याचा विग्रह आहे. Ocityasamposakapadasilesa औचित्यसंपोषक पदश्लेष 301. ३०१. Saṃsāradukkhopahatā-vanatā janatā tvayi; Sukha’micchita’maccantaṃ, amatandada vindati. हे अमृत देणाऱ्या (किंवा निर्वाण देणाऱ्या बुद्धा)! संसाराच्या दुःखाने पीडित झालेले आणि आपल्या चरणी लीन झालेले लोक इच्छित असलेले अत्यंत (परम) सुख प्राप्त करतात. 301. Udāharati ‘‘saṃsāre’’ccādi. Saṃsāro abbocchinnaṃ vattamānā khandhapaṭipāṭiyeva dukkhaṃ dukkhamattādinā, tena upahatā pahaṭā janatā, amataṃ sukhaṃ amataṃ vā nibbānaṃ dadātīti amatandadāti āmantanaṃ, tvayi avanatā paṇāmavasena icchitamatimataṃ dukkhāpagamanibbattaṃ kāyikaṃ cetasikañca sukhaṃ accantaṃ vindati paṭilabhatīti. Ettha amataṃ sudhā nibbānañca, amatandado dukkhopahate sukhayatīti ucitanti ‘‘amataṃ dadātī’’ti padamadhigate vatthuni ocityaṃ samposayatīti ocityasamposako padasilesoyaṃ. Ādisaddena ‘‘sugandhisobhāsambandhī’’tyādyupamāsilesādayo saṅgahitāti. ३०१. उदाहरण देतात: "संसारे" इत्यादी. संसार म्हणजे निरंतर चालणारी स्कंधांची मालिका, जी दुःखात्मक असल्यामुळे दुःखरूप आहे; त्याने पीडित झालेले लोक. "अमतंदद" हे संबोधन असून त्याचा अर्थ "अमृत देणारा किंवा निर्वाण देणारा" असा आहे. आपल्या चरणी नमस्कार करून लीन झालेले लोक दुःखाच्या निवृत्तीने उत्पन्न होणारे इच्छित असे अत्यंत शारीरिक व मानसिक सुख प्राप्त करतात. येथे 'अमृत' म्हणजे सुधा (अमृत) आणि निर्वाण होय. अमृत देणाऱ्याने दुःखी लोकांना सुखी करणे हे अत्यंत योग्य (उचित) आहे. म्हणून "अमृत देणारा" हे पद प्राप्त झालेल्या विषयातील औचित्याचे पोषण करते, म्हणून हा 'औचित्यसंपोषक पदश्लेष' आहे. 'इत्यादी' शब्दाने "सुगंधिशोभासंबंधी" इत्यादी उपमाश्लेष इत्यादींचा संग्रह होतो. 301. ‘‘Saṃsāra’’iccādi. Saṃsāradukkhopahatā khandhadhātuāyatanānaṃ nirantarapavattisaṅkhātena dukkhena upahatā janatā, amatandada he sudhādāyaka no ce, nibbānadāyaka tathāgata tvayi avanatā paṇamanavasena onatā icchitaṃ abhimataṃ sukhaṃ kāyikacetasikasukhaṃ accantaṃ atisayena vindati sevatīti. Amatadāyakā dukkhite sukhite karontīti idaṃ ucitameveti ubhayatthassāpi vācakaṃ ‘‘amataṃ dadātī’’ti padaṃ tādisajanassa sukhadāne ocityaṃ posetīti ayaṃ ocityasamposakapadasileso. Saṃsāroyeva dukkhanti ca, tena upahatāti ca, amataṃ sudhaṃ nibbānaṃ vā dadātīti ca vākyaṃ. ३०१. "संसार" इत्यादी. संसाराच्या दुःखाने पीडित म्हणजे स्कंध, धातू आणि आयतनांच्या निरंतर प्रवृत्तीरूप दुःखाने पीडित झालेले लोक; हे अमतंदद म्हणजे हे सुधादायक (अमृत देणारे), किंवा हे निर्वाण देणारे तथागत! आपल्या चरणी नमस्कार करून लीन झालेले लोक इच्छित असे अत्यंत शारीरिक व मानसिक सुख प्राप्त करतात, त्याचा उपभोग घेतात. अमृत देणाऱ्यांनी दुःखी लोकांना सुखी करणे हे अत्यंत योग्यच आहे. म्हणून दोन्ही अर्थांचे वाचक असणारे "अमृत देणारा" हे पद अशा लोकांना सुख देण्यातील औचित्याचे पोषण करते, म्हणून हा 'औचित्यसंपोषक पदश्लेष' आहे. "संसार हेच दुःख", "त्याने पीडित" आणि "अमृत (सुधा) किंवा निर्वाण देणारा" असे हे वाक्य आहे. 302. ३०२. Guṇayuttehi [Pg.291] vatthūhi, samaṃ katvāna kassaci; Saṃkittanaṃ bhavati yaṃ, sā matā tulyayogitā. गुणांनी युक्त असणाऱ्या वस्तूंसोबत एखाद्याची तुलना करून (समान करून) जे वर्णन केले जाते, त्याला 'तुल्ययोगिता' (अलंकार) मानले जाते. 302. Tulyayogitaṃ yojayati ‘‘guṇe’’ccādinā. Guṇo dhammo sādhu asādhu vā, tena yuttehi vatthūhi saha samaṃ katvāna vatthuto asāmyepi tathābhāvamāropya kassaci purisādino thutinindatthaṃ yaṃ kittanamākhyānaṃ, sā tulyakkhaṇā tulyayogitā matā, vattumicchitena guṇena tādisānaṃ tulyayogitāpaṭipādanato tadatthiyena tulyayogitā tathā dvidhā vattati. ३०२. "गुणे" इत्यादींद्वारे 'तुल्ययोगिता' (अलंकार) जोडतात. गुण म्हणजे चांगला किंवा वाईट धर्म (स्वभाव), त्याने युक्त असलेल्या वस्तूंसोबत समान करून, वस्तूच्या दृष्टीने असमानता असली तरीही तशा भावाचा आरोप करून, एखाद्या पुरुषादींच्या स्तुती किंवा निंदेसाठी जे कीर्तन (वर्णन) किंवा आख्यान केले जाते, ती समान लक्षणे असलेली 'तुल्ययोगिता' मानली जाते. बोलण्याची इच्छा असलेल्या गुणाने तशा प्रकारच्या वस्तूंची तुल्ययोगिता प्रतिपादन केल्यामुळे, त्या अर्थाने तुल्ययोगिता अशा प्रकारे दोन प्रकारची असते. 302. Idāni tulyayogitālaṅkāraṃ dasseti ‘‘guṇayuttehi’’iccādinā. Guṇayuttehi sundarāsundarehi yehi kehici guṇehi yuttehi vatthūhi, samaṃ katvāna tatvato asamānesupi samānattabuddhiyā āropanaṃ katvā, kassaci purisādino thutiṃ nindaṃ vā nissāya yaṃ saṃkittanaṃ guṇāguṇakathanaṃ bhavati, sā tulyayogitāti matāti. Guṇehi yuttāti ca, tulyena guṇena saha yogoti ca, so etesaṃ raṃsimālībhagavantādīnamatthīti ca, tesaṃ bhāvo tulyaguṇasambandhoti ca viggaho. Ettha tulyaguṇayuttapadatthānaṃ tagguṇasambandhassa tulyayogitābhāvato tappaṭipādako uttiviseso tadatthiyena tulyayogitāti ñeyyā. ३०२. आता "गुणयुत्तेहि" इत्यादींद्वारे 'तुल्ययोगिता' अलंकार दाखवितात. गुणांनी युक्त असलेल्या, सुंदर किंवा असुंदर अशा कोणत्याही गुणांनी युक्त वस्तूंसोबत समान करून, तत्त्वतः असमान असतानाही समानतेच्या बुद्धीने आरोप करून, एखाद्या पुरुषादींच्या स्तुती किंवा निंदेचा आश्रय घेऊन जे संकीर्तन म्हणजे गुणावगुणांचे कथन होते, ती 'तुल्ययोगिता' मानली जाते. "गुणांनी युक्त" आणि "समान गुणाशी संबंध" आणि "तो या रश्मिमाली (सूर्य) आणि भगवान इत्यादींचा आहे" आणि "त्यांचा भाव म्हणजे तुल्यगुणसंबंध" असा विग्रह आहे. येथे समान गुणांनी युक्त असलेल्या पदार्थांच्या त्या गुणाच्या संबंधाची तुल्ययोगिता असल्यामुळे, त्याचे प्रतिपादन करणारा विशिष्ट उक्ती (कथन) त्या अर्थाने 'तुल्ययोगिता' समजावी. 303. ३०३. Sampattasammado loko,Sampattālokasampado; Ubhohi raṃsimālī ca,Bhagavā ca tamonudo. संपन्न झालेल्या आनंदाने युक्त हा लोक (जग), प्रकाशाच्या संपत्तीला प्राप्त झाला आहे; कारण रश्मिमाली (सूर्य) आणि भगवान हे दोन्ही अंधकार दूर करणारे आहेत. 303. Udāharati ‘‘sampatte’’ccādi. Tamaṃ nudatīti tamonudo. Raṃsimālī sūriyo ca, atha vā sammāsambuddho cāti ubhohi karaṇabhūtehi hetubhūtehi vā [Pg.292] loko sattaloko, sampatto sammado pīti yena tathāvidho ca, sampatto ālokassa sampadā yena tathāvidho cāpīti. Ettha pītidānādiguṇayuttena raṃsimālinā samaṃ katvā bhagavato thutivasena kittananti lakkhaṇaṃ yojanīyaṃ. ३०३. "संपत्ते" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. अंधकार दूर करतो तो 'तमोनुद' (अंधकार दूर करणारा). रश्मिमाली म्हणजे सूर्य आणि सम्यक्संबुद्ध हे दोन्ही कारणभूत किंवा हेतूभूत असल्यामुळे लोक म्हणजे सत्त्वलोक (प्राणिमात्र), ज्यांच्याद्वारे आनंद (प्रिती) प्राप्त झाला आहे असा आणि ज्यांच्याद्वारे प्रकाशाची संपत्ती प्राप्त झाली आहे असाही होतो. येथे प्रिती देणे इत्यादी गुणांनी युक्त असलेल्या सूर्याशी समान करून भगवंतांच्या स्तुतीरूपाने जे कीर्तन केले आहे, ते लक्षण योजावे. 303. Idāni udāharati ‘‘sampatti’’ccādinā. Tamonudo andhakāraṃ paharanto raṃsimālī ca bhagavā ca ubhohi karaṇabhūtehi hetubhūtehi vā, loko sattaloko sampattasammado paṭiladdhapītiko ca sampattālokasampadā ca hotīti. Ettha pītidānālokakaraṇasaṅkhātaguṇayuttena sūriyena tulyaṃ katvā bhagavato thutivasena guṇakathanaṃ hoti. Sampatto sammado pīti yeneti ca, ālokassa sampadāti ca, sampattā ālokasampadā yeneti ca, tamaṃ nudatīti ca vākyaṃ. Udāharaṇe adassitepi asādhuguṇayuttena kenaci vatthunā samaṃ katvā kassaci kātabbanindāpi evameva daṭṭhabbā. ३०३. आता "संपत्ति" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. अंधकार दूर करणारे रश्मिमाली (सूर्य) आणि भगवान या दोन्ही कारणभूत किंवा हेतूभूत घटकांमुळे, लोक म्हणजे सत्त्वलोक हा प्राप्त झालेल्या आनंदाने युक्त (प्रिती मिळवलेला) आणि प्रकाशाच्या संपत्तीला प्राप्त झालेला होतो. येथे प्रिती देणे आणि प्रकाश करणे या संज्ञेने युक्त असलेल्या सूर्याशी समान करून भगवंतांच्या स्तुतीरूपाने गुणकथन होते. "ज्यांच्याद्वारे आनंद प्राप्त झाला आहे तो", "प्रकाशाची संपत्ती", "ज्यांच्याद्वारे प्रकाशाची संपत्ती प्राप्त झाली आहे तो" आणि "अंधकार दूर करतो तो" असे वाक्य आहे. उदाहरणात दाखविले नसले तरी, वाईट गुणांनी युक्त असलेल्या एखाद्या वस्तूशी समान करून कोणाची तरी केली जाणारी निंदाही याच प्रकारे समजावी. 304. ३०४. Atthantaraṃ sādhayatā, kiñci taṃsadisaṃ phalaṃ; Dassīyate asantaṃ vā, santaṃ vā taṃ nidassanaṃ. दुसरा अर्थ (विषय) सिद्ध करताना, त्याच्यासारखेच असणारे काही असत (अनिष्ट) किंवा सत (इष्ट) फल जे दाखविले जाते, ते 'निदर्शन' (अलंकार) होय. 304. Nidassanaṃ padasseti ‘‘atthantara’’miccādinā. Atthantaraṃ nidassetabbāpekkhāya aññaṃ kiñci ucitaṃ kāriyaṃ sādhayatā kenaci vatthunā hetubhūtena, tena atthantareneva sadisaṃ tulyaṃ phalaṃ kiñci asantaṃ aniṭṭhaṃ vā santaṃ iṭṭhaṃ vā dassīyate paṭipādīyate, taṃ evaṃlakkhaṇaṃ nidassanaṃ siyā. ३०४. "अत्थन्तरं" इत्यादींद्वारे निदर्शन अलंकार दाखवितात. निदर्शन करण्याच्या अपेक्षेने दुसरा अर्थ म्हणजे इतर काही योग्य कार्य सिद्ध करणाऱ्या एखाद्या हेतूभूत वस्तूद्वारे, त्या दुसऱ्या अर्थासारखेच समान असणारे काही असत म्हणजे अनिष्ट किंवा सत म्हणजे इष्ट फल जे दाखविले जाते किंवा प्रतिपादन केले जाते, ते अशा लक्षणांचे 'निदर्शन' होय. 304. Idāni nidassanālaṅkāraṃ nidasseti ‘‘atthantari’’ccādinā. Atthantaraṃ niddisitabbato aññaṃ ucitakāriyasaṅkhātamattaṃ sādhayatā sādhayantena kenaci vatthunā taṃsadisaṃ [Pg.293] tena atthantarena samānaṃ asantaṃ aniṭṭhaṃ vā santaṃ iṭṭhaṃ vā kiñci phalaṃ dassīyate vatthūhi paṭipādīyate, taṃ tādisaṃ phalaṃ nidassanaṃ nāmāti. Attho ca so antaro añño cāti ca, tena atthantarena sadisamiti ca, nidassīyateti ca viggaho. ३०४. आता "अत्थन्तरि" इत्यादींद्वारे निदर्शन अलंकार स्पष्ट करतात. निर्देश करण्यायोग्य गोष्टीपेक्षा दुसरा अर्थ म्हणजे केवळ योग्य कार्य सिद्ध करणाऱ्या एखाद्या वस्तूद्वारे, त्याच्यासारखेच म्हणजे त्या दुसऱ्या अर्थाशी समान असणारे असत (अनिष्ट) किंवा सत (इष्ट) असे काही फल वस्तूं द्वारे दाखविले किंवा प्रतिपादन केले जाते, त्या तशा प्रकारच्या फलाला 'निदर्शन' म्हणतात. "तो अर्थ जो दुसरा (अन्य) आहे" आणि "त्या दुसऱ्या अर्थाशी समान" आणि "दाखविले जाते" असा विग्रह आहे. Asantaphalanidassana असत-फल-निदर्शन (अनिष्ट फल निदर्शन) 305. ३०५. Udayā samaṇindassa, yanti pāpā parābhavaṃ; Dhammarājaviruddhānaṃ, sūcayantā durantataṃ. श्रमणेंद्रांच्या (श्रमणश्रेष्ठांच्या) उदयाने पाप पराभवाला (नाशाला) प्राप्त होते; जे धर्मराजाशी विरोध करणाऱ्यांच्या वाईट अंताची (दुरांततेची) सूचना देते. 305. ‘‘Udayā’’iccādi. Samaṇindassa mahāmunino udayā pātubhāvena pāpā lobhādayo parābhavaṃ nidhanaṃ yanti, parābhavantīti vuttaṃ hoti. Udayapubbakena pāpaparābhavanatthantarena sadisaṃ phalaṃ nidasseti. Kiṃ karontā? Dhammarājā dhammānapeto rājā, munindo cāti siliṭṭhaṃ, tena viruddhānaṃ, duṭṭho viruddho anto avasānaṃ yassa, tassa bhāvo, taṃ sūcayantāti dhammarājavirodhahetukaṃ asantaphalametaṃ nidassanaṃ parābhavassāniṭṭhattā. ३०५. "उदया" इत्यादी. श्रमणेंद्र म्हणजे महामुनींच्या उदयाने (प्रकट होण्याने) पाप म्हणजे लोभ इत्यादी पराभवाला (नाशाला) प्राप्त होतात, म्हणजेच पराभूत होतात असे म्हटले आहे. उदयाने पूर्वगामी असलेल्या पापाच्या पराभवरूपी दुसऱ्या अर्थाशी समान फल दाखवितात. काय करत असताना? धर्मराज म्हणजे धर्माने युक्त असलेला राजा आणि मुनींद्र हे श्लिष्ट (एकत्रित) आहेत, त्यांच्याशी विरोध करणाऱ्यांच्या, ज्याचा अंत (शेवट) वाईट किंवा विरुद्ध आहे अशा भावाची सूचना देत असताना; हे धर्मराजाच्या विरोधाला कारणीभूत असणारे असत-फल निदर्शन आहे, कारण पराभव हा अनिष्ट असतो. 305. Idāni udāharati ‘‘udayā’’iccādinā. Samaṇindassa munindassa udayā loke pātubhāvena pāpā lobhādayo dhammarājaviruddhānaṃ rājadhammehi samannāgatarājūhi, dhammādhipatinā munindena vā viruddhānaṃ durantataṃ aniṭṭhāvasānataṃ sūcayantā pakāsento parābhavaṃ parihāniṃ yanti pāpuṇantīti. Ettha pubbaddhena udayapubbako pāpaparābhavanasaṅkhāto atthantaro dassito, aparaddhena taṃsadisavirodhahetukaṃ durantasaṅkhātaṃ asantaphalaṃ dasseti. Dhammarājavirodhahetukaṃ asantaphalametaṃ parābhavassāniṭṭhattā. Samaṇānamindoti ca, dhammena yutto rājāti vā dhammesu rājāti [Pg.294] vāti ca, tena viruddhāti ca, duṭṭho virūpo anto pariyosānaṃ yesamiti ca, tesaṃ bhāvoti ca vākyaṃ. ३०५. आता "उदया" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. श्रमणेंद्र म्हणजे मुनींद्रांच्या जगात उदयाने (प्रकट होण्याने) पाप म्हणजे लोभ इत्यादी, धर्मराजाशी विरोध करणाऱ्यांच्या—म्हणजे राजधर्माने युक्त असलेल्या राजांशी किंवा धर्माधिपती मुनींद्रांशी विरोध करणाऱ्यांच्या—दुरांततेला (अनिष्ट अंताला) सूचित किंवा प्रकाशित करत पराभवाला (हानीला) प्राप्त होतात. येथे पूर्वार्धाने उदयाने पूर्वगामी असलेला पापाचा पराभव नावाचा दुसरा अर्थ दाखविला आहे, आणि उत्तरार्धाने त्याच्याशी समान असलेल्या विरोधाला कारणीभूत असणारे दुरांत नावाचे असत-फल दाखविले आहे. पराभव अनिष्ट असल्यामुळे हे धर्मराज-विरोधाला कारणीभूत असणारे असत-फल आहे. "श्रमणांचा इंद्र (श्रेष्ठ)" आणि "धर्माने युक्त असलेला राजा" किंवा "धर्मामध्ये राजा" आणि "त्याच्याशी विरुद्ध असलेले" आणि "ज्यांचा अंत वाईट किंवा विरूप आहे" आणि "त्यांचा भाव" असे वाक्य आहे. Santaphalanidassana सत-फल-निदर्शन (इष्ट फल निदर्शन) 306. ३०६. Sironikkhittacaraṇo-Cchariyāna’mbujāna’yaṃ; Paramabbhutataṃ loke,Viññāpeta’ttano jino. ज्यांनी आश्चर्यकारक कमळांच्या डोक्यावर (मस्तकावर) आपले चरण ठेवले आहेत, असे हे जिन जगात स्वतःच्या परम अद्भुततेला प्रकट करतात. 306. ‘‘Siro’’ccādi. Acchariyānaṃ bhagavato caraṇāravindadvandasampaṭiggahaṇatthaṃ pathaviṃ bhinditvā samuggatānamacchariyaguṇopetānamambujānaṃ sirasi matthake nikkhittā caraṇā yena so jino. Ambujoparicaraṇanikkhepalakkhaṇenatthantarena sadisaṃ phalaṃ dasseti. Attano paramacchariyabhāvaṃ viññāpeti. Santaphalamidaṃ nidassanaṃ jinabbhutatthadīpanassa iṭṭhattāti. ३०६. "सिरो" इत्यादी. भगवंतांच्या दोन्ही चरणकमळांचे स्वागत करण्यासाठी पृथ्वी भेदून वर आलेल्या, आश्चर्यकारक गुणांनी युक्त अशा कमळांच्या डोक्यावर (मस्तकावर) ज्यांनी आपले चरण ठेवले आहेत, ते जिन होत. कमळांवर चरण ठेवण्याच्या लक्षणरूपी दुसऱ्या अर्थाशी समान फल दाखवितात. ते स्वतःच्या परम आश्चर्यकारक भावाला प्रकट करतात. जिनांच्या अद्भुततेचा अर्थ प्रकाशित करणे इष्ट असल्यामुळे हे सत-फल निदर्शन आहे. 306. ‘‘Siro’’iccādi. Ayaṃ jino acchariyānaṃ attano pādapaṭiggahaṇatthaṃ pathaviṃ bhinditvā uggatattā accharāpaharaṇayoggānaṃ ambujānaṃ sironikkhittacaraṇo matthake ṭhapitapādo loke sattaloke attano paramabbhutataṃ atiacchariyaguṇaṃ viññāpeti avabodhetīti. Ettha acchariyapadumānaṃ matthake caraṇanikkhepasaṅkhātena atthantarena paramabbhutataṃ viññāpetīti ayaṃ sadisasantaphalaṃ jinabbhutatthadīpanassa iṭṭhattā. Sirasi nikkhittāni caraṇāni yeneti ca, accharaṃ accharāsaṅghātaṃ arahantīti ca, paramo uttamo abbhuto guṇo asseti ca, tassa bhāvoti ca viggaho. ३०६. "सिरो" इत्यादी. हे जिन, आश्चर्यकारक अशा स्वतःच्या चरणांचे स्वागत करण्यासाठी पृथ्वी भेदून वर आल्यामुळे चुटकी वाजवण्यास (आश्चर्य व्यक्त करण्यास) योग्य असलेल्या कमळांच्या मस्तकावर चरण ठेवणारे (पाय ठेवलेले) असून, जगात (सत्त्वलोकात) स्वतःच्या परम अद्भुततेला म्हणजे अत्यंत आश्चर्यकारक गुणाला प्रकट करतात (जाणवून देतात). येथे आश्चर्यकारक कमळांच्या मस्तकावर चरण ठेवण्याच्या संज्ञारूपी दुसऱ्या अर्थाने परम अद्भुतता प्रकट करतात, हे जिनांच्या अद्भुततेचा अर्थ प्रकाशित करणे इष्ट असल्यामुळे त्याच्याशी समान असलेले सत-फल आहे. "ज्यांच्याद्वारे मस्तकावर चरण ठेवले गेले आहेत" आणि "जे चुटकी वाजवण्यास (आश्चर्य व्यक्त करण्यास) पात्र आहेत" आणि "ज्यांचा परम उत्तम अद्भुत गुण आहे" आणि "त्याचा भाव" असा विग्रह आहे. 307. ३०७. Vibhūtiyāmahantattaṃ, adhippāyassa vā siyā; Paramukkaṃsataṃ yātaṃ, taṃ mahantatta’mīritaṃ. विभूतीची (वैभवाची) किंवा अभिप्रायाची (विचारांची/इच्छेची) जी परम उत्कटता (उत्कृष्टता) प्राप्त झालेली असते, त्याला 'महंतत्व' (उदात्तता) म्हटले आहे. 307. Mahantattamupadasseti [Pg.295] ‘‘vibhūtiyā’’iccādinā. Vibhūtiyā sampattiyā adhippāyassa vā ajjhāsayassa vā paramukkaṃsataṃ paramātisayabhāvaṃ yātaṃ upagataṃ mahantattaṃ nāma īritaṃ kathitaṃ. ३०७. "विभूतीया" इत्यादींद्वारे महंतत्व दाखवितात. विभूतीच्या म्हणजे संपत्तीच्या किंवा अभिप्रायाच्या म्हणजे आशयाच्या परम उत्कर्षाला, परम अतिशय भावाला प्राप्त झालेल्या अवस्थेला 'महंतत्व' म्हटले किंवा सांगितले आहे. 307. Idāni mahantattālaṅkāraṃ dasseti ‘‘vibhūti’’ iccādinā. Vibhūtiyā sampattiyā vā adhippāyassa ajjhāsayassa vā paramukkaṃsataṃ atyukkaṃsabhāvaṃ yātaṃ yaṃ mahantattaṃ siyā, taṃ mahantattamiti īritanti. Mahato bhāvoti ca, paramo ukkaṃso atisayo yasseti ca, tassa bhāvoti ca vākyaṃ. ३०७. आता "विभूति" इत्यादींद्वारे महंतत्व अलंकार दाखवितात. विभूतीच्या म्हणजे संपत्तीच्या किंवा अभिप्रायाच्या म्हणजे आशयाच्या परम उत्कर्षाला (अत्युत्कृष्ट भावाला) प्राप्त झालेले जे महंतत्व असते, त्याला 'महंतत्व' असे म्हटले आहे. "महान असण्याचा भाव" आणि "ज्याचा परम उत्कर्ष किंवा अतिशय आहे" आणि "त्याचा भाव" असे वाक्य आहे. Vibhūtimahantatta विभूती-महंतत्व (वैभवाची उदात्तता) 308. ३०८. Kirīṭaratanacchāyā-nuviddhātapavāraṇo; Purā paraṃ siriṃ vindi, bodhisatto’bhinikkhamā. मुकुटातील रत्नांच्या प्रभेने (कांतीने) युक्त असे छत्र धारण करणारे बोधिसत्व, अभिनिष्क्रमणापूर्वी पूर्वी परम वैभवाला (लक्ष्मीला) प्राप्त झाले होते. 308. Udāharati ‘‘kirīṭe’’ccādi. Abhinikkhamā purā pubbe bodhisatto māyādeviyā putto paramukkaṭṭhaṃ anāññasādhāraṇaṃ siriṃ vibhūtiṃ vindi paṭilabhi. Kīdiso? Kirīṭe makuṭe ratanānaṃ chāyāhi sobhāhi anuviddho churito ātapavāraṇo setacchattaṃ yassa so tādisoti vibhūtiyā mahantattaṃ vuttaṃ ‘‘ātapavāraṇo ratanacchāyānuviddho’’ti. ३०८. "किरीटे" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. अभिनिष्क्रमणापूर्वी पूर्वी बोधिसत्व म्हणजे मायादेवींचे पुत्र यांनी परम उत्कृष्ट आणि इतरांना असाधारण केलेले वैभव (श्री) प्राप्त केले होते. ते कसे होते? मुकुटातील रत्नांच्या छायांनी म्हणजे शोभेने युक्त (खचित) केलेले छत्र म्हणजे श्वेतछत्र ज्यांचे होते, ते तसे होते; अशा प्रकारे "रत्नांच्या छायेने युक्त छत्र असलेले" या शब्दांनी विभूतीचे महंतत्व सांगितले आहे. 308. Idāni udāharati ‘‘kirīṭa’’iccādinā. Bodhisatto antimajātiyaṃ mahābodhisatto abhinikkhamā abhinikkhamanato purā pubbe kirīṭaratanacchāyānuviddhātapavāraṇo moliratanaraṃsīhi rañjitasetacchatto paramukkaṭṭhaṃ siriṃ vibhūtiṃ vindi anubhavīti. Ettha moliratanakantiyā setacchattassa oviddhabhāvakathanena vibhūtiyā mahantattaṃ hoti. Kirīṭe ratanānīti ca, tesaṃ chāyāyoti [Pg.296] ca, tāhi anuviddho churito ātapavāraṇo yasseti ca vākyaṃ. ३०८. आता "किरीट" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. बोधिसत्व म्हणजे अंतिम जन्मातील महाबोधिसत्व, अभिनिष्क्रमणापूर्वी (गृहत्यागापूर्वी) मुकुटातील रत्नांच्या छायेने युक्त छत्र असलेले, म्हणजेच मुकुटातील रत्नांच्या किरणांनी सुशोभित श्वेतछत्र धारण करणारे असून, परम उत्कृष्ट वैभव (श्री) अनुभवत होते. येथे मुकुटातील रत्नांच्या कांतीने श्वेतछत्र सुशोभित असल्याच्या कथनाने विभूतीचे महंतत्व प्रकट होते. "मुकुटातील रत्ने" आणि "त्यांची छाया" आणि "त्यांनी युक्त (खचित) केलेले छत्र ज्यांचे आहे" असे वाक्य आहे. Adhippāyamahantatta अभिप्राय-महंतत्व (आशयाची/विचारांची उदात्तता) 309. ३०९. Satto sambodhiyaṃ bodhi-Satto sattahitāya so; Hitvā sneharasābaddha-Mapi rāhulamātaraṃ. ते बोधिसत्व प्राण्यांच्या (सत्त्वांच्या) हितासाठी, स्नेह रसाने बांधलेल्या राहुलमातेला (यशोधरेला) देखील सोडून, संबोधीमध्ये (सम्यक्संबोधीमध्ये) आसक्त (लीन) झाले. 309. ‘‘Satto’’iccādi. Snehena piyabhāvena jātena rasena rāgena ābaddhamattani rāhulamātaraṃ bimbādevimpi, kimutaññaṃ yuvatijanaṃ, hitvā anapekkhitvā anāsatto hutvā sattānaṃ hitāya lokiyalokuttarāya vaḍḍhiyā bodhisatto siddhattho sambodhiyaṃ sabbaññutaññāṇeyeva satto āsatto, tattheva laggoti adhippāyo. Mahantattamukkaṭṭhaṃ tādisavanitāratanānāsajjanalakkhaṇamālakkhīyatīti. ३०९. "सत्तो" इत्यादी. स्नेहाने म्हणजे प्रियभावाने उत्पन्न झालेल्या रसाने (रागाने) स्वतःशी बांधलेल्या राहुलमाता बिंबादेवींना (यशोधरेला) देखील, मग इतर युवतींबद्दल काय बोलावे, सोडून (अपेक्षा न ठेवता) अनासक्त होऊन, प्राण्यांच्या हितासाठी म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर वृद्धीसाठी, बोधिसत्व सिद्धार्थ हे संबोधीमध्ये म्हणजे सर्वज्ञताज्ञानामध्येच आसक्त (लीन) झाले, तिथेच रमले असा अभिप्राय आहे. अशा स्त्रीरत्नाविषयी अनासक्ती असण्याच्या लक्षणाने उत्कृष्ट महंतत्व दिसून येते. 309. ‘‘Satto’’iccādi. So bodhisatto sneharasābaddhaṃ piyabhāvasaṅkhātarāgena ābaddhaṃ rāhulamātaraṃ api bimbādevimpi hitvā sattahitāya sattānaṃ lokiyalokuttaratthāya sambodhiyaṃ sabbaññutaññāṇeyeva satto laggoti. Tādisaitthiratanepi alaggatākathanena bodhisattassa ukkaṭṭhajjhāsayamahantattaṃ vuttaṃ hoti. Sammā bujjhati etāyāti ca, bodhiyaṃ satto laggoti ca, sattānaṃ hitamiti ca, snehena piyabhāvena jāto raso rāgoti ca, tena ābaddhāti ca viggaho. ३०९. "सत्तो" इत्यादी. ते बोधिसत्व, स्नेह रसाने बांधलेल्या म्हणजे प्रियभाव संज्ञेच्या रागाने बांधलेल्या राहुलमाता बिंबादेवींना देखील सोडून, प्राण्यांच्या हितासाठी म्हणजे प्राण्यांच्या लौकिक आणि लोकोत्तर कल्याणासाठी, संबोधीमध्ये म्हणजे सर्वज्ञताज्ञानामध्येच आसक्त (लीन) झाले. अशा स्त्रीरत्नामध्येही अनासक्तीच्या कथनाने बोधिसत्वांच्या उत्कृष्ट आशयाचे महंतत्व सांगितले गेले आहे. "ज्याद्वारे सम्यक जाणले जाते ती" आणि "बोधीमध्ये आसक्त (लीन)" आणि "प्राण्यांचे हित" आणि "स्नेहाने म्हणजे प्रियभावाने उत्पन्न झालेला रस म्हणजे राग" आणि "त्याने बांधलेली" असा विग्रह आहे. 310. ३१०. Gopetvā vaṇṇanīyaṃ yaṃ,Kiñci dassīyate paraṃ; Asamaṃ vā samaṃ tassa,Yadi sā vañcanā matā. वर्णन करण्यास योग्य असलेल्या गोष्टीला लपवून (गोपित करून), जर त्याच्याशी असमान किंवा समान असणारे इतर काही दाखविले जात असेल, तर ती 'वंचना' (अलंकार) मानली जाते. 310. Vañcanaṃ [Pg.297] vadati ‘‘gopetvā’’iccādinā, vaṇṇanīyaṃ kiñci vatthuṃ gopetvā niraṃkatvā tassa vaṇṇanīyassa asamaṃ visamaṃ visadisaṃ paramaññaṃ yaṃ kiñci vatthu yadi dassīyate kavināti anuvaditvā sā vañcanā matāti vidhīyate. ३१०. "गोपेत्वा" इत्यादींद्वारे वंचना अलंकार सांगतात. वर्णन करण्यास योग्य असलेल्या एखाद्या वस्तूला लपवून (निराकृत करून), त्या वर्णनीय वस्तूशी असमान म्हणजे विषम किंवा विसदृश असणारी दुसरी कोणतीही वस्तू जर कवीद्वारे दाखविली जात असेल, तर ती 'वंचना' मानली जाते, असा नियम केला आहे. 310. Idāni vañcanālaṅkāraṃ dasseti ‘‘gopetvā’’iccādinā. Vaṇṇanīyaṃ kiñci vatthuṃ gopetvā tassa vaṇṇanīyassa samaṃ sadisaṃ vā asamaṃ visadisaṃ vā paraṃ yaṃ kiñci vatthu yadi dassīyate kavinā, sā vañcanāiti matāti. Vañceti vaṇṇanīyaṃ etāya vuttiyāti vākyaṃ. ३१०. आता "गोपेत्वा" (लपवून) इत्यादींद्वारे 'वंचना' (वंचनालंकार) दर्शवितात. वर्णन करण्यास योग्य असलेली कोणतीही वस्तू लपवून, त्या वर्णनीय वस्तूच्या समान (सदृश) किंवा असमान (विसदृश) अशी इतर कोणतीही वस्तू जर कवीद्वारे दर्शविली जात असेल, तर ती 'वंचना' मानली जाते. या रचनेद्वारे वर्णनीय वस्तू लपविली (वंचित केली) जाते, असा या वाक्याचा अर्थ आहे. Asamavañcanā असमवंचना (असमान वंचना) 311. ३११. Purato na sahassesu,Na pañcesu ca tādino; Māro paresu tasse’saṃ,Sahassaṃ dasavaḍḍhitaṃ. त्या तादी (तथागत/बुद्ध) यांच्या समोर हजारांमध्येही नाही आणि पाचांमध्येही नाही; परंतु इतरांच्या बाबतीत मारचे ते बाण दहा पटीने वाढलेले हजार (म्हणजेच दहा हजार) होतात. 311. Udāharati ‘‘purato’’iccādi. Māro kāmo tādino lobhādīsu tādisattā munino purato sammukhe sahassaṃ isavo assāti sahassesu ca na hoti. Pañca isavo assāti pañcesu ca na hotīti vaṇṇanīyo mārotra gopyate. Tassa yo tibhuvanaṃ jayī. Paresu aññasattesu sarāgesu esamisūnaṃ dasavaḍḍhitaṃ dasahi guṇitaṃ sahassaṃ, kathamaññathābhuvanattayaṃ jayeyyāti māraṃ gopetvā dasasahassopalakkhitavatthantarassa dassitattā asamavañcanāyaṃ. ३११. "पुरतो" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. मार म्हणजे काम (वासना). लोभ इत्यादींच्या बाबतीत 'तादी' (अविकारी) असल्यामुळे, मुनींच्या (बुद्धांच्या) समोर प्रत्यक्षपणे त्याचे हजार बाणही चालत नाहीत आणि पाच बाणही चालत नाहीत. येथे वर्णनीय अशा मारला लपविले गेले आहे. त्या तिन्ही लोकांवर विजय मिळविणाऱ्या माराचे, इतर रागी (आसक्त) प्राण्यांच्या बाबतीत, बाण दहा पटीने गुणिलेले हजार (म्हणजेच दहा हजार) होतात. अन्यथा तो तिन्ही लोकांवर कसा बरे विजय मिळवू शकेल? अशा प्रकारे मारला लपवून दहा हजारांनी युक्त अशा दुसऱ्या वस्तूचे दर्शन घडविले गेल्यामुळे हा 'असमवंचना' अलंकार आहे. 311. Idāni udāharati ‘‘purato’’iccādinā. Māro tādino lābhālābhādīsu avikārino tathāgatassa purato abhimukhe sahassesu ca sahassasaropi na hoti, pañcesu pañca isu ca tādise ṭhapetvā pañca isu na hoti. [Pg.299] Paresu sugatasammukhe īdisesupi aññesu saṃkilesesu tassa tilokajetuno mārassa esaṃ sarānaṃ dasavaḍḍhitaṃ dasagaṇanāya vaḍḍhitaṃ sahassaṃ hoti dasasahassaṃ hotīti. Vaṇṇanīyaṃ māraṃ gopetvā dasasahassasaṅkhyāhi gaṇitassa aññassa sarasaṅkhātavatthuno dassitattā ayaṃ asamavañcanā nāma. Sahassaṃ isavo asseti ca, pañca isavo asseti ca, dasahi vaḍḍhitanti ca vākyaṃ. ३११. आता "पुरतो" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. लाभ-अलाभ इत्यादींमध्ये अविकारी असणाऱ्या 'तादी' तथागतांच्या समोर मारचे हजार बाणही चालत नाहीत, आणि अशा मुनींना सोडून इतरांच्या बाबतीत त्याचे पाच बाणही चालत नाहीत. सुगतांच्या (बुद्धांच्या) समोर असणाऱ्या अशा मुनींशिवाय इतर संक्लेशयुक्त (मलीन) प्राण्यांच्या बाबतीत, त्या त्रिलोकविजेत्या माराचे बाण दहाच्या संख्येने वाढविलेले हजार म्हणजेच दहा हजार होतात. येथे वर्णनीय अशा मारला लपवून, दहा हजार संख्येने मोजल्या जाणाऱ्या दुसऱ्या बाणरूपी वस्तूचे दर्शन घडविले गेल्यामुळे याला 'असमवंचना' असे म्हणतात. "ज्याचे हजार बाण आहेत", "ज्याचे पाच बाण आहेत" आणि "दहाने वाढविलेले" असा या वाक्याचा विग्रह आहे. Samavañcanā समवंचना (समान वंचना) 312. ३१२. Vivāda’manuyuñjanto,Munindavadanindunā; Sampuṇṇo candimā nā’yaṃ; Chatta’metaṃ manobhuno. मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) मुखचंद्राशी वाद घालणारा हा पूर्ण चंद्र (वास्तविक) चंद्र नाही; तर हे कामदेवाचे (माराचे) छत्र आहे. 312. ‘‘Vivāda’’miccādi. Manobhunoti kāmassa. Samavañcanāyaṃ puṇṇacandaṃ niraṃkatvā chattassa dassitattā. ३१२. "विवाद" इत्यादी. 'मनोभू' म्हणजे कामाचा (माराचा). समवंचना अलंकारामध्ये पूर्ण चंद्राचे निराकरण करून छत्राचे दर्शन घडविले गेले आहे. 312. ‘‘Vivāda’’iccādi. Munindavadanindunā sabbaññuno mukhacandena vivādaṃ anuyuñjanto sampuṇṇo ayaṃ paccakkho candimā na hoti. Kiñcarahi etaṃ candamaṇḍalaṃ manobhuno anaṅgassa ubbhūtiyaṃ chattaṃ samussitasetacchattanti. Vaṇṇanīyaṃ candamaṇḍalaṃ ṭhapetvā tato aññassa candasadisassa chattassa dassitattā ayaṃ vutti samavañcanā nāma. Munīnaṃ indoti ca, tassa vadanamiti ca, indusadiso indu, munindavadanameva indūti ca, samantato puṇṇoti ca, manasi bhūtoti ca viggaho. ३१२. "विवाद" इत्यादी. मुनींद्रांच्या म्हणजेच सर्वज्ञांच्या मुखचंद्राशी वाद घालणारा हा प्रत्यक्ष दिसणारा पूर्ण चंद्र चंद्र नाही. तर मग हे काय आहे? हे चंद्रमंडळ म्हणजे मनोभूचे (कामदेवाचे) वर उभारलेले पांढरे छत्र (श्वेतछत्र) आहे. येथे वर्णनीय अशा चंद्रमंडळाला बाजूला ठेवून, त्यासारख्याच दुसऱ्या छत्राचे दर्शन घडविले गेल्यामुळे या रचनेला 'समवंचना' असे म्हणतात. "मुनींचा इंद्र" (मुनींद्र), "त्याचे मुख" (वदन), "चंद्रासारखा चंद्र" (इंदू), "मुनींद्रांचे मुख हाच चंद्र" (मुनींद्रवदनेंदू), "सर्व बाजूंनी पूर्ण" (संपूर्ण) आणि "मनात उत्पन्न झालेला" (मनोभू) असा याचा विग्रह आहे. 313. ३१३. Parānuvattanādīhi, nibbindeni’ha yā katā; Thutira’ppakate sā’yaṃ, siyā appakatatthuti. इतरांचे अनुकरण करणे इत्यादींमुळे निर्माण झालेल्या विरक्तीतून (कंटाळ्यातून) येथे जी अप्रस्तुताची स्तुती केली जाते, ती 'अप्रस्तुतस्तुती' (अप्पकतत्थुति) मानली जाते. 313. Appakatatthutiṃ pakāseti ‘‘pari’’ccādinā. Paresaṃ yesaṃ kesañci anuvattanaṃ sevā, tamādi yesaṃ tehi nibbindena virattena appakate asannihite buddhivisayeyeva iha kismiñci vatthumhi katā yā thuti saṃrādhanaṃ, sāyaṃ appakatatthuti siyā. ३१३. "परि" इत्यादींद्वारे 'अप्रस्तुतस्तुती' स्पष्ट करतात. इतरांचे अनुकरण करणे म्हणजेच त्यांची सेवा करणे इत्यादी गोष्टींबद्दल विरक्त (कंटाळलेल्या) झालेल्या व्यक्तीने, येथे अप्रस्तुत (असंनिहित) अशा बुद्धविषयक कोणत्याही वस्तूची जी स्तुती किंवा आराधना केली आहे, ती 'अप्रस्तुतस्तुती' (अप्पकतत्थुति) होय. 313. Idāni appakatatthutiṃ dasseti ‘‘parānu’’ccādinā. Parānuvattanādīhi aññassa yassa kassaci anuvattanādīhi nibbindena ubbegaṃ pattena appakate anadhigate buddhivisaye eva iha imasmiṃ kismiñci vatthumhi katā yā thuti saṃrādhanasaṅkhātā pasaṃsā atthi, sā ayaṃ appakatatthuti nāma siyāti. Paresamanuvattanamiti ca, taṃ ādi yesaṃ parapīḷādīnamiti ca, na pakatoti ca, rakāro sandhijo, appakate katā thutīti ca vākyaṃ. ३१३. आता "परानु" इत्यादींद्वारे 'अप्रस्तुतस्तुती' दर्शवितात. इतरांचे अनुकरण करणे म्हणजेच इतर कोणाचेही अनुकरण इत्यादींमुळे कंटाळलेल्या (उद्विग्न झालेल्या) व्यक्तीने, येथे या अप्रस्तुत (अप्राप्त) अशा बुद्धविषयक वस्तूची जी स्तुती किंवा आराधना केली आहे, ती 'अप्रस्तुतस्तुती' होय. "इतरांचे अनुकरण करणे", "इतरांना पीडा देणे इत्यादी ज्याच्या सुरुवातीला आहे", "जे प्रस्तुत नाही" (येथे 'र' हा संधीमुळे आलेला वर्ण आहे) आणि "अप्रस्तुताची केलेली स्तुती" असा या वाक्याचा विग्रह आहे. 314. ३१४. Sukhaṃ jīvanti hariṇā, vanesva’parasevino; Anāyāsopalābhehi, jaladabbaṅkurādibhi. इतरांची सेवा न करणारे हरिण वनांमध्ये विनासायास मिळणारे पाणी, दर्भाचे अंकुर इत्यादींद्वारे सुखाने जीवन जगतात. 314. Udāharati ‘‘sukha’’miccādi. Jalehi dabbaṅkurehi dabbatiṇuggamehi. Ādisaddena tarupallavādīhi. Kīdisehi? Anāyāsena sevāpariklesādinā vinā upalābhehi pāpuṇitabbehi. Paramaññaṃ kiñci na sevanti sīleneti aparasevino. Paracittārādhanabyasanaparammukhā hariṇā vanesu sukhaṃ nirākulaṃ jīvantīti. Ettha rājānuvattanaklesanibbindena sannihitā migavutti pasaṃsitāti. ३१४. "सुखं" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. पाणी आणि दर्भाचे अंकुर (दर्भाचे कोंब) यांच्याद्वारे. 'इत्यादी' शब्दाने झाडांचे कोवळे कोंब (पल्लव) इत्यादी अभिप्रेत आहेत. ते कसे आहेत? विनासायास म्हणजेच सेवा करण्याच्या त्रासाशिवाय मिळणारे आहेत. स्वभावाने इतर कोणाचीही सेवा न करणारे ते 'अपरसेविन्' (अपरसेविणो) होत. इतरांच्या मनाचे रंजन करण्याच्या त्रासापासून दूर असणारे हरिण वनांमध्ये सुखाने आणि निर्धास्तपणे जगतात. येथे राजाचे अनुकरण करण्याच्या त्रासाला कंटाळून, समोर असणाऱ्या हरिणांच्या जीवनपद्धतीची प्रशंसा केली गेली आहे. 314. Idāni udāharati ‘‘sukha’’miccādinā. Hariṇā migā aparasevino vuttiṃ nissāya paraṃ asevamānā anāyāsopalābhehi parapariggahābhāvato parasevāparissamaṃ vinā labbhanīyehi jaladabbaṅkurādibhi udakadabbaṅkurarukkhalatāpallavādīhi vanesu icchiticchitāraññesu sukhaṃ jīvanti sukhajīvanaṃ karontīti. Ettha rājasevābyasanappattena kenaci anadhigatāpi migajīvikā pasaṃsitā hoti. Paraṃ na sevanti sīlenāti ca, abhāvo āyāsasseti ca, [Pg.300] tena upalabhitabbāti ca, dabbānaṃ aṅkurānīti ca, jalañca dabbaṅkurāni ceti ca, tāni ādi yesaṃ pallavādīnamiti ca viggaho. ३१४. आता "सुखं" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. हरिण (मृग) हे इतर कोणाचीही सेवा न करता, दुसऱ्याच्या मालकीचा अभाव असल्यामुळे आणि सेवा करण्याच्या श्रमाशिवाय सहज मिळणारे पाणी, दर्भाचे अंकुर, झाडे व वेलींचे कोवळे कोंब इत्यादींद्वारे आपल्या आवडीच्या वनांमध्ये सुखाने जीवन जगतात. येथे राजसेवेच्या त्रासाने त्रस्त झालेल्या एखाद्या व्यक्तीद्वारे, स्वतःला प्राप्त नसलेल्या अशा हरिणांच्या जीवनपद्धतीची प्रशंसा केली गेली आहे. "स्वभावाने इतरांची सेवा न करणारे", "आयासाचा (कष्टाचा) अभाव", "त्याद्वारे प्राप्त होणारे", "दर्भाचे अंकुर", "पाणी आणि दर्भाचे अंकुर" आणि "कोवळे कोंब इत्यादी ज्यांच्या सुरुवातीला आहेत" असा याचा विग्रह आहे. 315. ३१५. Uttaraṃ uttaraṃ yattha, pubbapubbavisesanaṃ; Siyā ekāvalī sā’yaṃ, dvidhā vidhinisedhato. जेथे प्रत्येक पुढील पद हे मागील पदाचे विशेषण असते, ती 'एकावली' (एकावली अलंकार) होय. विधी (विधान) आणि निषेध (नकार) या दोन प्रकारांमुळे ती दोन प्रकारची असते. 315. Ekāvaliṃ kathayati ‘‘uttara’’micchādinā. Yattha vuttiyaṃ uttaraṃ uttaraṃ upariṭṭhānamupariṭṭhānaṃ pubbassa pubbassa visesanaṃ vidhinisedhanavasena ekāvali nāma siyā. Ayaṃ ekāvali vidhinisedhato vidhivasena nisedhanavasena ca dvidhā. ३१५. "उत्तरं" इत्यादींद्वारे 'एकावली' सांगतात. ज्या रचनेमध्ये प्रत्येक पुढील (वरचे वरचे) पद हे मागील पदाचे विधी किंवा निषेधाच्या रूपाने विशेषण असते, ती 'एकावली' होय. ही एकावली विधी आणि निषेधाच्या रूपाने दोन प्रकारची असते. 315. Idāni ekāvaliṃ dasseti ‘‘uttara’’miccādinā. Yattha uttiyaṃ uttaraṃ uttaraṃ uparūparibhavaṃ padaṃ pubbapubbavisesanaṃ pubbapubbapadassa vidhinisedhanavasena visesanaṃ hoti, sā ekāvali nāma siyā. Ayaṃ ekāvali vidhinisedhato vidhinisedhavasena dvidhā hotīti. Uttaraṃ pubbanti ṭhānūpacārena ṭhānībhūtaṃ padameva vuccati. Pubbassa pubbassa visesanamiti ca, ekato āvaliyanti saṃvaliyanti padāni etāyāti ca, vidhividhānañca nisedho paṭisedho cāti ca vākyaṃ. Ettha ‘‘uttaraṃ uttara’’nti ca ‘‘pubbassa pubbassa’’iti ca kamena visesanavisesyaguṇena byāpanicchāyaṃ nibbacanaṃ, visesyaguṇaṃ gammamānameva. ३१५. आता "उत्तरं" इत्यादींद्वारे 'एकावली' दर्शवितात. ज्या रचनेमध्ये प्रत्येक पुढील (वरचे वरचे) पद हे मागील पदाचे विधी किंवा निषेधाच्या रूपाने विशेषण असते, ती 'एकावली' होय. ही एकावली विधी आणि निषेधाच्या रूपाने दोन प्रकारची असते. 'उत्तर' आणि 'पूर्व' हे शब्दांच्या स्थानावरून त्यांच्या पदांनाच म्हटले जाते. "मागील पदाचे विशेषण", "ज्याद्वारे पदे एका माळेत गुंफली जातात" आणि "विधी (विधान) व निषेध (प्रतिषेध)" असा या वाक्याचा विग्रह आहे. येथे "उत्तरं उत्तरं" आणि "पुब्बस्स पुब्बस्स" हे अनुक्रमे विशेषण आणि विशेष्य यांच्या गुणांच्या व्याप्तीनुसार स्पष्ट केले आहे. Vidhiekāvali विधी एकावली 316. ३१६. Pādā nakhālirucirā,Nakhālī raṃsibhāsurā; Raṃsī tamopahāneka -Rasā sobhanti satthuno. शास्त्यांचे (बुद्धांचे) चरण नखांच्या पंक्तीमुळे सुंदर आहेत, नखांची पंक्ती किरणांनी देदीप्यमान आहे, आणि ते किरण अंधकार नष्ट करण्याचे एकमेव कार्य करणारे असून शोभून दिसतात. 316. Udāharati [Pg.301] ‘‘pādā’’iccādi. Sugammaṃ. Ettha pādādīnaṃ visesyānaṃ nakhālirucirattādividhānena visesanena visesitabbattā ayaṃ vidhiekāvali. ३१६. "पादा" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. हे समजण्यास सोपे आहे. येथे चरण इत्यादी विशेष्य पदांना नखांच्या पंक्तीमुळे सुंदर असणे इत्यादी विधी (विधानात्मक) विशेषणांद्वारे विशेषित केले गेल्यामुळे ही 'विधी एकावली' आहे. 316. Idāni udāharati ‘‘pādā’’iccādinā. Satthuno pādā nakhālirucirā nakhapantīhi manuññā nakhālī nakhapantiyo raṃsibhāsurā raṃsīhi dibbamānā raṃsī kantiyo tamopahānekarasā andhakāravidhamane asahāyakiccā hutvā sobhantīti. Ettha pādādīnaṃ pubbapadānaṃ nakhālirucirattādividhāyakehi uttarauttaravisesanehi visesitattā ayaṃ vidhiekāvali nāma. Nakhānaṃ āli pāḷīti ca, nakhālīhi rucirāti ca, raṃsīhi bhāsurāti ca, tamaso apahāro apaharaṇamiti ca, so eko raso kiccaṃ etāsaṃ raṃsīnamiti ca viggaho. ३१६. आता "पादा" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. शास्त्यांचे (बुद्धांचे) चरण नखांच्या पंक्तीमुळे सुंदर आहेत, नखांची पंक्ती किरणांनी देदीप्यमान आहे, आणि ते किरण अंधकार नष्ट करण्याचे एकमेव कार्य करणारे असून शोभून दिसतात. येथे चरण इत्यादी पूर्वपदांना नखांच्या पंक्तीमुळे सुंदर असणे इत्यादी पुढील विशेषणांद्वारे विशेषित केले गेल्यामुळे ही 'विधी एकावली' होय. "नखांची पंक्ती", "नखांच्या पंक्तीमुळे सुंदर", "किरणांनी देदीप्यमान", "अंधकाराचा नाश करणे" आणि "तेच ज्या किरणांचे एकमेव कार्य आहे" असा याचा विग्रह आहे. Nisedhaekāvali निषेध एकावली 317. ३१७. Asantuṭṭho yatī neva,Santoso nā’layāhato; Nā’layo yo sajantūnaṃ,Nā’nantabyasanāvaho. जो असंतुष्ट आहे तो भिक्खू (यती) असूच शकत नाही; जो तृष्णेने (आलयाने) ग्रस्त आहे तो संतोष असू शकत नाही; आणि जो प्राण्यांना अनंत संकटे आणणारा नाही तो आलय (तृष्णा) असू शकत नाही. 317. ‘‘Asantuṭṭho’’iccādi. Asantuṭṭho catupaccayasantosavasena yo koci yati nāma neva siyā. Ālayena taṇhāya āhato ca yo, so santoso nāma na hoti. Yo jantūnaṃ sattānaṃ anantabyasanāvaho na hoti, so ālayo nāma na bhavatīti. Asantuṭṭhādīnaṃ yatittādinisedhanavasena visesanānaṃ pavattiyā nisedhaekāvali ayaṃ. ३१७. "असंतुट्ठो" इत्यादी. चार प्रत्ययांच्या (गरजांच्या) संतोषाच्या बाबतीत जो असंतुष्ट आहे, तो भिक्खू (यती) असूच शकत नाही. जो तृष्णेने (आलयाने) ग्रस्त आहे, तो संतोष असू शकत नाही. आणि जो प्राण्यांना अनंत संकटे आणणारा नाही, तो आलय (तृष्णा) असू शकत नाही. येथे असंतुष्ट इत्यादी पदांना भिक्खू असणे इत्यादींच्या निषेधाच्या रूपाने विशेषित केले गेल्यामुळे ही 'निषेध एकावली' आहे. 317. ‘‘Asantuṭṭho’’iccādi. Asantuṭṭho cīvarādīsu catūsu paccayesu dassitadvādasavidhasantosānaṃ aññatarena asantuṭṭho [Pg.302] yati na eva bhikkhu nāma na hoti. Ālayāhato taṇhāya pahato santoso na hoti. Yo jantūnaṃ anantabyasanāvaho na yo sattānaṃ apariyantapīḷāpāpako na hoti, so ālayo na hotīti. Asantuṭṭhādīnaṃ yatibhāvādipaṭisedhavasena visesanānaṃ pavattattā ayaṃ nisedhaekāvali nāma. Asantuṭṭhapadaṃ yatisahitasakalasattasamudāyassa sādhāraṇabhāvena ṭhitaṃ, yati na bhavatīti yatito aññesu sakalasattasaṅkhātesu avayavesu patiṭṭhāpanato ‘‘asantuṭṭho’’ti visesyo, ‘‘yati ne’’ti idaṃ visesanaṃ. Sesesupi visesanavisesyattaṃ vuttaniyāmena yathārahaṃ yojetabbaṃ. Na santussatīti ca, ālayena hatoti ca, natthi anto etesamiti ca, tāni ca tāni byasanāni ceti ca, tāni āvahatīti ca vākyaṃ. ३१७. "असंतुट्ठो" इत्यादी. चीवर इत्यादी चार प्रत्ययांच्या बाबतीत दर्शविलेल्या बारा प्रकारच्या संतोषांपैकी कोणत्याही एका संतोषाने जो असंतुष्ट आहे, तो भिक्खू असूच शकत नाही. जो तृष्णेने (आलयाने) ग्रस्त आहे, तो संतोष असू शकत नाही. जो प्राण्यांना अनंत संकटे आणणारा नाही, तो आलय (तृष्णा) असू शकत नाही. येथे असंतुष्ट इत्यादी पदांना भिक्खू असणे इत्यादींच्या निषेधाच्या रूपाने विशेषित केले गेल्यामुळे ही 'निषेध एकावली' होय. "असंतुष्ट" हे पद भिक्खूंसह सर्व प्राण्यांच्या समुदायासाठी सामान्य रूपाने स्थित आहे, "तो भिक्खू होत नाही" असे म्हणून भिक्खूव्यतिरिक्त इतर सर्व प्राण्यांमध्ये त्याची स्थापना केली गेल्यामुळे "असंतुष्ट" हे विशेष्य आहे आणि "भिक्खू नाही" हे त्याचे विशेषण आहे. इतर पदांच्या बाबतीतही विशेषण आणि विशेष्य भाव सांगितलेल्या नियमानुसार योग्य प्रकारे जोडला पाहिजे. "जो संतुष्ट होत नाही", "जो तृष्णेने ग्रस्त आहे", "ज्याला अंत नाही", "ती आणि ती संकटे" आणि "ती संकटे आणणारा" असा याचा विग्रह आहे. 318. ३१८. Yahiṃ bhūsiyabhūsattaṃ, aññamaññaṃ tu vatthunaṃ; Vināva sadisattaṃ taṃ, aññamaññavibhūsanaṃ. जेथे कोणत्याही सादृश्याशिवाय (समानतेशिवाय) दोन वस्तूंमध्ये परस्परांना सुशोभित करण्याचा (अलंकार आणि अलंकृत होण्याचा) भाव असतो, तो 'अन्योन्यालंकार' (अञ्ञमञ्ञविभूसन) होय. 318. Aññamaññamāha ‘‘yahi’’miccādinā. Yahiṃ sadisattaṃ vinā eva vatthunaṃ padatthānaṃ aññamaññaṃ bhūsiyabhūsattaṃ, taṃ aññamaññaṃ nāma vibhūsanamalaṅkāroti. ३१८. "यहिं" इत्यादींद्वारे 'अन्योन्यालंकार' सांगतात. जेथे सादृश्याशिवाय दोन वस्तूंच्या किंवा पदार्थांच्या बाबतीत परस्परांना सुशोभित करण्याचा भाव असतो, तो 'अन्योन्यालंकार' (परस्पर विभूषण) होय. 318. Idāni aññamaññālaṅkāraṃ dasseti ‘‘yahi’’miccādinā. Yahiṃ alaṅkāre sadisattaṃ vinā eva vatthunaṃ aññamaññaṃ tu bhūsiyabhūsattaṃ alaṅkāriyaalaṅkārattaṃ hoti, taṃ aññamaññavibhūsanaṃ hotīti. Bhūsiyañca bhūsā cāti ca, tāsaṃ bhāvoti ca, aññañca aññañceti ca viggaho. ‘‘Aññamañña’’nti ettha chaṭṭhuntaasaṅkhyamabyayaṃ, sasaṅkhye ceti ‘‘bhūsiyabhūsatta’’nti imassa visesanaṃ katvā vattabbaṃ. Alaṅkāriyamapekkhāya alaṅkāravatthu ca, tamapekkhāya alaṅkāriyavatthu ca aññamaññaṃ nāma. Tandīpakālaṅkāropi tadatthiyena tannāmako hoti. ३१८. आता "यहिं" इत्यादींद्वारे 'अन्योन्यालंकार' दर्शवितात. ज्या अलंकारामध्ये सादृश्याशिवाय दोन वस्तूंमध्ये परस्परांना सुशोभित करण्याचा म्हणजेच अलंकृत होण्याचा आणि अलंकृत करण्याचा भाव असतो, तो 'अन्योन्यालंकार' (परस्पर विभूषण) होय. "अलंकृत होणारे आणि अलंकृत करणारे", "त्यांचा भाव", "एक आणि दुसरे" असा याचा विग्रह आहे. येथे "अञ्ञमञ्ञं" हे अव्यय असून ते "भूषियभूषत्व" चे विशेषण म्हणून योजले पाहिजे. अलंकृत होणाऱ्याच्या अपेक्षेने अलंकार असणारी वस्तू आणि अलंकाराच्या अपेक्षेने अलंकृत होणारी वस्तू या परस्परांना 'अन्योन्य' म्हणतात. 319. ३१९. Byāmaṃsumaṇḍalaṃ [Pg.303] tena, muninā lokabandhunā; Mahantiṃ vindatī kantiṃ, sopi teneva tādisiṃ. जगाचे बंधू असणाऱ्या त्या मुनींमुळे (बुद्धांमुळे) त्यांचे व्यामप्रभामंडल (शरीराभोवतीचे वलय) अत्यंत शोभा प्राप्त करते, आणि ते व्यामप्रभामंडल देखील त्यांच्यामुळे तशीच शोभा प्राप्त करते. 319. Udāharati ‘‘byāmaṃsu’’iccādinā. Subodhaṃ. ३१९. "ब्यामंसु" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. हे समजण्यास सोपे आहे. 319. Idāni udāharati ‘‘byāmaṃsu’’iccādinā. Byāmaṃsumaṇḍalaṃ byāmapabhāmaṇḍalaṃ lokabandhunā tena muninā karaṇabhūtena mahantiṃ mahatiṃ pūjanīyaṃ vā kantiṃ sobhaṃ vindati sevati, sopi muni tena eva byāmaṃsumaṇḍalena tādisiṃ kantiṃ vindatīti. Aññamaññaṃ asadisānaṃ byāmaṃsumaṇḍalamunisaṅkhātānaṃ dvinnaṃ vatthūnaṃ byāmaṃsumaṇḍalaṃ paṭhamavākye alaṅkāriyaṃ hoti, munipadattho alaṅkāro hoti. Aparavākye ime dve vipallāsena alaṅkāriyaalaṅkārā honti. Aṃsūnaṃ maṇḍalamiti ca, byāmaṃ eva aṃsumaṇḍalamiti ca, loko bandhu asseti ca, sā viya dissatīti ca viggaho. ३१९. आता "ब्यामंसु" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. व्यामप्रभामंडल हे त्या लोकबंधू मुनींच्या (बुद्धांच्या) माध्यमातून अत्यंत महान आणि पूजनीय अशी कांती किंवा शोभा प्राप्त करते, आणि ते मुनी देखील त्याच व्यामप्रभामंडलामुळे तशाच प्रकारची कांती प्राप्त करतात. परस्परांशी तुलना नसलेल्या व्यामप्रभामंडल आणि मुनी या दोन वस्तूंपैकी, पहिल्या वाक्यात व्यामप्रभामंडल हे 'अलंकार्य' (ज्याला अलंकृत करायचे आहे ते) आहे आणि 'मुनी' हा शब्दार्थ 'अलंकार' (अलंकृत करणारा) आहे. दुसऱ्या वाक्यात हे दोन्ही उलट होऊन (विपर्यास होऊन) अलंकार्य आणि अलंकार बनतात. 'किरणांचे मंडल' (अंसूनां मंडलं), 'व्याम (हात पसरल्यावर होणारे अंतर) हेच किरणमंडल' (ब्यामं एव अंसुमंडलं), 'लोक हाच ज्याचा बंधू आहे तो' (लोको बंधू अस्स) आणि 'त्याच्यासारखी दिसते' (सा विय दिस्सति) असा विग्रह आहे. 320. ३२०. Kathanaṃ sahabhāvassa, kriyāya ca guṇassa ca; Sahavuttīti viññeyyaṃ, tadudāharaṇaṃ yathā. क्रिया आणि गुण यांच्या सहभावाचे (एकत्र असण्याचे) जे कथन आहे, त्याला 'सहवृत्ती' (सहभावोक्ती) समजावे. त्याचे उदाहरण खालीलप्रमाणे आहे. 320. Sahavuttiṃ vadati ‘‘kathana’’miccādinā. Subodhaṃ. ३२०. "कथनं" इत्यादींद्वारे सहवृत्तीचे वर्णन करतात. हे सुबोध (स्पष्ट) आहे. 320. Idāni sahavuttiṃ dasseti ‘‘kathana’’miccādinā. Kriyāya guṇassa cāti dvinnaṃ sahabhāvassa sahattassa kathanaṃ sahavuttīti viññeyyaṃ. Tadudāharaṇaṃ yathā tassa udāharaṇaṃ evaṃ vakkhamānanayena daṭṭhabbanti. Saha saddhiṃ bhavanamiti ca, sahabhāvassa vutti kathanamiti ca, tassa udāharaṇamiti ca viggaho. Sahabhāvo candarasminakhaṃsuādīnaṃ padatthānaṃ. Evaṃ santepi tesaṃ taṃsahattaṃ yassaṃ kriyāyaṃ guṇe vā bhavatīti sahattaṃ kriyāguṇānaṃ hotīti katvā ‘‘kathanaṃ sahabhāvassa kriyāya ca guṇassa cā’’ti vuttaṃ. ३२०. आता "कथनं" इत्यादींद्वारे सहवृत्ती दर्शवितात. क्रिया आणि गुण या दोघांच्या सहभावाचे (एकत्र असण्याचे) जे कथन आहे, त्याला 'सहवृत्ती' समजावे. "तदुदाहरणं यथा" म्हणजे त्याचे उदाहरण पुढे सांगण्यात येणाऱ्या पद्धतीने पाहावे. 'सहा' म्हणजे सोबत असणे (भवन), 'सहभावाचे कथन' म्हणजे सहवृत्ती, आणि 'त्याचे उदाहरण' असा विग्रह आहे. हा सहभाव चंद्रकिरण आणि नखकिरण इत्यादी पदार्थांचा आहे. असे असले तरी, त्यांचे ते एकत्र असणे ज्या क्रियेत किंवा गुणात घडते, त्यावरून क्रिया आणि गुणांचे एकत्र असणे होते, म्हणून "क्रिया आणि गुण यांच्या सहभावाचे कथन" असे म्हटले आहे. Kriyāsahavutti क्रिया-सहवृत्ती (क्रिया-सहभावोक्ती) 321. ३२१. Jalanti [Pg.304] candaraṃsīhi, samaṃ satthu nakhaṃsavo; Vijambhati ca candena, samaṃ tammukhacandimā. चंद्राच्या किरणांसोबत शास्त्यांचे (बुद्धांचे) नखकिरण चमकतात, आणि चंद्रासोबत त्यांचा मुखचंद्र प्रफुल्लित होतो. 321. ‘‘Jalanti’’iccādi. Samanti saha, tassa satthuno mukhacandimā. Sesaṃ subodhaṃ. Ettha jalanavijambhanānaṃ ubhayasādhāraṇānaṃ kriyānaṃ sahabhāvo vihitoti kriyāsahavutti ayanti. ३२१. "जलन्ति" इत्यादी. 'समं' म्हणजे सोबत, 'तस्स सत्थुनो मुखचन्दिमा' म्हणजे त्या शास्त्यांचा मुखचंद्र. उर्वरित भाग सुबोध आहे. येथे चमकणे (जलन) आणि प्रफुल्लित होणे (विजम्भन) या दोन्ही सामान्य क्रियांचा सहभाव दर्शविला असल्याने ही 'क्रिया-सहवृत्ती' आहे. 321. Idāni yathāpaṭiññātaudāharaṇaṃ dasseti ‘‘jalanti’’iccādinā. Satthu satthuno nakhaṃsavo nakhakiraṇā candaraṃsīhi samaṃ jalanti, tammukhacandimā ca candena samaṃ vijambhatīti. Ettha ubhayapadatthānaṃ sādhāraṇabhūtajalanavijambhanakriyānaṃ sahabhāvassa vuttattā esā kriyāsahavutti nāma. Candassa raṃsiyoti ca, nakhānaṃ aṃsavoti ca, tassa satthuno mukhanti ca, tameva candimasadisattā candimāti ca vākyaṃ. Samaṃiti sahapariyāyo nipāto. ३२१. आता प्रतिज्ञा केल्याप्रमाणे "जलन्ति" इत्यादींद्वारे उदाहरण दर्शवितात. शास्त्यांचे (बुद्धांचे) नखकिरण चंद्राच्या किरणांसोबत चमकतात आणि त्यांचा मुखचंद्र चंद्रासोबत प्रफुल्लित होतो. येथे दोन्ही पदार्थांच्या सामान्य अशा चमकणे आणि प्रफुल्लित होणे या क्रियांच्या सहभावाचे कथन केल्यामुळे याला 'क्रिया-सहवृत्ती' म्हणतात. 'चंद्राचे किरण' (चन्दस्स रंसियो), 'नखांचे किरण' (नखानं अंसवो), 'त्या शास्त्यांचे मुख' (तस्स सत्थुनो मुखं) आणि 'ते चंद्रासारखे असल्यामुळे मुखचंद्र' (तमेव चन्दिमसदisत्ता चन्दिमा) असे वाक्य आहे. 'समं' हा 'सह' या अर्थाचा निपात (अव्यय) आहे. Guṇasahavutti गुण-सहवृत्ती (गुण-सहभावोक्ती) 322. ३२२. Jinodayena malinaṃ, saha dujjanacetasā; Pāpaṃ disā suvimalā, saha sajjanacetasā. जिनांच्या (बुद्धांच्या) उदयाने दुर्जनांच्या चित्तासोबत पाप मलीन (नष्ट) झाले, आणि सज्जनांच्या चित्तासोबत सर्व दिशा अत्यंत विमल (स्वच्छ) झाल्या. 322. ‘‘Jinodayena’’ccādi. Jinodayena karaṇabhūtena, hetubhūtena vā dujjanacetasā saha pāpaṃ malinaṃ kiliṭṭhaṃ, sajjanacetasā saha disā dasavidhāpi suvimalā accantanimmalā suvimalayasomālāvalayitattā sajjanaceto pāpāpagameneti. Ettha malinattassa ca suvimalattassa ñāyasambandhino sahabhāvo vuttoti ayaṃ guṇasahavutti. ३२२. "जिनोदयेन" इत्यादी. कारण किंवा हेतू असलेल्या जिनांच्या (बुद्धांच्या) उदयाने दुर्जनांच्या चित्तासोबत पाप मलीन (कलुषित) झाले, आणि सज्जनांच्या चित्तासोबत दशाही दिशा अत्यंत विमल (अतिशय निर्मळ) झाल्या; कारण सज्जनांचे चित्त पापनाशामुळे आणि त्यांच्या सुविमल यशरूपी मालेने वेढले गेल्यामुळे निर्मळ झाले. येथे मलीनता आणि सुविमलत्व या न्यायसंगत गुणांच्या सहभावाचे कथन केले असल्याने ही 'गुण-सहवृत्ती' आहे. 322. ‘‘Jino’’iccādi. Jinodayena jitamārassa bhagavato pātubhāvena, karaṇabhūtena hetubhūtena vā [Pg.305] pāpaṃ lobhādidhammaṃ dujjanacetasā dujjanānaṃ cittena saha malinaṃ kiliṭṭhaṃ hoti. Imināyeva jinodayena disā dasa disāyo sajjanacetasā saha suvimalā sajjanacetasantānato pāpānaṃ apagamena kittimālāya bhuvanattaye patthaṭattā atinimmalāti ubhayapadatthānaṃ sādhāraṇabhūtamalinabhāvasuvimalabhāvasaṅkhātassa guṇassa sahabhāvassa vuttattā esā guṇasahavutti nāma. Jinassa udayoti ca, dujjanānaṃ cetoti ca, vigataṃ malaṃ etāhiti ca, su atisayena vimalāti ca, santo ca te janā ceti ca, tesaṃ cetoti ca vākyaṃ. ३२२. "जिनो" इत्यादी. जिनांच्या उदयाने म्हणजे मारविजेत्या भगवंतांच्या प्राकट्याने, जे कारण किंवा हेतू आहे, दुर्जनांच्या चित्तासोबत पाप (लोभादी धर्म) मलीन (कलुषित) होते. याच जिनांच्या उदयाने, सज्जनांच्या चित्तसंतानातील पापांच्या नाशामुळे आणि त्यांच्या कीर्तिमालेचा तिन्ही लोकांत विस्तार झाल्यामुळे, दशाही दिशा सज्जनांच्या चित्तासोबत अत्यंत विमल (अतिशय निर्मळ) होतात. अशा प्रकारे दोन्ही पदार्थांच्या सामान्य अशा मलीनभाव आणि सुविमलभाव या गुणांच्या सहभावाचे कथन केल्यामुळे याला 'गुण-सहवृत्ती' म्हणतात. 'जिनांचा उदय' (जिनस्स उदयो), 'दुर्जनांचे चित्त' (दुज्जनानं चेतो), 'ज्यांच्यातील मळ निघून गेला आहे अशा' (विगतं मलं एताहि), 'अतिशय विमल' (सु अतिसयेन विमला), 'जे संत (सज्जन) लोक आहेत ते' (सन्तो च ते जना च) आणि 'त्यांचे चित्त' (तेसं चेतो) असे वाक्य आहे. 323. ३२३. Virodhīnaṃ padatthānaṃ, yattha saṃsaggadassanaṃ; Samukkaṃsābhidhānatthaṃ, matā sā’yaṃ virodhitā. जिथे परस्परविरोधी पदार्थांचा संबंध (संसर्ग) उत्कर्षाचे (अतिशयाचे) कथन करण्यासाठी दर्शविला जातो, त्याला 'विरोधिता' (विरोधाभास अलंकार) मानले जाते. 323. Virodhaṃ vibhāveti ‘‘virodhīna’’miccādi. Virodhīnaṃ aññamaññaviruddhānaṃ kriyādīnaṃ yattha vuttivisese saṃsaggassa sannidhino dassanaṃ, kimatthaṃ? Samukkaṃsassa atisayassa abhidhānatthaṃ kathanatthāya, sā ayaṃ virodhitā virodhīti matā. ३२३. "विरोधीनं" इत्यादींद्वारे विरोधाचे स्पष्टीकरण करतात. परस्परविरोधी अशा क्रिया इत्यादींचा जिथे विशिष्ट कथनात संसर्ग (जवळ असणे) दर्शविला जातो, कशासाठी? तर उत्कर्षाचे (अतिशयाचे) कथन करण्यासाठी; त्याला ही 'विरोधिता' किंवा 'विरोध' मानले जाते. 323. Idāni virodhālaṅkāraṃ dasseti ‘‘virodhīna’’miccādinā. Yattha uttivisese samukkaṃsābhidhānatthaṃ vaṇṇanīyavatthugataadhikakathanāya virodhīnaṃ aññamaññaviruddhānaṃ padatthānaṃ kriyāguṇādīnaṃ saṃsaggadassanaṃ sanniṭṭhānadassanaṃ sambandhadassanaṃ hoti, sā ayaṃ utti virodhitāti matāti. Virodho etesaṃ guṇādīnaṃ atthīti ca, saṃsaggassa sambandhassa dassanamiti ca, samukkaṃsassa adhikassa abhidhānanti ca, virodhīnaṃ bhāvo asaṅgahitoti ca vākyaṃ. Virodhitādīpakavutti tadatthena tannāmikā hoti. ३२३. आता "विरोधीनं" इत्यादींद्वारे विरोधांलकार दर्शवितात. ज्या विशिष्ट कथनात उत्कर्षाच्या कथनासाठी (वर्णन करायच्या वस्तूच्या अतिशयोक्तीसाठी) परस्परविरोधी अशा क्रिया, गुण इत्यादी पदार्थांचा संसर्ग (संबंध किंवा एकत्र असणे) दर्शविला जातो, त्या कथनाला 'विरोधिता' मानले जाते. 'या गुणादींचा विरोध आहे' (विरोधो एतेसं गुणादीनं अत्थि), 'संसर्गाचे म्हणजेच संबंधाचे दर्शन' (संसग्गस्स सम्बन्धस्स दस्सनं), 'उत्कर्षाचे म्हणजेच अधिकतेचे कथन' (समुक्कंसस्स अधिकस्स अभिधानं) आणि 'विरोधी असण्याचा भाव' (विरोधीनं भावो) असे वाक्य आहे. विरोधिता आणि दीपक वृत्ती त्यांच्या अर्थानुसार त्या नावाच्या होतात. 324. ३२४. Guṇā sabhāvamadhurā, api lokekabandhuno; Sevitā pāpasevīnaṃ, sampadūsenti mānasaṃ. जगाचे एकमेव बंधू असलेल्या (बुद्धांचे) स्वभावतः मधुर असलेले गुण देखील, पापांचे सेवन करणाऱ्यांनी (दुर्जनांनी) सेवन केले असता, त्यांच्या मनाला अत्यंत दूषित करतात. 324. Udāharati [Pg.306] ‘‘guṇā’’iccādi. Lokekabandhuno lokanāthassa sabhāvamadhurā sādhujanasampīṇanekacāturā api guṇā arahantatādayo sevitā pāpasevīhi tesaṃ pāpasevīnaṃ mānasaṃ sampadūsenti dosaduṭṭhāpādanavasenāvikaronti ‘‘tādiso guṇātisayo tassā’’ti. Ettha guṇānaṃ sabhāvamadhurānaṃ pītivisesuppādanayoggānaṃ sampadūsanena saha virodhoti daṭṭhabbaṃ. ३२४. "गुणा" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. जगाचे एकमेव बंधू असलेल्या लोकनाथांचे (बुद्धांचे) स्वभावतः मधुर आणि सज्जनांना संतुष्ट करण्यात चतुर असलेले अर्हत्त्व इत्यादी गुण देखील, पापांचे सेवन करणाऱ्यांनी सेवन केले असता, त्यांच्या मनाला अत्यंत दूषित करतात (दोषांमुळे कलुषित करतात), कारण "त्यांचा गुणातिशय तशा प्रकारचा आहे". येथे स्वभावतः मधुर आणि विशेष प्रीती उत्पन्न करण्यास योग्य असलेल्या गुणांचा 'दूषित करणे' या क्रियेशी विरोध आहे, असे पाहावे. 324. Udāharati ‘‘guṇā’’iccādinā. Lokekabandhuno buddhassa guṇā arahattādayo sabhāvamadhurā api pakatimadhurā api sevitā pāpasevīhi sevitā samānā pāpasevīnaṃ mānasaṃ sampadūsenti atisayena kopentīti. Evaṃ hīnādhimuttikehi sahitumasakkuṇeyyo tassa guṇātisayo vattati. Nanu sabhāvamadhuro guṇo pītiṃ vinā sampadūsanaṃ na kareyya, sampadūsanampi tādisasabhāvamadhuraṃ vinā na bhaveyyāti aññoññaviruddhānamesaṃ madhuraguṇasampadūsanakriyānaṃ saṃsaggaguṇādhikadassanatthanti lakkhaṇena yojetabbaṃ. Apisaddo virodhatthe vattate. Sabhāvena madhurāti ca, eko ca so bandhu cāti ca, lokassa ekabandhūti ca, pāpaṃ sevanti sīlenāti ca vākyaṃ. ३२४. "गुणा" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. जगाचे एकमेव बंधू असलेल्या बुद्धांचे अर्हत्त्व इत्यादी गुण स्वभावतः मधुर (प्रकृतीने मधुर) असूनही, पापांचे सेवन करणाऱ्यांनी सेवन केले असता, त्यांच्या मनाला अत्यंत दूषित करतात (अतिशय क्रुद्ध करतात). अशा प्रकारे, हीन प्रवृत्तीच्या लोकांना सहन न होणारा त्यांचा गुणातिशय दिसून येतो. स्वभावतः मधुर असलेला गुण प्रीतीशिवाय दूषित करणार नाही, आणि दूषित करणे देखील तशा स्वभावतः मधुर गुणाशिवाय होणार नाही; म्हणून या परस्परविरोधी अशा मधुर गुण आणि दूषित करणे या क्रियेचा संसर्ग गुणांचा अधिक्य दर्शवण्यासाठी आहे, असे लक्षणाशी जोडले पाहिजे. 'अपि' हा शब्द विरोधाच्या अर्थात वापरला आहे. 'स्वभावाने मधुर' (सभावेन मधुरा), 'तो एकच बंधू आहे' (एको च सो बन्धु च), 'जगाचा एकमेव बंधू' (लोकस्स एकबन्धू) आणि 'स्वभावाने पापाचे सेवन करतात' (पापं sevanti सीलेन) असे वाक्य आहे. 325. ३२५. Yassa kassaci dānena, yassa kassaci vatthuno; Visiṭṭhassa ya’mādānaṃ, parivuttīti sā matā. कोणत्याही व्यक्तीला कोणत्याही वस्तूचे दान देऊन, त्यापेक्षा विशिष्ट (उत्कृष्ट) वस्तू ग्रहण करणे, याला 'परिवृत्ती' (परिवृत्ती अलंकार) मानले जाते. 325. Parivuttiṃ pavatteti ‘‘yassa’’iccādinā. Yassa kassacīti paṭiggāhakaṃ dasseti. Visiṭṭhassa yaṃ ādānanti sambandho. Sesaṃ subodhaṃ. ३२५. "यस्स" इत्यादींद्वारे परिवृत्तीचे वर्णन करतात. "यस्स कस्सचि" (ज्या कोणालाही) याद्वारे प्रतिग्राहक (दान घेणारा) दर्शविला आहे. "विशिष्ट वस्तूचे ग्रहण" (विसिट्ठस्स यं आदानं) असा संबंध आहे. उर्वरित भाग सुबोध आहे. 325. Idāni parivuttiṃ dasseti ‘‘yassa kassaci’’ccādinā. Yassa kassaci vatthuno khuddakavatthuno yassa kassaci paṭiggāhakassa dānena hetubhūtena visiṭṭhassa uttamavatthuno [Pg.307] yaṃ ādānaṃ gahaṇaṃ atthi, sā parivuttīti matāti. Dānaggahaṇaparivuttattā parivutti nāma. ३२५. आता "यस्स कस्सचि" इत्यादींद्वारे परिवृत्ती दर्शवितात. कोणत्याही लहान वस्तूचे कोणत्याही प्रतिग्राहकाला दान देणे हे कारण होऊन, त्या बदल्यात विशिष्ट (उत्कृष्ट) वस्तूचे जे ग्रहण (स्वीकार) करणे आहे, त्याला 'परिवृत्ती' मानले जाते. दान आणि ग्रहण यांच्या अदलाबदलीमुळे (परिवर्तनामुळे) याला 'परिवृत्ती' म्हणतात. 326. ३२६. Purā paresaṃ datvāna, manuññaṃ nayanādikaṃ; Muninā samanuppattā, dāni sabbaññutāsirī. पूर्वी इतरांना आपले सुंदर नेत्र इत्यादी दान करून, आता मुनींनी (बुद्धांनी) सर्वज्ञतेची लक्ष्मी (सब्बञ्ञुतासिरी) प्राप्त केली आहे. 326. Udāharati ‘‘purā’’iccādi. Subodhaṃ. Ettha nayanādidānena sabbaññutāsiriyā ādānanti parivutti ayaṃ. ३२६. "पुरा" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. हे सुबोध आहे. येथे नेत्र इत्यादींच्या दानाने सर्वज्ञतेच्या लक्ष्मीचे ग्रहण झाले असल्याने ही 'परिवृत्ती' आहे. 326. Idāni udāharati ‘‘purā’’iccādinā. Muninā purā pubbe paresaṃ manuññaṃ nayanādikaṃ datvāna idāni sabbaññutāsirī sabbaññutāsaṅkhātā anaññasādhāraṇā sirī samanupattāti. Iha yassa dinnaṃ tato eva gahaṇe parivuttisaddassa niruḷhattā nayanādīnaṃ dānena sabbaññutāsiriyā ādānato, dānābhāve ādānābhāvato ca paṭiggāhakajane avijjamānepi sabbaññutā vijjamānattena parikappitāti parivutti hoti. Teneva daṇḍiyaṃ– ३२६. आता "पुरा" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. मुनींनी पूर्वी इतरांना आपले सुंदर नेत्र इत्यादी दान करून, आता सर्वज्ञतारूपी असाधारण लक्ष्मी प्राप्त केली आहे. येथे ज्याला दिले आहे त्याच्याकडूनच ग्रहण करण्याच्या अर्थात 'परिवृत्ती' हा शब्द रूढ असल्यामुळे, नेत्रादींच्या दानाने सर्वज्ञतेच्या लक्ष्मीचे ग्रहण होते, आणि दानाच्या अभावी ग्रहण होत नाही; म्हणून प्रतिग्राहक लोकांमध्ये सर्वज्ञता नसली तरी ती असल्यासारखी कल्पिली गेल्यामुळे ही 'परिवृत्ती' होते. म्हणूनच दंडीने म्हटले आहे– ‘‘Satthappaharaṇaṃ datvā, bhujena tava rājunaṃ; Ciraṃ citābhaṭo tesaṃ, yaso kumudapaṇḍaro’’ti. "तुझ्या हाताने शत्रू राजांना शस्त्रांचे प्रहार देऊन, त्यांच्याकडून दीर्घकाळ संचित केलेले आणि कुमुदासारखे पांढरे शुभ्र असलेले यश मिळवले आहे." Imasmiṃ udāharaṇe paccatthikānaṃ āyudhappahāraṃ datvā tava bāhunā tesaṃ rājūnaṃ ciraṃ rāsikato keravanimmalo yaso ābhaṭoti. Dadāti kammayuttato eva ādānaṃ dassetvā parivuttiphuṭā katā. Nayanāni ādīni yassa uttamaṅgādinoti ca, sabbaṃ jānātīti ca, tassa bhāvoti ca vākyaṃ. या उदाहरणात शत्रूंना शस्त्रांचे प्रहार देऊन तुझ्या बाहूने त्या राजांचे दीर्घकाळ साठवलेले कुमुदासारखे निर्मळ यश मिळवले आहे, असे म्हटले आहे. देण्याच्या क्रियेशी जोडलेलेच ग्रहण दर्शवून परिवृत्ती स्पष्ट केली आहे. 'नेत्र इत्यादी ज्याचे उत्तम अंग (अवयव) आहेत' (नयनानि आदीनि यस्स उत्तमाङ्गादिनो), 'जो सर्व काही जाणतो' (सब्बं जानाति) आणि 'त्याचा भाव' (तस्स भावो) असे वाक्य आहे. 327. ३२७. Kiñci disvāna viññātā,Paṭipajjati taṃsamaṃ; Saṃsayāpagataṃ vatthuṃ,Yattha so’yaṃ bhamo mato. जिथे एखादी वस्तू पाहून जाणकार मनुष्य संशयरहित होऊन, तिच्यासारख्याच दुसऱ्या वस्तूला तीच समजतो, त्याला 'भ्रम' (भ्रान्तिमान अलंकार) मानले जाते. 327. Bhamaṃ [Pg.308] sambhāveti ‘‘kiñcī’’tiādinā. Viññātā puriso kiñci disvā ujjalanādikaṃ disvāna taṃsamaṃ tassa pure dissamānassa padatthassa sadisamaññaṃ vatthuṃ saṃsayāpagataṃ asannidhiṃ katvā paṭipajjati jānāti yattha visese, sāyaṃ bhamo mato. ३२७. "किञ्चि" इत्यादींद्वारे भ्रमाचे स्पष्टीकरण करतात. जाणकार मनुष्य काहीतरी (चमकणे इत्यादी) पाहून, त्याच्यासारख्याच, समोर दिसणाऱ्या पदार्थाशी साम्य असलेल्या दुसऱ्या वस्तूला संशयरहित होऊन (संशय दूर करून) समजतो, त्या विशिष्ट स्थितीला 'भ्रम' मानले जाते. 327. Idāni bhamālaṅkāraṃ dasseti ‘‘kiñci’’iccādinā. Yattha uttivisese viññātā avabodhakārako kiñci disāvilocanādikaṃ disvāna taṃsamaṃ vatthuṃ tena dissamānavatthunā tulyamaññaṃ vatthuṃ saṃsayāpagataṃ nissaṃsayaṃ katvā paṭipajjati jānāti, so ayaṃ alaṅkāro bhamoti matoti. Tena tassa vā samanti ca, saṃsayo apagato etasmāti ca, bhamanaṃ anavaṭṭhānaṃ vatthūnanti ca viggaho. Saṃsayāpagatanti kriyāvisesanaṃ. ३२७. आता "किञ्चि" इत्यादींद्वारे भ्रमालंकार दर्शवितात. ज्या विशिष्ट कथनात जाणकार मनुष्य काहीतरी (दिशांचे अवलोकन इत्यादी) पाहून, त्या दिसणाऱ्या वस्तूशी समान असलेल्या दुसऱ्या वस्तूला संशयरहित (निःसंशय) होऊन समजतो, तो अलंकार 'भ्रम' मानला जातो. 'त्याच्याशी समान' (तेन तस्स वा समं), 'ज्यातून संशय निघून गेला आहे' (संसयो अपगतो एतस्मा), आणि 'वस्तूंचे फिरणे किंवा अस्थिर असणे म्हणजे भ्रम' (भमणं अनवट्ठानं वत्थूनं) असा विग्रह आहे. 'संशयापगतं' हे क्रियाविशेषण आहे. 328. ३२८. Samaṃ disāsu’jjalāsu, jinapādanakhaṃsunā; Passantā abhinandanti, candātapamanā janā. जिनांच्या (बुद्धांच्या) पायांच्या नखकिरणांमुळे सर्व दिशा एकाच वेळी उजळून निघाल्या असता, त्या पाहणारे लोक त्यांना चांदणे समजून आनंदित होतात. 328. Udāharati ‘‘sama’’miccādi. Jinassa pādesu nakhaṃsunā disāsu sabbāsu samaṃ ekato ujjalāsu sajotīsu tā ujjalā disā passantā janā, candātapoti mano yesaṃ te tathāvidhā. Abhinandanti santussantīti. ३२८. "समं" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. जिनांच्या पायांच्या नखकिरणांमुळे सर्व दिशा एकाच वेळी उजळून निघाल्या असता, त्या उजळलेल्या दिशा पाहणारे लोक, ज्यांचे मन 'हे चांदणे आहे' असे समजते, ते आनंदित होतात (संतुष्ट होतात). 328. Idāni udāharati ‘‘sama’’miccādinā. Jinapādanakhaṃsunā karaṇabhūtena disāsu dasasu samaṃ ekakkhaṇe ujjalāsu tā ujjalā disā passantā janā candātapamanā candātapoti pavattacittā abhinandantīti. Vijjamānanakhamarīciyaṃ buddhimakatvā candātape buddhiyā pavattāpanato bhamo nāma. Samanti asaṅkhyaṃ. Candātapoiti mano yesanti vākyaṃ. ३२८. आता "समं" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. जिनांच्या पायांच्या नखकिरणांमुळे दशाही दिशा एकाच वेळी उजळून निघाल्या असता, त्या उजळलेल्या दिशा पाहणारे लोक 'हे चांदणे आहे' अशा विचाराने आनंदित होतात. प्रत्यक्ष असलेल्या नखकिरणांकडे लक्ष न देता, बुद्धी चांदण्याकडे वळल्यामुळे याला 'भ्रम' म्हणतात. 'समं' म्हणजे एकाच वेळी. 'चांदणे हेच ज्यांचे मन (विचार) आहे' (चन्दातपो इति मनो येसं) असे वाक्य आहे. 329. ३२९. Pavuccate [Pg.309] yaṃ nāmādi,Kavīnaṃ bhāvabodhanaṃ; Yena kenaci vaṇṇena,Bhāvonāmā’ya’mīrito. कवींच्या मनातील भाव (अभिप्राय) व्यक्त करणारे जे नाम इत्यादी (नाम, विशेषण इत्यादी) कोणत्याही प्रकारे (वर्णनाने) सांगितले जाते, त्याला 'भाव' (भावालंकार) असे म्हटले जाते. 329. Bhāvaṃ bhāveti ‘‘pavuccate’’ccādinā. Kavīnaṃ bhāvo adhippāyo, taṃ bodhetīti bhāvabodhanaṃ yaṃ nāmādi. Ādisaddena visesanavākyānaṃ gahaṇaṃ. Yena kenaci nisedhanarūpena ākārena pavuccate, ayaṃ bhāvo nāma īritoti. ३२९. 'पवुच्चते' (सांगितले जाते) इत्यादींद्वारे भावाचे स्पष्टीकरण केले जाते. कवींचा 'भाव' म्हणजे त्यांचा अभिप्राय (हेतू), तो जो प्रकट करतो तो 'भावबोधन' होय, जो नाम इत्यादी आहे. 'आदि' या शब्दाने विशेषण वाक्यांचे ग्रहण होते. ज्या कोणत्याही निषेधार्थक रूपाने किंवा प्रकारे सांगितले जाते, त्याला 'भाव' असे म्हटले जाते. 329. Idāni bhāvālaṅkāraṃ dasseti ‘‘pavuccate’’ iccādinā. Kavīnaṃ vattūnaṃ bhāvabodhanaṃ adhippāyapakāsakaṃ yaṃ nāmādi nāmapadavisesanapadādi yena kenaci vaṇṇena ākārena sāgarādiatthantaraṃ paṭisedhetvā vā no vā pavuccate, ayaṃ bhāvo nāmāti īritoti. Nāmaṃ ādi yassa visesanavākyadvayasseti ca, bhāvaṃ bodhetīti ca vākyaṃ. Kavīnaṃ adhippāyasaṅkhātabhāvapakāsako uttiviseso tadatthena bhāvo nāma, tassa nissayabhūtaṃ nāmādipadasantānaṃ iha nissitopacārena bhāvo nāmāti īritaṃ. ३२९. आता 'पवुच्चते' इत्यादींद्वारे भावालंकार दर्शवितात. कवींच्या वर्ण्य विषयांचा भाव प्रकट करणारे (अभिप्राय व्यक्त करणारे) जे नाम इत्यादी (नामपद, विशेषणपद इत्यादी) कोणत्याही प्रकारे, समुद्रासारख्या इतर अर्थांचा निषेध करून किंवा न करता सांगितले जाते, त्याला 'भाव' असे म्हटले जाते. 'नाम' ज्याच्या सुरुवातीला आहे अशा दोन विशेषण वाक्यांचा आणि 'भावाला प्रकट करतो' असा हा वाक्याचा अर्थ आहे. कवींचा अभिप्राय समजल्या जाणाऱ्या भावाला प्रकट करणारी विशिष्ट उक्ती (कथन) त्या अर्थाने 'भाव' आहे, आणि तिचा आधार असणारा नाम इत्यादी पदांचा समूह येथे उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) 'भाव' म्हणून सांगितला गेला आहे. 330. ३३०. Nanu teye’va santā no,Sāgarā na kulācalā; Manampi mariyādaṃ ye,Saṃvaṭṭepi jahanti no. तेच खरे संत (सज्जन) आहेत, सागर किंवा कुलाचल (महान पर्वत) नव्हेत; जे प्रलयकाळातही आपल्या मर्यादेचा (सदाचाराच्या सीमेचा) यत्किंचितही त्याग करत नाहीत. 330. Udāharati ‘‘nanu’’ccādi. Manampīti īsakampi. Mariyādanti attano ācārasīmaṃ, saṃvaṭṭepi palayakālepi. Sesaṃ subodhaṃ. Ettha na ime pakatisamuddādayo samuddādayo honti, ye palayakāle attano velānullaṅghanasaṅkhātaṃ acalattasaṅkhātañca mariyādaṃ pariccajanti. Kiñcarahi [Pg.310] santā evete samuddādayo, ye yadi palayakālepi samāpateyyuṃ, tadāpi attano mariyādaṃ na muñcanti. Koci vipattiṃ patto niratisayaṃ dhīrattamattanovabodhetīti aññanisedhena kathitaṃ nāmaṃ kavisabhāvaṃ yathāvuttaṃ bodhetīti bhāvoyamiti. ३३०. 'ननु' इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. 'मनम्पि' म्हणजे यत्किंचितही (किंचितही). 'मरियादं' म्हणजे स्वतःच्या आचरणाची सीमा, 'संवट्टेपि' म्हणजे प्रलयकाळातही. उर्वरित भाग समजण्यास सोपा आहे. येथे हे नैसर्गिक समुद्र इत्यादी खरे समुद्र नव्हेत, जे प्रलयकाळात आपली मर्यादा (तट न ओलांडणे आणि अचल राहणे) सोडून देतात. तर मग खरे समुद्र इत्यादी ते संतच (सज्जन) आहेत, जे प्रलयकाळ आला तरी आपली मर्यादा सोडत नाहीत. संकटात सापडलेला कोणीतरी स्वतःचे अनुपम धैर्य प्रकट करतो, अशा प्रकारे इतरांच्या निषेधाद्वारे सांगितलेले नाम कवीच्या अभिप्रायाला यथायोग्य प्रकट करते, म्हणून हा 'भाव' (भावालंकार) आहे. 330. Idāni udāharati ‘‘nanu’’ccādinā. Sāgarā saṃvaṭṭakāle tīramariyādaṃ atikkamentā pakatisamuddā sāgarā na bhavanti. Kulācalā tādisakāle acalasaṅkhātamariyādamatikkamentā satta kulapabbatā kulācalā nāma na bhavanti. Kiñcarahi sāgarādayo. Ye sādhavo saṃvaṭṭepi sabbavatthuvināsakakappavināsakālepi mariyādaṃ attano ācāramariyādaṃ manampi īsakampi no jahanti. Santā eva te sāgarādayo nāma honti nanūti. Koci byasanaṃ patto attano anaññasādhāraṇaṃ dhīrattaṃ pakāsetīti iha sāgarādiatthantarapaṭisedharūpena dassitasāgarādinā vattuno akampanādhippāyaṃ avabodhetīti ayaṃ bhāvālaṅkāro nāma. Mananti appakālavācakamasaṅkhyaṃ. Apīti sambhāvane. ३३०. आता 'ननु' इत्यादींद्वारे उदाहरण स्पष्ट करतात. प्रलयकाळात आपल्या किनाऱ्याची मर्यादा ओलांडणारे नैसर्गिक समुद्र हे खरे 'सागर' नव्हेत. अशा वेळी आपल्या अचलतेची मर्यादा ओलांडणारे सात कुलपर्वत हे 'कुलाचल' नव्हेत. तर मग सागर इत्यादी कोण आहेत? जे सज्जन प्रलयकाळात (सर्व वस्तूंचा आणि कल्पचा नाश करणाऱ्या काळात) देखील आपली आचारमर्यादा यत्किंचितही सोडत नाहीत, तेच खरे सागर इत्यादी आहेत. संकटात सापडलेला कोणीतरी आपले असाधारण धैर्य प्रकट करतो; येथे सागर इत्यादी इतर अर्थांच्या निषेध रूपाने दर्शविलेल्या सागर इत्यादींद्वारे वर्ण्य विषयाचा अचल राहण्याचा अभिप्राय समजतो, म्हणून हा 'भावालंकार' होय. 'मनं' हा शब्द अल्प काळ किंवा अल्प प्रमाण दर्शवणारा आहे. 'अपि' हा शब्द संभावनेच्या अर्थात आहे. 331. ३३१. Aṅgaṅgībhāvā sadisa-balabhāvā ca bandhane; Saṃsaggo’laṅkatīnaṃ yo, taṃ missanti pavuccati. रचनेत (काव्यात) अलंकारांचा जो परस्पर संबंध (मिश्रण) अंग-अंगी भावामुळे (उपकारक-उपकार्य भावामुळे) किंवा समान बल असण्यामुळे होतो, त्याला 'मिश्र' (मिश्रालंकार) असे म्हटले जाते. 331. Missaṃ dasseti ‘‘aṅga’’iccādinā. Aṅgamupakārakaṃ, aṅgī upakāriyaṃ, tesaṃ bhāvo aṅgaṅgibhāvo sādhiyasādhanattaṃ, tato ca. Sadisaṃ samaṃ balaṃ yesaṃ te, tesaṃ bhāvo aṅgaṅgibhāvamantarena appadhānabhāvenāvaṭṭhānaṃ tato ca hetuto. Bandhane visaye, yo alaṅkatīnaṃ saṃsaggo ekattha sannidhānaṃ, taṃ missanti pavuccati. ३३१. 'अंग' इत्यादींद्वारे मिश्रालंकार दर्शवितात. 'अंग' म्हणजे उपकारक (साधन) आणि 'अंगी' म्हणजे उपकार्य (साध्य), त्यांचा भाव म्हणजे 'अंग-अंगी भाव' (साध्य-साधन भाव) होय. ज्यांचे बल समान आहे, त्यांचा भाव म्हणजे अंग-अंगी भावाशिवाय अप्रधान रूपाने राहणे होय. काव्यरचनेच्या विषयात अलंकारांचा जो संसर्ग म्हणजे एकाच ठिकाणी एकत्र येणे होय, त्याला 'मिश्र' असे म्हटले जाते. 331. Idāni [Pg.311] missālaṅkāraṃ dasseti ‘‘aṅgaṅgī’’ccādinā. Aṅgaṅgībhāvā upakārakaupakāriyasaṅkhātapaṭipādakapaṭipādanīyasabhāvena hetubhūtena sadisabalabhāvā ca sādhiyasādhanabhāvaṃ vinā samānabalavantabhāvena ca bandhane pajjādibandhanavisaye alaṅkatīnaṃ alaṅkārānaṃ yo saṃsaggo sannidhānaṃ, taṃ missanti pavuccatīti. Aṅgaṃ sādhanaṃ assa sādhiyassa atthīti ca, aṅgañca aṅgī ceti ca, tesaṃ bhāvo sādhiyasādhanasaṅkhāto sambandhoti ca, sadisaṃ balaṃ yesamalaṅkārānamiti ca, tesaṃ bhāvo aññamaññanirapekkhatāti ca, missanaṃ missībhavanamiti ca vākyaṃ. ३३१. आता 'अंगांगी' इत्यादींद्वारे मिश्रालंकार दर्शवितात. उपकारक आणि उपकार्य (साधक आणि साध्य) या स्वरूपाच्या अंग-अंगी भावामुळे आणि साध्य-साधन भावाशिवाय समान बल असण्यामुळे, पद्य इत्यादी रचनेच्या विषयात अलंकारांचा जो संसर्ग (एकत्र येणे) होतो, त्याला 'मिश्र' असे म्हटले जाते. साध्याचे साधन म्हणजे 'अंग' होय, आणि 'अंग व अंगी' यांचा भाव म्हणजे साध्य-साधन नावाचा संबंध होय; ज्या अलंकारांचे बल समान आहे त्यांचा भाव म्हणजे परस्परांवरील निरपेक्षता होय; आणि 'मिसळणे' म्हणजे एकत्र येणे, असा या वाक्याचा अर्थ आहे. Aṅgaṅgibhāvamissa अंगांगीभाव मिश्र 332. ३३२. Pasatthā munino pāda-nakharaṃsimahānadī; Aho gāḷhaṃ nimuggepi, sukhayatye’va te jane. मुनींच्या (बुद्धांच्या) चरण-नखांच्या किरणांची महानदी प्रशंसनीय आहे; आश्चर्य आहे की, तिच्यात खोलवर बुडालेल्या लोकांनाही ती सुखीच करते! 332. Udāharati ‘‘pasatthā muni’’ccādi. Munino pādesu nakhā tesaṃ raṃsi eva mahānadīsadisattā mahānadī, sā pasatthā acchariyappattisabbhāvato gāḷhamaccantaṃ nimuggepi te jane sukhayatyeva, aho acchariyaṃ yato sesanadīvidhuraṃ. ‘‘Ayaṃ attani gāḷhaṃ nimuggepi sukhayatī’’ti ettha ‘‘nimuggepī’’ti samādhino sādhiyattenaṅgitāyāvaṭṭhitassa ‘‘pādanakharaṃsimahānadī’’ti rūpakaṃ sādhanattenaṅgatāyāvaṭṭhitanti missamidamalaṅkaraṇaṃ. ३३२. 'पसत्था मुनि' इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. मुनींच्या चरणांतील नखे आणि त्यांचे किरण हे महानदीसारखे असल्यामुळे ती 'महानदी' आहे. ती तिच्या आश्चर्यकारक स्वरूपामुळे प्रशंसनीय आहे, कारण तिच्यात खोलवर बुडालेल्या लोकांनाही ती सुखीच करते. हे मोठे आश्चर्य आहे, कारण इतर नद्यांच्या बाबतीत याच्या उलट घडते. 'स्वतःमध्ये खोलवर बुडालेल्यांनाही सुखी करते' या वाक्यात 'निमुग्गेपि' (बुडालेल्यांनाही) हा 'समाधी' अलंकार साध्य (अंगी) रूपाने स्थित आहे, आणि 'पादनखरंसिमहानदी' हा 'रूपक' अलंकार साधन (अंग) रूपाने स्थित आहे; म्हणून हे अलंकारांचे मिश्रण (मिश्रालंकार) आहे. 332. Idāni udāharati ‘‘pasatthā’’ iccādinā. Munino pasatthā acchariyattā pasaṃsanīyā pādanakharaṃsimahānadī caraṇanakhakiraṇasaṅkhātamahāgaṅgā gāḷhaṃ atisayena nimuggepi te jane sādhusappurise sukhayati eva sukhite kato eva. Aho acchariyaṃ sesanadīnamesā pavatti viruddhāti. Ettha sādhanīyabhāvena aṅgino ‘‘nimugge’’ti samādhialaṅkārassa [Pg.312] ‘‘pādanakharaṃsimahānadī’’ti rūpakālaṅkāro sādhanabhāvena aṅganti katvā aṅgāaṅgībhāvena imesaṃ alaṅkārānaṃ missitā. Pādesu nakhāti ca, tesaṃ raṃsīti ca, mahatī ca sā nadī ceti ca, mahānadī viya mahānadī pādanakharaṃsiyo eva mahānadīti ca vākyaṃ. Gāḷhanti kriyāvisesanaṃ. Gāḷhaṃ nimujjanaṃ ye akaṃsu, tepīti yojanā. Sukhasamaṅgino janā sukhite sukhe karotīti vākyaṃ. ३३२. आता 'पसत्था' इत्यादींद्वारे उदाहरण स्पष्ट करतात. मुनींची (बुद्धांची) प्रशंसनीय आणि आश्चर्यकारक अशी चरण-नख-किरणरूपी महानदी (नखांच्या किरणांची महागंगा) तिच्यात अत्यंत खोलवर बुडालेल्या सज्जन लोकांनाही सुखीच करते. हे मोठे आश्चर्य आहे, कारण इतर नद्यांची प्रवृत्ती याच्या विरुद्ध असते. येथे साध्य रूपाने मुख्य (अंगी) असलेल्या 'निमुग्गे' या 'समाधी' अलंकाराचा, 'पादनखरंसिमहानदी' हा 'रूपक' अलंकार साधन रूपाने अंग बनल्यामुळे, अंग-अंगी भावाने या अलंकारांचे मिश्रण झाले आहे. चरणांतील नखे, त्यांचे किरण आणि ती महानदी; चरण-नखांचे किरण हीच महानदी, असा या वाक्याचा अर्थ आहे. 'गाळ्हं' हे क्रियाविशेषण आहे. ज्यांनी खोलवर बुडी घेतली आहे, ते देखील, असा याचा संबंध आहे. सुखी लोकांना ती अधिक सुखी करते, असा या वाक्याचा अर्थ आहे. Sadisabalabhāvamissa सदृशबलभाव मिश्र 333. ३३३. Veso sabhāvamadhuro, rūpaṃ nettarasāyanaṃ; Madhūvamunino vācā, na sampīṇeti kaṃ janaṃ. मुनींचे (बुद्धांचे) रूप (वेष) स्वभावतःच मधुर आहे, त्यांचे सौंदर्य डोळ्यांसाठी रसायन (अमृत) आहे आणि त्यांची वाणी मधासारखी मधुर आहे; ती कोणत्या मनुष्याला आनंदित करत नाही? 333. ‘‘Veso’’iccādi subodhaṃ. Idaṃ pana samādhirūpakopamāmissasadisabalanti. ३३३. 'वेसो' इत्यादी समजण्यास सोपे आहे. हे मात्र समाधी, रूपक आणि opama या अलंकारांचे समान बल असणारे मिश्रण आहे. 333. ‘‘Veso’’iccādi. Munino sabhāvamadhuro pakatimadhuro veso jināveṇiko buddhaveso ca nettarasāyanaṃ rūpaṃ lakkhaṇānubyañjanasampannaṃ rūpañca madhūva madhurattena madhusamānā vācā bhāratī ca kaṃ janaṃ na sampīṇetīti. ‘‘Sabhāvamadhuro’’ti samādhialaṅkāro ca, ‘‘nettarasāyana’’nti rūpakālaṅkāro ca, ‘‘madhūvā’’ti upamālaṅkāro cāti ime tayo pīṇane aññamaññāpekkharahitattā tulyabalāti imesaṃ missattaṃ hoti. Sabhāvena madhuroti ca, rasīyati assādīyatīti ca, raso rasabhūto āyanaṃ gati pavatti assāti rasāyanaṃ, rasavatthu. Rasāyanamiva rūpaṃ rasāyanaṃ, nettānaṃ rasāyananti ca vākyaṃ. ३३३. 'वेसो' इत्यादी. मुनींचा (बुद्धांचा) स्वभावतःच मधुर असणारा वेष (बुद्धवेष) आणि लक्षणे व अनुव्यंजनांनी संपन्न असणारे डोळ्यांना तृप्त करणारे रूप, तसेच गोडीमुळे मधासारखी असणारी वाणी कोणत्या मनुष्याला आनंदित करत नाही? येथे 'सभावमधुरो' हा 'समाधी' अलंकार, 'नेत्तरसायनं' हा 'रूपक' अलंकार आणि 'मधूव' हा 'उपमा' अलंकार आहे. हे तिन्ही अलंकार आनंद देण्याच्या बाबतीत परस्परांवर अवलंबून नसल्यामुळे समान बल असणारे आहेत, म्हणून त्यांचे हे मिश्रण आहे. स्वभावाने मधुर; ज्याचा आस्वाद घेतला जातो तो रस; रसयुक्त असणारी प्रवृत्ती म्हणजे 'रसायन' (औषध किंवा अमृत). रसायनासारखे रूप ते रसायन, डोळ्यांचे रसायन, असा या वाक्याचा अर्थ आहे. 334. ३३४. Āsī nāma siyā’tthassa,Iṭṭhassā’sīsanaṃ yathā; Tilokekagatī nātho,Pātu loka’mapāyato. इच्छित वस्तूची प्रार्थना करणे (इच्छा करणे) म्हणजे 'आशी' (आशीरालंकार) होय. जसे की: तिन्ही लोकांचे एकमेव आश्रयस्थान असणारे नाथ (बुद्ध) जगाचे अपायापासून (संकटांपासून) रक्षण करोत. 334. Āsiṃ [Pg.313] dasseti ‘‘āsi’’ccādinā. Iṭṭhassa abhimatassa vatthuno āsīsanaṃ patthanamityanuvaditvā āsī nāma siyāti vidhīyate. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Tilokassa lokattayavattino janassa ekagati asahāyagati paṭisaraṇabhūto nātho lokaṃ sattalokaṃ apāyato pātu pāletūti. Etthātilasitaṃ pālanamāsīsitanti. ३३४. 'आसी' इत्यादींद्वारे आशीरालंकार दर्शवितात. इच्छित वस्तूची प्रार्थना किंवा इच्छा करणे याला 'आशी' असे म्हटले जाते. 'यथा' शब्दाने उदाहरण देतात. तिन्ही लोकांत राहणाऱ्या लोकांचे एकमेव आश्रयस्थान असणारे नाथ प्राणिमात्रांच्या जगाचे संकटांपासून रक्षण करोत. येथे अत्यंत इच्छित असलेल्या रक्षणाची प्रार्थना केली आहे. 334. Idāni āsīalaṅkāraṃ dasseti ‘‘āsī’’ iccādinā. Iṭṭhassa atthassa icchitavatthuno āsīsanā patthanā āsī nāma siyā. Yathā tatthodāharaṇamevaṃ. Tilokekagati tibhavassa asahāyasaraṇabhūto nātho lokasāmi lokaṃ sattalokaṃ apāyato pātu rakkhatūti. Āsī nāma patthanā, taddīpikāpi utti tannāmikāva hoti. ‘‘Tilokekagatī’’ti imasmiṃ udāharaṇe pālanaṃ āsīsitaṃ. Tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāroti ca, ekoyeva gati paṭisaraṇanti ca, tilokassa ekagatīti ca vākyaṃ. ३३४. आता 'आसी' इत्यादींद्वारे आशीरालंकार दर्शवितात. इच्छित वस्तूची प्रार्थना किंवा याचना करणे म्हणजे 'आशी' होय. त्याचे उदाहरण याप्रमाणे आहे. तिन्ही लोकांचे एकमेव आश्रयस्थान असणारे जगन्नाथ (बुद्ध) प्राणिमात्रांच्या जगाचे संकटांपासून रक्षण करोत. 'आशी' म्हणजे प्रार्थना, आणि ती प्रकट करणारी उक्ती देखील त्याच नावाने ओळखली जाते. 'तिलोकेकगती' या उदाहरणात रक्षणाची प्रार्थना केली आहे. तिन्ही लोकांचा समूह; एकमेव गती म्हणजे आश्रय; तिन्ही लोकांचे एकमेव आश्रयस्थान, असा या वाक्याचा अर्थ आहे. 335. ३३५. Rasappatītijanakaṃ, jāyate yaṃ vibhūsanaṃ; Rasavantanti taṃ ñeyyaṃ, rasavantavidhānato. जे अलंकार रसप्रतीती (रसाचा अनुभव) निर्माण करणारे ठरतात, त्यांना रसाच्या सादरीकरणामुळे 'रसवंत' (रसवंत अलंकार) म्हणून जाणावे. 335. Rasavantamudāharati ‘‘rasa’’iccādinā. Yaṃ vibhūsanamalaṅkaraṇaṃ rasābhāsādino patītijanakaṃ avagamasampādakaṃ jāyate, taṃ vibhūsanaṃ rasavantavidhānato sampādanato ‘‘rasavanta’’nti viññeyyaṃ yathā atthappatīti janako saddo ‘‘atthavā’’ti. ३३५. 'रस' इत्यादींद्वारे रसवंत अलंकाराचे उदाहरण देतात. जे अलंकार रस किंवा रसाभास इत्यादींची प्रतीती (ज्ञान) करून देणारे ठरतात, ते अलंकार रसाच्या सादरीकरणामुळे 'रसवंत' म्हणून ओळखले जावे; ज्याप्रमाणे अर्थाची प्रतीती करून देणारा शब्द 'अर्थवान' म्हटला जातो. 335. Uddese rasīti uddiṭṭharasālaṅkāraṃ dasseti ‘‘rasa’’iccādinā. Yaṃ vibhūsanaṃ vuttālaṅkārānamantare yo koci alaṅkāro rasappatītijanakaṃ siṅgārādinavavidharasesu ekassa rasassa vā tasseva rasābhāsassa vā [Pg.314] avabodhanaṃ sampādento jāyate, taṃ vibhūsanaṃ rasavantavidhānato attano rasasahitabhāvassa pakāsanato rasavantanti rasīti ñeyyanti. Yathā atthappatītijanako saddo ‘‘atthavā’’ti vuccati, evaṃ rasappatītijanako alaṅkāro rasavanto ‘‘rasī’’ti ca vuccati. Rasassa patīti ca, taṃ janetīti ca, raso assa atthīti ca, rasavato bhāvoti ca, tassa vidhānaṃ sampādananti ca vākyaṃ. ३३५. उद्देशात 'रसी' म्हणून उल्लेखिलेल्या रसालंकाराला 'रस' इत्यादींद्वारे दर्शवितात. पूर्वी सांगितलेल्या अलंकारांपैकी जो कोणताही अलंकार रसप्रतीती निर्माण करणारा, म्हणजे शृंगार इत्यादी नऊ रसांपैकी एखाद्या रसाचे किंवा रसाभासाचे ज्ञान करून देणारा ठरतो, तो अलंकार रसाच्या सादरीकरणामुळे (स्वतःच्या रसयुक्त भावाला प्रकट केल्यामुळे) 'रसवंत' किंवा 'रसी' म्हणून जाणावा. ज्याप्रमाणे अर्थाची प्रतीती करून देणारा शब्द 'अर्थवान' म्हटला जातो, त्याचप्रमाणे रसप्रतीती करून देणारा अलंकार 'रसवंत' किंवा 'रसी' म्हटला जातो. रसाची प्रतीती; ती निर्माण करणारा; ज्याच्यात रस आहे तो; रसयुक्त असण्याचा भाव; आणि त्याचे सादरीकरण (निर्माण करणे), असा या वाक्याचा अर्थ आहे. 336. ३३६. Rāgānatabbhutasarojamukhaṃ dharāya,Pādā tilokaguruno’dhikabaddharāgā; Ādāya niccasarasena karena gāḷhaṃ,Sañcumbayanti satatāhitasambhamena. तिन्ही लोकांचे गुरू असणाऱ्या बुद्धांचे अत्यंत लाल (किंवा अनुरागयुक्त) चरण, पृथ्वीच्या प्रेमाने लवलेल्या अद्भुत कमळरूपी मुखाला आपल्या नित्य सरस हाताने (किंवा किरणांनी) घट्ट पकडून, निरंतर आदरयुक्त उत्सुकतेने वारंवार चुंबन घेत आहेत. 336. Udāharati ‘‘rāga’’iccādi. Dharāya pathavīaṅganāya rāgena ānataṃ, mukhaṃ. Rāgaṃ rattavaṇṇaṃ ānataṃ ninnamitaṃ, sarojaṃ. Paṭhame abbhutasarojasadisatāya mukhaṃ, tena samānādhikaraṇanti rāgānatena samāso. Dutiye tu rāgānatañca taṃ abbhutasarojaṃ pathaviṃ bhinditvā sirīpādasampaṭiggahaṇatthaṃ uṭṭhahamacchariyapadumañca, tameva tassā mukhasadisattā mukhanti rāgānatabbhutasarojamukhaṃ. Tilokaguruno sammāsambuddhassa pādā. Kīdisā? Adhikabandho rāgo anurāgo, rattavaṇṇo vā yesaṃ te, tathāvidhā. Niccamanavarataṃ sarasena rasavatā karena hatthena, raṃsinā vā gāḷhaṃ ādāya gahetvā satataṃ niccaṃ āhito sambhamo ādaro, tadabhimukhatā vā, tena sañcumbayanti, nikkhipanti vā. Ettha silesarūpakehi sambhogasiṅgārarasābhāso janyate. Siṅgāro duvidho vippalambho, sambhogo ceti. Tesu vippalambhova samaggavaṇṇanādhārattā manoharo, nediso sambhogo. Sambhogābhāse tu vattabbameva natthi. Tathāpi’hā’dhigataṃ sambhogābhāsodāharaṇaṃ bālappabodhanatthaṃ kiñci vicāressāma. Tatra pādānaṃ kāmukattaṃ [Pg.315] dharāya kāminittañca vākyasāmatthiyā viññāyate. Saddena vuccamānaṃ puna vuttaṃ siyā. Atra pādānaṃ taṃ viññeyyaṃ, ratyukkaṃsābhāso yadi kavinā paṭipādetabbo na bhaveyya, tadā gāthāyamananupapannaṃ siyāti evaṃvidhavacanatova pādā ratyābhāsavantoti gamyate. Ratiyā ālambaṇavibhāvābhāso dharākāmini, rammadesādivisesābhāve acchariyapadumuggamanābhāvato abbhutasarojasaddasavanena gammamānā rammadesādayo uddīpanavibhāvābhāsā, byabhicārībhāvābhāsabodhakāni kavivacanāni anubhāvābhāso. Tathā hi ‘‘niccasarasena karena gāḷhaṃ ādāyā’’ti karassa sarasatāgāḷhaggahaṇakathanena harisādayo gamyante. ‘‘Satatāhitasambhamenā’’ti iminā ussukkattādayo pahīyantīti evaṃ bandhavuttīti vibhāvādīhi bandhatthābhāsānaṃ manasi yo uppajjati ānandābhāso, so rasābhāso sambhogarasābhāso vuttoti. ३३६. "राग" इत्यादी उदाहरणाद्वारे स्पष्ट करतात. पृथ्वीरूपी स्त्रीच्या (धरा) रागाने (प्रेमाने किंवा रंगाने) वाकलेले ते मुख. राग म्हणजे लाल रंग, वाकलेले म्हणजे खाली झुकलेले ते कमळ (सरोज). पहिल्या अर्थामध्ये, अद्भुत कमळासारखे मुख असल्यामुळे, त्याच्याशी समानाधिकरण करून 'रागानत' असा समास होतो. दुसऱ्या अर्थामध्ये, रागाने वाकलेले आणि ते अद्भुत कमळ, जे पृथ्वीला भेदून श्रीचरणांचे स्वागत करण्यासाठी उगवलेले आश्चर्यकारक कमळ आहे, आणि तेच तिच्या मुखासारखे असल्यामुळे मुख, असा 'रागानत-अद्भुत-सरोज-मुख' असा समास होतो. त्रिलोकगुरू सम्यक्संबुद्धांचे चरण. ते कसे आहेत? ज्यांच्यावर अत्यंत दृढ राग म्हणजे अनुराग (प्रेम) किंवा लाल रंग आहे, असे ते आहेत. नेहमी निरंतर, सरस म्हणजे रसयुक्त अशा कराने म्हणजे हाताने किंवा किरणाने घट्ट धरून, सतत नेहमी आदरयुक्त संभ्रम (आदर किंवा त्याकडे अभिमुखता) ठेवून चुंबन घेतात किंवा स्पर्श करतात. येथे श्लेष आणि रूपक अलंकारांद्वारे संभोग शृंगार रसाभास निर्माण होतो. शृंगार दोन प्रकारचा आहे - विप्रलंभ आणि संभोग. त्यापैकी विप्रलंभ शृंगारच संपूर्ण वर्णनाचा आधार असल्यामुळे मनोहर वाटतो, संभोग तसा नाही. संभोगाभासाविषयी तर काही बोलण्याची गरजच नाही. तरीही, येथे आलेल्या संभोगाभासाच्या उदाहरणाचा बालकांच्या (नवशिक्यांच्या) प्रबोधनासाठी थोडा विचार करूया. तेथे चरणांची कामुकता आणि पृथ्वीची कामिनी अवस्था वाक्याच्या सामर्थ्यावरून समजते. शब्दाने स्पष्टपणे सांगितले तर ती पुनरुक्ती होईल. येथे चरणांचे ते समजून घ्यावे. जर कवीला रतीचा उत्कर्षाभास प्रतिपादन करायचा नसता, तर गाथेचा अर्थ जुळला नसता; म्हणून अशा प्रकारच्या वचनावरूनच चरणांमध्ये रतीचा आभास आहे असे समजते. रतीचा आलंबन विभाव आभास म्हणजे पृथ्वीरूपी कामिनी होय. रम्य प्रदेश इत्यादींच्या अभावी आश्चर्यकारक कमळ उगवण्याचा आभास नसल्यामुळे, 'अद्भुत सरोज' हा शब्द ऐकल्याने समजणारे रम्य प्रदेश इत्यादी उद्दीपन विभाव आभास आहेत. व्यभिचारी भावाच्या आभासाचे बोध करून देणारे कवीचे वचन हे अनुभाव आभास आहे. जसे की, "नेहमी सरस हाताने घट्ट धरून" या विधानात हाताची सरसता आणि घट्ट पकडणे या कथनाने हर्ष इत्यादी भाव समजतात. "सतत आदरयुक्त संभ्रमाने" याने उत्सुकता इत्यादी नष्ट होतात, अशा प्रकारच्या रचनेमुळे विभाव इत्यादींद्वारे रचनेच्या अर्थाचा जो आभास मनात निर्माण होतो आणि जो आनंदाभास उत्पन्न होतो, त्याला रसाभास किंवा संभोग रसाभास म्हटले आहे. 336. Idāni udāharaṇaṃ dassento uttaripi dassetabbasiṅgārahassakaruṇādirasuddesassa anurūpato siṅgārarasayuttameva dasseti ‘‘rāgā’’iccādinā. Dharāya mahīaṅganāya rāgānatabbhutasarojamukhaṃ rāgena anurāgena abhimukhaṃ katvā namitaṃ acchariyaguṇopetapadumasadisānanaṃ no ce, rattavaṇṇaṃ ānataṃ abbhutasarojasaṅkhatamukhaṃ tilokaguruno bhuvanattayānusāsakassa sammāsambuddhassa pādā adhikabaddharāgā adhikabaddhānurāgavantā no ce, pubbakammena kataadhikarattavaṇṇā niccasarasena karena satatānurāgayuttena hatthena no ce, avikalattā satatasampattisahitena kiraṇena gāḷhaṃ ādāya gāḷhaṃ gahetvā no ce, phusitvā satatāhitasambhamena niccaṃ katādarena no ce, nirantarāhitaabhimukhabhāvena sañcumbayanti [Pg.316] cumbanti no ce, ṭhitikriyāsādhanattena phusantīti. ३३६. आता उदाहरण दाखवताना, पुढे दाखवल्या जाणाऱ्या शृंगार, हास्य, करुण इत्यादी रसांच्या उद्देशाला अनुरूप असा शृंगाररसयुक्तच श्लोक "रागा..." इत्यादींद्वारे दाखवतात. पृथ्वीरूपी स्त्रीचे रागाने (प्रेमाने) वाकलेले अद्भुत कमळरूपी मुख, म्हणजे प्रेमाने अभिमुख करून नमविलेले, आश्चर्यकारक गुणांनी युक्त अशा कमळासारखे मुख; किंवा लाल रंगाने वाकलेले, अद्भुत कमळरूपी मुख. त्रिलोकगुरू, तिन्ही लोकांचे अनुशासक असणाऱ्या सम्यक्संबुद्धांचे चरण, जे अत्यंत दृढ अनुरागयुक्त (प्रेमयुक्त) आहेत; किंवा पूर्वकर्मामुळे अत्यंत लाल रंगाचे झालेले आहेत. नेहमी सरस असणाऱ्या कराने म्हणजे सतत अनुरागाने युक्त अशा हाताने; किंवा परिपूर्णतेमुळे सतत संपत्तीने युक्त अशा किरणाने घट्ट धरून म्हणजे घट्ट पकडून; किंवा स्पर्श करून, सतत आदरयुक्त संभ्रमाने म्हणजे नेहमी आदर दाखवून; किंवा निरंतर अभिमुख राहून चुंबन घेतात म्हणजे चुंबतात; किंवा स्थिर राहण्याच्या क्रियेचे साधन असल्यामुळे स्पर्श करतात. Rāgena anurāgena ānataṃ abhimukhīkatamiti ca, abbhutañca taṃ sarojañceti ca, tena sadisatāya abbhutasarojañca taṃ mukhañceti ca, rāgānatañca taṃ abbhutasarojamukhañceti ca, rāgaṃ rattavaṇṇaṃ ānataṃ ninnamiti ca, tañca taṃ abbhutasarojañceti ca, tameva tādisamukhasadisattā mukhamiti ca, tilokassa gurūti ca, adhikaṃ katvā baddho, attano pubbakammena vā kato, rāgo anurāgo rattavaṇṇo vā yesamiti ca, rasena anurāgena sampattiyā vā saha vattamānoti ca, āhito vihito ca so sambhamo ādaro tadabhimukhabhāvo vā ceti ca viggaho. 'रागाने म्हणजे अनुरागाने वाकलेले (अभिमुख केलेले)', 'ते अद्भुत आणि कमळ (सरोज)', 'त्याच्याशी सादृश्यामुळे अद्भुत कमळ आणि ते मुख', 'रागाने वाकलेले आणि ते अद्भुत कमळरूपी मुख', 'राग म्हणजे लाल रंग आणि वाकलेले म्हणजे खाली झुकलेले', 'ते आणि ते अद्भुत कमळ', 'तेच तशा मुखाशी सादृश्य असल्यामुळे मुख', 'त्रिलोकाचे गुरू', 'अत्यंत दृढतेने बांधलेला किंवा स्वतःच्या पूर्वकर्मामुळे झालेला राग (अनुराग किंवा लाल रंग) ज्यांचा आहे ते', 'रसाने म्हणजे अनुरागाने किंवा संपत्तीने युक्त असणारा', 'आणि आदरयुक्त संभ्रम म्हणजे आदर किंवा त्याकडे अभिमुखता दाखवणे' - असा हा विग्रह आहे. Ettha ‘‘rāgānatā’’tiādikena silesālaṅkārena ca ‘‘abbhutasarojamukha’’nti rūpakālaṅkārena ca sambhogasiṅgārarasābhāso uppādīyati. Tādisaṃ itthipurisānaṃ sambhogābhāvena, tadākārena ca kappitattā rasābhāso nāmāti daṭṭhabbo. Siṅgārassa āyogavippayogasambhogavasena tividhattepi āyogavippayogadvayaṃ vippalambhamevāti vippalambho, sambhogo ceti duvidho hoti. Tesu vippalambhova anūnavaṇṇanāya bhūmittā manoharo. Sambhogo pana tādiso na hoti. Sambhogābhāsopi hīno hoti. Evaṃ sante payogaṃ katvā kurumānāya vaṇṇanāya ucitabhāvena ihādhigatasambhogasiṅgārarasābhāsena rasibhūtālaṅkārassa udāharaṇe rasābhāso evaṃ veditabbo. Pādānaṃ kāmukabhāvābhāse ca dharāya kāminībhāvābhāse ca vācakapadena avuttepi ‘‘dharāya pādā tilokaguruno’’ti idaṃ ṭhapetvā pāṇidhammapakāsakehi avasesapadehi ñāyate. येथे "रागानत" इत्यादी श्लेष अलंकाराने आणि "अद्भुतसरोजमुख" या रूपक अलंकाराने संभोग शृंगार रसाभास उत्पन्न केला जातो. स्त्री-पुरुषांच्या संभोगाभासाने आणि त्या आकाराने कल्पित असल्यामुळे त्याला 'रसाभास' असे समजावे. शृंगाराचे अयोग, विप्रयोग आणि संभोग या भेदांमुळे तीन प्रकार असले, तरी अयोग आणि विप्रयोग हे दोन्ही विप्रलंभच असल्यामुळे, विप्रलंभ आणि संभोग असे दोनच प्रकार होतात. त्यापैकी विप्रलंभ शृंगारच संपूर्ण वर्णनाचा विषय असल्यामुळे मनोहर वाटतो. संभोग तसा नसतो. संभोगाभास तर त्याहूनही हीन असतो. असे असताना, प्रयोगाद्वारे केलेल्या वर्णनाच्या उचिततेमुळे येथे प्राप्त झालेल्या संभोग शृंगार रसाभासाने 'रसवत्' अलंकाराच्या उदाहरणात रसाभास असा समजला पाहिजे. चरणांचा कामुकभावाभास आणि पृथ्वीचा कामिनीभावाभास वाचक शब्दांनी स्पष्टपणे सांगितलेला नसला, तरी "त्रिलोकगुरूंचे चरण पृथ्वीचे..." हे सोडून, हस्तक्रिया प्रकट करणाऱ्या उर्वरित शब्दांवरून तो समजतो. Dvinnaṃ [Pg.317] aññamaññaṃ ratiābhāso ‘‘adhikabaddharāgā rāgānata’’nti imehi vutto. Ayaṃ ratiābhāso idha ṭhāyībhāvo purisaratiyā itthiyā ca, itthiratiyā purisassa ca ālambaṇattā pādakāmukadharākāminiyo dve aññamaññaṃ ālambaṇavibhāvābhāsā honti. Rammadesādivisesaṃ vinā acchariyapadumodayassa abhāvato abbhutasarojasaddassa uccāraṇena gammamānā rammadesādayo ratiṃ uddīpayantīti uddīpanavibhāvābhāsā nāma. ‘‘Niccasarasena karena gāḷhamādāyā’’ti iminā karassa sarasabhāvassa ca gāḷhaṃ gahaṇassa ca vuttattā harisādayo ñāyante. ‘‘Satatāhitasambhamenā’’ti iminā ussāhādayo ñāyanti. Tattha harisaussāhādayo byabhicārībhāvābhāsā nāma honti. Te byabhicārībhāvābhāse pakāsentāni yathāvuttakavivacanāni anubhāvābhāsā nāmāti evaṃ bandhe dissamānaṭhāyībhāvabyabhicārībhāvavibhāvaanubhāvehi atthāvabodhaṃ karontānaṃ paṇḍitānaṃ uppajjamāno yo santosābhāsasaṅkhāto rasābhāso atthi, so idha sambhogarasābhāsoti kathitoti. Ṭhāyībhāvādayo upari āvibhavissanti. दोघांचा परस्परांवरील रतीचा आभास "अत्यंत दृढ अनुराग असलेले" आणि "रागाने वाकलेले" या शब्दांनी सांगितला आहे. हा रतीचा आभास येथे स्थायीभाव आहे. पुरुषाच्या रतीसाठी स्त्री आणि स्त्रीच्या रतीसाठी पुरुष आलंबन असल्यामुळे, कामुक चरण आणि कामिनी पृथ्वी हे दोन्ही परस्परांचे आलंबन विभाव आभास आहेत. रम्य प्रदेश इत्यादींच्या वैशिष्ट्याशिवाय आश्चर्यकारक कमळाचा उदय होणे अशक्य असल्याने, 'अद्भुत सरोज' या शब्दाच्या उच्चारणाने सूचित होणारे रम्य प्रदेश इत्यादी रतीला उद्दीपित करतात, म्हणून त्यांना उद्दीपन विभाव आभास म्हणतात. "नेहमी सरस हाताने घट्ट धरून" या विधानाने हाताची सरसता आणि घट्ट पकडणे सांगितले असल्याने हर्ष इत्यादी भाव समजतात. "सतत आदरयुक्त संभ्रमाने" याने उत्साह इत्यादी भाव समजतात. तेथे हर्ष, उत्साह इत्यादी व्यभिचारी भाव आभास आहेत. त्या व्यभिचारी भावांच्या आभासाला प्रकट करणारी कवीची वचने अनुभाव आभास आहेत. अशा प्रकारे, रचनेत दिसणाऱ्या स्थायीभाव, व्यभिचारी भाव, विभाव आणि अनुभाव यांच्याद्वारे अर्थाचे आकलन करणाऱ्या विद्वानांच्या मनात जो संतोषाभास नावाचा रसाभास उत्पन्न होतो, त्याला येथे 'संभोग रसाभास' म्हटले आहे. स्थायीभाव इत्यादींचे वर्णन पुढे येईल. 337. ३३७. Iccā’nugamma purimācariyānubhāvaṃ,Saṅkhepato nigadito’ya’malaṅkatīnaṃ; Bhedo’parūpari kavīhi vikappiyānaṃ,Ko nāma passitu’malaṃ khalu tāsa’mantaṃ. अशा प्रकारे, पूर्व आचार्यांच्या प्रभावाचे अनुकरण करून, अलंकारांचे हे भेद संक्षेपाने सांगितले आहेत. कवींनी वेळोवेळी कल्पिलेल्या त्या अलंकारांचा अंत पाहण्यास खरोखर कोण समर्थ आहे? Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite अशा प्रकारे संघरक्षित महास्वामीपादांनी रचलेल्या, Subodhālaṅkāre 'सुबोधालंकार' या ग्रंथातील, Atthālaṅkārāvabodho nāma 'अर्थालंकार बोध' नावाचा, Catuttho paricchedo. चौथा परिच्छेद समाप्त झाला. 337. Evamuddesānukkamena yathāpaṭiññātaṃ niṭṭhapetvā idāni nigamanapubbakaṃ bahuttamesaṃ niddisitumāha ‘‘icci’’ccādi. Iti [Pg.318] iminā vuttappakārena purimānaṃ daṇḍīādīnaṃ ācariyānaṃ ānubhāvaṃ bandhalakkhaṇāni anugamma anugantvā alaṅkatīnamalaṅkārānaṃ ayaṃ bhedo saṅkhepato nigadito kathito. Saṅkhepatoti vutto, kasmāti āha ‘‘uparūparī’’tiādi. Uparūpari dīghakālamārabbha yāvedāni matthakamatthake kavīhi vikappiyānaṃ pabhediyamānānaṃ tāsamalaṅkatīnaṃ antaṃ pariyantaṃ passituṃ khalu ekantena ko nāma jano alaṃ samattho. ३३७. अशा प्रकारे उद्देशाच्या अनुक्रमाने प्रतिज्ञा केल्याप्रमाणे समाप्त करून, आता उपसंहारासह त्यांची विपुलता दर्शवण्यासाठी "इति..." इत्यादी म्हणतात. 'इति' म्हणजे या सांगितलेल्या प्रकारे, पूर्वीच्या दंडी इत्यादी आचार्यांच्या प्रभावाचे म्हणजे रचना-लक्षणांचे अनुकरण करून अलंकारांचे हे भेद संक्षेपाने सांगितले आहेत. संक्षेपाने का सांगितले? म्हणून म्हणतात - "वेळोवेळी..." इत्यादी. दीर्घकाळापासून आजतागायत कवींनी वेळोवेळी कल्पिलेल्या आणि विभागलेल्या त्या अलंकारांचा अंत म्हणजे मर्यादा पाहण्यास खरोखर कोणता मनुष्य समर्थ आहे? Iti mahāsāmināmikāyaṃ subodhālaṅkāraṭīkāyaṃ अशा प्रकारे 'महास्वामी' नावाच्या सुबोधालंकार टीकेतील, Catuttho paricchedo. चौथा परिच्छेद समाप्त झाला. 337. Evaṃ uddesakkamena yathāpaṭiññāte atthālaṅkāre niṭṭhapetvā idāni nigamanamukhena esaṃ atthālaṅkārānaṃ bahubhāvaṃ dasseti ‘‘iccānugamma’’iccādinā. Iti yathāvuttanayena purimācariyānubhāvaṃ pubbakālikānaṃ daṇḍībhaddapāṇādīnaṃ alaṅkārasatthasaṅkhātānubhāvaṃ anugamma alaṅkatīnaṃ ayaṃ bhedo saṅkhepato nigadito mayā vutto saṅgahito. Kasmāti ce? Uparūpari dīghakālato paṭṭhāya yāvajjatanā kavīhi racanākattārehi vikappiyānaṃ anekappakārato kappiyamānattā puthakkariyamānānaṃ tāsamalaṅkatīnaṃ antaṃ pariyantaṃ passituṃ khalu ekantena ko nāma puggalo alaṃ samatthoti. Saṅgahamanādiyitvā kenāpi pariyantaṃ adhigantuṃ na sakkāti adhippāyo. Pure bhavāti ca, purimā ca te ācariyā ceti ca, tesamānubhāvoti ca, visesato asaṅkarato kappiyanti ca vākyaṃ. ३३७. अशा प्रकारे उद्देशाच्या क्रमाने प्रतिज्ञा केल्याप्रमाणे अर्थालंकार समाप्त करून, आता उपसंहाराच्या माध्यमातून या अर्थालंकारांची विपुलता "इच्चानुगम्म..." इत्यादींद्वारे दर्शवतात. 'इति' म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने, पूर्वीच्या दंडी, भद्रपाणि इत्यादी आचार्यांच्या प्रभावाचे म्हणजे अलंकारशास्त्रातील ज्ञानाचे अनुकरण करून अलंकारांचे हे भेद माझ्याद्वारे संक्षेपाने सांगितले म्हणजे संग्रहित केले आहेत. का? कारण दीर्घकाळापासून आजतागायत कवींनी म्हणजे रचनाकारांनी अनेक प्रकारे कल्पिलेल्या आणि स्वतंत्र केलेल्या त्या अलंकारांचा अंत म्हणजे मर्यादा पाहण्यास खरोखर कोणता व्यक्ती समर्थ आहे? संक्षेपाचा आश्रय घेतल्याशिवाय कोणालाही त्याचा अंत गाठता येत नाही, असा याचा अभिप्राय आहे. 'पूर्वी झालेले' म्हणजे 'पूर्वीचे', 'ते आचार्य' म्हणजे 'पूर्वाचार्य', 'त्यांचा प्रभाव' म्हणजे 'त्यांचा प्रभाव', आणि 'विशेषतः संकर न करता कल्पिले जातात' असा या वाक्याचा अर्थ आहे. Iti subodhālaṅkāranissaye अशा प्रकारे 'सुबोधालंकार निसय' मधील, Catuttho paricchedo. चौथा परिच्छेद समाप्त झाला. 5. Bhāvāvabodhapariccheda ५. भावबोध परिच्छेद. 338. ३३८. Paṭibhānavatā [Pg.319] loka-vohāra’manusārinā; Tato’cityasamullāsa-vedinā kavinā paraṃ. प्रतिभावान, लोकव्यवहाराचे अनुकरण करणाऱ्या आणि त्यानंतर औचित्याचा उत्कर्ष जाणणाऱ्या कवीनेच केवळ (काव्यरचना करावी). 338. Tadeva yathāpaṭiññātamalaṅkāravibhāgaṃ bodhetvā sampati rasavantālaṅkārappasaṅgenādhigataṃ rasaṃ sakala saṃsāradukkhanissa raṇekanimittavimuttirasekarasavisuddhasaddhammāgamaviggāhasappīṇanoṇatamatīnaṃ paramasaddhālūnamanadhigatattepi lakkhaṇamattena lokavohārakosallamattapariggahāya kiñcimattamupadisituṃ na sākallena ‘‘paṭibhānavatā’’tiādimāha. Paṭibhānaṃ taṃtaṃṭhānānurūpappavattā paññā. Sā hi sarasaracanāyaccantopakārikā, tatova kabbaṃ ‘‘paṭibhāna’’nti vuccati. Tenāha ‘‘paṭibhānavatā’’ti. Kavinā lokavohārānugantabbo. Yo hi sakalaṃ lokavohāraṃ nānusarati, so kaviyeva na hoti. Tenāha ‘‘lokavohāramanusārinā’’ti. Yato ocityaṃ nāma kavīnaṃ paramaṃ rahassaṃ lokavohārepi ucitaññūyeva pasaṃsīyate, samucitalokavohārānusāreneva ca vakkhamānānukkamena viracitā racanā sacetanānaṃ rasassādāya sampajjate, tasmā ocitye samullasattaṃ dittaṃ phuṭameva bandhanaṃ kātuṃ vaṭṭati. Tatovaccantamocityasamullāsavedinā kavinā bhavitabbaṃ. Tenāha ‘‘paraṃ ocityasamullāsavedinā’’ti. Sabbañcetaṃ ‘‘kavinā’’ti ettha visesanaṃ, ‘‘kavinā’’ti cetaṃ ‘‘nibandhā’’ti ettha avutto kattā. ३३८. अशा प्रकारे प्रतिज्ञा केल्याप्रमाणे अलंकारांचे वर्गीकरण स्पष्ट करून, आता रसवत् अलंकाराच्या प्रसंगाने प्राप्त झालेल्या रसाचे - जे संपूर्ण संसारदुःखातून मुक्त होण्याचे एकमेव कारण असलेल्या विमुक्तीरसरूपी शुद्ध सद्धर्माच्या आगमाच्या अवगाहनाने तृप्त आणि नम्र बुद्धी असलेल्या परम श्रद्धाळू लोकांना प्राप्त झाले नसले तरी - केवळ लक्षणांच्या द्वारे लोकव्यवहारातील कौशल्याचे ग्रहण करण्यासाठी, पूर्णपणे नव्हे तर थोडेसे उपदेश करण्यासाठी "प्रतिभावता..." इत्यादी म्हणतात. प्रतिभा म्हणजे त्या त्या प्रसंगाला अनुरूप अशी प्रवृत्त होणारी प्रज्ञा (बुद्धी) होय. ती सरस रचनेसाठी अत्यंत उपकारक असते, म्हणूनच काव्याला 'प्रतिभा' असे म्हटले जाते. म्हणून "प्रतिभावता" असे म्हटले आहे. कवीने लोकव्यवहाराचे अनुकरण केले पाहिजे. जो संपूर्ण लोकव्यवहाराचे अनुकरण करत नाही, तो कवीच होऊ शकत नाही. म्हणून "लोकव्यवहारानुसारी" असे म्हटले आहे. कारण औचित्य हे कवींचे परम रहस्य आहे, लोकव्यवहारातही योग्य जाणणाऱ्याचीच प्रशंसा केली जाते, आणि योग्य लोकव्यवहाराच्या अनुकरणानेच पुढे सांगण्यात येणाऱ्या अनुक्रमाने रचलेली रचना संवेदनशील लोकांच्या रसास्वादासाठी उपयुक्त ठरते; म्हणून औचित्यामध्ये स्पष्ट आणि प्रदीप्त अशीच रचना केली पाहिजे. म्हणूनच कवीने अत्यंत औचित्याचा उत्कर्ष जाणणारा असावे. म्हणून "केवळ औचित्याचा उत्कर्ष जाणणारा" असे म्हटले आहे. हे सर्व "कवीने" याचे विशेषण आहे, आणि "कवीने" हा "रचना करावी" या क्रियापदाचा येथे न सांगितलेला कर्ता आहे। 338. Evaṃ yathāpaṭiññātānamalaṅkārānaṃ dassanāvasare rasavantālaṅkārappasaṅgenādhigatanavavidhasiṅgārādirase sakalasaṃsāradukkhanissaraṇaasahāyakaraṇabhūtavimuttirasena ekarasabhūte atipaṇīte saddhammāmataraseyeva luddhānaṃ saddhābāhullasuddhasaṃyamānaṃ vimukhepi [Pg.320] lakkhaṇamattapariññāṇena lokavohāresu asammohatthaṃ saṅkhepena dassetukāmo idāni ‘‘paṭibhānavatā’’iccādimāha. Paṭibhānavatā sarasaracanāya accantopakāraṭṭhānocitapaññāvisesavatā lokavohāramanusārinā sakalaloke vohārānurūpamanugatena tato yasmā ocityaṃ nāma hadayato abahi kātabbaṃ, rahassamiva bandhato viyojanīyaṃ na hoti. Tasmā paramatisayena ocityasamullāsavedinā ucitabhāvena vattumicchitatthassa uddīpanasseva anurūpappakārena iṭṭhatthassa samullāsanaṃ dittiṃ jānantena kavinā bandhakārakena nibandhāti sambandho. Paṭibhā paṭibhānanti paññāyetaṃ nāmaṃ, tato jātakabbassapi paṭibhāti vuccamānattā ayaṃ paññāviseso racanāya accantopakāroti ñātabbo. Paṭibhānamassatthīti ca, lokassa vohāroti ca, taṃ anugacchati sīlenāti ca, ocityena samullāsoti ca, taṃ vijānāti sīlenāti ca viggaho. ३३८. अशा प्रकारे, प्रतिज्ञा केल्याप्रमाणे अलंकारांचे दर्शन घडविण्याच्या प्रसंगी, रसवंत अलंकारांच्या प्रसंगाने प्राप्त झालेल्या नऊ प्रकारच्या शृंगारादी रसांमध्ये, संपूर्ण संसारदुःखातून मुक्त होण्यास एकमेव साहाय्यक ठरलेल्या विमुक्ती रसाने एकरस झालेल्या आणि अत्यंत प्रणीत अशा सद्धम्म-अमृत रसातच लुब्ध (आसक्त) असलेल्या, श्रद्धाबहुल व शुद्ध संयम राखणाऱ्या व्यक्ती जरी (काव्यादी लौकिक व्यवहारांपासून) विन्मुख असल्या, तरी केवळ लक्षणांच्या परिज्ञानाने लौकिक व्यवहारांमध्ये त्यांचा संमोह (भ्रम) होऊ नये या उद्देशाने, संक्षेपाने दर्शविण्याची इच्छा धरून आता "प्रतिभावता" (paṭibhānavatā) इत्यादी म्हणाले आहेत. 'प्रतिभावता' म्हणजे सरस रचनेसाठी अत्यंत उपकारक ठरणाऱ्या योग्य अशा प्रज्ञाविशेषाने युक्त असलेल्या, लौकिक व्यवहाराचे अनुसरण करणाऱ्या, संपूर्ण लोकात व्यवहाराला अनुरूप चालणाऱ्या; आणि ज्या कारणाने 'औचित्य' हे हृदयापासून बाहेर न टाकण्याजोगे असते, जसे की एखादे रहस्य बंधनातून सोडवण्याजोगे नसते. म्हणून, परम अतिशयाने औचित्याचा उल्हास जाणणाऱ्या, योग्य भावाने सांगू इच्छित असलेल्या अर्थाच्या उद्दीपनाप्रमाणेच अनुरूप प्रकारे इष्ट अर्थाचा उल्हास (प्रकाश) जाणणाऱ्या कवीने (रचनाकाराने) रचना करावी, असा संबंध आहे. 'प्रतिभा' किंवा 'प्रतिभान' हे प्रज्ञेचेच नाव आहे, आणि त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या काव्यालाही 'प्रतिभा' म्हटले जात असल्यामुळे, हा प्रज्ञाविशेष रचनेसाठी अत्यंत उपकारक आहे असे जाणावे. "प्रतिभान ज्याच्याकडे आहे तो", "लोकाचा व्यवहार", "त्याचे जो स्वभावाने अनुसरण करतो तो", "औचित्याने उल्हास", आणि "तो जो स्वभावाने जाणतो" असा विग्रह आहे. 339. ३३९. Ṭhāyīsambandhino bhāva-vibhāvā sānubhāvakā; Sampajjanti nibandhā te, rasassādāya sādhunaṃ. स्थायी भावांशी संबंधित असलेले भाव आणि विभाव, जे अनुभावांसह (सहानुभावक) असतात; ते काव्यात गुंफलेले (निबद्ध केलेले) सज्जनांच्या रसास्वादासाठी कारणीभूत ठरतात. 339. ‘‘Ṭhāyi’’ccādi. Ṭhāyino vakkhamānaratyādayo tehi saha sambandho vibhāvādīhi yoge ratyādīnamassādiyattamānīyamānattā etesamatthīti ṭhāyīsambandhino. Saha anubhāvehi vakkhamānalakkhaṇehīti sānubhāvakā, bhāvo vibhāvo ca, vakkhamāno bhāvena bhāvābhāsopi imināva saṅgahito, rasassādāya sampajjantīti sambandho. ३३९. "स्थायी" (ṭhāyi) इत्यादी. स्थायी म्हणजे पुढे सांगितले जाणारे रती इत्यादी भाव; त्यांच्याशी संबंध असणारे विभाव इत्यादींच्या योगाने रती इत्यादींना आस्वादयोग्यतेप्रत आणले जात असल्यामुळे ज्यांच्याकडे हा संबंध आहे ते 'स्थायीसंबंधी' (स्थायीशी संबंधित) होत. पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या लक्षणांनी युक्त अशा अनुभावांसह असणारे ते 'सानुभावक' (अनुभावांसह असलेले) होत. भाव आणि विभाव; पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या भावामध्ये भावाभास देखील याच संज्ञेने समाविष्ट होतो. 'रसास्वादासाठी कारणीभूत ठरतात' असा संबंध आहे. 339. ‘‘Ṭhāyi’’ccādi. Ṭhāyīsambandhino ṭhāyīpadena, tena vāccaratihāsādiatthena vā sambandhupagatā sānubhāvakā vakkhamānānubhāvehi saha pavattā bhāvavibhāvā vakkhamānabhāvavibhāvā nibandhā vuttaguṇopetakavinā bandhitā ekattha āharitvā dassitā sādhunaṃ issādidosarahitānaṃ sajjanānaṃ rasassādāya siṅgārādivakkhamānarasassa assādanatthaṃ sampajjanti pavattantīti. Imāya gāthāya ṭhāyībhāvo byabhicārībhāvo kevalabhāvo vibhāvo anubhāvo raso ceti ime uddiṭṭhā bhavanti, kathanti ce? Bhāvavibhāvānaṃ ‘‘ṭhāyīsambandhino’’ti visesanaṃ bhavati, tena bhāvassa ṭhāyī ca so bhāvo ceti ca ṭhāyīpadena sambandhattā ṭhāyībhāvo ca, puna byabhicārībhāve sati ‘‘ṭhāyībhāvo’’ti imassa sādhakattā imasseva ṭhāyībhāvapadassa payogasāmatthiyena gammamāno byabhicārībhāvo ca, puna ṭhāyīpadena samāsamakatvā visuṃ dassitabhāvasaddasutiyā ṭhāyībhāvabyabhicārībhāvehi añño bhāvo ca, tathā eva ṭhāyīpadena vāccaratihāsādiatthassa uppattiuddīpanadvayaṃ vibhūtaṃ katvā sajjetvā ṭhitattā tehi ratihāsādīhi atthehi sambandhino ālambaṇauddīpanasaṅkhatavividhavibhāvā ca, evameva sānubhāvakapadena samāyogena dassitānubhāvo ca, ‘‘rasassādāyā’’ti iminā niddiṭṭharaso cāti evamime ṭhāyībhāvādayo uddiṭṭhā honti. Ṭhāyinā saha sambandhoti ca, so etesamatthīti ca, bhāvo ca vibhāvo ceti ca, saha anubhāvehi vattantīti ca, rasassa assādoti ca vākyaṃ. ३३९. "स्थायी" इत्यादी. 'स्थायीसंबंधी' म्हणजे 'स्थायी' या पदाने किंवा त्या पदाने व्यक्त होणाऱ्या रती, हास इत्यादी अर्थाशी संबंध पावलेले; 'सानुभावक' म्हणजे पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या अनुभावांसह प्रवृत्त झालेले; 'भाव-विभाव' म्हणजे पुढे सांगितले जाणारे भाव आणि विभाव; 'निबंध' म्हणजे सांगितलेल्या गुणांनी युक्त अशा कवीने रचलेले, एका ठिकाणी आणून दाखविलेले; 'सज्जनांच्या' म्हणजे ईर्ष्या इत्यादी दोषांनी रहित असलेल्या सज्जनांच्या; 'रसास्वादासाठी' म्हणजे शृंगार इत्यादी पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या रसाच्या आस्वादासाठी 'कारणीभूत ठरतात' (प्रवृत्त होतात). या गाथेमध्ये स्थायीभाव, व्यभिचारीभाव, केवळ भाव, विभाव, अनुभाव आणि रस हे निर्दिष्ट केले आहेत. ते कसे? तर भाव आणि विभावांचे "स्थायीसंबंधी" असे विशेषण आहे; त्यामुळे भावाचा 'स्थायी' आणि 'तो भाव' असा 'स्थायी' पदाशी संबंध असल्यामुळे 'स्थायीभाव' होतो. पुन्हा, व्यभिचारीभाव असताना "स्थायीभाव" हा त्याचा साधक (पोषक) असल्यामुळे, याच स्थायीभाव पदाच्या प्रयोगसामर्थ्याने समजला जाणारा 'व्यभिचारीभाव' देखील येतो. पुन्हा, 'स्थायी' पदाशी समास न करता स्वतंत्रपणे ऐकू येणाऱ्या 'भाव' शब्दावरून स्थायीभाव व व्यभिचारीभावापेक्षा 'अन्य भाव' (केवळ भाव) देखील सूचित होतो. तसेच, 'स्थायी' पदाने व्यक्त होणाऱ्या रती, हास इत्यादी अर्थांची उत्पत्ती आणि उद्दीपन हे दोन्ही स्पष्ट करून सज्ज ठेवल्यामुळे, त्या रती, हास इत्यादी अर्थांशी संबंधित असलेले आलंबन व उद्दीपन संज्ञक 'विविध विभाव' देखील सूचित होतात. त्याचप्रमाणे 'सानुभावक' या पदाच्या संयोगाने दर्शविलेला 'अनुभाव' आणि "रसास्वादासाठी" या पदाने निर्दिष्ट केलेला 'रस' देखील सूचित होतो. अशा प्रकारे हे स्थायीभाव इत्यादी निर्दिष्ट केले आहेत. "स्थायीशी संबंध", "तो ज्यांच्याकडे आहे", "भाव आणि विभाव", "अनुभावांसह प्रवृत्त होतात", आणि "रसाचा आस्वाद" असा वाक्याचा विग्रह आहे. Bhāvaadhippāya भाव-अभिप्राय (भावाचा अर्थ/अभिप्राय) 340. ३४०. Cittavuttivisesā tu, bhāvayanti rase yato; Ratyādayo tato bhāva-saddena parikittitā. चित्ताच्या वृत्तींचे विशेष (विशिष्ट अवस्था) रती इत्यादी भाव ज्या कारणाने रसांना भावित (उत्पन्न) करतात, त्या कारणाने त्यांना 'भाव' या शब्दाने संबोधिले जाते. 340. Idāni yathāuddiṭṭhesu ṭhāyādīhi bhāvavibhāvānubhāvarasesu paṭhamaṃ bhāvaṃ vibhāvetuṃ bhāvasaddamanvatthayati ‘‘citta’’iccādinā. Cittassa vuttiyo ramaṇahasanādiākārena pavattiyo, tāva visesā visiṭṭhasabhāvatthāti cittavuttivisesā. [Pg.322] Ratyādayo ṭhāyībyabhicārīsāttikā. Tusaddo visese. Yato rase siṅgārādayo bhāvayanti nipphādenti. Tato bhāvasaddena parikittitā bharatādīhi kathitā. Ettha hi ṇyanto bhūdhātu karaṇe vattate. Yato cāyaṃ na kevalaṃ karaṇeyeva vattate, atha kho byāpane, paṭipādane ca, tasmāssa paṭibhānaṃ cittaṃ bhāvayanti byāpenti. Atha vā kavino lokaṭṭhitiñāṇalakkhaṇaṃ adhippāyaṃ bhāvayanti paṭipādentīti bhāvāti evamettha attho daṭṭhabbo. ३४०. आता, निर्दिष्ट केलेल्या स्थायी इत्यादी भाव, विभाव, अनुभाव आणि रसांमध्ये पहिल्यांदा 'भाव' स्पष्ट करण्यासाठी "चित्त" इत्यादींद्वारे 'भाव' शब्दाचा अन्वर्थ (सार्थ अर्थ) सांगतात. चित्ताच्या वृत्ती म्हणजे रममाण होणे, हसणे इत्यादी रूपाने होणाऱ्या प्रवृत्ती; त्यांचे विशेष म्हणजे विशिष्ट स्वभाव केलेले, म्हणून 'चित्तवृत्तीविशेष'. रती इत्यादी स्थायी, व्यभिचारी आणि सात्त्विक भाव होत. 'तु' (tu) हा शब्द विशेषासाठी आहे. ज्या कारणाने रसांमध्ये शृंगार इत्यादी भावित करतात म्हणजे निष्पन्न (उत्पन्न) करतात, त्या कारणाने त्यांना 'भाव' या शब्दाने संबोधिले जाते, असे भरत इत्यादींनी म्हटले आहे. येथे 'णिच्' प्रत्ययान्त 'भू' धातू 'करण' (करविणे) या अर्थात वापरला आहे. आणि हा धातू केवळ 'करण' अर्थातच वापरला जात नाही, तर 'व्यापणे' (व्याप्त करणे) आणि 'प्रतिपादन करणे' या अर्थातही वापरला जातो; म्हणून ते प्रतिभावंताच्या चित्ताला भावित करतात म्हणजे व्यापून टाकतात. अथवा, कवीच्या लोकस्थितीच्या ज्ञानात्मक अभिप्रायाला भावित करतात म्हणजे प्रतिपादित करतात, म्हणून ते 'भाव' होत, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. 340. Idāni uddiṭṭhesu ṭhāyībhāvādīsu ṭhāyīādīnaṃ tiṇṇaṃ sādhāraṇo bhāvo nāma esoti dassento anvatthavasena dasseti ‘‘citta’’iccādi. Cittavuttivisesā tu cittassa uttari vakkhamānārammaṇahasanasocanādīhi, nibbedādīhi, thambhādīhi ca ākārehi pavattisaṅkhātā aññamaññaṃ asaṅkarākārasaṅkhātā visesā pana ṭhāyībyabhicārīsāttikā yato yasmā rase siṅgārādirase bhāvayanti nipphādenti karonti. No ce, rase siṅgārādirasavisaye paṇḍitānaṃ cittaṃ bhāvayanti byāpanaṃ karonti. No ce, tasmiṃyeva rasavisaye kavino lokasabhāvaṃ visayaṃ katvā pavattañāṇalakkhaṇaṃ adhippāyaṃ bhāvayanti paṭipādanaṃ karonti. Tato bhāvasaddena hetukattari nipphannena ratyādayo ratihāsādayo parikittitā bharatādīhi vuttā hontīti. ‘‘Ratyādayo’’ti ettha ādisaddena hāsādayo ṭhāyībhāvā ca, nibbedādayo byabhicārībhāvā ca, thambhapalayādayo sāttikabhāvā ca saṅgahitāti daṭṭhabbā. Cittassa vuttiyoti ca, tā eva visesāti ca, bhāvo iti saddoti ca vākyaṃ. ३४०. आता, निर्दिष्ट केलेल्या स्थायीभाव इत्यादींमध्ये स्थायी इत्यादी तिन्हींचा 'भाव' हा साधारण धर्म आहे, हे दर्शविताना अन्वर्थाच्या (सार्थतेच्या) आधारे "चित्त" इत्यादी सांगतात. 'चित्तवृत्तीविशेष' म्हणजे चित्ताच्या पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या आलंबन, हास, शोक इत्यादींनी, निर्वेदादींनी आणि स्तंभादी आकारांनी होणाऱ्या प्रवृत्ती; परस्परांमध्ये संकर न होणाऱ्या आकाराच्या विशेष अशा स्थायी, व्यभिचारी आणि सात्त्विक वृत्ती ज्या कारणाने रसांमध्ये, म्हणजे शृंगार इत्यादी रसांमध्ये भावित करतात, निष्पन्न करतात, निर्माण करतात. किंवा, शृंगार इत्यादी रसांच्या विषयात पंडितांच्या चित्ताला भावित करतात म्हणजे व्यापून टाकतात. किंवा, त्याच रसविषयात कवीच्या लोकस्वभावाला विषय करून प्रवृत्त झालेल्या ज्ञानात्मक अभिप्रायाला भावित करतात म्हणजे प्रतिपादित करतात. म्हणून, 'भाव' या शब्दाने (जो णिच् प्रत्ययाने निष्पन्न होतो) रती, हास इत्यादी 'भाव' म्हणून संबोधिले जातात, असे भरत इत्यादींनी म्हटले आहे. "रती इत्यादी" यामध्ये 'इत्यादी' शब्दाने हास इत्यादी स्थायीभाव, निर्वेदादी व्यभिचारीभाव आणि स्तंभ, प्रलय इत्यादी सात्त्विक भाव समाविष्ट केले आहेत असे जाणावे. "चित्ताच्या वृत्ती", "त्याच विशेष", आणि "भाव असा शब्द" असा वाक्याचा विग्रह आहे. Ṭhāyībhāvaadhippāya स्थायीभाव-अभिप्राय (स्थायीभावाचा अर्थ/अभिप्राय) 341. ३४१. Virodhinā’ññabhāvena,[Pg.323] Yo bhāvo na tirohito; Sīlena tiṭṭhati’cce’so,Ṭhāyībhāvoti saddito. जो भाव विरोधी किंवा अन्य भावाने झाकला (तिरोहित केला) जात नाही, आणि जो आपल्या स्वभावाने टिकून राहतो, त्याला 'स्थायीभाव' असे म्हटले जाते. 341. Ṭhāyādike tividhe bhāve kamenāha ‘‘virodhinā’’iccādinā. Virodhinā aññena jigucchādinā bhāvena yo bhāvo ratyādiko na tirohito nacchādito, eso bhāvo anucchijjamānattā eva tiṭṭhati sīlenāti, ṭhāyī eva bhāvoti ṭhāyībhāvoti saddito kathito. Yo bhāvādīhi ālokitassādaṃ nīto samānīto, so sāmājikehi assādiyamānattā rasoti vuccati. Vakkhati hi ‘‘savibhāva’’iccādi. ३४१. स्थायी इत्यादी तीन प्रकारच्या भावांमध्ये क्रमाने "विरोधी" इत्यादींद्वारे सांगतात. विरोधी अशा दुसऱ्या जुगुप्सा (घृणा) इत्यादी भावाने जो रती इत्यादी भाव झाकला जात नाही, आच्छादित केला जात नाही; हा भाव नष्ट न होता आपल्या स्वभावाने टिकून राहतो म्हणून 'स्थायी' असलेला भाव म्हणजेच 'स्थायीभाव' असे म्हटले गेले आहे, सांगितले गेले आहे. जो भाव इत्यादींच्या योगाने आस्वादयोग्यतेप्रत आणला जातो, तो प्रेक्षकांद्वारे आस्वादला जात असल्यामुळे 'रस' म्हटला जातो. पुढे "सविभाव" इत्यादी सांगतीलच. 341. Idāni ṭhāyīādike tividhabhāve kamena niddisati ‘‘virodhi’’iccādinā. Virodhinā aññabhāvena ratihāsādīnaṃ viruddhena jigucchādinā aññabhāvena yo bhāvo ratihāsādiko tirohito na byavahito na hoti, eso viruddhabhāvena abyavahito bhāvo tiṭṭhati sīlenāti iminā atthena ṭhāyī nāma hotīti katvā ṭhāyībhāvoti saddito kathitoti. Yo vibhāvānubhāvādīhi assādanīyattaṃ pāpito sabbhehi assādanīyattā rasoti vuccati, so ṭhāyī nāmāti vuccati. Añño ca so bhāvo ceti ca, tiro kayiritthāti ca, ṭhāyī ca so bhāvo ceti ca viggaho. ३४१. आता, स्थायी इत्यादी तीन प्रकारच्या भावांचे क्रमाने निर्देश करतात "विरोधी" इत्यादींद्वारे. विरोधी अशा दुसऱ्या भावाने, म्हणजे रती, हास इत्यादींच्या विरुद्ध असलेल्या जुगुप्सा इत्यादी दुसऱ्या भावाने जो रती, हास इत्यादी भाव झाकला जात नाही, व्यवहित (बाधित) होत नाही; हा विरोधी भावाने अबाधित असलेला भाव आपल्या स्वभावाने टिकून राहतो, या अर्थाने तो 'स्थायी' होतो, म्हणून त्याला 'स्थायीभाव' असे म्हटले गेले आहे, सांगितले गेले आहे. जो विभाव, अनुभाव इत्यादींच्या योगाने आस्वाद घेण्यायोग्य स्थितीला पोहोचवला जातो आणि सर्वांद्वारे आस्वादला जात असल्यामुळे 'रस' म्हटला जातो, त्याला 'स्थायी' असे म्हणतात. "दुसरा आणि तो भाव", "झाकला जावा", आणि "स्थायी आणि तो भाव" असा विग्रह आहे. Ṭhāyībhāvappabhedauddesa स्थायीभावांच्या प्रभेदांचा (प्रकारांचा) उद्देश (कथन) 342. ३४२. Ratihāsā ca soko ca,Kodhussāhabhaya’mpi ca; Jigucchāvimhayā ceva,Samo ca nava ṭhāyino. रती, हास, शोक, क्रोध, उत्साह, भय, जुगुप्सा, विस्मय आणि शम (शांतता) हे नऊ स्थायीभाव आहेत. 342. Ratyādīnaṃ [Pg.324] navannameva ṭhāyitvaṃ sambhavatītyāha ‘‘rati’’ccādi. Samo ceti evaṃ ṭhāyino navāti yojanā. Navevete sakasakavibhāvānubhāvehi samullāsitā visumpi bandhitabbā kavinā, abhinetabbā ca naṭena, tathā sesabhāvāpi. Tattha yadi panāyaṃ rati asesaitthipurisaguṇayuttānaṃ itthipurisānaṃ aññamaññaṃ janitā, candādīhi uddīpanavibhāvehi uddīpitā, ussukkatādibādhakehi anubhāvehi paripositā, sakasakānubhāvasāmatthiyā patīyamānehi anekarūpehi byabhicārīhi cittatā siyā, tadā tu ṭhāyī rati naṭābhinayena, subandhasavanena vā sabbhehi assādiyamānā siṅgārarasattamāpajjate. Evaṃ yathāyogaṃ hāsādiṭhāyībhāvānaṃ hassarasādibhāvāpajjane yuttiṃ samanneyya. ३४२. रती इत्यादी नऊ भावांचेच स्थायीत्व संभवते, असे "रती" इत्यादींद्वारे सांगतात. 'शम' (samo) देखील, अशा प्रकारे नऊ स्थायीभाव आहेत, अशी योजना आहे. हे नऊही भाव आपापल्या विभाव आणि अनुभावांनी उल्लसित करून कवीने स्वतंत्रपणे काव्यात गुंफले पाहिजेत आणि नटाने अभिनित केले पाहिजेत, तसेच उर्वरित भाव देखील. त्यामध्ये, जर ही 'रती' सर्व स्त्री-पुरुष गुणांनी युक्त असलेल्या स्त्री-पुरुषांमध्ये परस्परांबद्दल उत्पन्न झाली असेल, चंद्र इत्यादी उद्दीपन विभावांनी उद्दीपित झाली असेल, उत्सुकता इत्यादी बाधक अनुभावांनी परिपुष्ट झाली असेल, आणि आपापल्या अनुभावांच्या सामर्थ्याने प्रतीत होणाऱ्या अनेक प्रकारच्या व्यभिचारी भावांनी चित्रविचित्र (विविध रूपांची) झाली असेल, तेव्हा ती स्थायी 'रती' नटाच्या अभिनयाने किंवा सुंदर काव्याच्या श्रवणाने सर्वांद्वारे आस्वादिली जात असताना 'शृंगार रस' बनते. अशा प्रकारे, योग्यतेनुसार हास इत्यादी स्थायीभावांचे हास्य इत्यादी रसांमध्ये रूपांतर होण्याबाबतची योजना समजावून घ्यावी. 342. Ṭhāyībhāvo nāma ratyādayo naveveti dassetuṃ ‘‘ratihāsā’’tiādimāha. Ratihāsā ca soko ca kodhussāhabhayampi ca jigucchāvimhayā ceva samo santaguṇo cāti evaṃ ṭhāyino nava honti. Imesaṃ ratyādīnaṃ navannaṃ sarūpakathanaṃ ‘‘siṅgārahassakaruṇā’’tiādikāya uddesagāthāya anantare niddese pākaṭo hoti. Rati ca hāso cāti ca, kodho ca ussāho ca bhayañceti ca, jigucchā ca vimhayā ceti ca vākyaṃ. Ime nava ca evaṃ byabhicārībhāvasāttikābhāvo ceti ime yathāsakamanurūpavibhāvānubhāvehi dittaṃ katvā paccekaṃ kavinā bandhitabbā, naṭena gahetvā dassitabbā ca. Imesu tividhabhāvesu ayaṃ rati asesapumitthiguṇehi yuttehi naranārīhi aññamaññaṃ uppāditā, candādīhi uddīpanavibhāvehi uddīpitā, ussāhādipakāsakakāyikavācasikapayogasaṅkhātānubhāvena positā, sakasakānubhāvasāmatthiyehi gammamānānekappakārabyabhicārībhāvehi vicittakatā [Pg.325] hoti. Īdisā’yaṃ rati naṭassa abhinayena ca pasatthabandhasavanena ca sabbhehi assādiyamānasiṅgārādirasattaṃ pāpuṇātīti viññātabbā. Hāsādīnaṃ sesaṭhāyībhāvānaṃ hassarasādibhāvāpattiyaṃ yutti evaṃ yathārahaṃ veditabbāti. ३४२. स्थायीभाव म्हणजे रती इत्यादी नऊच आहेत हे दर्शविण्यासाठी "रती, हास" इत्यादी म्हणाले आहेत. रती, हास, शोक, क्रोध, उत्साह, भय, जुगुप्सा, विस्मय आणि शम म्हणजे शांत गुण, अशा प्रकारे नऊ स्थायीभाव असतात. या रती इत्यादी नऊ भावांचे स्वरूपकथन "शृंगार, हास्य, करुण" इत्यादी उद्देशगाथेच्या पुढील निर्देशात स्पष्ट होते. "रती आणि हास", "क्रोध, उत्साह आणि भय", "जुगुप्सा आणि विस्मय" असा वाक्याचा विग्रह आहे. हे नऊ आणि तसेच व्यभिचारीभाव व सात्त्विकभाव हे आपापल्या अनुरूप विभाव आणि अनुभावांनी प्रदीप्त करून कवीने स्वतंत्रपणे गुंफले पाहिजेत आणि नटाने ग्रहण करून दाखविले पाहिजेत. या तीन प्रकारच्या भावांमध्ये ही 'रती' सर्व स्त्री-पुरुष गुणांनी युक्त असलेल्या स्त्री-पुरुषांद्वारे परस्परांमध्ये उत्पन्न केली गेलेली, चंद्र इत्यादी उद्दीपन विभावांनी उद्दीपित केलेली, उत्साहादी प्रकट करणाऱ्या कायिक व वाचिक प्रयोगात्मक अनुभावांनी पोसलेली, आणि आपापल्या अनुभावांच्या सामर्थ्याने समजल्या जाणाऱ्या अनेक प्रकारच्या व्यभिचारी भावांनी चित्रविचित्र केलेली असते. अशी ही 'रती' नटाच्या अभिनयाने आणि प्रशस्त काव्याच्या श्रवणाने सर्वांद्वारे आस्वादिली जाणारी शृंगार इत्यादी रसरूपाला प्राप्त होते, असे जाणावे. हास इत्यादी उर्वरित स्थायीभावांचे हास्य इत्यादी रसांमध्ये रूपांतर होण्याची योजना देखील अशाच प्रकारे योग्यतेनुसार समजून घ्यावी. Byabhicārībhāvaadhippāya व्यभिचारी भावाचा अभिप्राय 343. ३४३. Tirobhāvāvibhāvādi-Visesenā’bhimukhyato; Yete caranti sīlena,Te honti byabhicārino. जे भाव तिरोभाव (लोप पावणे) आणि आविर्भाव (प्रकट होणे) इत्यादी विशेषांमुळे अभिमुख होऊन (स्थायीभावाच्या देशाने) स्वभावाने संचार करतात, ते 'व्यभिचारी' भाव असतात. 343. Byabhicārino āha ‘‘tirobhāva’’iccādinā. Tirobhāvo ṭhāyīnaṃ ekassāpi bhāvassa nibbedādino aciraṭṭhāyitā ca āvibhāvo pākaṭatā ca nānārasanissayattā te ādayo yassa. Ādisaddena ṭhāyīdhammassa sukhadukkhādirūpassa gahaṇaṃ, sova viseso, tena. Ṭhāyīdhammassa sukhadukkharūpassa gahaṇaṃ, attano dhammassa sukhadukkharūpassa ṭhāyini samāropanañcābhimukhyaṃ. Tathā hi ratiyaṃ parisamo sukhānuviddho bhavati, soke dukkhānuviddho. Ratiyaṃ sukhasabhāvāpi gilānippabhutayo byabhicārino sakammaṃ dukkhamimaṃ samāropayanteva. Tato tena abhimukhabhāvena ye ete bhāvā sīlena caranti pavattanti, te byabhicārino hontīti. ३४३. ‘तिरोभाव’ इत्यादींद्वारे व्यभिचारी भावांचे वर्णन केले आहे. तिरोभाव म्हणजे स्थायी भावांपैकी एकाही भावाचा (उदा. निर्वेद इत्यादींचा) अल्पकाळ टिकणे (अचिरस्थायित्व) आणि आविर्भाव म्हणजे प्रकटता होय. विविध रसांच्या आश्रयाने राहिल्यामुळे हे ज्यांचे आदि (सुरुवात) आहेत. ‘आदि’ शब्दाने सुख-दुःखादी रूप असलेल्या स्थायी धर्माचे ग्रहण होते, तोच विशेष आहे, त्याने. सुख-दुःखरूप स्थायी धर्माचे ग्रहण करणे आणि आपल्या स्वतःच्या सुख-दुःखरूप धर्माचा स्थायी भावावर आरोप करणे हेच ‘अभिमुख्य’ (सन्मुख असणे) आहे. तसेच, रतीमध्ये (प्रेमात) थकवा (परिश्रम) सुखाने युक्त होतो, तर शोकामध्ये दुःखाने युक्त होतो. रतीमध्ये सुखस्वभावाचे असूनही, ग्लानी इत्यादी व्यभिचारी भाव आपल्या कार्याने या दुःखाचा आरोप करतातच. त्यामुळे, त्या अभिमुख भावाने जे हे भाव स्वभावाने वावरतात किंवा प्रवृत्त होतात, त्यांना ‘व्यभिचारी भाव’ असे म्हणतात. 343. Idāni uddesakkamena byabhicārībhāve lakkhaṇato dasseti ‘‘tirobhāvā’’iccādinā. Tirobhāvāvibhāvādivisesena byabhicārībhāvānaṃ attano anekarasaṃ nissāya pavattattā, lokassa bhinnarucikattā ca kismiñci ṭhāyībhāve byabhicārībhāvānamattano guṇassa līnattañca kismiñci tasseva guṇassa pākaṭattañcātiādikena visesena [Pg.326] abhimukhyato ṭhāyībhāvānaṃ sukhadukkharūpaṃ attani ca attano sukhadukkharūpaṃ ṭhāyībhāvesu ca āropanasaṅkhātena abhimukhabhāvena yete bhāvā sīlena caranti pakatiyā pavattanti, te bhāvā byabhicārino nāma hontīti. Evameva pīḷā sarūpena eko parisamasaṅkhatabyabhicārībhāvo ratiyaṃ saguṇena līno sukhānuviddho hutvā, soke saguṇena pākaṭo dukkhānuviddho ca hutvā pavattate. Evameva sukhasabhāvaratiyaṃ gilānādayo byabhicārino sakiyaṃ dukkhasarūpaṃ āropentīti katvā tirobhāvavibhāvādivisesena abhimukhaṃ pavattanti. Tirobhavanamiti ca, āvibhavanamiti ca, tirobhāvo ca āvibhāvo ceti ca, te ādayo yassa ṭhāyībhāvesu vijjamānānaṃ sukhadukkhasabhāvānaṃ attani āropanasseti ca, soyeva visesoti ca, abhimukhānaṃ bhāvoti ca viggaho. Byabhicārīpade visaddo visesatthe abhisaddo abhimukhabhāve vattati. ३४३. आता उद्देशक्रमानुसार ‘तिरोभाव’ इत्यादींद्वारे व्यभिचारी भावांचे लक्षणांसह दर्शन घडवितात. तिरोभाव आणि आविर्भाव इत्यादी विशेषांमुळे व्यभिचारी भावांचे स्वतःच्या अनेक रसांना आश्रय देऊन प्रवृत्त होणे, आणि लोकांच्या भिन्न आवडीनिवडींमुळे (रुचीमुळे) एखाद्या स्थायी भावामध्ये व्यभिचारी भावांच्या स्वतःच्या गुणांचे लीन असणे आणि एखाद्यामध्ये त्याच गुणाचे प्रकट असणे इत्यादी विशेषांमुळे, अभिमुखतेने स्थायी भावांचे सुख-दुःखरूप स्वतःमध्ये आणि स्वतःचे सुख-दुःखरूप स्थायी भावांमध्ये आरोप करण्याच्या संज्ञेने, अभिमुख भावाने जे हे भाव स्वभावाने वावरतात किंवा प्रकृतीने प्रवृत्त होतात, त्यांना ‘व्यभिचारी भाव’ असे म्हणतात. याचप्रमाणे, पीडा (त्रास) स्वतःच्या रूपाने एक ‘परिश्रम’ नावाचा व्यभिचारी भाव असून, तो रतीमध्ये स्वतःच्या गुणाने लीन होऊन सुखाने युक्त होतो, आणि शोकामध्ये स्वतःच्या गुणाने प्रकट होऊन दुःखाने युक्त होऊन प्रवृत्त होतो. याचप्रमाणे, सुखस्वभाव असलेल्या रतीमध्ये ग्लानी इत्यादी व्यभिचारी भाव स्वतःचे दुःखरूप आरोपित करतात, म्हणून ते तिरोभाव-आविर्भाव इत्यादी विशेषाने अभिमुख होऊन प्रवृत्त होतात. ‘तिरोभवन’ (अदृश्य होणे) आणि ‘आविर्भवन’ (प्रकट होणे), म्हणजेच तिरोभाव आणि आविर्भाव, हे ज्याचे आदि आहेत; स्थायी भावांमध्ये विद्यमान असलेल्या सुख-दुःख स्वभावाचा स्वतःमध्ये आरोप करणे, तोच विशेष आहे; आणि अभिमुखांचा भाव, असा याचा विग्रह आहे. ‘व्यभिचारी’ या पदामध्ये ‘वि’ हा शब्द विशेष अर्थात आणि ‘अभि’ हा शब्द अभिमुख भावाच्या अर्थात वापरला जातो. Byabhicārībhāvappabheda व्यभिचारी भावांचे प्रकार 344. ३४४. Nibbedo takkasaṅkā sama-Dhitijaḷatā dīnatuggālasattaṃ,Suttaṃ tāso gilānu’ssukaharisa-Satissāvisādābahitthā. निर्वेद (उदासीनता), तर्क, शंका, श्रम (थकवा), धृती (धैर्य/संतोष), जडता, दीनता, उग्रता, आळस, सुप्त (झोप), त्रास (भय), ग्लानी, उत्सुकता, हर्ष, स्मृती, ईर्ष्या, विषाद आणि अवहित्था (भाव लपवणे). Cintā gabbā’pamāro’marisamada-Matummādamohā vibodho,Niddāvegā sabiḷaṃ maraṇa-Sacapalābyādhi tettiṃsame’te. चिंता, गर्व, अपस्मार (फेफरे), अमर्ष (असहशीलता), मद, मती (बुद्धी), उन्माद, मोह, विबोध (जागृती), निद्रा, आवेग, व्रीडा (लाज - ‘सबीळ’ म्हणजे लाजेसह), मरण, चपळता आणि व्याधी; हे तेहतीस (व्यभिचारी भाव) आहेत. 344. Te dasseti ‘‘nibbedo’’iccādinā. Dīnatuggālasattanti dīnatā ca uggatañca ālasattañca, gilāni ussukaiti [Pg.327] ussukkaṃ. Capalaiti cāpallaṃ, saha capalena sacapalo, so cāyaṃ byādhi ca, maraṇañca sacapalabyādhi ca samāhāre. Tañca saha biḷāya vattatīti sabiḷanti ete yathāvuttabyabhicārībhāvā tettiṃsa hontīti. Ussāhavatā vīraraso taṃvaseneva assādīyati. Bhīrunā tu sova bhayānakarasavaseneti lokasabhāvassa anekattā tadatthamete byabhicārino ekekassarasassa bahavo vaṇṇanīyā, yato taṃvaṇṇanādvārena sabbopi tesu kiñci assādetīti. Tattha yasmā pana māraṇopagataveridassanamekameva taṅkhaṇeyeva bhinnaṃ pakativasena bhīruno bhayassa hetu, saṅgāmalolassa tu ussāhanimittaṃ siyā. Tathā naṭena kataṃ vikatamābharaṇaṃ kriyāvā nīcapakatīnaṃ ṭhāyino hāsassa hetu, gambhīrapakatīnaṃ byabhicārino hāsassa, tasmā bhāve vaṇṇayatā kavinā bhāvā tathā vaṇṇanīyā, yathocityapariposo siyā. Ocityabhaṅgo tu mahatā vāyāmena pariharitabbo. ३४४. ते ‘निर्वेद’ इत्यादींद्वारे दाखवितात. ‘दीनतुग्गालसत्तं’ म्हणजे दीनता, उग्रता आणि आळस होय. ‘ग्लानी उत्सुक’ म्हणजे उत्सुकता होय. ‘चपल’ म्हणजे चपळता; चपळतेसह असणारा तो ‘सचपळ’ आणि तोच हा व्याधी आणि मरण; ‘सचपळव्याधी’ हा समाहार द्वंद्व समास आहे. आणि ते लाजेसह (व्रीडेसह) असते म्हणून ‘सबीळ’ (लाजेसह) म्हटले आहे; हे वर सांगितलेले तेहतीस व्यभिचारी भाव आहेत. उत्साही व्यक्तीद्वारे वीर रसाचा त्याच (उत्साहाच्या) प्रभावाने आस्वाद घेतला जातो. परंतु भित्रा मनुष्य त्याच वीर रसाचा भयानक रसाच्या प्रभावाने आस्वाद घेतो; अशा प्रकारे जगाचा स्वभाव अनेकविध असल्यामुळे, त्याकरिता हे व्यभिचारी भाव प्रत्येक रसाचे अनेक प्रकारे वर्णन करण्यायोग्य आहेत, कारण त्या वर्णनाद्वारे प्रत्येक जण त्यातील कशाचा ना कशाचा आस्वाद घेतो. त्यामध्ये, कारण मारण्यासाठी आलेल्या शत्रूचे दर्शन हे एकाच वेळी वेगवेगळ्या स्वभावामुळे भित्र्या माणसासाठी भयाचे कारण ठरते, तर युद्धाची आवड असणाऱ्यासाठी उत्साहाचे निमित्त ठरते. तसेच नटाने परिधान केलेले विकृत दागिने किंवा केलेली क्रिया ही हलक्या स्वभावाच्या लोकांच्या स्थायी हास्याचे कारण ठरते, तर गंभीर स्वभावाच्या लोकांच्या व्यभिचारी हास्याचे कारण ठरते. म्हणून भावांचे वर्णन करणाऱ्या कवीने भावांचे असे वर्णन केले पाहिजे, जेणेकरून औचित्याचा परिपोष होईल. औचित्याचा भंग मात्र मोठ्या प्रयत्नाने टाळला पाहिजे. Tesu nibbedo attāvamānanaṃ. Tassa ca itthīnañca nīcānañca dāliddiyaṃ vibhāvo, yogīnaṃ tu tatvasaṃvedanaṃ vibhāvo, assupatanacintādayo ettha anubhāvā. त्यापैकी ‘निर्वेद’ म्हणजे स्वतःचा अवमान करणे (स्वतःला कमी लेखणे). स्त्रिया आणि कनिष्ठ लोकांच्या बाबतीत दारिद्र्य हा त्याचा विभाव (कारण) आहे, तर योगी पुरुषांच्या बाबतीत तत्त्वज्ञान (सत्याची जाणीव) हा विभाव आहे; अश्रू ढाळणे, चिंता इत्यादी येथे अनुभाव (परिणाम) आहेत. Takko vitakkanaṃ. Tassa sandeho vibhāvo, sirokampādi anubhāvo. ‘तर्क’ म्हणजे विचार करणे. संशय हा त्याचा विभाव आहे, आणि डोके हलवणे इत्यादी अनुभाव आहेत. Saṅkāya viruddhacaraṇaṃ vibhāvo, kampādayo anubhāvo. ‘शंके’चा विभाव विरुद्ध वर्तन करणे हा आहे, आणि थरथरणे इत्यादी अनुभाव आहेत. Samo khedo. Tattha gatyādi vibhāvo, sedādi anubhāvo. ‘श्रम’ म्हणजे थकवा. त्यामध्ये चालणे इत्यादी विभाव आहेत, आणि घाम येणे इत्यादी अनुभाव आहेत. Dhiti santoso. Ñāṇādi vibhāvo, anubhāvo bhogālolatādi. ‘धृती’ म्हणजे संतोष (समाधान). ज्ञान इत्यादी विभाव आहेत, आणि भोगांविषयी अनासक्ती इत्यादी अनुभाव आहेत. Jaḷatā [Pg.328] appaṭipatti. Tassā iṭṭhāniṭṭhadassanādi vibhāvo, animisanayanālocanādi anubhāvo. ‘जडता’ म्हणजे अकार्यक्षमता (किंवा काही सुचू न देणे). इष्ट किंवा अनिष्ट गोष्टींचे दर्शन इत्यादी तिचा विभाव आहे, आणि पापणी न लववता एकटक पाहणे इत्यादी अनुभाव आहेत. Dīnatā cetaso anojatā. Tassā vibhāvo duggatatādi, anubhāvo malinavatthatādi. ‘दीनता’ म्हणजे मनाची दुर्बलता (उत्साहहीनता). दारिद्र्य इत्यादी तिचा विभाव आहे, आणि मळलेले कपडे घालणे इत्यादी अनुभाव आहेत. Uggatā dāruṇattaṃ. Tassā vibhāvo balavāparādhādi, tassa anubhāvo tajjanādi. ‘उग्रता’ म्हणजे क्रूरता (कठोरपणा). मोठा अपराध इत्यादी तिचा विभाव आहे, आणि धमकावणे इत्यादी तिचा अनुभाव आहे. Ālasattassa parisamādi vibhāvo, jimhatādi anubhāvo. ‘आळसा’चा विभाव थकवा इत्यादी आहे, आणि आळस देणे (शरीर ताणणे) इत्यादी अनुभाव आहेत. Suttassa niddā vibhāvo, tassādādayo anubhāvo. ‘सुप्त’ (झोपणे) चा विभाव निद्रा आहे, आणि जांभई देणे इत्यादी अनुभाव आहेत. Tāso cittakkhobho. Vibhāvo assa gajjitādi, kampanādi anubhāvo. ‘त्रास’ म्हणजे मनाची खळबळ (भय). गर्जना इत्यादी त्याचा विभाव आहे, आणि थरथरणे इत्यादी अनुभाव आहेत. Āyāsapipāsādi vibhāvo gilāniyā, vivaṇṇatādayo anubhāvo. अतिश्रम, तहान इत्यादी ‘ग्लानी’चे विभाव आहेत, आणि चेहऱ्याचा रंग उडणे इत्यादी अनुभाव आहेत. Kālakkhamatā ussukaṃ. Vibhāvo tassa ramaṇīyadassanicchādi, anubhāvo turitatādi. ‘उत्सुकता’ म्हणजे वेळेची असहिष्णुता (घाई). रमणीय गोष्टी पाहण्याची इच्छा इत्यादी त्याचा विभाव आहे, आणि घाईगडबड करणे इत्यादी अनुभाव आहेत. Cetopasādo harito. Tatra ussavādi vibhāvo, assusedādayo anubhāvo. ‘हर्ष’ म्हणजे मनाची प्रसन्नता. त्यामध्ये उत्सव इत्यादी विभाव आहेत, आणि अश्रू, घाम इत्यादी अनुभाव आहेत. Sadisadassanādi vibhāvo satiyā, anubhāvo bhamusamunnamanādi. सारख्या वस्तूचे दर्शन इत्यादी ‘स्मृती’चा विभाव आहे, आणि भुवया उंचावणे इत्यादी अनुभाव आहेत. Paresamukkaṃsāsahanatā issā. Tassā dujjanattagabbādayo vibhāvo, dosakathanāvajānanādayo anubhāvo. ‘ईर्ष्या’ म्हणजे इतरांचा उत्कर्ष सहन न होणे. दुर्जनता, गर्व इत्यादी तिचा विभाव आहे, आणि दोष सांगणे, अवहेलना करणे इत्यादी अनुभाव आहेत. Visādo khedo. Vibhāvo tassa āraddhakāriyāsiddhādi, bādhayatāpādi anubhāvo. ‘विषाद’ म्हणजे दुःख (खिन्नता). सुरू केलेले काम यशस्वी न होणे इत्यादी त्याचा विभाव आहे, आणि पीडा, संताप इत्यादी अनुभाव आहेत. Abahitthā kāyasaṃvaraṇaṃ. Tassā vibhāvo lajjādi, anubhāvo’ññavikriyā. ‘अवहित्था’ म्हणजे शरीराचे (भावांचे) गोपन करणे (लपवणे). लज्जा इत्यादी तिचा विभाव आहे, आणि अन्य प्रकारे हावभाव बदलणे हा अनुभाव आहे. Cintā [Pg.329] iṭṭhālābhādīhi, anubhāvo mukulitanayanādi. ‘चिंता’ ही इष्ट गोष्टी न मिळाल्यामुळे इत्यादी कारणांनी होते, आणि डोळे मिटणे इत्यादी अनुभाव आहेत. Gabbo abhimāno. Vibhāvossa issariyādi, anubhāvo avajānanādi. ‘गर्व’ म्हणजे अभिमान. ऐश्वर्य इत्यादी त्याचा विभाव आहे, आणि दुसऱ्याची अवहेलना करणे इत्यादी अनुभाव आहेत. Apamāro gāharukkhādīhi, bhūpātādayo ettha anubhāvo. ‘अपस्मार’ (फेफरे) हा ग्रहबाधा, झाडावरून पडणे इत्यादींमुळे होतो, आणि जमिनीवर पडणे इत्यादी येथे अनुभाव आहेत. Amariso akkhamatā. Vibhāvo assāvamānanādi, sirokampanatajjanādayo anubhāvo. ‘अमर्ष’ म्हणजे असहिष्णुता (राग). अपमान इत्यादी त्याचा विभाव आहे, आणि डोके हलवणे, धमकावणे इत्यादी अनुभाव आहेत. Mado pamādukkaṃso. Tassa vibhāvo pānaṃ, calamānaṅgavacogatihāsādayo anubhāvo. ‘मद’ म्हणजे मद्यपानामुळे आलेली धुंदी. मद्यपान हा त्याचा विभाव आहे, आणि लटपटणारे अवयव, अडखळणारे बोलणे, चालणे, हसणे इत्यादी अनुभाव आहेत. Mati kaṅkhacchedo. Upadesādi vibhāvo, mukhavikāsādi ettha anubhāvo. ‘मती’ म्हणजे संशयाचे निरसन होणे. उपदेश इत्यादी विभाव आहेत, आणि चेहऱ्यावर आनंद पसरणे इत्यादी येथे अनुभाव आहेत. Asamekkhitakāritā ummādo. Tassa vibhāvo sannipātagahaṇādi, aṭṭhānaruditagītahāsādayo anubhāvo. ‘उन्माद’ म्हणजे विचार न करता वागणे (वेडेपणा). सन्निपात (ज्वर), ग्रहबाधा इत्यादी त्याचा विभाव आहे, आणि अवेळी रडणे, गाणे, हसणे इत्यादी अनुभाव आहेत. Moho bhayādīhi, anubhāvo thambhakampādi. ‘मोह’ हा भय इत्यादींमुळे होतो, आणि स्तब्ध होणे, थरथरणे इत्यादी अनुभाव आहेत. Durācārādīhi biḷaṃ, adhomukhatādi anubhāvo. ‘व्रीडा’ (लाज) ही दुराचार इत्यादींमुळे उत्पन्न होते, आणि मान खाली घालणे इत्यादी अनुभाव आहेत. Maraṇaṃ vibhāvaanubhāvehi supasiddhaṃ. ‘मरण’ हे विभाव आणि अनुभावांद्वारे सुप्रसिद्धच आहे. Capalatā rāgadosādīhi, sacchandacaraṇādi anubhāvo. Byādhi pākaṭo. ‘चपळता’ ही राग, द्वेष इत्यादींमुळे होते, आणि स्वैर वर्तन करणे इत्यादी अनुभाव आहेत. ‘व्याधी’ (आजार) हा स्पष्टच आहे. Ye vā panaññe idha niddiṭṭhā cittavuttivisesāpi saṃvijjanti sukhumabhedā, tesu keci vuttesvantogadhā honti. Yathā hi icchāsabhāvā sabbe kāmā ratiyaṃ antogadhā, tathā dosappakārā kodhā marisaissādīsvantogadhā, dukkhasabhāvā sokasamabyādhigilāni visādādīsvantogadhā. Pītyādayo sukhasabhāvā hariseti daṭṭhabbaṃ. Tesu [Pg.330] bhayā tāso añño, saṅkā tathā amariso. Tasmā issā, tathā gilānito samo, niddāya suttaṃ, ussukā capalatā, tathā mohā palayo vakkhamāno aññoti mantabbaṃ. किंवा येथे जे इतर सूक्ष्म भेद असलेले चित्तवृत्तींचे विशेष सांगितले आहेत, त्यातील काही वर सांगितलेल्यांमध्येच अंतर्भूत होतात. ज्याप्रमाणे इच्छास्वभाव असलेले सर्व काम (वासना) रतीमध्ये अंतर्भूत होतात, त्याचप्रमाणे द्वेषयुक्त असलेले क्रोध हे अमर्ष, ईर्ष्या इत्यादींमध्ये अंतर्भूत होतात; दुःखस्वभाव असलेले शोक, श्रम, व्याधी, ग्लानी, विषाद इत्यादींमध्ये अंतर्भूत होतात. प्रीती इत्यादी सुखस्वभाव हे हर्षामध्ये अंतर्भूत होतात, असे समजावे. त्यामध्ये भयापेक्षा ‘त्रास’ वेगळा आहे, शंकेपेक्षा ‘अमर्ष’ वेगळा आहे. म्हणून ईर्ष्या, तसेच ग्लानीपेक्षा ‘श्रम’, निद्रेपेक्षा ‘सुप्त’, उत्सुकतेपेक्षा ‘चपळता’, तसेच मोहापेक्षा पुढे सांगितला जाणारा ‘प्रलय’ हा वेगळा आहे, असे मानले पाहिजे. 344. Idāni te byabhicārībhāve sarūpena dasseti ‘‘nibbedo’’iccādinā. Nibbedo attanindāsaṅkhato ca, takkasaṅkā ca, samadhitijaḷatā parisamo santosalakkhaṇā dhiti jaḷatā ca, dīnatuggālasattaṃ dīnabhāvadāruṇabhāvaalasabhāvā ca, suttaṃ sayanañca, tāso cittakkhobho ca, gilānaparimadditabhāvo ca, ussukaharisasatissāvisādābahitthā ussāhapitisatiissākhedaākārasaṃvarā ca, cintā ca, gabbo abhimāno ca, apamāro ca, amarisamadamatummādamohā akkhantipamādādhikkā kaṅkhacchedaummādamohā ca, vibodho pabodho ca, niddāvegā niddā ca, āvegasaṅkhāto sambhamo ca, sabiḷaṃ lajjāsahitaṃ maraṇasacapalābyādhi maraṇañca cāpalyasahitā byādhi ceti. Ete tettiṃsa byabhicārībhāvā nāma honti. Takko ca saṅkā ceti ca, samo ca dhiti ca jaḷatā ceti ca, dīnatā ca uggo ca alasattañcāti ca, ussukañcahariso ca sati ca issā ca visādo ca abahitthā ceti ca, amariso ca mado ca mati ca ummādo ca moho ceti ca, niddā ca āvego ceti ca, saha biḷāya vattatīti ca, saha capalena cāpalyena vattatīti ca, sacapalo ca so byādhiceti ca, maraṇañca sacapalabyādhi ceti ca vākyaṃ. Maraṇasacapalābyādhīti samāhāradvando. Tasmā ‘‘sabiḷa’’nti padaṃ etassa visesanaṃ hoti. ३४४. आता ते व्यभिचारी भाव स्वतःच्या रूपाने ‘निर्वेद’ इत्यादींद्वारे दाखवितात. निर्वेद म्हणजे आत्मनिंदा; तर्क आणि शंका; श्रम, धृती आणि जडता म्हणजे थकवा, संतोषरूप धृती आणि जडता; दीनता, उग्रता आणि आळस म्हणजे दीनभाव, क्रूरभाव आणि आळस; सुप्त म्हणजे झोपणे; त्रास म्हणजे मनाची खळबळ; ग्लानी म्हणजे थकलेला भाव; उत्सुकता, हर्ष, स्मृती, ईर्ष्या, विषाद आणि अवहित्था म्हणजे उत्साह, प्रीती, स्मृती, ईर्ष्या, खिन्नता आणि आकाराचे गोपन (भाव लपवणे); चिंता; गर्व म्हणजे अभिमान; अपस्मार; अमर्ष, मद, मती, उन्माद आणि मोह म्हणजे असहिष्णुता, प्रमदाची अधिकता, संशयाचे निरसन, उन्माद आणि मोह; विबोध म्हणजे जागृती; निद्रा आणि आवेग म्हणजे निद्रा आणि आवेगरूप संभ्रम; सबीळ म्हणजे लाजेसह असणारा; मरण, चपळता आणि व्याधी म्हणजे मरण आणि चपळतेसह असणारी व्याधी. हे तेहतीस व्यभिचारी भाव आहेत. तर्क आणि शंका; श्रम, धृती आणि जडता; दीनता, उग्रता आणि आळस; उत्सुकता, हर्ष, स्मृती, ईर्ष्या, विषाद आणि अवहित्था; अमर्ष, मद, मती, उन्माद आणि मोह; निद्रा आणि आवेग; लाजेसह असणारा; चपळतेसह असणारा; चपळ आणि व्याधी; मरण आणि चपळतेसह असणारी व्याधी, असे हे वाक्य आहे. ‘मरणसचपळव्याधी’ हा समाहार द्वंद्व समास आहे. म्हणून ‘सबीळ’ हे पद याचे विशेषण आहे. Lokasabhāvassa anekavidhattā ekoyeva vīraraso ussāhavatā vīrarasākārena assādanīyo hoti, soyeva bhīrunā bhayākārena assādanīyo hoti. [Pg.331] Tasmā ekekassa rasassa ime bahū byabhicārino vaṇṇetabbā honti. Evaṃ sati anekādhippāyako loko tesu kiñci assādeti. Evaṃ sati bandho sabbajanassa kanto hoti. Tassaṃ bhāvavaṇṇanāyaṃ yasmā māretumāgacchantānaṃ sattūnaṃ dassanamekameva taṅkhaṇe janādhippāyato bhijjitvā pakatibhīrūnaṃ purisānaṃ bhayassa ca yuddhalolassa ussāhanassa ca kāraṇaṃ hoti. Evaṃ naṭena hasanatthaṃ katavikatamābharaṇañca tādisakiriyā ca uttānapakatikānaṃ purisānaṃ ṭhāyīhāsassa ca gambhīrapakatikānaṃ byabhicārīhāsassa ca hetu bhaveyya. Tasmā bhāve vaṇṇentena kavinā ocityabhaṅgamakatvā sakkaccamocityaṃ sajjetvā bhāvappakāsakāni savibhāvānubhāvakavivacanāni vaṇṇetabbāni. Ettha bhāvāvabodhakavibhāvādīnaṃ jānitabbattā tehi tehi bhāvehi saddhiṃ evaṃ veditabbā. जगाचा स्वभाव अनेकविध असल्यामुळे, एकच वीर रस उत्साही व्यक्तीद्वारे वीर रसाच्या रूपाने आस्वाद घेण्याजोगा असतो, तर तोच भित्र्या व्यक्तीद्वारे भयाने आस्वाद घेण्याजोगा असतो. म्हणून प्रत्येक रसाचे हे अनेक व्यभिचारी भाव वर्णन करण्यायोग्य असतात. असे असताना, अनेक प्रकारच्या मतांचे लोग त्यातील कशाचा ना कशाचा आस्वाद घेतात. असे असताना, ही रचना सर्व लोकांसाठी प्रिय ठरते. त्या भावांच्या वर्णनामध्ये, कारण मारण्यासाठी येणाऱ्या शत्रूंचे दर्शन हे एकाच वेळी लोकांच्या अभिप्रायानुसार बदलून, स्वभावतः भित्र्या माणसांच्या भयाचे आणि युद्धाची आवड असणाऱ्यांच्या उत्साहाचे कारण ठरते. तसेच नटाने हसण्यासाठी परिधान केलेले विकृत दागिने आणि तशीच क्रिया ही उथळ स्वभावाच्या लोकांच्या स्थायी हास्याचे आणि गंभीर स्वभावाच्या लोकांच्या व्यभिचारी हास्याचे कारण ठरू शकते. म्हणून भावांचे वर्णन करणाऱ्या कवीने औचित्याचा भंग न करता, काळजीपूर्वक औचित्य साधून, भाव प्रकट करणारी आणि विभाव-अनुभावांसह असणारी कवीची वचने वर्णिली पाहिजेत. येथे भावांचे आकलन करून देणारे विभाव इत्यादी जाणून घेणे आवश्यक असल्यामुळे, त्या त्या भावांसह ते खालीलप्रमाणे समजून घ्यावेत. Tesu bhāvesu attāvamānanalakkhaṇo nibbedo. Itthīnaṃ, hīnānaṃ vā uppajjati ce, dāliddiyaṃ ālambaṇavibhāvo nāma, yogīnaṃ ce, tathāvabodho ālambaṇavibhāvo, ettha assupatanacintādikaṃ anubhāvo nāma. त्या भावांमध्ये स्वतःचा अवमान करण्याचे लक्षण असलेला तो ‘निर्वेद’ होय. जर तो स्त्रियांमध्ये किंवा कनिष्ठांमध्ये उत्पन्न झाला, तर दारिद्र्य हा ‘आलंबन विभाव’ होय; जर तो योगी पुरुषांमध्ये उत्पन्न झाला, तर तत्त्वज्ञान (सत्याची जाणीव) हा ‘आलंबन विभाव’ होय; येथे अश्रू ढाळणे, चिंता इत्यादी ‘अनुभाव’ आहेत. Vitakkassa sandeho uddīpanavibhāvo nāma, sirokampādikaṃ anubhāvo nāma. वितर्काचा (विचाराचा) संशय हा ‘उद्दीपन विभाव’ होय, आणि डोके हलवणे इत्यादी ‘अनुभाव’ होय. Saṅkāya viruddhappavatti uddīpanavibhāvo, kampādiko anubhāvo. Upari ‘‘vibhāvo’’ti vutte ālambaṇuddīpanesu dvīsu yaṃ yujjati, taṃ gahetabbaṃ. शंकेचा (सङ्का) विरुद्ध प्रवृत्ती हा उद्दीपन-विभाव आहे, आणि थरथरणे इत्यादी अनुभाव आहे. पुढे 'विभाव' असे म्हटले असता आलंबन आणि उद्दीपन या दोन्हीपैकी जे योग्य असेल, ते ग्रहण करावे. Khedalakkhaṇassa samassa gamanādikaṃ vibhāvo, sedādi anubhāvo. खिन्नता हे लक्षण असलेल्या श्रमाचा (सम) चालणे इत्यादी विभाव आहे, आणि घाम येणे इत्यादी अनुभाव आहे. Santosalakkhaṇāya dhitiyā ñāṇādi vibhāvo, bhogesu alolabhāvādi anubhāvo. संतोष हे लक्षण असलेल्या धैर्याचा (धृति) ज्ञान इत्यादी विभाव आहे, आणि भोगांमध्ये अलोलुपता इत्यादी अनुभाव आहे. Ayoggatālakkhaṇāya [Pg.332] jaḷatāya iṭṭhāniṭṭhānaṃ ajānanādi vibhāvo, vivaṭanayanehi abhimukhavilokanatādi anubhāvo. अयोग्यता हे लक्षण असलेल्या जडतेचा (जळता) इष्ट आणि अनिष्ट न जाणणे इत्यादी विभाव आहे, आणि उघड्या डोळ्यांनी समोर पाहणे इत्यादी अनुभाव आहे. Cittassanittejalakkhaṇāya dīnatāya duggatatādi vibhāvo, malinavatthatādi anubhāvo. चित्ताचे निस्तेजपण हे लक्षण असलेल्या दीनतेचा (दीनता) दारिद्र्य इत्यादी विभाव आहे, आणि मळलेले वस्त्र परिधान करणे इत्यादी अनुभाव आहे. Dāruṇatālakkhaṇassa uggabhāvassātisayāparādhādi vibhāvo, tajjanādi anubhāvo. दारुणता हे लक्षण असलेल्या उग्रभावाचा (उग्गभाव) अतिशय मोठा अपराध इत्यादी विभाव आहे, आणि धमकावणे इत्यादी अनुभाव आहे. Alasattassa aṭṭhānaparisamādi vibhāvo, vaṅkikabhāvo anubhāvo. आळशीपणाचा (अलसत्त) न उठणे, थकवा इत्यादी विभाव आहे, आणि शरीर वाकवणे हा अनुभाव आहे. Sayanasaṅkhātassa suttassa niddādi vibhāvo, assādādi anubhāvo. Ettha assādanaṃ nāma seyyasukhapassasukhādikaṃ. शयन म्हटल्या गेलेल्या सुप्ततेचा (सुत्त) निद्रा इत्यादी विभाव आहे, आणि आस्वादन इत्यादी अनुभाव आहे. येथे आस्वादन म्हणजे शय्यासुख, कुशीवर वळण्याचे सुख इत्यादी होय. Cittakkhobhasaṅkhātassa tāsassa gajjitādi vibhāvo, gajjitaṃ nāma bhayajanakavacanaṃ. Kopena kampanā anubhāvo. चित्तक्षोभ म्हटल्या गेलेल्या त्रासाचा (तास) गर्जना इत्यादी विभाव आहे; गर्जना म्हणजे भय निर्माण करणारे वचन होय. क्रोधाने थरथरणे हा अनुभाव आहे. Pīḷāsaṅkhātassa gilānassa āyāsapipāsādi vibhāvo, dubbaṇṇatādi anubhāvo. पीडा म्हटल्या गेलेल्या आजारपणाचा (गिलाण) थकवा, तहान इत्यादी विभाव आहे, आणि विवर्णता इत्यादी अनुभाव आहे. Anurūpakālassa anolokanassa ussukkassa rammavatthudassanicchādi vibhāvo, turitatādi anubhāvo. योग्य काळाकडे न पाहणे हे स्वरूप असलेल्या उत्सुकतेचा (उस्सुक्क) रमणीय वस्तू पाहण्याची इच्छा इत्यादी विभाव आहे, आणि घाईगडबड इत्यादी अनुभाव आहे. Cetopasādalakkhaṇassa harisassa maṅgalakīḷādi vibhāvo, santosavacanādi anubhāvo. चित्तप्रसन्नता हे लक्षण असलेल्या हर्षाचा (हरिस) मंगल क्रीडा इत्यादी विभाव आहे, आणि संतोषाचे शब्द इत्यादी अनुभाव आहे. Saraṇalakkhaṇāya satiyā saññāṇadassanādi vibhāvo, bhamukkhepādi anubhāvo. स्मरण हे लक्षण असलेल्या स्मृतीचा (सति) चिन्हांचे दर्शन इत्यादी विभाव आहे, आणि भुवया उंचावणे इत्यादी अनुभाव आहे. Parasampattiasahanalakkhaṇāya issāya dujjanabhāvagabbādi vibhāvo, dosakathanāvajānanādi anubhavo. दुसऱ्याच्या संपत्तीबद्दल असहनशीलता हे लक्षण असलेल्या ईर्षेचा (इस्सा) दुर्जनपणा, गर्व इत्यादी विभाव आहे, आणि दोष सांगणे, अवहेलना करणे इत्यादी अनुभाव आहे. Khedalakkhaṇassa visādassa āraddhakāriyāsiddhikāriyabyāpattiādi vibhāvo, manosantāpādi anubhāvo. खिन्नता हे लक्षण असलेल्या विषादाचा (विसाद) सुरू केलेले कार्य सिद्ध न होणे, कार्यातील अपयश इत्यादी विभाव आहे, आणि मनस्ताप इत्यादी अनुभाव आहे. Ākārasaṃvaraṇalakkhaṇāya, [Pg.333] rasasabhāvapaṭicchādanalakkhaṇāya vā abahitthayalajjādi vibhāvo, tadaññakriyākaraṇaṃ, adhomukhakaraṇaṃ, pādehi bhūmikhaṇanantiādi anubhāvo. आकार लपवणे किंवा रसाचा स्वभाव झाकणे हे लक्षण असलेल्या अवहित्थेचा (अवहिट्ठ) लज्जा इत्यादी विभाव आहे, आणि त्याहून भिन्न क्रिया करणे, तोंड खाली करणे, पायांनी जमीन खाजवणे इत्यादी अनुभाव आहे. Cintāya iṭṭhatthālābhādī vibhāvo, makulitanayanādi adhokhittacakkhādi vā anubhāvo. चिंतेचा (चिन्ता) इष्ट वस्तूचा लाभ न होणे इत्यादी विभाव आहे, आणि अर्धोन्मीलित डोळे किंवा खाली झुकलेले डोळे इत्यादी अनुभाव आहे. Gabbassa issariyādi vibhāvo, avajānanādi anubhāvo. गर्वाचा (गब्ब) ऐश्वर्य इत्यादी विभाव आहे, आणि अवहेलना करणे इत्यादी अनुभाव आहे. Apamārassa yakkhapīḷādi vibhāvo, bhūmipatanādayo anubhāvo. अपस्माराचा (अपमार) यक्षाची पीडा इत्यादी विभाव आहे, आणि जमिनीवर पडणे इत्यादी अनुभाव आहे. Akkhamalakkhaṇassa amarisassa avamānanādi vibhāvo, sirokampanatajjanādi anubhāvo. अक्षमता हे लक्षण असलेल्या अमर्षाचा (अमरिस) अवमान इत्यादी विभाव आहे, आणि डोके हलवणे, धमकावणे इत्यादी अनुभाव आहे. Pamādādhikkalakkhaṇassa madassa santosapānaṃ vibhāvo, kampamānahatthapādavacanagamanahāsādī anubhāvo. प्रमादाचा अतिरेक हे लक्षण असलेल्या मदाचा (मद) आनंदाने मद्यपान करणे इत्यादी विभाव आहे, आणि हात-पाय थरथरणे, बोलणे, चालणे, हसणे इत्यादी अनुभाव आहे. Kaṅkhācchedanalakkhaṇāya matiyā upadesādi vibhāvo, mukhasantosādi anubhāvo. शंकेचे निरसन करणे हे लक्षण असलेल्या मतीचा (मति) उपदेश इत्यादी विभाव आहे, आणि चेहऱ्यावरील प्रसन्नता इत्यादी अनुभाव आहे. Anupaparikkhakāritālakkhaṇassa ummādassa sannipātajjarayakkhādi vibhāvo, akāraṇarodanahasanādi anubhāvo. विचार न करता कार्य करणे हे लक्षण असलेल्या उन्मादाचा (उन्माद) सन्निपात ज्वर, यक्ष इत्यादी विभाव आहे, आणि विनाकारण रडणे, हसणे इत्यादी अनुभाव आहे. Muyhanalakkhaṇassa mohassa adhikabhayādi vibhāvo, sabhāvānavabodhanādi anubhāvo. भ्रमित होणे हे लक्षण असलेल्या मोहाचा (मोह) अतिशय भय इत्यादी विभाव आहे, आणि वस्तूचा खरा स्वभाव न समजणे इत्यादी अनुभाव आहे. Niddāpagamasaṅkhātassa vibodhassa kālapariṇāmādi ālokasaraṇādi vā vibhāvo, akkhimaddanādi anubhāvo. निद्रेचा नाश म्हटल्या गेलेल्या विबोधाचा (विबोध) काळाचा परिणाम इत्यादी किंवा प्रकाशाचे स्मरण इत्यादी विभाव आहे, आणि डोळे चोळणे इत्यादी अनुभाव आहे. Manosampīḷanalakkhaṇāya niddāya kassaci acintanaakaraṇādi vibhāvo, akkhipidahanādi anubhāvo. मनाचा थकवा हे लक्षण असलेल्या निद्रेचा (निद्दा) कशाचाही विचार न करणे, काहीही न करणे इत्यादी विभाव आहे, आणि डोळे मिटणे इत्यादी अनुभाव आहे. Bhayāgamanalakkhaṇassa āvegassa paccatthikadassanādi vibhāvo, utrāsakampādi anubhāvo. भयाचे आगमन हे लक्षण असलेल्या आवेगाचा (आवेग) शत्रूचे दर्शन इत्यादी विभाव आहे, आणि भीती, थरथरणे इत्यादी अनुभाव आहे. Lajjālakkhaṇāya [Pg.334] biḷāya durācārādi vibhāvo, adhomukhatādi anubhāvo. लज्जा हे लक्षण असलेल्या व्रीडेचा (विळा) दुराचार इत्यादी विभाव आहे, आणि तोंड खाली करणे इत्यादी अनुभाव आहे. Maraṇassa satthapahārarogādi vibhāvo, mukhavikārādi anubhāvo. मरणाचा (मरण) शस्त्राचा प्रहार, रोग इत्यादी विभाव आहे, आणि चेहऱ्याचा विकार इत्यादी अनुभाव आहे. Cāpallassa rāgadosādi vibhāvo, attano sacchandacaraṇādi anubhāvo. चापल्याचा (चापल्ल) राग, द्वेष इत्यादी विभाव आहे, आणि स्वतःच्या इच्छेनुसार वागणे इत्यादी अनुभाव आहे. Byādhiyā vātapittādīnaṃ ussadabhāvādi vibhāvo, nitthunanādi anubhāvo. व्याधीचा (व्याधि) वात, पित्त इत्यादींचा उद्रेक इत्यादी विभाव आहे, आणि कण्हणे इत्यादी अनुभाव आहे. Imasmiṃ subodhālaṅkāre adassitasukhumabhedā aññāpi cittavuttivisesā santi, tesu icchāsabhāvā sabbe bhedā kāmaratiyañca, dosapakārā kodhaamarisaissādīsu ca, dukkhasabhāvā sokasamabyādhigilānavisādādīsu ca, pitiādayo harise ca antogadhāti veditabbā. Evaṃ samānānaṃ saṅgahe satipi tāsato bhayassa ca, saṅkāya amarissa ca, amarisato issāya ca, gilānato samassa ca, niddāya suttassa ca, ussukkato capalatāya ca, mohato vakkhamānapalayassa ca pākaṭavisesena aññathā visuṃ visuṃ dassitanti daṭṭhabbaṃ. या सुबोधालंकारामध्ये न दाखवलेले सूक्ष्म भेद असलेले इतरही चित्तवृत्तींचे विशेष आहेत. त्यापैकी इच्छास्वभाव असलेले सर्व भेद कामरतीमध्ये, द्वेषाचे प्रकार क्रोध, अमर्ष आणि ईर्ष्या इत्यादींमध्ये, दुःखस्वभाव असलेले शोक, श्रम, व्याधी, ग्लानी, विषाद इत्यादींमध्ये, आणि प्रीती इत्यादी हर्षात अंतर्भूत आहेत असे जाणावे. अशा प्रकारे समान असलेल्यांचा संग्रह केला असला तरी, त्रासापासून भयाचा, शंकेपासून अमर्षाचा, अमर्षापासून ईर्षेचा, ग्लानीपासून श्रमाचा, निद्रेपासून सुप्ततेचा, उत्सुकतेपासून चंचलतेचा, आणि मोहापासून पुढे सांगण्यात येणाऱ्या प्रलयाचा स्पष्ट फरकामुळे वेगळा वेगळा निर्देश केला आहे असे समजावे. Sāttikabhāvaadhippāya सात्त्विकभावाचा अभिप्राय 345. ३४५. Samāhitattappabhavaṃ, sattaṃ teno’papāditā; Sāttikā’pya’nubhāvatte, visuṃ bhāvābhavanti te. समाहित (एकाग्र) चित्तापासून उत्पन्न होणारे सत्त्व आहे; त्या सत्त्वापासून उत्पन्न झालेले सात्त्विक भाव आहेत. ते अनुभाव असूनही स्वतंत्र भाव मानले जातात. 345. Sāttike vadati ‘‘samāhite’’ccādinā. Samāhito ekaggatābhāvāpādanena katasamādhāno attā cittaṃ tato pabhavaṃ uppannaṃ yaṃ, taṃ sattaṃ nāma. Tena sattena upapāditā nibbattitā thambhādayo sāttikā vuccante. Te ca puna anubhāvāpi bhavanti thambhādibhāvasaṃsūcanasabhāvavikārarūpattā. Tañca ‘‘cittavuttivisesattā’’iccādinā vakkhati. [Pg.335] Tenāha ‘‘anubhāvattepī’’ti. Evaṃ satyapi te sāttikā visuṃ puthageva bhāvā bhavanti, vuttanayena cittabhavattavirūpattā tesanti. ३४५. 'समाहित' इत्यादींद्वारे सात्त्विक भावांचे वर्णन करतात. 'समाहित' म्हणजे एकाग्रतेमुळे समाधी प्राप्त झालेले चित्त (अत्ता), त्यापासून जे उत्पन्न होते त्याला 'सत्त्व' म्हणतात. त्या सत्त्वापासून उत्पन्न झालेले स्तंभ इत्यादी भाव 'सात्त्विक' म्हटले जातात. आणि ते स्तंभ इत्यादी भावांचे सूचक असलेल्या शारीरिक विकारांच्या रूपाने पुन्हा अनुभावही होतात. हेच पुढे 'चित्तवृत्तींचे विशेष असल्यामुळे' इत्यादींद्वारे सांगितले जाईल. म्हणूनच 'अनुभाव असूनही' असे म्हटले आहे. असे असले तरी, हे सात्त्विक भाव स्वतंत्रपणे वेगळे भाव आहेत, कारण सांगितलेल्या पद्धतीने ते चित्ताच्या अवस्थांचे विकार आहेत. 345. Idāni uddesakkamenādhigatakevalabhāvasaṅkhātaṃ sāttikābhāvaṃ dasseti ‘‘samāhita’’iccādinā. Samāhitattappabhavaṃ ekaggatābhāvāpādanena katasamādhānacittato sambhūtaṃ sattaṃ nāma hoti. Tena lābhālābhādīsu ekākārassa hetunā thirabhāvena upapāditā nipphāditā thambhādayo sāttikā nāma bhavanti. Te sāttikā anubhāvattepi cittākārasaṅkhātathambhādipakāsanasabhāvavikārasarūpattā attano anubhāvatte satipi visuṃ bhāvā bhavanti yathāvutta ‘‘cittavuttivisesā tu, bhāvayanti rase yato’’tiādinā bhāvā nāma hontīti. Ime sāttikābhāvānubhāvavasena duvidhā honti. Samāhito ca so attā ceti ca, tato pabhavamiti ca, santo upasanto ca so attā ceti ca, sattato bhavantīti ca, sattena uppāditāti ca, anubhāvānaṃ bhāvoti ca vākyaṃ. Apīti anuggahatthe nipāto. ३४५. आता उद्देशक्रमानुसार शुद्ध भाव म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सात्त्विक भावाचे दर्शन 'समाहित' इत्यादींद्वारे घडवतात. एकाग्रतेमुळे समाधी प्राप्त झालेल्या चित्तापासून जे उत्पन्न होते त्याला 'सत्त्व' म्हणतात. त्या सत्त्वामुळे, लाभ-हानी इत्यादींमध्ये एकसारखे राहण्याच्या कारणाने स्थिरभावाने उत्पन्न झालेले स्तंभ इत्यादी भाव 'सात्त्विक' नावाचे होतात. हे सात्त्विक भाव अनुभाव असूनही, चित्ताच्या अवस्था दर्शवणाऱ्या स्तंभ इत्यादींच्या शारीरिक विकारांच्या स्वरूपामुळे स्वतः अनुभाव असतानाही स्वतंत्र भाव होतात, जसे की 'चित्तवृत्तींचे विशेष रसांना भावित करतात' इत्यादींमध्ये सांगितले आहे. हे सात्त्विक भाव आणि अनुभाव या रूपाने दोन प्रकारचे असतात. 'समाहित आणि तो आत्मा (चित्त)', 'त्यापासून उत्पन्न होणारे', 'शांत व उपशांत आणि तो आत्मा', 'सत्त्वापासून होणारे', 'सत्त्वाने उत्पन्न केलेले', 'अनुभावांचा भाव' असे हे वाक्य आहे. 'अपि' हा निपात अनुग्रह (समावेश) अर्थाचा आहे. Sāttikabhāvappabheda सात्त्विकभावांचे प्रभेद (प्रकार) 346. ३४६. Thambho palayaromañcā,Tathā sedassuvepathu; Vevaṇṇiyaṃ vissaratā,Bhāvā’ṭṭhe’te tu sāttikā. स्तंभ (थक्क होणे), प्रलय (मूर्च्छा), रोमांच, तसेच घाम, थरथरणे, विवर्णता (रंग बदलणे) आणि स्वरभंग (आवाज बदलणे) – हे आठ सात्त्विक भाव आहेत. 346. Te dasseti ‘‘thambho’’iccādinā. Ettha thambho avissarakāyacittatā. Palayo assāsapassāsamattāvaseso suttāvatthāsabhāvo niddāpabhavo. Subyattalakkhaṇā sesā. ३४६. ते 'स्तंभ' इत्यादींद्वारे दाखवतात. येथे 'स्तंभ' म्हणजे शरीर आणि चित्ताची निश्चलता. 'प्रलय' म्हणजे केवळ श्वासोच्छ्वास शिल्लक राहिलेली सुप्त अवस्था, जी निद्रेपासून उत्पन्न होते. उरलेल्यांचे लक्षण स्पष्ट आहे. 346. Idāni [Pg.336] sāttike dasseti ‘‘thambho’’iccādinā. Thambho kāyacittānaṃ avisarabhāvasaṅkhāto ca palayaromañcā niddāya uppajjamānaassāsapassāsamattātirittasuttāvatthā ca pasādādisambhavo romuggamo ca tathā evaṃ sedassuvepathu ca bhayādīhi uppajjamānadāho ca santosādīhi uppajjamānaassu ca kampā ca vevaṇṇiyaṃ virūpatā ca vissaratā virūpasaddatā cāti ete aṭṭha sāttikā bhāvā nāma honti. Romānaṃ añco uggamoti ca, palayo ca romañco ceti ca, vepanaṃ kampanamiti ca, sedo ca assu ca vepathu cāti ca, virūpo vaṇṇo asseti ca, tassa bhāvoti ca, virūpo saro asseti ca, tassa bhāvoti ca vākyaṃ. ३४६. आता सात्त्विक भाव 'स्तंभ' इत्यादींद्वारे दाखवतात. 'स्तंभ' म्हणजे शरीर आणि चित्ताची निश्चलता; 'प्रलय' म्हणजे निद्रेमुळे उत्पन्न होणारी आणि केवळ श्वासोच्छ्वास शिल्लक राहिलेली सुप्त अवस्था; 'रोमांच' म्हणजे हर्ष इत्यादींमुळे अंगावर काटा येणे; तसेच 'घाम' आणि 'थरथरणे' म्हणजे भयादींमुळे उत्पन्न होणारा दाह, संतोषादींमुळे येणारे 'अश्रू' आणि 'कंप'; 'विवर्णता' म्हणजे शरीराचा रंग बदलणे; आणि 'स्वरभंग' म्हणजे आवाजात विकृती येणे – हे आठ सात्त्विक भाव आहेत. 'रोमांचांचा उद्गम', 'प्रलय आणि रोमांच', 'कंपन म्हणजे थरथरणे', 'घाम, अश्रू आणि थरथरणे', 'ज्याचा रंग बदलला आहे तो' आणि 'त्याचा भाव', 'ज्याचा आवाज बदलला आहे तो' आणि 'त्याचा भाव' असे हे वाक्य आहे. 347. ३४७. Yadā ratyādayo bhāvā,Ṭhitisīlā na honti ce; Tadā sabbepi te bhāvā,Bhavanti byabhicārino. जेव्हा रती इत्यादी भाव स्थिर स्वभावाचे नसतात, तेव्हा ते सर्व भाव व्यभिचारी (संचारी) भाव होतात. 347. Na kevalaṃ vuttāyeva byabhicārino, ratyādayopīti āha ‘‘yadā’’iccādi. Bhavanti byabhicārinoti yathāyogaṃ yathāsambandhaṃ byabhicārino hontīti attho. Sesaṃ subodhaṃ. ३४७. केवळ आधी सांगितलेलेच व्यभिचारी भाव असतात असे नाही, तर रती इत्यादी देखील असतात, म्हणून 'जेव्हा' इत्यादी म्हटले आहे. 'व्यभिचारी होतात' म्हणजे योग्यतेनुसार आणि संबंधानुसार ते व्यभिचारी भाव होतात असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग सुबोध आहे. 347. Idāni nibbedādayo viya ratihāsādayopi kismiñci kāle byabhicārinopi hontīti dasseti ‘‘yadā’’ iccādinā. Ratyādayo ratihāsādayo bhāvā nava ṭhāyībhāvā yadā ṭhitisīlā na honti ce virodhīhi tehi tehi bhāvantarehi byavahitattā sabhāvato ṭhitisabhāvā yadi na honti, tadā te bhāvā ratyādayo sabbepi byabhicārino bhavantīti. Yathāsakaṃ byabhicāritānurūpavibhāvānubhāvānaṃ yogānurūpena byabhicārībhāvā honti. Ratiādi yesaṃ hāsādīnamiti ca, ṭhiti sīlaṃ yesaṃ ratyādīnamiti ca viggaho. ३४७. आता निर्वेदाप्रमाणेच रती, हास इत्यादी देखील काही प्रसंगी व्यभिचारी भाव होतात, हे 'जेव्हा' इत्यादींद्वारे दाखवतात. रती, हास इत्यादी नऊ स्थायीभाव जेव्हा विरोधी अशा वेगवेगळ्या इतर भावांमुळे खंडित झाल्याने स्वभावतः स्थिर राहणारे नसतात, तेव्हा ते रती इत्यादी सर्व भाव व्यभिचारी होतात. आपापल्या व्यभिचारी भावांना अनुरूप अशा विभाव आणि अनुभावांच्या संयोगाने ते व्यभिचारी भाव बनतात. 'रती इत्यादी ज्यांच्यामध्ये हास इत्यादी आहेत', 'स्थिर राहणे हा ज्यांचा स्वभाव आहे अशा रती इत्यादी' असा विग्रह आहे. 348. ३४८. Vibhāvo [Pg.337] kāraṇaṃ tesu’-Ppattiyu’ddīpane tathā; Yo siyā bodhako tesa-Manubhāvo’ya’mīrito. त्यांच्या उत्पत्तीचे आणि उद्दीपनाचे जे कारण असते, तो विभाव होय; आणि जो त्यांचा बोधक (प्रकट करणारा) असतो, तो अनुभाव म्हटला गेला आहे. 348. Idāni vibhāvānubhāve dasseti ‘‘vibhāvo’’iccādinā. Tesaṃ ratyādīnaṃ bhāvānaṃ uppattiyā, tathā uddīpane ca kāraṇaṃ ālambaṇauddīpanavasena duvidho vibhāvo nāma. Tattha ālambaṇavibhāvo kantādi, uddīpanavibhāvo candādi. Tesaṃ bodhako ñāpako kāyiko ca vācasiko ca byāpāro siyā, ayaṃ anubhāvo īrito. ३४८. आता विभाव आणि अनुभाव 'विभाव' इत्यादींद्वारे दाखवतात. त्या रती इत्यादी भावांच्या उत्पत्तीचे आणि उद्दीपनाचे जे कारण असते, ते आलंबन आणि उद्दीपन या भेदाने दोन प्रकारचा विभाव आहे. त्यामध्ये आलंबन-विभाव म्हणजे कांता (प्रियतमा) इत्यादी, आणि उद्दीपन-विभाव म्हणजे चंद्र इत्यादी होय. त्यांचा बोधक (ज्ञापक) असलेला जो कायिक आणि वाचिक व्यापार असतो, तो अनुभाव म्हटला गेला आहे. 348. Idāni vibhāvānubhāve dasseti ‘‘vibhāvo’’iccādinā. Tesaṃ ṭhāyībhāvādīnaṃ tiṇṇaṃ uppattiyā ca tathā uddīpane ca uppannānaṃ dīpane ca kāraṇaṃ ālambaṇauddīpanavasena duvidho hetu vibhāvo nāma, tesaṃ ṭhāyībhāvādīnaṃ bodhako kāyikavācasiko yo siyā naṭakavīnaṃ byāpāro atthi, ayaṃ anubhāvoti īritoti. Visesena bhāveti vaḍḍhetīti vibhāvo. Anubhāveti bodhetīti anubhāvo. Ettha vibhāvo nāma rativisaye naranārīnaṃ aññamaññaṃ ālambaṇavibhāvo, candarammadesādi uddīpanavibhāvo ceti duvidho. Hāsādīnampi duvidhavibhāvaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ. Anubhāvo nāma ṭhāyībhāvādīnaṃ tesaṃ tesaṃ bhāvānaṃ pakāsakavācasikabyāpārasaṅkhātakavipayogo ca kāyikapayogabhūto naṭānaṃ abhinayasaṅkhāto taṃtaṃbhāvasarūpanirūpako ceti duvidho byāpāro. ३४८. आता विभाव आणि अनुभाव 'विभाव' इत्यादींद्वारे दाखवतात. त्या स्थायीभाव इत्यादी तिन्हींच्या उत्पत्तीचे आणि उद्दीपनाचे (उत्पन्न झालेल्यांना तीव्र करण्याचे) जे कारण असते, ते आलंबन आणि उद्दीपन या भेदाने दोन प्रकारचा हेतू म्हणजेच विभाव होय. त्या स्थायीभाव इत्यादींचा बोधक असलेला नट आणि कवींचा जो कायिक व वाचिक व्यापार असतो, तो अनुभाव म्हटला गेला आहे. विशेष रूपाने भावित करतो (वाढवतो) तो विभाव. अनुभव करून देतो (बोध करून देतो) तो अनुभाव. येथे विभाव म्हणजे रतीच्या बाबतीत स्त्री-पुरुषांचे परस्परांवरील आलंबन-विभाव, आणि चंद्र, रमणीय स्थान इत्यादी उद्दीपन-विभाव असा दोन प्रकारचा आहे. हास इत्यादींचेही दोन्ही प्रकारचे विभाव योग्यतेनुसार जाणावेत. अनुभाव म्हणजे त्या त्या स्थायीभावांना प्रकट करणारा वाचिक व्यापार आणि नटांचा अभिनय म्हटला जाणारा कायिक व्यापार, जो त्या त्या भावांचे स्वरूप दर्शवतो, असा दोन प्रकारचा व्यापार आहे. 349. ३४९. Nekahetuṃ manovutti-visesañca vibhāvituṃ; Bhāvaṃ vibhāvānubhāvā, vaṇṇiyā bandhane phuṭaṃ. अनेक कारणे असलेल्या आणि विशिष्ट चित्तवृत्ती स्वरूप असलेल्या भावाला स्पष्ट करण्यासाठी, काव्याच्या रचनेत विभाव आणि अनुभाव यांचे स्पष्टपणे वर्णन केले पाहिजे. 349. Vibhāvādivaṇṇanāyameva [Pg.338] bhāvavisesāvabodho siyā, aññathā ‘‘devadattassa sāssulocanayugaṃ sañjāta’’miti vutte sokā ānandā rogā ceti ko nāma sakkoti kāraṇaṃ nicchituṃ, cittavuttivisesañca bhāvaṃ vinā vibhāvānubhāvaṃ kavi vaṇṇetuṃ naṭobhinetuṃ sāmajjiko vā viññātuṃ ko sakkotīti dassetumāha ‘‘neka’’iccādi. Nekahetuṃ bahuhetuṃ manovuttivisesañca bhāvaṃ vibhāvituṃ pakāsetuṃ vibhāvānubhāvā vuttalakkhaṇā bandhane sabhāvanirūpakapade phuṭaṃ vaṇṇanīyā, vibhāvādirūpakeneva avuttampi kiñci patīyate. ३४९. विभाव इत्यादींच्या वर्णनानेच भावविशेषाचे आकलन होऊ शकते. अन्यथा, 'देवदत्ताचे डोळे अश्रूंनी भरून आले' असे म्हटले असता, ते शोकामुळे, आनंदाने की रोगामुळे झाले आहे, याचे कारण निश्चित करण्यास कोण समर्थ होईल? आणि चित्तवृत्तीच्या विशेष भावाशिवाय कवी विभावाचे व अनुभावाचे वर्णन करण्यास, नट अभिनय करण्यास किंवा सामाजिक (प्रेक्षक) ते समजून घेण्यास कसा समर्थ होईल? हे दर्शवण्यासाठी 'नेक' इत्यादी म्हटले आहे. अनेक हेतू असलेल्या, बहुहेतुक आणि मनोवृत्तीच्या विशेष भावाला विभावित (प्रकट) करण्यासाठी, काव्यात स्वभाव-निरूपक पदांमध्ये कथित लक्षणांचे विभाव आणि अनुभाव स्पष्टपणे वर्णिले पाहिजेत. विभाव इत्यादींच्या रूपानेच न बोललेले देखील काहीतरी प्रतीत होते. 349. ‘‘Devadattassa cakkhūni assupuṇṇānī’’ti vutte sokena santosena rogena vāti yathā assukāraṇakathanaṃ vinā na jānāti, evaṃ cittassa pavattisaṅkhātā ratihāsādayo te te bhāvā attano patītiyānurūpaṃ vibhāvānubhāvakathanaṃ vinā kavīhi vaṇṇetabbā, naṭehi dassetabbā, sabbhehi assādanīyā natthīti ṭhāyīādīnaṃ vaṇṇanameva kātabbanti idāni anusāsento āha ‘‘neka’’iccādi. Nekahetuṃ tesaṃ tesaṃ bhāvānaṃ uppatyādo ālambaṇavibhāvādibahukāraṇavantaṃ manovuttivisesaṃ bhāvañca cittassa pavattivisesasaṅkhātabhāvañca vibhāvituṃ pakāsetuṃ vibhāvānubhāvā anantaraniddiṭṭhā bandhane rasabhāvappakāsane phuṭaṃ pakāsaṃ katvā vaṇṇiyā kavinā vaṇṇanīyā hontīti. Na ekoti ca, so hetu asseti ca, manaso vuttīti ca, tāya visesoti ca, vibhāvo ca anubhāvo ceti ca vākyaṃ. ३४९. 'देवदत्ताचे डोळे अश्रूंनी भरलेले आहेत' असे म्हटले असता, ते शोकामुळे, आनंदाने की रोगामुळे आहे, हे जसे अश्रूंच्या कारणाच्या कथनाशिवाय समजत नाही; त्याचप्रमाणे चित्ताची प्रवृत्ती समजले जाणारे रती, हास इत्यादी ते ते भाव आपापल्या प्रतीतीनुसार विभाव आणि अनुभावाच्या कथनाशिवाय कवींनी वर्णन करण्याजोगे, नटांनी दर्शवण्याजोगे आणि प्रेक्षकांनी आस्वाद घेण्याजोगे नसतात. म्हणून स्थायी इत्यादींचे वर्णनच केले पाहिजे, असा उपदेश करताना आता 'नेक' इत्यादी म्हटले आहे. अनेक हेतू असलेल्या, त्या त्या भावांच्या उत्पत्ती इत्यादींमध्ये आलंबन-विभाव इत्यादी अनेक कारणे असलेल्या मनोवृत्तीच्या विशेष भावाला आणि चित्ताच्या प्रवृत्तीविशेषरूप भावाला विभावित (प्रकट) करण्यासाठी, नंतर सांगितलेले विभाव आणि अनुभाव काव्यात रस व भाव प्रकट करताना स्पष्टपणे प्रकट करून कवीने वर्णिले पाहिजेत. 'एक नाही' (न एक), 'तो त्याचा हेतू आहे', 'मनाची वृत्ती', 'त्याचा विशेष', आणि 'विभाव व अनुभाव' असे हे वाक्य आहे. 350. ३५०. Savibhāvānubhāvehi, bhāvā te te yathārahaṃ; Vaṇṇanīyā yathocityaṃ, lokarūpānugāminā. विभाव आणि अनुभावांसह ते ते भाव योग्यतेनुसार, लोकस्वभावाचे अनुसरण करणाऱ्या (कवीने) औचित्यानुसार वर्णिले पाहिजेत. 350. Idāni te bhāvā lokasabhāvānatikkamena vibhāvādīhi vaṇṇanīyāti āha ‘‘savibhāve’’ccādi. Saha vibhāvehi [Pg.339] savibhāvā, te ca te anubhāvā ca, tehi. Yathārahanti attano sambandhīnaṃ vasena yathārahaṃ vaṇṇanīyā. ३५०. आता ते भाव लोकस्वभावाचे उल्लंघन न करता विभाव इत्यादींद्वारे वर्णिले पाहिजेत, हे सांगण्यासाठी 'सविभाव' इत्यादी म्हटले आहे. विभावांसह ते 'सविभाव' आणि तेच अनुभाव, त्यांच्याद्वारे. 'यथार्ह' म्हणजे आपापल्या संबंधांच्या वशने योग्यतेनुसार वर्णिले पाहिजेत. 350. Idāni vibhāvānubhāve nissāya vaṇṇanīyā te bhāvā lokasabhāvamanatikkamma kātabbāti anusāsanto āha ‘‘savibhāvā’’iccādi. Lokarūpānugāminā lokavohāramanuvattamānena te te bhāvā ṭhāyībhāvādayo tayo yathocityaṃ ocityānurūpaṃ savibhāvānubhāvehi vibhāvasahitehi anubhāvehi karaṇabhūtehi yathārahaṃ tehi tehi bhāvehi sambandhīnaṃ vibhāvādīnaṃ vasena anurūpato vaṇṇanīyā vaṇṇetabbā hontīti. Vibhāvehi saha ye vattantīti ca, te ca te anubhāvā ceti ca, anatikkamma arahanti ca, anatikkamma ocityamiti ca, lokassa rūpaṃ sarūpamiti ca, taṃ anugacchati sīlenāti ca viggaho. ३५०. आता विभाव आणि अनुभावांचा आश्रय घेऊन वर्णिले जाणारे ते भाव लोकस्वभावाचे उल्लंघन न करता व्यक्त केले पाहिजेत, असा उपदेश करताना 'सविभाव' इत्यादी म्हटले आहे. 'लोकरूपानुगामी' म्हणजे लोकव्यवहाराचे अनुसरण करणाऱ्या कवीने ते ते स्थायीभाव इत्यादी तिन्ही भाव औचित्यानुसार (योग्यतेनुसार) विभावयुक्त अनुभावांच्या द्वारे, त्या त्या भावांशी संबंधित असलेल्या विभाव इत्यादींच्या वशने अनुरूपतेने वर्णिले पाहिजेत. 'जे विभावांसह वर्ततात', 'ते आणि ते अनुभाव', 'उल्लंघन न करता योग्य असणे', 'औचित्याचे उल्लंघन न करणे', 'लोकाचे रूप म्हणजे त्याचे स्वरूप', आणि 'त्याचे शीलतः अनुसरण करणे' असा हा विग्रह आहे. 351. ३५१. Cittavutti visesattā, mānasā sāttika’ṅgato; Bahinissaṭasedādi-anubhāvehi vaṇṇiyā. चित्तवृत्तीच्या विशेषत्वामुळे मनात उत्पन्न होणारे सात्त्विक भाव, शरीरातून बाहेर पडणाऱ्या घाम (स्वेद) इत्यादी अनुभावांद्वारे वर्णिले पाहिजेत. 351. Sāttikā kathaṃ vaṇṇanīyāti āha ‘‘citte’’ccādi. Cittassa vuttiviseso yesaṃ, tesaṃ bhāvo, tasmā mānasā manasi bhavā sāttikā aṅgato sarīrato bahinissaṭehi niggatehi sedādīhi anubhāvehi vaṇṇanīyā, na pana sedasalilameva bhāvoti adhippāyo. ३५१. सात्त्विक भाव कसे वर्णिले पाहिजेत, हे सांगण्यासाठी 'चित्त' इत्यादी म्हटले आहे. ज्यांचा चित्ताचा वृत्तीविशेष आहे, त्यांचा भाव; म्हणून 'मानसिक' म्हणजे मनात उत्पन्न होणारे सात्त्विक भाव शरीरातून बाहेर पडलेल्या घाम (स्वेद) इत्यादी अनुभावांद्वारे वर्णिले पाहिजेत, परंतु केवळ घामाचे पाणी म्हणजेच भाव नव्हे, असा अभिप्राय आहे. 351. Evaṃ sāmaññena bhāvavaṇṇanakkamaṃ dassetvā idāni visesena sāttikabhāvavaṇṇanā īdisāti dasseti ‘‘citta’’iccādinā. Cittavuttivisesattā cittassa pavattivisesattā mānasā citte bhavā sāttikābhāvā aṅgato sarīrato bahinissaṭasedādianubhāvehi bahinikkhantasedādīhi anubhāvehi karaṇabhūtehi vaṇṇiyā vaṇṇanīyā hontīti, [Pg.340] aṅgato bahi nissaṭanti visesanena visiṭṭhabhūtasedādīnameva bhāvānubhāvattaṃ vinā kevalaṃ sedādayo vuttā samānā bhāvādayo nāma na hontīti adhippāyo. Cittassa vuttīti ca, sā eva viseso yesaṃ sāttikānamiti ca, tesaṃ bhāvoti ca, manasi bhavāti ca, sedo ādi yesaṃ kheḷādīnamiti ca, nissaṭā niggatā ca te sedādayo ceti ca, te eva anubhāvāti ca vākyaṃ. ३५१. अशा प्रकारे सामान्यतः भाववर्णनाचा क्रम दाखवून, आता विशेष रूपाने सात्त्विक भावांचे वर्णन कसे असते, हे दर्शवण्यासाठी 'चित्त' इत्यादी म्हटले आहे. चित्तवृत्तीच्या विशेषत्वामुळे म्हणजेच चित्ताच्या प्रवृत्तीविशेषत्वामुळे मनात उत्पन्न होणारे सात्त्विक भाव शरीरातून बाहेर पडलेल्या घाम (स्वेद) इत्यादी अनुभावांच्या द्वारे वर्णिले पाहिजेत. 'शरीरातून बाहेर पडलेले' या विशेषणाने विशिष्ट झालेले घाम इत्यादीच भावांचे अनुभाव होतात; त्याशिवाय केवळ घाम इत्यादी म्हटले असता ते भाव इत्यादी होत नाहीत, असा अभिप्राय आहे. 'चित्ताची वृत्ती', 'तीच ज्या सात्त्विकांचा विशेष आहे', 'त्याचा भाव', 'मनात उत्पन्न होणारे', 'घाम इत्यादी ज्या लाळ इत्यादींचे आदि आहेत', 'बाहेर पडलेले ते घाम इत्यादी', आणि 'तेच अनुभाव' असे हे वाक्य आहे. Rasaadhippāya रसाचा अभिप्राय 352. ३५२. Sāmajjikāna’mānando, yo bandhatthānusārinaṃ; Rasīyatīti taññūhi, raso nāmā’ya’mīrito. काव्याच्या अर्थाचे अनुसरण करणाऱ्या प्रेक्षकांच्या मनात जो आनंद निर्माण होतो, त्याचा आस्वाद घेतला जातो म्हणून त्याला रसज्ञांनी 'रस' असे म्हटले आहे. 352. Idāni ‘‘rasassādāya sādhūna’’nti vuttattā rase niddisanto āha ‘‘sāmajjikāna’’miccādi. Bandhassa attho, tadanussaranti manobhāvanāvasenāti bandhatthānusārino, tesaṃ sāmajjikānaṃ sabbhānaṃ manasi yo ānando, ayaṃ lokamadhurādiraso viya bandhe siṅgārādi raso nāma īrito taññūhi rasaññūhi. Kathamityāha ‘‘rasīyatī’’ti, assādīyatīti attho. Kiñca? Yathā nānābyañjanasaṅkhatamannaṃ bhuñjamānā rase assādiyanti sumānasā purisā santosañcādhigacchanti, tathā nānābhinayabyañjite vācaṅgasatthopete ṭhāyībhāve assādenti sumānasāpekkhakā, tasmā ete nāṭyātipi vuccanti. ३५२. आता 'सज्जनांच्या रसास्वादासाठी' असे म्हटल्यामुळे रसाचे निर्देश करताना 'सामाजिकान' इत्यादी म्हटले आहे. काव्याचा अर्थ, त्याचे मनोभावनेच्या वशने जे अनुसरण करतात ते 'बंधार्थानुसारी' (काव्यार्थानुसारी) होत. त्या सामाजिक (प्रेक्षक) सज्जनांच्या मनात जो आनंद होतो, तो लौकिक मधुर इत्यादी रसाप्रमाणे काव्यात शृंगार इत्यादी रस म्हणून रसज्ञांनी सांगितला आहे. तो कसा? तर 'रसीयती' म्हणजे त्याचा आस्वाद घेतला जातो, असा अर्थ आहे. आणखी काय? ज्याप्रमाणे विविध व्यंजनांनी युक्त अन्नाचे सेवन करताना प्रसन्न मनाचे लोक रसाचा आस्वाद घेतात आणि संतोष प्राप्त करतात, त्याचप्रमाणे विविध अभिनयांनी प्रकट केलेल्या, वाणी, अंग आणि शास्त्राने युक्त अशा स्थायीभावांचा प्रसन्न मनाचे प्रेक्षक आस्वाद घेतात; म्हणून यांना 'नाट्य' असेही म्हटले जाते. 352. Idāni ‘‘rasassādāya sādhūna’’nti vatvā uddiṭṭhakkamena sampattaṃ rasaṃ dasseti ‘‘sāma’’iccādinā. Bandhatthānusārinaṃ bandhassa atthānurūpasārīnaṃ buddhiyā pavattānaṃ sāmajjikānaṃ sabbhānaṃ citte bhavo yo ānando santoso atthi, ayaṃ loke madhurādiraso viya assādanīyo hotīti atthayuttena ‘‘rasīyatī’’ti iminā vacanatthena raso nāmāti taññūhirasaññūhi īrito kathitoti. [Pg.341] Samajjāyaṃ niyuttāti ca, bandhassa atthoti ca, taṃ anussarantīti ca, taṃ jānantīti ca vākyaṃ. Yathā nānābyañjanehi abhisaṅkhatamāhāraṃ paribhuñjantā sattā lavaṇambilādayo te te rase assādeyyuṃ, santuṭṭhā ca bhaveyyuṃ, evameva nānappakāraabhinayehi pakāsitavaṇṇanāya aṅgabhūtehi anurūpehi satthehi yutte ṭhāyībhāve issādirahitapaññavantā assādenti, tasmā ime ṭhāyībhāvā naṭābhinayehi byañjitattā ca sabbhānaṃ santosasaṅkhatarasassa hetuttā ca naṭarasātipi vuccanti. ३५२. आता 'सज्जनांच्या रसास्वादासाठी' असे सांगून, उद्दिष्ट क्रमानुसार प्राप्त झालेल्या रसाला दर्शवण्यासाठी 'साम' इत्यादी म्हटले आहे. काव्याच्या अर्थानुरूप बुद्धीने प्रवृत्त होणाऱ्या सामाजिक (प्रेक्षक) सज्जनांच्या चित्तात जो आनंद किंवा संतोष उत्पन्न होतो, तो जगात मधुर इत्यादी रसाप्रमाणे आस्वाद घेण्याजोगा असतो, म्हणून अर्थयुक्त अशा 'रसीयती' (आस्वाद घेतला जातो) या शब्दाच्या अर्थाने त्याला 'रस' असे रसज्ञांनी म्हटले आहे. 'सभेत नियुक्त असलेले', 'काव्याचा अर्थ', 'त्याचे अनुसरण करतात', 'ते जाणतात' असे हे वाक्य आहे. ज्याप्रमाणे विविध व्यंजनांनी तयार केलेल्या आहाराचे सेवन करणारे प्राणी खारट, आंबट इत्यादी त्या त्या रसांचा आस्वाद घेतात आणि संतुष्ट होतात; त्याचप्रमाणे विविध प्रकारच्या अभिनयांनी प्रकट केलेल्या वर्णनाचे अंग असलेल्या आणि अनुरूप शास्त्रांनी युक्त अशा स्थायीभावांचा, ईर्ष्या इत्यादींनी रहित असलेले बुद्धिमान लोक आस्वाद घेतात. म्हणून हे स्थायीभाव नटांच्या अभिनयाने अभिव्यक्त होत असल्यामुळे आणि सज्जनांच्या संतोषरूप रसाचे हेतू असल्यामुळे त्यांना 'नटरस' असेही म्हटले जाते. Rasappabheda रसाचे प्रकार 353. ३५३. Savibhāvānubhāvehi,Sāttikābyabhicārihi; Assādiyatta’mānīya-Māno ṭhāyeva so raso. विभाव आणि अनुभावांसह, तसेच सात्त्विक व व्यभिचारी भावांसह आस्वाद घेण्याजोग्या अवस्थेला आणला जाणारा तो स्थायीभावच रस होय. 353. Ṭhāyīnameva rasattāpattimāha ‘‘savibhāve’’ccādinā. Ṭhāyeva soti so yathāvutto raso ṭhāyībhāvoyeva, nāññoti attho. ३५३. स्थायीभावांनाच रसत्व प्राप्त होते हे सांगण्यासाठी 'सविभाव' इत्यादी म्हटले आहे. 'स्थायी एव सः' म्हणजे तो वर सांगितलेला रस स्थायीभावच आहे, दुसरा काही नाही, असा अर्थ आहे. 353. Idāni ṭhāyībhāvānameva rasasarūpassa pāpuṇanatthaṃ vibhāveti ‘‘savibhāvā’’iccādinā. So raso anantaraniddiṭṭho savibhāvānubhāvehi tesaṃ tesaṃ ṭhāyīnaṃ anurūpehi vibhāvasahitehi anubhāvehi ca, sāttikābyabhicārihi pakāsetabbaṭhāyībhāvasseva anukūlasāttikabhāvabyabhicārībhāvehi karaṇabhūtehi assādiyattaṃ ānīyamāno kavino sāmatthiyā pāpuṇiyamāno ṭhāyeva ṭhāyībhāvo evāti kāriyopacārena raso nāmāti veditabboti. Saha bhāvehi pavattantīti ca, savibhāvā ca te anubhāvā ceti [Pg.342] ca, sāttikā ca byabhicārino ceti ca, assādiyassa bhāvoti ca vākyaṃ. ३५३. आता स्थायीभावांनाच रसरूप प्राप्त होण्यासाठी स्पष्टीकरण करताना 'सविभाव' इत्यादी म्हटले आहे. तो नंतर निर्दिष्ट केलेला रस, त्या त्या स्थायीभावांच्या अनुरूप अशा विभावयुक्त अनुभावांच्या द्वारे आणि प्रकट करावयाच्या स्थायीभावाच्याच अनुकूल असलेल्या सात्त्विक व व्यभिचारी भावांच्या द्वारे आस्वाद घेण्याजोग्या अवस्थेला आणला जात असताना, कवीच्या सामर्थ्याने प्राप्त केला जाणारा स्थायीभावच 'रस' या नावाने ओळखला पाहिजे, असे कार्याच्या उपचाराने समजावे. 'भावांसह जे प्रवृत्त होतात', 'विभावांसह ते आणि ते अनुभाव', 'सात्त्विक आणि व्यभिचारी', 'आस्वाद घेण्याचा भाव' असे हे वाक्य आहे. 354. ३५४. Siṅgārahassakaruṇā, ruddavīrabhayānakā; Bībhacchabbhutasantā ca, rasā ṭhāyīna’nukkamā. शृंगार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बीभत्स, अद्भुत आणि शांत हे स्थायीभावांच्या अनुक्रमाने रस आहेत. 354. Tesaṃ nāmavasena vibhāgamāha ‘‘siṅgāre’’ccādinā. Ṭhāyīnanukkamāti ‘‘ratihāsā ca soko cā’’tiādinā vuttānaṃ ṭhāyībhāvānaṃ anukkamā, paṭipāṭiyāti attho. ३५४. त्यांच्या नावांच्या आधारे विभाग सांगण्यासाठी 'शृंगार' इत्यादी म्हटले आहे. 'स्थायींच्या अनुक्रमाने' म्हणजे 'रती, हास आणि शोक' इत्यादी रूपाने सांगितलेल्या स्थायीभावांच्या अनुक्रमाने, म्हणजेच परंपरेने, असा अर्थ आहे. 354. Rasāvatthāsampattaratihāsādīnaṃ ṭhāyībhāvānaṃ idāni kamena nāmantaraṃ dasseti ‘‘siṅgāra’’iccādinā. Ṭhāyīnaṃ heṭṭhā vuttānaṃ ratihāsādiṭhāyībhāvānaṃ anukkamā paṭipāṭiyā siṅgārahassakaruṇā siṅgāro hasso karuṇā ca ruddavīrabhayānakā ruddo vīro bhayānako ca bībhacchabbhutasantā ca bibhaccho abbhuto santo ceti nava rasā nāma hontīti. Siṅgāraraso hassarasotiādinā rasasaddo paccekaṃ yojetabbo. Siṅgāro ca hasso ca karuṇā ceti ca viggaho. Sesesupi liṅgasamāsā imeyeva. Ime siṅgārādīnaṃ ratyādīhi anaññattā upari ratyādivivaraṇeyeva ñātabbā. ३५४. रसावस्था प्राप्त झालेल्या रती, हास इत्यादी स्थायीभावांचे आता क्रमाने दुसरे नाव दर्शवण्यासाठी 'शृंगार' इत्यादी म्हटले आहे. खाली सांगितलेल्या रती, हास इत्यादी स्थायीभावांच्या अनुक्रमाने किंवा परंपरेने शृंगार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बीभत्स, अद्भुत आणि शांत हे नऊ रस होतात. 'शृंगाररस', 'हास्यरस' इत्यादींमध्ये 'रस' हा शब्द प्रत्येकाशी जोडला पाहिजे. 'शृंगार, हास्य आणि करुण' असा हा विग्रह आहे. इतरांमध्येही हेच लिंगसमास आहेत. हे शृंगार इत्यादी रती इत्यादींपेक्षा भिन्न नसून, पुढे रती इत्यादींच्या विवरणातच ते जाणले पाहिजेत. 355. ३५५. Dukkharūpe’ya’mānando,Kathaṃ nu karuṇādike; Siyā sotūna’mānando,Soko vessantarassa hi. दुःखस्वरूप अशा करुण इत्यादींमध्ये हा आनंद कसा बरे असू शकेल? कारण वेस्संतराचा शोक हा श्रोत्यांसाठी आनंदच ठरतो. 355. Sokādirūpokaruṇādi kathaṃ raso siyāti āha ‘‘dukkhe’’ccādi. Vessantarassa puttadāraviyogā karuṇā sokarūpo dukkhameva ahosi, sampati pana sotūnaṃ sabbhānaṃ ānandoyevāti etthādhippāyo. ३५५. शोकादिरूप असलेला करुण इत्यादी रस कसा असू शकतो, हे सांगण्यासाठी 'दुःखे' इत्यादी म्हटले आहे. वेस्संतराचा (वेस्सन्तर राजाचा) पुत्र आणि पत्नीच्या वियोगामुळे झालेला करुण शोक हा केवळ दुःखच होता, परंतु आता ऐकणाऱ्या सर्व सज्जनांसाठी तो आनंदच ठरतो, असा येथे अभिप्राय आहे. 355. Heṭṭhā [Pg.343] vuttaraso santosova, sokakodhādilakkhaṇo karuṇāruddādiko kathaṃ raso nāma bhaveyyāti āsaṅkāyamāha ‘‘dukkharūpe’’iccādi. Ayaṃ ānando ‘‘sāmajjikānamānando’’tiādinā niddiṭṭho dukkharūpe dukkhalakkhaṇe karuṇādike karuṇāruddādike visaye kathaṃ bhaveyyāti ce, nesa doso hi tatheva vessantarassa bodhisattassa soko puttadāravirahato jātasoko sotūnaṃ idāni suṇantānaṃ sabbhānaṃ ānando siyā ānandassa kāraṇattā kāriyopacārena santoso nāma bhaveyyāti. Vattuno sāmatthiyā karuṇārasādikaṃ pāpetvā pakāsiyamānassa sokādikassa dukkharūpena ṭhitattā suṇantānaṃ pīti uppādiyatevāti adhippāyo. Dukkhaṃ rūpaṃ sabhāvo yassa karuṇādinoti ca, karuṇā ādi yassa ruddādinoti ca vākyaṃ. ३५५. खाली सांगितलेला रस हा संतोषच आहे, तर शोक, क्रोध इत्यादी लक्षणे असलेला करुण, रौद्र इत्यादी रस कसा बरे होऊ शकतो? अशी शंका आल्यावर 'दुःखरूपे' इत्यादी म्हटले आहे. 'सामाजिकानमानंदो' इत्यादींद्वारे निर्दिष्ट केलेला हा आनंद दुःखरूप किंवा दुःखलक्षण असलेल्या करुण, रौद्र इत्यादी विषयोंमध्ये कसा असू शकेल? असे विचारल्यास, यात काही दोष नाही. कारण त्याचप्रमाणे बोधिसत्त्व वेस्संतराचा पुत्र आणि पत्नीच्या विरहामुळे झालेला शोक, आता ऐकणाऱ्या सर्व सज्जनांसाठी आनंदच ठरतो. आनंदाचे कारण असल्यामुळे कार्याच्या उपचाराने त्याला संतोष म्हटले जाते. वक्त्याच्या सामर्थ्याने करुण रस इत्यादी अवस्थेला प्राप्त करून प्रकट केल्या जाणाऱ्या शोकादिकांचे स्वरूप दुःखरूप असले, तरी ऐकणाऱ्यांमध्ये प्रीती (आनंद) उत्पन्न होतेच, असा अभिप्राय आहे. 'दुःख हेच ज्याचे रूप किंवा स्वभाव आहे अशा करुण इत्यादींचा', आणि 'करुण ज्याचा आदि आहे अशा रौद्र इत्यादींचा' असे हे वाक्य आहे. Ṭhāyībhāvaniddesa स्थायीभाव निर्देश Ratiṭhāyībhāva रती स्थायीभाव 356. ३५६. Rammadesakalākāla-vesādipaṭisevanā; Yuvāna’ññoññarattānaṃ, pamodorati ruccate. रमणीय देश, कला, काळ, वेष इत्यादींचे सेवन करणाऱ्या आणि परस्परांवर अनुरक्त असलेल्या तरुणांच्या प्रमदाला (आनंदाला) रती म्हटले जाते. 356. Siṅgārādayo vibhāgato dassetumāha ‘‘ramme’’ccādi. Tattha ‘‘rammadesa’’iccādinā uddīpanavibhāvā dassitā. ‘‘Yuvāna’’nti iminā ālambaṇavibhāvo. Itthī hi purisassa, puriso itthiyā ālambaṇavibhāvo. Pamodoti aññamaññābhiramaṇavasena āmodarūpo. ३५६. शृंगार इत्यादींचे विभागांनुसार दर्शन घडवण्यासाठी 'रम्मे' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'रम्यदेश' इत्यादींद्वारे उद्दीपन-विभाव दर्शविले आहेत. 'युवानं' या शब्दाने आलंबन-विभाव दर्शविला आहे. कारण स्त्री ही पुरुषासाठी आणि पुरुष हा स्त्रीसाठी आलंबन-विभाव असतो. 'प्रमोद' म्हणजे परस्परांच्या अभिरमणामुळे उत्पन्न होणारा आनंदस्वरूप भाव होय. 356. Idāni siṅgārādināmake teratyādike kamena niddisati ‘‘ramma’’iccādinā. Rammadesakalākālavesādipaṭisevanā ramaṇīyanirāvaraṇasucipavittavāsārahadeso rammagītikādikalā [Pg.344] ratijanakavasantādianurūpakālo mālāgandhādi upasobhitakiriyādi manuññaveso, ādisaddena niddiṭṭhabhāsitamihitādiceti imesaṃ diṭṭhasutamutādīsu diṭṭhādimattamakatvā paññāya tena tenākārena punappunānubhavanena aññoññarattānaṃ aññamaññaṃ nimittānubyañjanasaṅkappavasenātirattānaṃ yuvānaṃ taruṇitthi purisānaṃ pamodo abhiramaṇavasena santoso pīti rati ruccate ruccanato ‘‘ratī’’ti vuccatīti. Imasmiṃ pakkhe rakāro sandhijo. Deso ca kalā ca kālo ca veso ceti ca, te ādayo yesamiti ca, rammā ca te desa…pe… vesādayo ceti ca, tesaṃ paṭi punappunaṃ sevanamiti ca, añño ca añño ceti ca, tesu rattāti ca vākyaṃ. ३५६. आता सिंगार (शृंगार) इत्यादी नावांच्या आणि रती इत्यादी स्थायीभावांचे क्रमाने "रम्य" इत्यादी शब्दांनी निर्देश करतात. रम्य देश (स्थान), कला, काळ (वेळ), वेष इत्यादींचे सेवन करणे म्हणजे: रमणीय, अडथळामुक्त, स्वच्छ, पवित्र आणि राहण्यास योग्य असा देश; सुंदर गीते इत्यादी कला; रती (प्रेम) उत्पन्न करणारा वसंत ऋतू इत्यादी अनुकूल काळ; माळा, गंध इत्यादींनी सुशोभित क्रिया आणि मनोहर वेष; आणि 'आदि' शब्दाने निर्दिष्ट केलेले भाषण, स्मित इत्यादी. यांच्याविषयी केवळ पाहिलेले, ऐकलेले किंवा अनुभवलेले एवढेच न मानता, प्रज्ञेने त्या त्या प्रकारे वारंवार अनुभव घेतल्याने, परस्परांवर अनुरक्त असलेल्या आणि परस्परांच्या निमित्त (चिन्हे) व अनुव्यंजनांच्या (दुय्यम लक्षणे) संकल्पाने अत्यंत आसक्त झालेल्या तरुण स्त्री-पुरुषांचा जो प्रमोद (आनंद), अभिरमणामुळे मिळणारा संतोष, प्रीती आणि रती आहे, त्याला 'रुच्चते' (आवडणे) या अर्थावरून 'रती' असे म्हटले जाते. या पक्षात 'र' हा वर्ण संधीमुळे झालेला आहे. 'देश, कला, काळ आणि वेष' आणि 'ते आहेत आदी ज्यांचे', 'रम्य आहेत ते देश...पे... वेष इत्यादी', 'त्यांचे प्रति (वारंवार) सेवन करणे', आणि 'एक आणि दुसरा' (परस्पर), 'त्यांच्यामध्ये अनुरक्त' असे हे वाक्य आहे. 357. ३५७. Yutyā bhāvānubhāvā te,Nibandhā posayanti naṃ; Sopyā’yogavippayoga-Sambhogānaṃ vasā tidhā. योग्यतेने ते भाव आणि अनुभाव, काव्याच्या रचनेने (निबंधाने) तिला (रतीला) पुष्ट करतात. तो देखील अयोग, विप्रयोग आणि संभोग यांच्या भेदाने तीन प्रकारचा आहे. 357. ‘‘Yutyā’’iccādi. Te yathāvuttā bhāvānubhāvā yutyā ālasiyauggatājigucchāvajjitā ye saṅkāussukkādayo bhāvā taṃbyañjakā tadanurūpā anubhāvā ca ayogādike siṅgāre yathā yathā yuñjanti, tādisiyāva yuttiyā nibandhā naṃ ratiṃ samposayanti, soyevamevaṃ posito siṅgāro nāma raso sampajjate. Sopi tidhāti sambandho. Tattha ayogo nāma pubbe asaṅgatānaṃ anurāgena saṅgamamicchantānaṃ itthipurisānamasaṅgamo. Atisayaviruḷhapemānamubhinnampi sileso vippayogo. Balavakāmāvesavisesānaṃ kāmīnaṃ dassanādisamañjanaṃ sambhogo. ३५७. “युत्या” (योग्यतेने) इत्यादी. ते वर सांगितलेले भाव आणि अनुभाव योग्यतेने आळस, उग्रता आणि जुगुप्सा (वीभत्सता) यांनी रहित असलेले जे शंका, उत्सुकता इत्यादी भाव आहेत, त्यांचे अभिव्यंजक आणि तदनुरूप अनुभाव अयोग इत्यादी सिंगारामध्ये जसे जसे जोडले जातात, तशाच प्रकारच्या योग्यतेने रचलेले काव्य (निबंध) त्या रतीला चांगल्या प्रकारे पुष्ट करतात. अशा प्रकारे पुष्ट झालेला तोच सिंगार नावाचा रस बनतो. 'तो देखील तीन प्रकारचा आहे' असा संबंध आहे. त्यामध्ये 'अयोग' म्हणजे पूर्वी एकत्र न आलेल्या, परंतु प्रेमामुळे मीलनाची इच्छा करणाऱ्या स्त्री-पुरुषांचे मिलन न होणे (असंगम). अत्यंत दृढ प्रेम असलेल्या दोघांचा विरह (विश्लेष) म्हणजे 'विप्रयोग' होय. तीव्र कामवासनेने युक्त असलेल्या प्रेमींचे दर्शन इत्यादींनी युक्त असणे म्हणजे 'संभोग' होय. 357. Idāni [Pg.345] ratiyā puṭṭhakāraṇaṃ puṭṭhapayogañca dasseti ‘‘yutyā’’iccādinā. Te bhāvānubhāvā niddiṭṭhabyabhicārībhāvesu ratyānurūpabyabhicārībhāvo tappakāsako anubhāvo ceti ime dve yutyā hetubhūtāya ayogavippayogasambhogasaṅkhatānaṃ tiṇṇaṃ siṅgārānaṃ anukūlatthena ratiyā viruddhattā ālasiyauggajigucchādike parivajjetvā saṅkāussukkādīnaṃ ratyānukūlabhāvānaṃ vasena yathāyogaṃ nibandhā kavīhi bandhā naṃ ratiṃ posayanti yathā tappakāsanena pūrenti sajjenti, evaṃ sajjito ratisiṅgāro nāma raso hoti. Sopi sāmaññena niddiṭṭhasiṅgārarasopi ayogavippayogasambhogānaṃ siṅgārānaṃ vasā bhedena tidhā bhavatīti. Tattha ayogo nāma pubbe aññamaññasaṅgamarahitānaṃ abhinavānurāgabalena saṅgamaṃ patthentānaṃ thīpumānaṃ asaṅgamo. Vippayogo nāma saṅgamātisayena viruḷhapemānaṃ thīpumānaṃ aññamaññavisileso. Sambhogo nāma balavakāmataṇhāvisesavasena yuttānaṃ kāminikāmukānaṃ aññamaññaṃ dassanādiassādo. Bhāvo ca anubhāvo ceti ca, ayogo ca vippayogo ca sambhogo ceti ca vākyaṃ. ३५७. आता रतीच्या पुष्टीचे कारण आणि पुष्टीचा प्रयोग "युत्या" इत्यादींनी दाखवतात. ते भाव आणि अनुभाव म्हणजे निर्दिष्ट केलेल्या व्यभिचारी भावांमध्ये रतीला अनुकूल असणारा व्यभिचारी भाव आणि त्याचा प्रकाशक अनुभाव, हे दोन्ही योग्यतेच्या कारणाने अयोग, विप्रयोग आणि संभोग नावाच्या तिन्ही सिंगारांच्या अनुकूल अर्थाने, रतीच्या विरुद्ध असल्यामुळे आळस, उग्रता, जुगुप्सा इत्यादींचा त्याग करून, शंका, उत्सुकता इत्यादी रतीला अनुकूल असणाऱ्या भावांच्या द्वारे योग्य रीतीने कवींनी रचलेल्या काव्याच्या (निबंधाच्या) बंधांनी त्या रतीला पुष्ट करतात, म्हणजेच तिच्या प्रकाशनाने ती पूर्ण व सज्ज करतात. अशा प्रकारे सज्ज झालेला रती-सिंगार नावाचा रस होतो. तो सामान्यपणे निर्दिष्ट केलेला सिंगार रस देखील अयोग, विप्रयोग आणि संभोग या सिंगारांच्या भेदाने तीन प्रकारचा होतो. त्यामध्ये 'अयोग' म्हणजे पूर्वी परस्परांच्या मीलनापासून रहित असलेल्या, नवीन प्रेमाच्या बळाने मीलनाची इच्छा करणाऱ्या स्त्री-पुरुषांचे मिलन न होणे (असंगम). 'विप्रयोग' म्हणजे मीलनाच्या अतिशयामुळे दृढ प्रेम झालेल्या स्त्री-पुरुषांचा परस्परांपासून विरह (विश्लेष). 'संभोग' म्हणजे तीव्र कामतृष्णेच्या विशेष प्रभावामुळे एकत्र आलेल्या प्रेमी आणि प्रेयसीचा परस्परांचे दर्शन इत्यादींचा आस्वाद घेणे. 'भाव आणि अनुभाव', 'अयोग, विप्रयोग आणि संभोग' असे हे वाक्य आहे. Imamalaṅkāraṃ karontena ācariyasaṅgharakkhitamahāsāmipādena pana paramamadhurasaddhammāmataluddhasuddhasantānānaṃ tapodhanānaṃ aññarasāvabodhane payojanābhāvepi lokiyesu tesu tesu vohāresu asammohatthaṃ siṅgārādinavavidharasānaṃ lakkhaṇamattasseva dassitattā tadanurūpalakkhiyapariggahe asati lakkhaṇāvabodhassa subyattābhāvato vuttalakkhaṇāvabodhatthaṃ taṃtaṃlakkhaṇakathanānantaraṃ tassa tassa lakkhiyassa mukhamattaṃ dassetabbaṃ hoti. Heṭṭhā ‘‘rāgānatabbhutasarojamukhaṃ dharāyā’’tiādinā niddiṭṭhasambhogasiṅgārarasābhāseneva hasābhāsādīnaṃ aṭṭhannaṃ [Pg.346] rasābhāsarūpassa bhāvābhāsassa, vibhāvābhāsassa, anubhāvābhāsassa ca ñātabbattā siṅgārarasassa lakkhiyamevaṃ veditabbaṃ. हा अलंकार ग्रंथ रचणाऱ्या आचार्य संघरक्षित महास्वामीजींनी परम मधुर सद्धर्माच्या अमृताचे भुकेले असलेल्या शुद्ध अंतःकरणाच्या तपस्वींना इतर रसांच्या आकलनाचे काही प्रयोजन नसले, तरी लौकिक व्यवहारांमध्ये संभ्रम निर्माण होऊ नये म्हणून सिंगार इत्यादी नऊ प्रकारच्या रसांचे केवळ लक्षणच दाखवले आहे. परंतु, तदनुरूप उदाहरणांचे (लक्ष्य) ग्रहण केल्याशिवाय लक्षणाचे आकलन स्पष्ट होत नसल्यामुळे, सांगितलेल्या लक्षणाच्या आकलनासाठी त्या त्या लक्षणाच्या कथनानंतर त्या त्या उदाहरणाचा केवळ तोंडओळख (मुखमात्र) दाखवणे आवश्यक ठरते. खाली "रागानातब्भुतsarojamukhaṃ dharāyā" इत्यादींद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या संभोग-सिंगार रसाभासाप्रमाणेच हासाभास इत्यादी आठ रसाभासांच्या रूपातील भावाभास, विभावाभास आणि अनुभावाभास जाणून घ्यायचे असल्यामुळे, सिंगार रसाचे उदाहरण (लक्ष्य) याप्रमाणे समजून घ्यावे. Gītassarena upakaḍḍhiya nettarasmi-Bandhaṃ karaṃva vivasañca karaggahena; Yā tādisepi viniyojayi dukkare maṃ,Serandatī adhigatā vidhinā mayajjāti. जिने मला गीताच्या स्वराने ओढून, डोळ्यांच्या किरणांच्या बंधनाने बांधून आणि हाताने पकडून विवश (परवश) केले; जिने मला अशा कठीण कार्यात प्रवृत्त केले, ती इरंदती आज मला भाग्याने प्राप्त झाली आहे. Gītassarena hatthīnaṃ gītikāya piyattā gītikādhaninā upakaḍḍhiya attano samīpaṃ ākaḍḍhitvā nettarasmibandhaṃ nettasaṅkhātahatthācariyassa rajjunā bandhaṃ karaggahena hatthaggāhena soṇḍaggahaṇena vivasañca apagataicchācāraṃ paravasaṃ karaṃ iva hatthaṃ iva gītassarena attano līlopetagītikādhaninā upakaḍḍhiya attano samīpaṃ netvā nettarasmibandhaṃ attano nayanakantiyā paṭibandhaṃ karaggahena hatthaggāhena vivasañca apagatadhitiṃ mūḷhaṃ maṃ yā kantā tādisepi dukkare viniyojayi, sā irandatī irandatī nāma nāgamānavikā mayā ajja vidhinā bhāgyena adhigatā laddhāti. हत्तींना गाणे प्रिय असल्यामुळे गीताच्या स्वराने, म्हणजेच गायनाच्या ध्वनीने ओढून, स्वतःच्या जवळ खेचून, डोळ्यांच्या किरणांच्या बंधनाने म्हणजे डोळे नावाच्या हत्तीच्या माहुताच्या दोरीने बांधून, हाताने पकडून म्हणजे सोंड पकडून, विवश म्हणजे स्वतःची इच्छा नष्ट झालेल्या परवश हत्तीप्रमाणे, आपल्या विलासमय गायनाच्या स्वराने ओढून, स्वतःच्या जवळ नेऊन, डोळ्यांच्या किरणांच्या बंधनाने म्हणजे स्वतःच्या डोळ्यांच्या कांतीने बांधून, हाताने पकडून (हात धरून), विवश म्हणजे धैर्य गमावलेल्या आणि मोहित झालेल्या मला ज्या कांतेने (स्त्रीने) अशा कठीण कार्यात प्रवृत्त केले, ती 'इरंदती' नावाची नागकन्या आज मला भाग्याने (दैवाने) प्राप्त झाली आहे. Ettha gītassaranettarasmikaraggahasaṅkhatāhi imāhi padāvalīhi uddīpanavibhāvo dassito. Thiyā puriso ca, purisassa thī ca ālambaṇaṃ hotīti ‘‘sā irandatī mayā’’ti iminā ārammaṇavibhāvo dassito. ‘‘Upakaḍḍhiya bandhaṃ vivasa’’nti imehi kāmena uddīpitaṭhāyībhāvasaṅkhatā rati dassitā. ‘‘Tādisepi dukkare viniyojayī’’ti imehi ussāhādikā ca ‘‘vidhinā adhigatā mayajjā’’ti imehi harisādikā ca byabhicārībhāvā dassitā. Ratiyā viruddhe nibbedaālasiyauggatajigucchādike byabhicārībhāve vajjetvā vuttappakāravibhāvādike pakāsanto ‘‘gītassarene’’ccādikā ratippatītiyā anurūpaṃ payuttā kavippayogā idha anubhāvā nāma honti. Nāṭakādidassanīyasatthe abhinayo [Pg.347] anubhāvo. Rammadesarammakālarammavesādayo tadabhāve ratiyā anuppajjanato sāmatthiyā gamyā bhavantīti evaṃ lakkhaṇānugatalakkhiyapariggāho sabbattha kātabbo. Evaṃ satibandhatthāvabodhakānaṃ sabbhānaṃ uppajjamānāyapītiyā kāraṇattā kāriyopacārena eso bandho raso nāma hotīti. Uparipi evameva. येथे 'गीतस्वर, नेत्ररश्मी आणि करग्रह' (हात पकडणे) या पदसमूहांद्वारे 'उद्दीपन विभाव' दाखवला आहे. स्त्रीसाठी पुरुष आणि पुरुषासाठी स्त्री ही आलंबन असते, म्हणून "ती इरंदती माझ्याद्वारे" या शब्दांनी 'आलंबन विभाव' दाखवला आहे. "ओढून, बांधून आणि विवश" या शब्दांनी कामामुळे उद्दीपित झालेल्या स्थायीभावरूप 'रती' दाखवली आहे. "तशा कठीण कार्यात प्रवृत्त केले" याने उत्साह इत्यादी आणि "आज मला भाग्याने प्राप्त झाली" याने हर्ष इत्यादी व्यभिचारी भाव दाखवले आहेत. रतीच्या विरुद्ध असणारे निर्वेद, आळस, उग्रता, जुगुप्सा इत्यादी व्यभिचारी भाव वर्ज्य करून, वर सांगितलेल्या प्रकारच्या विभावांना प्रकाशित करणारा "गीतस्वराने" इत्यादी रतीच्या प्रतीतीला अनुकूल असा कवीचा प्रयोग येथे 'अनुभाव' ठरतो. नाटक इत्यादी दृश्य शास्त्रांमध्ये अभिनय हाच अनुभाव असतो. रम्य देश, रम्य काळ, रम्य वेष इत्यादी त्यांच्या अभावी रती उत्पन्न होत नसल्यामुळे सामर्थ्याने समजून घेण्याजोगे होतात; अशा प्रकारे लक्षणाला अनुसरून उदाहरणाचे ग्रहण सर्वत्र केले पाहिजे. अशा प्रकारे, काव्याच्या अर्थाचे आकलन करणाऱ्या सज्जनांना उत्पन्न होणाऱ्या प्रीतीचे (आनंदाचे) कारण असल्यामुळे, कार्याच्या उपचाराने हा बंध 'रस' या नावाने ओळखला जातो. पुढेही याचप्रमाणे समजून घ्यावे. Hassaṭhāyībhāva हास्य स्थायीभाव 358. ३५८. Vikārākatiādīhi,Attano’tha parassa vā; Hāso niddā samālasya-Mucchādibyabhicāribhi; Paripose siyā hasso,Bhiyyo’tthipabhutīna so. विकृत आकृती इत्यादींमुळे स्वतःचा किंवा दुसऱ्याचा जो हास (हास्य) उत्पन्न होतो, तो निद्रा, आळस, मूर्च्छा इत्यादी व्यभिचारी भावांनी पुष्ट झाल्यावर 'हास्य रस' बनतो. तो हास्य रस बहुतांश करून स्त्रिया आणि कनिष्ठ प्रकृतीच्या लोकांमध्ये आढळतो. 358. ‘‘Vikāre’’ccādi. Vikārākati desavayādīnaṃ viparīto kesabandhanādi, so ādi yesaṃ aññākatyādinaccanādīnaṃ, tehi vibhāvehi hāso cetovikāso, sopi attano sambandhī vā atha parassa sambandhī vā, tattha yo vibhāvasāmatthiyāyevābhibyattiṃ yāti, so attaṭṭho. Yo pana vibhāvadassanā uppannāpi purisassa gambhīrattādinā chādito samāno purisantare hasatyābhibyatto, so paraṭṭho. So hāso niddādīhi byabhicārīhiyeva, anubhāvapakkhe ādisaddena akkhiphandanādayo gahitā. Paripose sati hasso nāma raso siyā. So hasso bhiyyo itthipabhutīnaṃ siyāti sambandho. Ettha pabhutisaddena nīcapakatayo saṅgaṇhanti. ३५८. “विकार” इत्यादी. विकृत आकृती म्हणजे देश, वय इत्यादींच्या विपरीत असणारी केशरचना इत्यादी; ती आहे आदी ज्यांच्या अशा इतर आकृती, नृत्य इत्यादी विभावांनी जो 'हास' (चित्ताचा विकास) होतो, तो स्वतःशी संबंधित असतो किंवा दुसऱ्याशी संबंधित असतो. त्यामध्ये जो विभावाच्या सामर्थ्यानेच अभिव्यक्त होतो, तो 'आत्मस्थ' (स्वतःमध्ये असलेला) होय. परंतु, जो विभाव पाहिल्याने उत्पन्न होऊनही माणसाच्या गंभीरतेमुळे लपवला जातो आणि दुसऱ्या माणसाने हसल्यामुळे अभिव्यक्त होतो, तो 'परस्थ' (दुसऱ्यामध्ये असलेला) होय. तो हास निद्रा इत्यादी व्यभिचारी भावांनीच पुष्ट होतो; अनुभावाच्या पक्षात 'आदि' शब्दाने डोळे मिचकावणे इत्यादी घेतले जातात. पुष्टी झाल्यावर 'हास्य' नावाचा रस होतो. तो हास्य रस बहुतांश करून स्त्रिया इत्यादींमध्ये होतो, असा संबंध आहे. येथे 'प्रभृती' (इत्यादी) शब्दाने कनिष्ठ प्रकृतीचे (स्वभावाचे) लोक घेतले जातात. 358. Idāni hassarasassa posanākāraṃ dassetumāha ‘‘vikāra’’iccādi. Vikārākatiādīhi desavayoliṅgānaṃ [Pg.348] viparītehi kesabandhagatiṭṭhitiādikehi, naccagītaādikehi ca duvidhehi ākatisaṅkhatehi hetubhūtehi attano vā atha parassa vā sambandhī so hāso ceto vikāsalakkhaṇo niddāsamālasyamucchādibyabhicāribhi niddāsamaālasyamucchāakkhiphandanādīhi anubhāvehi sutasambandhena teheva niddāsamālasyamucchāsaṅkhatabyabhicārīhi karaṇabhūtehi paripose sati hasso hasso nāma raso siyā, so hasso bhiyyo itthipabhutīnaṃ, nīcapakatīnañca siyāti. Vikārā ca sā ākati ceti ca, so ādi yesanti ca, niddā ca samo ca ālasyañca mucchā ceti ca, te ādi yesaṃ akkhiphandanādīnaṃ anubhāvānanti ca, te ca byabhicārino ceti ca, itthī pabhuti yesaṃ nīcapakatīnanti ca vākyaṃ. ३५८. आता हास्य रसाच्या पुष्टीचा प्रकार दाखवण्यासाठी "विकार" इत्यादी म्हणतात. देश, वय आणि लिंग यांच्या विपरीत असणाऱ्या केशरचना, चालणे, उभे राहणे इत्यादी आणि नृत्य, गीत इत्यादी अशा दोन प्रकारच्या आकृतीरूप कारणांमुळे स्वतःचा किंवा दुसऱ्याचा जो चित्तविकासरूप 'हास' उत्पन्न होतो, तो निद्रा, श्रम (थकवा), आळस, मूर्च्छा इत्यादी व्यभिचारी भावांनी आणि निद्रा, श्रम, आळस, मूर्च्छा, डोळे मिचकावणे इत्यादी अनुभावांनी, तसेच ऐकलेल्या संबंधाने निद्रा, श्रम, आळस, मूर्च्छा रूप व्यभिचारी भावांच्या कारणाने पुष्ट झाल्यावर 'हास्य' नावाचा रस होतो. तो हास्य रस बहुतांश करून स्त्रिया आणि कनिष्ठ प्रकृतीच्या लोकांमध्ये होतो. 'विकृत आहे ती आकृती', 'ती आहे आदी ज्यांच्या', 'निद्रा, श्रम आणि आळस व मूर्च्छा', 'ते आहेत आदी ज्यांच्या अशा डोळे मिचकावणे इत्यादी अनुभावांचे', 'आणि ते व्यभिचारी आहेत', 'स्त्री आहे आदी ज्यांच्या अशा कनिष्ठ प्रकृतीचे लोक' असे हे वाक्य आहे. Hassappabheda हास्याचे प्रकार 359. ३५९. Sitamiha vikāsinayanaṃ,Kiñcā’lakkhiyadijantu taṃ hasitaṃ; Madhurassaraṃ vihasitaṃ,Saṃsasirokampamupahasitaṃ. येथे (हास्यामध्ये) डोळे विकसित होणे म्हणजे 'स्मित' (सित) होय; दात थोडे दिसणे म्हणजे 'हसित' होय; मधुर स्वर असणे म्हणजे 'विहसित' होय; आणि खांदे व डोके हलवण्यासह असणे म्हणजे 'उपहसित' होय. 360. ३६०. Apahasitaṃ sañjala’kkhi,Vikkhittaṅgaṃ bhavatya’tihasitaṃ; Dve dve hassā kathitā ce’saṃ,Jeṭṭhe majjhe’dhamepi ca kamaso. डोळ्यांत पाणी (अश्रू) असणे म्हणजे 'अपहसित' होय; आणि शरीराचे अवयव इकडेतिकडे फेकणे (हातपाय झाडणे) म्हणजे 'अतिहसित' होय. या हास्यांपैकी दोन-दोन प्रकार क्रमाने ज्येष्ठ (उत्तम), मध्यम आणि अधम (कनिष्ठ) प्रकृतीच्या लोकांमध्ये सांगितले आहेत. 359-360. Hasse bhedamāha ‘‘sita’’miccādinā. Iha hasse vikāsīni nayanāni yassa taṃ sitaṃ, kiñci ālakkhiyā dijā dantā yassa taṃ hasitaṃ. Evaṃ madhuro saro saddo yassa taṃ vihasitaṃ. Aṃsasirokampena saha vattamānaṃ upahasitaṃ, saha jalena assunā vattamānāni akkhīni [Pg.349] yassa taṃ apahasitaṃ. Vikkhittāni ito tato pasāritāni aṅgāni yassa taṃ atihasitaṃ nāma. Esañca sitādīnaṃ majjhe dve dve hassā ādito paṭṭhāya kamaso yathākkamena jeṭṭhe majjhe adhamepi ca kathitāti sambandho. Purātanehīti viññāyati. ३५९-३६०. “सित” (स्मित) इत्यादींद्वारे हास्याचे भेद सांगतात. येथे हास्यामध्ये ज्याचे डोळे विकसित होतात ते 'स्मित' (सित) होय; ज्याचे दात थोडे दिसतात ते 'हसित' होय. त्याचप्रमाणे ज्याचा स्वर (आवाज) मधुर असतो ते 'विहसित' होय. खांदे आणि डोके हलवण्यासह असणारे ते 'उपहसित' होय; डोळ्यांत पाण्यासह (अश्रूंसह) असणारे ते 'अपहसित' होय. इकडेतिकडे पसरवलेले (फेकलेले) अवयव असणारे ते 'अतिहसित' होय. आणि या स्मित इत्यादींपैकी सुरुवातीपासून दोन-दोन हास्य प्रकार क्रमाने ज्येष्ठ, मध्यम आणि अधम प्रकृतीच्या लोकांमध्ये सांगितले आहेत, असा संबंध आहे. 'प्राचीन आचार्यांनी' असे म्हटले आहे, असे समजले जाते. 359-360. Idāni hassabhedaṃ dasseti ‘‘sita’’miccādinā. Iha imasmiṃ hassavisaye vikāsinayanaṃ vivaṭanayanaṃ sitaṃ nāma. Kiñci ālakkhiyadijaṃ tu kiñci dissamānadantaṃ, taṃ hasitaṃ nāma. Madhurassaraṃ madhuranādaṃ vihasitaṃ nāma. Saṃsasirokampaṃ aṃsasirokampasahitaṃ upahasitaṃ nāma. Sajalakkhi assuvilocanasahitaṃ apahasitaṃ nāma. Vikkhittaṅgaṃ aṭṭhāne pasāraṇavasena vikkhittahatthapādādiavayavavantaṃ atihasitaṃ nāma bhavati. Esaṃ channaṃ kamaso kamena dve dve jeṭṭhe majjhe adhamepi visaye kathitā purātanehi bhāsitāti. Vikāsīni nayanāni asseti ca, kiñci īsakaṃ ālakkhiyā dijā yasseti ca, madhuro saro asseti ca, aṃso ca siro ceti ca, aṃsasiraso kampoti ca, tena saha vattatīti ca, saha jalena vattamānāni akkhīni yasseti ca, anusvarāgamo. Vikkhittāni aṅgāni yasseti ca vākyaṃ. Sitahasitadvayaṃ uttame, vihasitaupahasitadvayaṃ majjhime, apahasitaatihasitadvayaṃ adhame vattate. Evaṃ sitādayo anurūpavibhāvādinā payuttā ime rasā’vatthaṃ pāpuṇantīti adhippāyo. ३५९-३६०. आता "सित" इत्यादींद्वारे हास्यरसाचे भेद दाखवितात. येथे या हास्यविषयात डोळे प्रफुल्लित किंवा विकसित होणे म्हणजे 'सित' (मंदस्मित) होय. थोडे दात दिसणे म्हणजे 'हसित' (हसणे) होय. मधुर स्वर किंवा मधुर नाद असणे म्हणजे 'विहसित' होय. खांदे आणि डोके हलविण्यासह असणे म्हणजे 'उपहसित' होय. डोळ्यात पाणी किंवा अश्रू असणे म्हणजे 'अपहसित' होय. अयोग्य ठिकाणी हात-पाय इत्यादी अवयव पसरविल्यामुळे विखुरलेले अंग असणे म्हणजे 'अतिहसित' होय. या सहा प्रकारांचे क्रमाने दोन-दोन प्रकार उत्तम, मध्यम आणि अधम वर्गाच्या विषयात प्राचीन आचार्यांनी सांगितले आहेत. प्रफुल्लित डोळे असणे, थोडे दात दिसणे, मधुर स्वर असणे, खांदे आणि डोके हलविणे, डोळ्यात पाणी असणे आणि विखुरलेले अंग असणे हे यांचे स्पष्टीकरण आहे. 'सित' आणि 'हसित' हे दोन उत्तम पात्रांमध्ये, 'विहसित' आणि 'उपहसित' हे दोन मध्यम पात्रांमध्ये, तर 'अपहसित' आणि 'अतिहसित' हे दोन अधम पात्रांमध्ये आढळतात. अशा प्रकारे सितादी प्रकार योग्य विभाव इत्यादींनी युक्त होऊन रसावस्थेला प्राप्त होतात, असा अभिप्राय आहे. Hassarasassa evamudāharaṇaṃ ñātabbaṃ – हास्यरसाचे उदाहरण याप्रमाणे जाणावे – Pūjesi kaṇṭhamaṇinā api yo pasanno,Dhamme purā’samadhuraṃ vidhuraṃ sa hantuṃ; Gopentiyāpi vacanena thiyā sabhāvaṃ; Bhattiṃ akāsi pharuse mayi nāgarājāti. "जो पूर्वी धर्मावर प्रसन्न होऊन आपल्या कंठमण्यानेही पूजा करीत असे, तो नागराज आता स्वतःचा स्वभाव लपविणाऱ्या स्त्रीच्या शब्दांवर विश्वास ठेवून, अतुलनीय अशा विधुर पंडिताचा वध करण्यासाठी, माझ्यासारख्या क्रूर व्यक्तीवर भक्ती (विश्वास) करीत आहे." Yo [Pg.350] purā pubbe dhamme tassa dhammakathane pasanno kaṇṭhamaṇinā api attano anagghakaṇṭhamaṇināpi taṃ pūjesi, so nāgarājā sabhāvaṃ attano adhippāyaṃ gopentiyā api thiyā vacanena itthiyā vacanena asamadhuraṃ tulyarahitaṃ vidhuraṃ vidhurapaṇḍitaṃ hantuṃ vināsanatthaṃ pharuse caṇḍe mayi bhattiṃ akāsīti. Iha ekasmiṃyeva vatthuni nāgarājassa pasādavadhavidhānādiviparītappavatti ālambaṇavibhāvo, paṭhamaṃ anagghapiyavatthūhi pūjitabhāvo ca bodhisattassa atulyabhāvo ca itthivacanassa sampaṭicchanabhāvo ca tassādhippāyassa aññātabhāvo ca puṇṇakassa caṇḍabhāvo ceti imehi sabbavacanehi uddīpanavibhāvo dassito. Imehi uddīpitaṭhāyībhāvasaṅkhato hāso vākyasāmatthiyā pakāsito hāsavirodhinibbedādivajjitā samālasiyasantosaassuvepathādikā byabhicārībhāvā sāttikābhāvā ca evaṃ sāmatthiyena dīpitā. Tadanurūpavibhāvādipakāsakā yathāvuttakavippayogā anubhāvā nāma honti. Hassabhedena majjhime purise vattabbāpi hasitaupahasitā dve imā daṭṭhabbā. जो पूर्वी धर्मावर आणि त्यांच्या धर्मकथनावर प्रसन्न होऊन आपल्या अमूल्य कंठमण्यानेही त्यांची पूजा करीत असे, तो नागराज स्वतःचा हेतू लपविणाऱ्या स्त्रीच्या शब्दांमुळे, अतुलनीय अशा विधुर पंडिताचा नाश करण्यासाठी माझ्यासारख्या क्रूर आणि उग्र व्यक्तीवर भक्ती (विश्वास) करीत आहे. येथे एकाच विषयात नागराजाची प्रसन्नता आणि वध करण्याची इच्छा ही विपरीत प्रवृत्ती 'आलंबन विभाव' आहे. सुरुवातीला अमूल्य व प्रिय वस्तूंनी केलेली पूजा, बोधिसत्त्वांचे अतुलनीयत्व, स्त्रीच्या शब्दांचा स्वीकार करणे, तिचा खरा हेतू न समजणे आणि पुण्णकाचा क्रूर स्वभाव या सर्व शब्दांद्वारे 'उद्दीपन विभाव' दर्शविला आहे. यांद्वारे उद्दीपित झालेला स्थायीभाव असलेला 'हास' (हास्य) वाक्याच्या सामर्थ्याने प्रकट होतो. हास्यविरोधी असलेल्या निर्वेदादी भावांनी रहित असलेले आळस, संतोष, अश्रू, कंप इत्यादी व्यभिचारी भाव आणि सात्त्विक भाव अशा प्रकारे सामर्थ्याने प्रकाशित होतात. त्याला अनुरूप असणारे विभाव इत्यादी प्रकट करणारे आणि वर सांगितलेल्या विप्रयोगाला दर्शविणारे 'अनुभाव' असतात. हास्यभेदांमध्ये मध्यम पुरुषांच्या बाबतीत 'हसित' आणि 'उपहसित' हे दोन प्रकार येथे पाहावे लागतात. Karuṇāṭhāyībhāva करुण स्थायीभाव 361. ३६१. Sokarūpo tu karuṇo-Niṭṭhapattiṭṭhanāsato; Tatthā’nubhāvā rudita-Palayatthambhakādayo; Visādālasyamaraṇa-Cintādī byabhicārino. अनिष्टाची प्राप्ती आणि इष्टाचा नाश यांमुळे शोक उत्पन्न होतो, तोच 'करुण' रस होय. तेथे रडणे, विलाप करणे, स्तब्ध होणे इत्यादी 'अनुभाव' आहेत; आणि विषाद, आळस, मरण, चिंता इत्यादी 'व्यभिचारी भाव' आहेत. 361. ‘‘Soke’’ccādi. Aniṭṭhassa puttaviyogādino desanikkaḍḍhanādino patti ca iṭṭhassa dhammassa, dhanādino vā nāso ca tato vibhāvabhūtehi sampanno sokarūpo [Pg.351] sokasabhāvo tu karuṇo raso nāma. Tattha uttamānaṃ soko puttaviyogādianiṭṭhuppattito, dhammādiiṭṭhanāsato ca jāyate. Nīcānaṃ tu desanikkaḍḍhanādianiṭṭhuppattito, dhanādiiṭṭhanāsato ca, paresaṃ dhanādināsato tu uttamasseva mahākāruṇikattā, sesaṃ subodhaṃ. Anubhāvo panettha yathocityaṃ nirūpayitabbo. ३६१. "सोके" इत्यादी. अनिष्टाची म्हणजे पुत्रवियोग, देशातून हाकलून देणे इत्यादींची प्राप्ती आणि इष्टाचा म्हणजे धर्म, धन इत्यादींचा नाश या विभावजन्य कारणांमुळे उत्पन्न होणारा शोकरूप किंवा शोकस्वभाव असलेला रस म्हणजे 'करुण रस' होय. तेथे उत्तम पुरुषांचा शोक हा पुत्रवियोगासारख्या अनिष्टाच्या प्राप्तीमुळे आणि धर्मासारख्या इष्टाच्या नाशामुळे उत्पन्न होतो. कनिष्ठ लोकांचा शोक हा देशातून हाकलून देण्यासारख्या अनिष्टाच्या प्राप्तीमुळे आणि धनासारख्या इष्टाच्या नाशामुळे उत्पन्न होतो. इतरांच्या धनादीच्या नाशामुळे होणारा शोक हा केवळ महाकारुणिक असल्यामुळे उत्तम पुरुषांनाच होतो. उर्वरित भाग समजण्यास सोपा आहे. येथे अनुभाव योग्यतेनुसार समजून घ्यावा. 361. Idāni karuṇārasaposanakkamaṃ dasseti ‘‘soka’’iccādinā. Aniṭṭhappattiṭṭhanāsato puttaviyogādino, desacāgādino vā aniṭṭhassa uppatti ca sīlādino, dhanādino vā iṭṭhassa kantivatthuno vināso cāti imehi ālambaṇavibhāvehi karaṇabhūtehi uppanno sokarūpo tu sokasabhāvo pana karuṇo karuṇāraso nāma hoti. Tattha karuṇārase ruditapalayatthambhakādayo rudito palayo thambhotiādayo anubhāvā nāma bhavantīti. Thambhādīnaṃ sarūpo heṭṭhā vuttova. Visādaālasyamaraṇacintādayo byabhicārino tasmiṃyeva byabhicārino bhavanti. Iha puttaviyogādianiṭṭhappattiyā ca sīladhammādiiṭṭhanāsanena ca uttamānaṃ soko uppajjati, desacāgādianiṭṭhappattiyā ca dhanādiiṭṭhanāsanena ca nīcānaṃ. Aññesaṃ dhanādivināsanena pana mahākaruṇikattā uttamasseva uppajjati. Tasmiṃ visaye so soko sesānaṃ nuppajjati. Tasmā yathārahaṃ payogo kātabbo. Sokassa rūpo sabhāvoti ca, aniṭṭhassa pattīti ca, iṭṭhassa nāsoti ca, aniṭṭhappatti ca iṭṭhanāso ceti ca, ruditañca palayo ca thambhako ceti ca, te ādi yesamiti ca, visādo ca ālasyañca maraṇañca cintā ceti ca, tā ādi yesamiti ca vākyaṃ. Imassa karuṇārasassa lakkhiyamevaṃ daṭṭhabbaṃ – ३६१. आता "शोक" इत्यादींद्वारे करुण रसाच्या पोषणाचा क्रम दाखवितात. अनिष्टाची प्राप्ती आणि इष्टाचा नाश म्हणजे पुत्रवियोग, देशत्याग इत्यादी अनिष्टांची उत्पत्ती आणि शील, धन इत्यादी प्रिय वस्तूंचा विनाश या आलंबन विभावांच्या कारणांमुळे उत्पन्न होणारा शोकरूप किंवा शोकस्वभाव असलेला रस म्हणजे 'करुण रस' होय. त्या करुण रसात रडणे, विलाप करणे, स्तब्ध होणे इत्यादी अनुभाव असतात. स्तब्धता इत्यादींचे स्वरूप खाली सांगितलेच आहे. विषाद, आळस, मरण, चिंता इत्यादी व्यभिचारी भाव त्यातच उत्पन्न होतात. येथे पुत्रवियोगासारख्या अनिष्टाच्या प्राप्तीमुळे आणि शीलधर्मासारख्या इष्टाच्या नाशामुळे उत्तम पुरुषांना शोक उत्पन्न होतो; तर देशत्यागासारख्या अनिष्टाच्या प्राप्तीमुळे आणि धनासारख्या इष्टाच्या नाशामुळे कनिष्ठ लोकांना शोक होतो. इतरांच्या धनादीच्या विनाशाने केवळ महाकारुणिक असल्यामुळे उत्तम पुरुषांनाच शोक उत्पन्न होतो. त्या विषयात इतरांना तो शोक उत्पन्न होत नाही. म्हणून योग्यतेनुसार त्याचा प्रयोग करावा. शोकाचे रूप किंवा स्वभाव, अनिष्टाची प्राप्ती, इष्टाचा नाश, अनिष्टप्राप्ती आणि इष्टनाश, रडणे, विलाप आणि स्तब्धता इत्यादी, विषाद, आळस, मरण आणि चिंता इत्यादी हे या वाक्यांचे स्पष्टीकरण आहे. या करुण रसाचे उदाहरण याप्रमाणे पाहावे – Ākaḍḍhite’kasatarājapurakkhato [Pg.352] yo,Dhammena āsanamalaṃkurute jinova; So assavālamavalambiya dāni nīto,Yakkhena lokatilako kurute kimekoti. "जो एकशे एक राजांनी वेढलेला असून, जिनाप्रमाणे (बुद्धाप्रमाणे) धर्माने (धर्माचरणाने किंवा धर्मोपदेशाने) आसनाला अलंकृत करीत असे; तो जगाचा टिळक (श्रेष्ठ पुरुष) आता यक्षाने ओढून नेला असून, घोड्याच्या शेपटीला लटकून काय बरे करीत असेल?" Yo ekasatarājapurakkhato rājūnaṃ ekasatena parivārito jino iva buddho iva dhammena madhuradhammakathanena āsanaṃ dhammāsanaṃ alaṃkurute sajjeti, lokatilako lokassa piyatāya tilakālaṅkārabhūto so vidhurapaṇḍito yakkhena puṇṇakena ākaḍḍhito hutvā nīto assavālaṃ avalambiya idāni eko kiṃ kuruteti. Ihānītoti dassitapiyavatthuviyogo sokassa ālambaṇavibhāvo hoti. ‘‘Ākaḍḍhitekasatarāje’’ccādinā sakalena vākyena uddīpanavibhāvo dassito, uddīpitasokasaṅkhātaṭhāyībhāvo ca visādālasyacintādiko byabhicārībhāvo ca ruditapalayathambhakādikā vibhāvādibodhakaanubhāvā ca vākyasāmatthiyena dīpitā honti. जो एकशे एक राजांनी वेढलेला, जिनाप्रमाणे म्हणजेच बुद्धाप्रमाणे धर्माने (मधुर धर्मकथनाने) आसनाला (धर्मासनाला) अलंकृत करीत असे, जगाचा टिळक (लोकांचा प्रिय असल्यामुळे टिळकाप्रमाणे अलंकाररूप असलेला) तो विधुर पंडित यक्ष पुण्णकाने ओढून नेला असता, घोड्याच्या शेपटीला लटकून आता एकटा काय करीत असेल? येथे 'नेला गेला' यावरून दर्शविलेला प्रिय वस्तूचा वियोग हा शोकाचा 'आलंबन विभाव' आहे. "आकड्ढिते कसत राजे" इत्यादी संपूर्ण वाक्याने 'उद्दीपन विभाव' दर्शविला आहे. उद्दीपित झालेल्या शोकरूप स्थायीभाव, विषाद, आळस, चिंता इत्यादी व्यभिचारी भाव आणि रडणे, विलाप, स्तब्धता इत्यादी विभावबोधक अनुभाव वाक्याच्या सामर्थ्याने प्रकाशित होतात. Ruddaṭhāyībhāva रौद्र स्थायीभाव 362. ३६२. Kodho macchariyādīhi, pose tāsamadādibhi; Nayanāruṇatādīhi, ruddo nāma raso bhave. मत्सर इत्यादींमुळे क्रोध उत्पन्न होतो, तो त्रास, मद इत्यादींनी पुष्ट होतो आणि डोळे लाल होणे इत्यादी अनुभावांनी युक्त असतो, त्याला 'रौद्र' रस म्हणतात. 362. ‘‘Kodho’’iccādi, subodhaṃ. Ettha paṭhamena ādisaddena avikkhepaupahāsādayo vibhāvā gahitā, dutiyena uggasambhamādayo byabhicārino, tatiyena bhūkuṭipuraṇaoṭṭhanippīḷanādayo anubhāvā. ३६२. "कोधो" इत्यादी समजण्यास सोपे आहे. येथे पहिल्या 'आदि' शब्दाने अविक्षेप, उपहास इत्यादी विभाव घेतले आहेत; दुसऱ्याने उग्रता, संभ्रम इत्यादी व्यभिचारी भाव; आणि तिसऱ्याने भुवया चढवणे, ओठ दाबणे इत्यादी अनुभाव घेतले आहेत. 362. Idāni ruddarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘kodho’’iccādinā. Kodho macchariyādīhi macchariyaavikkhepaupahāsādīhi ālambaṇādīhi vibhāvehi ca hetubhūtehi tāsamadādīhi tāsamadauggatasambhamādīhi byabhicārībhāvehi [Pg.353] ca nayanāruṇatādīhi nettarattasubhaṅgaoṭṭhapīḷanādīhi anubhāvehi ca karaṇabhūtehi pose sati ruddo nāma raso bhaveti. Macchariyaṃ ādi yesanti ca, tāso ca mado ceti ca, te ādi yesamiti ca, nayanāni ca tāni aruṇāni cāti ca, tesaṃ bhāvoti ca, sā ādi yesamiti ca vākyaṃ. ३६२. आता रौद्र रसाच्या पोषणाचा क्रम "कोधो" इत्यादींद्वारे दाखवितात. मत्सर, अविक्षेप, उपहास इत्यादी आलंबन विभाव कारणीभूत असताना, आणि त्रास, मद, उग्रता, संभ्रम इत्यादी व्यभिचारी भावांनी आणि डोळे लाल होणे, भुवया चढवणे, ओठ दाबणे इत्यादी अनुभावांनी पुष्ट झालेला क्रोध म्हणजेच 'रौद्र रस' होय. मत्सर इत्यादी, त्रास आणि मद इत्यादी, डोळे लाल होणे आणि त्यांची अवस्था इत्यादी हे या वाक्यांचे स्पष्टीकरण आहे. Ruddarasassa udāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ – रौद्र रसाचे उदाहरण याप्रमाणे पाहावे – Yakkhena bho adhigatosi manussabhakkhe,Nā’ssassa vāla’mavalamba puraṃ avekkha; Verambhavātamukhacuṇṇitasabbagatto,Macco kathaṃ punapi passati jīvalokanti. "हे माणसा, तू मनुष्यभक्षक यक्षाच्या हाती सापडला आहेस! आता घोड्याच्या शेपटीला लटकून आपल्या नगराकडे शेवटचे पाहून घे; कारण वेरंभ वाऱ्याच्या तडाख्याने ज्याचे सर्व शरीर चूर्ण झाले आहे, असा मनुष्य पुन्हा जिवंत लोकाला (या जगाला) कसा पाहू शकेल?" Bho manussabhakkhena yakkhena adhigatosi gahito asi, assassa vālamavalamba vāladhiṃ gahetvā idāneva puraṃ avekkha tuyhaṃ nagaraṃ olokehi, tatheva hi verambhavātamukhacuṇṇitasabbagatto verambhavātassa abhimukhicuṇṇitasakalasarīro macco manusso jīvalokaṃ sattalokaṃ punapi kathaṃ passatīti. Iha macchariyādivibhāvā ca kodhādisaṅkhāto ṭhāyībhāvo ca vākyasāmatthiyā dīpitā honti, aparaddhena tāsamadauggatādibyabhicārībhāvā vibhāvitā honti. Samudāyena nayanāruṇatādayo anubhāvā sūcitā honti. "हे माणसा, तू मनुष्यभक्षक यक्षाच्या हाती सापडला आहेस (पकडला गेला आहेस), घोड्याची शेपटी धरून आताच तुझ्या नगराकडे पाहून घे (अवलोकन कर). कारण वेरंभ वाऱ्याच्या तडाख्याने ज्याचे सर्व शरीर चूर्ण झाले आहे, असा मनुष्य पुन्हा जिवंत लोकाला (प्राणिमात्रांच्या जगाला) कसा पाहू शकेल?" येथे मत्सर इत्यादी विभाव आणि क्रोधादी स्थायीभाव वाक्याच्या सामर्थ्याने प्रकाशित होतात. अपराधाने त्रास, मद, उग्रता इत्यादी व्यभिचारी भाव स्पष्ट होतात. एकत्रितपणे डोळे लाल होणे इत्यादी अनुभाव सूचित होतात. Vīraṭhāyībhāva वीर स्थायीभाव 363. ३६३. Patāpavikkamādīhu-ssāho viroti saññito; Raṇadānadayāyogā, vīro’yaṃ tividho bhave; Tevā’nubhāvā dhitima-tyādayo byabhicārino. प्रताप, पराक्रम इत्यादींमुळे उत्पन्न झालेला उत्साह 'वीर' रस म्हणून ओळखला जातो. युद्ध, दान आणि दया यांच्या योगाने हा वीर रस तीन प्रकारचा होतो. तेथे युद्ध करणे इत्यादी अनुभाव असतात आणि धृती (धैर्य), मती इत्यादी व्यभिचारी भाव असतात. 363. ‘‘Patāpi’’ccādi. Patāpo sattusantāpakārī tejo, vikkamo paramaṇḍalakkamantaṃ, te ādayo yesaṃ balāvikkhepādīnaṃ [Pg.354] paṭipuggalagatānaṃ vibhāvānaṃ, tehi jāto ussāho rasattamāpanno vīro rasoti saññito, ayaṃ vīro raṇadānadayāyogā tividho bhave yuddhavīro dānavīro dayāvīroti, te yuddhakaraṇādayo eva tattha anubhāvā bhavanti. Dhitimatiuggatādayo byabhicārino bhavantīti. ३६३. "प्रताप" इत्यादी. प्रताप म्हणजे शत्रूला संताप देणारे तेज, पराक्रम म्हणजे शत्रूच्या राज्यावर आक्रमण करणे; हे ज्यांचे आदि आहेत अशा प्रतिपक्षाच्या बल, अविक्षेप इत्यादी विभावांमुळे उत्पन्न झालेला उत्साह जेव्हा रसावस्थेला प्राप्त होतो, तेव्हा त्याला 'वीर रस' असे म्हणतात. हा वीर रस युद्ध, दान आणि दया यांच्या योगाने तीन प्रकारचा होतो – युद्धवीर, दानवीर आणि दयावीर. तेथे युद्ध करणे इत्यादीच अनुभाव असतात. धृती, मती, उग्रता इत्यादी व्यभिचारी भाव असतात. 363. Idāni vīrarasabhedaṃ, posanakkamañca dasseti ‘‘patāpa’’iccādinā. Patāpavikkamādīhi aññarājūnaṃ daṇḍajatejasaṅkhatapatāpo, tesameva paramaṇḍalakkamanasaṅkhātavikkamo phalabhedo cetiādīhi uppanno ussāho vīroti vīrarasoti saññito kavīhi ñāto, ayaṃ vīraraso raṇadānadayāyogā yuddhacāgakaruṇāyogena hetubhūtena tividho bhave. Te eva raṇadānadayā eva imā anubhāvā nāma honti. Dhitimatyādayo dhitimatiuggatagabbādayo byabhicārino bhāvā hontīti. Yuddhavīradānavīradayāvīravasena vīraraso tividho hoti. Patāpo ca vikkamo ceti ca, te ādi yesamiti ca, raṇo ca dānañca dayā ceti ca, tāhi yogoti ca, tayo vidhā pakārā assāti ca, dhiti ca mati ceti ca, tā ādi yesamiti ca vākyaṃ. ३६३. आता वीर रसाचे भेद आणि त्याच्या पोषणाचा क्रम "प्रताप" इत्यादींद्वारे दाखवितात. प्रताप आणि पराक्रम इत्यादींमुळे म्हणजे इतर राजांच्या दंडात्मक तेजाला प्रताप म्हणतात, आणि त्यांच्याच परराज्यावरील आक्रमणाला पराक्रम म्हणतात, या फलभेदादींमुळे उत्पन्न झालेला उत्साह कवींनी 'वीर रस' म्हणून ओळखला आहे. हा वीर रस युद्ध, दान आणि दया यांच्या योगाने (युद्ध, त्याग आणि करुणा यांच्या कारणाने) तीन प्रकारचा होतो. युद्ध, दान आणि दया हेच येथे अनुभाव असतात. धृती, मती, उग्रता, गर्व इत्यादी व्यभिचारी भाव असतात. युद्धवीर, दानवीर आणि दयावीर या भेदांमुळे वीर रस तीन प्रकारचा होतो. प्रताप आणि पराक्रम इत्यादी, युद्ध, दान आणि दया इत्यादी, त्यांच्याशी योग, त्याचे तीन प्रकार, धृती आणि मती इत्यादी हे या वाक्यांचे स्पष्टीकरण आहे. Vīrarasassa udāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ – वीर रसाचे उदाहरण याप्रमाणे पाहावे – Viññāpetvā kuveraṃ sumahati-Mapi ce’kovakumbhaṇḍasenaṃ,Uttāsetvā gahetvā maṇiratanavaraṃLakkhamādhāya jūte; Jetvā korabyarājaṃ sacivaratana-Muddhacca raññaṃ satamhā,Etthānetvā’diyissaṃ suyuvatiratanaṃKo mame’ttha’tthi bhāroti. "कुबेराला विनंती करून किंवा कुंभंडाच्या विशाल सेनेला भयभीत करून श्रेष्ठ मणिरत्न प्राप्त करीन; द्युतात (जुगारात) लाख पणाला लावून, कौरव्य राजाला जिंकून आणि शंभर राजांमधून श्रेष्ठ अमात्याला (विधुर पंडिताला) सोडवून येथे आणून त्या सुंदर युवतीरत्नाला (इरंदतीला) प्राप्त करीन. यात माझ्यासाठी कोणता मोठा भार (कठीण काम) आहे?" Kuveraṃ [Pg.355] vessavaṇamahārājaṃ viññāpetvā bodhetvā sumahatimapi kumbhaṇḍasenaṃ atimahantiṃ kumbhaṇḍasenaṃ ekova uttāsetvā bhayaṃ janetvā maṇiratanavaraṃ gahetvā jūte akkhakīḷāyaṃ lakkhaṃ ādhāya ṭhapetvā korabyarājaṃ jetvā raññaṃ satamhā rājasambandhinā satena sacivaratanaṃ amaccaratanaṃ uddhacca uddharitvā etthānetvā suyuvatiratanaṃ sobhanaitthiratanaṃ ādiyissaṃ gaṇhissāmi, ettha yathāvuttesu mama ko bhāro atthīti. Ettha ‘‘ko mametthatthi bhāro’’ti iminā ussāhasaṅkhāto ṭhāyībhāvo pakāsito. Etassa uppattiuddīpanesu kāraṇabhūtassa itthiratanassa ādānakhyātanāgarājagatapatāpavikkamādivibhāvo ca, taṃtaṃrūpappakāsakakavivacanasaṅkhātānubhāvo ca ‘‘viññāpetvā’’iccādinā vākyasāmatthiyena paṭipādanīyā honti. ‘‘Sumahatimapi kumbhaṇḍasenaṃ eko’’ti ca, ‘‘raññaṃ satamhā sacivaratanamuddhaccā’’ti ca imehi dhitiuggatagabbādayo ca, ‘‘viññāpetvā kuvera’’nti ca, ‘‘uttāsetvā korabyarāja’’nti ca, ‘‘etthānetvā iccādayo’’ti ca imehi matyādayo ca byabhicārino bhāvā vibhāvitā honti. Imehi vibhāvānubhāvabyabhicārībhāvehi yuddhavīraraso positoti daṭṭhabbo. Imināyeva nayena dānavīrādayo viññātabbā. कुवेर वैश्रवण महाराजांना समजावून (विनंती करून) आणि बोध करून, अत्यंत विशाल अशा कुंभांड सेनेला, अतिशय मोठ्या कुंभांड सेनेला एकट्यानेच भयभीत करून, त्यांच्यात भीती निर्माण करून, श्रेष्ठ मणिरत्न घेऊन, द्यूत खेळात (फाशांच्या खेळात) लक्ष (लाख) पणाला लावून, कोरव्य राजाला जिंकून, राजाच्या शंभर नातेवाईक राजांमधून श्रेष्ठ अमात्यरत्न (विदुर पंडित) यांना खेचून काढून, येथे आणून, सुंदर युवतीरत्न (शोभन स्त्रीरत्न) मी प्राप्त करीन, ग्रहण करीन; यात वर सांगितलेल्या गोष्टींमध्ये माझा काय भार (कठीण काम) आहे? येथे 'यात माझा काय भार आहे?' याने उत्साहात्मक 'स्थायीभाव' प्रकट केला आहे. याच्या उत्पत्ती आणि उद्दीपनाला कारणीभूत असलेल्या स्त्रीरत्नाचे ग्रहण करणे, प्रसिद्ध नागराजाकडे जाणे, प्रताप, पराक्रम इत्यादी 'विभाव' आहेत; आणि त्या त्या रूपाला प्रकट करणाऱ्या कवीच्या वचनात्मक 'अनुभाव' हे 'विज्ञापेत्वा' (समजावून) इत्यादी वाक्यांच्या सामर्थ्याने प्रतिपादन केले जातात. 'अत्यंत विशाल कुंभांड सेनेला एकटाच' आणि 'राजाच्या शंभरामधून अमात्यरत्नाला खेचून काढून' यांद्वारे धृती (धैर्य), गर्व इत्यादी, आणि 'कुवेराला समजावून', 'कोरव्य राजाला भयभीत करून', 'येथे आणून' इत्यादींद्वारे मती (बुद्धी) इत्यादी 'व्यभिचारी भाव' स्पष्ट केले आहेत. या विभाव, अनुभाव आणि व्यभिचारी भावांद्वारे 'युद्धवीर रस' पोषित झाला आहे, असे समजावे. याच पद्धतीने दानवीर इत्यादी रसही समजून घ्यावेत. Bhayaṭhāyībhāva भय स्थायीभाव 364. ३६४. Vikārisanasattādi-Bhayukkaṃso bhayānako; Sedādayo’nubhāve’ttha,Tāsādī byabhicārino. विकारी आवाज, प्राणी इत्यादींमुळे भयाचा जो उत्कर्ष होतो, तो 'भयानक रस' होय. येथे घाम येणे इत्यादी 'अनुभाव' आहेत आणि त्रास (भीती) इत्यादी 'व्यभिचारी भाव' आहेत. 364. ‘‘Vikāri’’ccādi. Vikāri asabhāvappavatto viruddho sano saddo satto ca, te ādayo yesaṃ suññāraññādīnaṃ [Pg.356] itthinīcappakatisambhavantānaṃ, vibhāvānaṃ, guruādīnaṃ vā uttamānaṃ, tehi jātassa bhayassa, kittimassa vā ukkaṃso bhayānako nāma raso. Ettha sedakampanapādacalanādayo anubhāvā, tāsādayo byabhicārino. ३६४. 'विकारी' इत्यादी. विकारी म्हणजे अस्वाभाविकपणे प्रवृत्त झालेला विरुद्ध आवाज (शब्द) आणि प्राणी, जे शून्य अरण्य इत्यादींमध्ये राहणारे, स्त्री किंवा नीच प्रकृतीच्या लोकांमध्ये उत्पन्न होणारे 'विभाव' आहेत, किंवा गुरु इत्यादी उत्तम लोकांच्या बाबतीत जे विभाव आहेत, त्यांच्यामुळे निर्माण झालेल्या स्वाभाविक किंवा कृत्रिम भयाचा उत्कर्ष म्हणजेच 'भयानक' नावाचा रस होय. येथे घाम येणे, थरथरणे, पाय लटपटणे इत्यादी 'अनुभाव' आहेत आणि त्रास (भीती) इत्यादी 'व्यभिचारी भाव' आहेत. 364. Idāni bhayānakarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘vikāri’’ccādinā. Vikārisanasattādibhayukkaṃso pakativirahena vikāravantehi viruddhehi asanisaddādisaddehi, rakkhasādisattehi vā vibhāvehi hetubhūtehi sañjāto sābhāviko, kittimo vā bhayapaṭibandho ukkaṃso bhayānakaraso nāma hoti. Ettha bhayānakarasavisaye sedādayo dāhasarīrakampanādayo anubhāvā kāyikavācasikappayogasaṅkhatā anubhāvā honti. Tāsādī byabhicārino tāsasaṅkādayo iha byabhicārībhāvā hontīti. Sano ca satto ceti ca, vikāro etesaṃ atthīti ca, vikārino ca te sanasattā ceti ca, te ādayo yesaṃ suññāraññādīnamiti ca, tehi jātaṃ bhayamiti ca, majjhe padalopo, tassa ukkaṃsoti ca, sedo ādi yesaṃ kampanādīnamiti ca, tāso ādi yesaṃ saṅkādīnamiti ca vākyaṃ. Itthinīcappakatikānaṃ bhayahetu vikārisanasattādi, uttamānaṃ guruādi. ३६४. आता 'विकारी' इत्यादींद्वारे भयानक रसाच्या पोषणाचा क्रम दाखवितात. 'विकारिसनसत्तादिभयुक्कंसो' म्हणजे प्रकृतीचा (स्वाभाविकतेचा) अभाव असल्यामुळे विकारयुक्त, विरुद्ध अशा वीज कोसळण्याच्या आवाजासारख्या शब्दांमुळे किंवा राक्षस इत्यादी प्राण्यांसारख्या कारणीभूत असलेल्या 'विभावां'मुळे निर्माण झालेला स्वाभाविक किंवा कृत्रिम भयाशी संबंधित उत्कर्ष म्हणजेच 'भयानक रस' होय. येथे भयानक रसाच्या विषयात घाम येणे, दाह होणे, शरीर थरथरणे इत्यादी शारीरिक आणि वाचिक प्रयोगांनी युक्त असलेले 'अनुभाव' होतात. त्रास (भीती), शंका इत्यादी येथे 'व्यभिचारी भाव' होतात. 'सद्द' (आवाज) आणि 'सत्त' (प्राणी), ज्यांना विकार आहे ते 'विकारी', आणि ते विकारी आवाज व प्राणी इत्यादी ज्या शून्य अरण्यादींचे विभाव आहेत, त्यांच्यामुळे निर्माण झालेले भय (येथे मध्यमपदलोपी समास आहे), त्याचा उत्कर्ष; घाम येणे इत्यादी ज्या थरथरणे इत्यादींचे आदि आहे, त्रास ज्या शंका इत्यादींचे आदि आहे, असे हे वाक्य आहे. स्त्री आणि नीच प्रकृतीच्या लोकांच्या भयाचे कारण विकारी आवाज, प्राणी इत्यादी आहेत, तर उत्तम लोकांच्या भयाचे कारण गुरु इत्यादी आहेत. Ettha lakkhiyamevaṃ veditabbaṃ – येथे याचे उदाहरण खालीलप्रमाणे समजून घ्यावे – Yaṃ diṭṭhisatthapatanena paripphurantī,Kumbhaṇḍarakkhasacamū gamitā samantā; Ācakkavāḷanaga’massagataṃ purīva,Bhoto muhuṃ muhu’mapassi sa puṇṇako’hanti. दृष्टीरूपी शस्त्राच्या प्रहाराने थरथरणारी, कुंभांड आणि राक्षसांची सेना चहूबाजूंनी चक्रवाळ पर्वतापर्यंत पळवून लावली गेली; घोड्यावर बसलेल्या ज्या आपल्याकडे (पुण्णकाकडे) ती सेना एखाद्या नगराकडे पहावे तशी वारंवार पाहत होती, तो मी 'पुण्णक' नावाचा यक्ष आहे. Diṭṭhisatthapatanena diṭṭhisallasampātanena paripphurantī kampamānā samantā parisamantato ācakkavāḷanagaṃ cakkavāḷapabbatāvadhi gamitā palāpitā kumbhaṇḍarakkhasacamū kumbhaṇḍarakkhasānaṃ [Pg.357] senā yaṃ assagataṃ assapiṭṭhe nisinnakaṃ bhoto bhavataṃ tumhākaṃ purī iva puriyā dassanamiva muhuṃ muhuṃ apassi khaṇe khaṇe apassittha, so ahaṃ puṇṇako nāma yakkhoti. Ettha ‘‘diṭṭhisatthapatanenā’’ti diṭṭhisatthāropanena ca ‘‘sa puṇṇako aha’’nti iminā ca bhayajananassa hetubhūtaviruddhasattasaṅkhātā vibhāvā niddiṭṭhā, ‘‘muhuṃ muhu’mapassī’’ti rasāvatthasampattabhayukkaṃsasaṅkhato ṭhāyībhāvo vibhāvito, ‘‘kumbhaṇḍarakkhasacamū gamitā samantā ācakkavāḷanaga’’nti tāsasaṅkādikā byabhicārino bhāvā jotitā. ‘‘Paripphurantī’’ti sedakampādayo anubhāvā dassitā honti. 'दिट्ठिसत्थपतननेन' म्हणजे दृष्टीरूपी शल्य (बाण) मारल्यामुळे 'परिप्फुरन्ती' म्हणजे थरथरणारी, 'समन्ता' म्हणजे चहूबाजूंनी 'आचक्कवाळनगं' म्हणजे चक्रवाळ पर्वताच्या मर्यादेपर्यंत 'गमिता' म्हणजे पळवून लावलेली 'कुम्भाण्डरक्खस चमू' म्हणजे कुंभांड आणि राक्षसांची सेना, 'अस्सगतं' म्हणजे घोड्याच्या पाठीवर बसलेल्या, 'भोतो' म्हणजे आपल्या, तुमच्याकडे 'पुरी इव' म्हणजे नगराच्या दर्शनाप्रमाणे 'मुहुं मुहुं अपस्सि' म्हणजे क्षणाक्षणाला पाहत होती, तो मी 'पुण्णक' नावाचा यक्ष आहे. येथे 'दिट्ठिसत्थपतननेन' म्हणजे दृष्टीरूपी शस्त्राचा रोख करण्याने आणि 'सो पुण्णको अहं' याने भय निर्माण करण्यास कारणीभूत असलेल्या विरुद्ध प्राण्यांच्या रूपातील 'विभाव' निर्दिष्ट केले आहेत. 'मुहुं मुहुं अपस्सि' याने रसावस्थेला प्राप्त झालेल्या भयाचा उत्कर्षरूपी 'स्थायीभाव' स्पष्ट केला आहे. 'कुम्भाण्डरक्खस चमू गमिता समन्ता आचक्कवाळनगं' याने त्रास, शंका इत्यादी 'व्यभिचारी भाव' प्रकट केले आहेत. 'परिप्फुरन्ती' याने घाम येणे, थरथरणे इत्यादी 'अनुभाव' दर्शविले आहेत. Jigucchāṭhāyībhāva जुगुप्सा (घृणा) स्थायीभाव 365. ३६५. Jigucchā rudhirādīhi,Pūtyādīhi virāgato; Bībhaccho khobhanu’bbegī,Kamena karuṇāyuto; Nāsāvikunanādīhi,Saṅkādīhi’ssa posanaṃ. रक्त इत्यादींमुळे, कुजलेल्या गोष्टी इत्यादींमुळे आणि वैराग्यामुळे निर्माण झालेली 'जुगुप्सा' (घृणा) अनुक्रमे क्षोभक, उद्वेगजनक आणि करुणेने युक्त अशी 'बीभत्स रस' बनते. नाक मुरडणे इत्यादी 'अनुभावां'द्वारे आणि शंका इत्यादी 'व्यभिचारी भावां'द्वारे याचे पोषण होते. 365. ‘‘Jigucchā’’iccādi. Rudhirantādīhi pūtikimiādīhi virāgato ca jātā jigucchā garahā kamena khobhano ubbegī karuṇāyuto ca bībhaccho bhavati, nāsāvikunanamukhacchadanādīhi anubhāvehi, saṅkāvegādīhi byabhicārīhi ca assa posanaṃ bhavatīti. ३६५. 'जिगुच्छा' इत्यादी. रक्त, आतडे इत्यादींमुळे, कुजलेले किडे इत्यादींमुळे आणि वैराग्यामुळे निर्माण झालेली 'जुगुप्सा' म्हणजे घृणा अनुक्रमे क्षोभक, उद्वेगजनक आणि करुणेने युक्त अशी 'बीभत्स रस' बनते. नाक मुरडणे, तोंड झाकणे इत्यादी 'अनुभावां'द्वारे आणि शंका, आवेग इत्यादी 'व्यभिचारी भावां'द्वारे याचे पोषण होते. 365. Idāni bībhaccharasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘jigucchā’’iccādinā. Rudhirādīhi rattantaguṇādīhi ca, pūtyādīhi pūtikimiādīhi ca, virāgato virattabhāvena cāti imehi tīhi vibhāvehi hetubhūtehi uppajjamānā jigucchā kamena rudhirādīnaṃ tiṇṇaṃ vibhāvānaṃ paṭipāṭiyā khobhano [Pg.358] anavaṭṭhāno asamāhito ubbegī ubbegavā karuṇāyuto sokarūpena sahito cāti evaṃ bībhaccho raso nāma hoti. Nāsāvikunanādīhi nāsasaṅkocanamukhapidahanādīhi anubhāvehi ca saṅkādīhi ca saṅkāāvegādīhi byabhicārībhāvehi ca karaṇabhūtehi assa bībhaccharasassa posanaṃ hotīti. Rudhirādīsu tīsu padesu, khobhanādīsu tīsu ca gamyamānattā avuttopi casaddo yojetabbo, tasmā khobhanādīhi tīhi yuttova bībhaccharaso nāmāti daṭṭhabbo. Rudhiraṃ ādi yesaṃ antādīnamiti ca, pūtiādi yesaṃ kimiādīnamiti ca, ubbego assa bībhacchassa atthīti ca, karuṇena āyutoti ca, nāsāya vikunanaṃ saṅkocanamiti ca, taṃ ādi yesaṃ mukhacchādanādīnamiti ca, saṅkā ādi yesaṃ āvegādīnamiti ca vākyaṃ. ३६५. आता 'जिगुच्छा' इत्यादींद्वारे बीभत्स रसाच्या पोषणाचा क्रम दाखवितात. रक्त इत्यादी म्हणजे लाल रक्त, आतडे इत्यादींमुळे, कुजलेले इत्यादी म्हणजे कुजलेले किडे इत्यादींमुळे आणि वैराग्यामुळे म्हणजे विरक्त भावामुळे, या तीन कारणीभूत असलेल्या 'विभावां'मुळे उत्पन्न होणारी जुगुप्सा (घृणा) अनुक्रमे रक्त इत्यादी तीन विभावांच्या क्रमाने क्षोभक (अस्थिर, असमाहित), उद्वेगजनक (उद्वेगयुक्त) आणि करुणेने युक्त (शोकयुक्त) अशी होऊन 'बीभत्स रस' बनते. नाक मुरडणे इत्यादी म्हणजे नाक संकुचित करणे, तोंड झाकणे इत्यादी 'अनुभावां'द्वारे आणि शंका इत्यादी म्हणजे शंका, आवेग इत्यादी 'व्यभिचारी भावां'द्वारे या बीभत्स रसाचे पोषण होते. 'रुधिरादि' या तीन पदांमध्ये आणि 'खोभन' इत्यादी तीन पदांमध्ये अर्थ स्पष्ट होत असल्यामुळे न सांगितलेला देखील 'च' (आणि) शब्द जोडला पाहिजे, म्हणून क्षोभक इत्यादी तिन्हींनी युक्त असलेलाच 'बीभत्स रस' समजावा. रक्त ज्यांचे आदि आहे ते आतडे इत्यादी, कुजलेले ज्यांचे आदि आहे ते किडे इत्यादी, उद्वेग ज्या बीभत्साला आहे तो उद्वेगी, करुणेने युक्त तो करुणायुत, नाकाचे विकुंचन म्हणजे संकोच करणे, ते ज्यांचे आदि आहे ते तोंड झाकणे इत्यादी, शंका ज्यांचे आदि आहे ते आवेग इत्यादी, असे हे वाक्य आहे. Imassa bībhacchassodāharaṇamevaṃ veditabbaṃ – या बीभत्स रसाचे उदाहरण खालीलप्रमाणे समजून घ्यावे – Yakkhā maccakaraṅkakaṅkanadharā ye nimmitā puṇṇake-Nu’ttaṃsīkatapāṇipallavadharā hārīkatantoragā; Littā lohitakuṅkumehi vidhurene’te pivantā vasā-Majjaṃ sīsakapālapātihi pure dhuttā viyo’pekkhitāti. पुण्णकाने निर्माण केलेले जे यक्ष मानवी हाडांचे कडे (कंकण) धारण करणारे, हातांचे तळवे डोक्यावर माळेसारखे धारण करणारे, मानवी आतड्यांचे हार गळ्यात घालणारे, लाल रक्ताच्या कुंकुमाने माखलेले आणि डोक्याच्या कवटीच्या पात्रातून चरबीयुक्त मद्य समोर पिणारे होते; ते यक्ष विदुर पंडितांनी एखाद्या नगरातील मद्यपी धूर्तांप्रमाणे उपेक्षिले (उदासीनतेने पाहिले). Puṇṇakena yakkhena nimmitā maccakaraṅkakaṅkanadharā manussaṭṭhisaṅkhātakarabhūsanadhārino uttaṃsīkatapāṇipallavadharā matthakamālikatahatthatalasaṅkhatapallavadhārino hārīkatantoragā muttāhārīkatamanussantasaṅkhātauragasampayuttā lohitakuṅkumehi rudhirasaṅkhātakuṅkumakakkehi littā sīsakapālapātihi sīsakapālasaṅkhātehi sarāvehi vasāmajjaṃ vasāsaṅkhātasuraṃ pure abhimukhe pivantā ye yakkhā siyuṃ, ete yakkhā vidhurena paṇḍitena dhuttā viya nagare surādhuttā viya upekkhitā hontīti. Iha ‘‘littā lohitakuṅkumehī’’ti ca ‘‘uttaṃsīkatapāṇipallavadharā’’ti ca [Pg.359] ‘‘hārīkatantoragā’’ti ca imehi cittakkhobhakāraṇabhūto rudhirādivibhāvo ca, ‘‘maccakaraṅkakaṅkanaro’’ti ca ‘‘sīsakapālapātihi vasāmajjaṃ pivantā’’ti ca imehi ubbegavantasabhāvassa hetubhūto pūtyādivibhāvo ca pakāsito. Karuṇāyutasabhāvassa kāraṇabhūtavirajjanavibhāvo ca nāsāvikunanādianubhāvo ca saṅkāvegādibyabhicārībhāvo ca bībhacchasaṅkhātaṭhāyībhāvo cāti ime sabbe vākyasāmatthiyena gammāti veditabbā. पुण्णक यक्षाने निर्माण केलेले, 'मच्चकरङ्ककङ्कणधरा' म्हणजे मानवी हाडांचे हातातील भूषण धारण करणारे, 'उत्तंसीकतपाणिपल्लवधरा' म्हणजे डोक्यावर माळेसारखे हाताचे तळवे धारण करणारे, 'हारीकतन्तोरगा' म्हणजे मुक्ताहाराप्रमाणे मानवी आतड्यांचे हार गळ्यात घालणारे, 'लोहितकुङ्कुमेहि' म्हणजे रक्ताच्या कुंकुमाने माखलेले, 'सीसकपालपातीहि' म्हणजे डोक्याच्या कवटीच्या पात्रातून 'वसामज्जं' म्हणजे चरबीयुक्त मद्य समोर पिणारे जे यक्ष होते; ते यक्ष विदुर पंडितांनी एखाद्या नगरातील मद्यपी धूर्तांप्रमाणे उपेक्षिले (उदासीनतेने पाहिले). येथे 'लोहितकुंकुमाने माखलेले', 'डोक्यावर हाताचे तळवे धारण करणारे' आणि 'आतड्यांचे हार घालणारे' यांद्वारे चित्तक्षोभाला कारणीभूत असलेला रक्तादी 'विभाव' आणि 'मानवी हाडांचे कंकण धारण करणारे' व 'डोक्याच्या कवटीच्या पात्रातून चरबीयुक्त मद्य पिणारे' यांद्वारे उद्वेगजनक स्वभावाला कारणीभूत असलेला कुजलेला इत्यादी 'विभाव' प्रकट केला आहे. करुणेने युक्त स्वभावाला कारणीभूत असलेला वैराग्यरूपी विभाव, नाक मुरडणे इत्यादी अनुभाव, शंका, आवेग इत्यादी व्यभिचारी भाव आणि बीभत्स नावाचा स्थायीभाव, हे सर्व वाक्याच्या सामर्थ्याने समजून घ्यावेत. Vimhayaṭhāyībhāva विस्मय (आश्चर्य) स्थायीभाव 366. ३६६. Atilokapadatthehi,Vimhayo’yaṃ raso’bbhuto; Tassā’nubhāvā sedassu-Sādhuvādādayo siyuṃ; Tāsāvegadhitippaññā,Honte’ttha byabhicārino. लोकोत्तर (अलौकिक) गोष्टींमुळे निर्माण होणारा जो विस्मय आहे, तो 'अद्भुत रस' होय. घाम येणे, अश्रू येणे, 'साधू-साधू' म्हणणे (धन्यवाद देणे) इत्यादी त्याचे 'अनुभाव' आहेत; आणि त्रास (भीती), आवेग, धृती (धैर्य) व प्रज्ञा (बुद्धी) हे येथे 'व्यभिचारी भाव' होतात. 366. ‘‘Ati’’ccādi. Atilokehi lokātivuttīhi māyādibbagehārāmādīhi padatthehi jāto ayaṃ vimhayo cittavikārasaṅkhāto ṭhāyībhāvo abbhuto raso nāma. Sedaassusādhuvādaromañcādayo tassa anubhāvā siyuṃ, tāsādayo byabhicārino hontīti. ३६६. 'अति' इत्यादी. अतिलोक म्हणजे लोकोत्तर अशा माया, दिव्य घरे, उद्याने इत्यादी गोष्टींमुळे निर्माण झालेला हा विस्मयरूपी चित्तविकारात्मक 'स्थायीभाव' म्हणजेच 'अद्भुत रस' होय. घाम येणे, अश्रू येणे, 'साधू-साधू' म्हणणे, रोमांच उभे राहणे इत्यादी त्याचे 'अनुभाव' आहेत आणि त्रास इत्यादी 'व्यभिचारी भाव' होतात. 366. Idāni vimhayarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘ati’’iccādinā. Atilokapadatthehi lokaṭṭhitimatikkamma pavattehi māyādibbabhavanaārāmavimānādipadatthehi hetubhūtehi uppajjamāno ayaṃ vimhayo cittabyāpanasaṅkhāto ṭhāyībhāvo abbhuto raso abbhutaraso nāma bhave, sedassusādhuvādādayo tassa abbhutarasassa anubhāvā siyuṃ, tāsāvegadhitippaññā ettha [Pg.360] abbhutarasavisaye byabhicārino bhāvā hontīti. Atikkantā lokamiti ca, te ca te padatthā ceti ca, sādhuiti vādoti ca, sedo ca assu ca sādhuvādo ceti ca, te ādi yesaṃ romañcādīnamiti ca, tāso ca āvego ca dhiti ca paññā ceti ca vākyaṃ. ३६६. आता 'अति' इत्यादींद्वारे विस्मय रसाच्या (अद्भुत रसाच्या) पोषणाचा क्रम दाखवितात. 'अतिलोकपदार्थेहि' म्हणजे जगाच्या मर्यादेचे उल्लंघन करून अस्तित्वात असलेल्या माया, दिव्य भवन, उद्यान, विमान इत्यादी पदार्थांमुळे कारणीभूत होऊन उत्पन्न होणारा हा विस्मयरूपी चित्तव्यापनात्मक 'स्थायीभाव' म्हणजेच 'अद्भुत रस' होय. घाम येणे, अश्रू येणे, 'साधू-साधू' म्हणणे इत्यादी या अद्भुत रसाचे 'अनुभाव' होतात; आणि त्रास, आवेग, धृती व प्रज्ञा हे येथे अद्भुत रसाच्या विषयात 'व्यभिचारी भाव' होतात. जगाचे उल्लंघन केलेले ते 'अतिलोक', आणि ते पदार्थ म्हणजे 'अतिलोकपदार्थ'; 'साधू' असा वाद (म्हणणे) म्हणजे 'साधुवाद'; घाम, अश्रू आणि साधुवाद हे ज्यांचे आदि आहे ते रोमांच इत्यादी; त्रास, आवेग, धृती आणि प्रज्ञा, असे हे वाक्य आहे. Imassa abbhutarasassodāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ – या अद्भुत रसाचे उदाहरण खालीलप्रमाणे समजावे – Sa puṇṇakenā’haṭanekabhiṃsane-Sva’ho naṭeneva suniccalo’calā; Nipātito tena avaṃsiropataṃ,Asantasaṃ taṃ mini diṭṭhiyaṭṭhiyāti. पुण्णकाने आणलेल्या अनेक भयानक घोड्यांवर बसून, अहो! नटाप्रमाणे अत्यंत निश्चल राहून, त्याने पर्वतावरून खाली डोके करून पाडलेल्या, परंतु भयभीत न झालेल्या त्या (विदुर पंडिताला) त्याने आपल्या दृष्टीच्या काठीने (नजरेने) मोजले. So vidhurapaṇḍito puṇṇakena yakkhena naṭena iva anekavikāradassanakena nāṭakena viya āhaṭanekabhiṃsanesu bhayattamānītānekavidhabhiṃsanesu vattamānesu suniccalo tena puṇṇakena acalā saṭṭhiyojanubbedhakāḷāgiripabbatamatthakato nipātito avaṃsiropataṃ adhosīsaṃ patanto asantasaṃ evaṃ appatiṭṭhepi anuttasanto taṃ pabbataṃ diṭṭhiyaṭṭhiyā mini pamāṇamakāsi, aho acchariyanti. Ettha bhayahetumhi sati bhītiyā ca tattha parijānanābhāvassa ca lokasabhāvattā tamatikkamma bhayakaraṇe asantāsassa ca diṭṭhiyā pabbataminanassa ca pavattabhāvakathanena lokātikkantapadatthasaṅkhāto vibhāvo ‘‘asantasaṃ taṃ mini diṭṭhiyaṭṭhiyā’’ti iminā pakāsito. ‘‘Aho’’ti vacanena, tassa sāmatthiyena ca sādhuvādasedaassuādayo anubhāvā vibhāvitā. Tāsaāvegadhiticcādibyabhicārībhāvā, vimhayasaṅkhātaṭhāyībhāvo ca samuditavākyasāmatthiyena jotito. ते विधुरपंडित, पुण्णक यक्षाने नटाप्रमाणे अनेक विकारांचे प्रदर्शन करणाऱ्या नाटकासारखे आणलेल्या अनेक भयानक प्रसंगांमध्ये आणि भीती निर्माण करणाऱ्या अनेक प्रकारच्या भीषण गोष्टी घडत असतानाही अत्यंत निश्चल राहिले. त्या पुण्णकाने त्यांना साठ योजन उंचीच्या अचल अशा काळागिरी पर्वताच्या शिखरावरून खाली पाडले. डोके खाली करून खाली पडत असतानाही, ते अजिबात न घाबरता, अशा निराधार अवस्थेतही भयभीत न होता, त्यांनी त्या पर्वताला आपल्या दृष्टीरूपी काठीने मोजले, त्याचे प्रमाण मोजले, 'अहो आश्चर्य!' असे म्हटले. येथे भीतीचे कारण असतानाही भीती न वाटणे आणि तिथे अज्ञानाचा अभाव असणे हा लोकांचा स्वभाव असल्यामुळे, त्याचे उल्लंघन करून भय निर्माण करणाऱ्या प्रसंगातही भयभीत न होणे आणि दृष्टीने पर्वत मोजणे या घडलेल्या गोष्टीच्या कथनाने लोकातीत (लोकोत्तर) अर्थ असलेला विभाव 'असंतसं तं मिनि दिट्ठियट्ठिया' (न घाबरता त्यांनी त्याला दृष्टीरूपी काठीने मोजले) याद्वारे प्रकट केला आहे. 'अहो' या शब्दाने आणि त्याच्या सामर्थ्याने साधुवाद, घाम, अश्रू इत्यादी अनुभाव विभावित (प्रकट) झाले आहेत. त्रास (भीती), आवेग, धृती (धैर्य) इत्यादी व्यभिचारी भाव आणि विस्मय नावाचा स्थायीभाव या संपूर्ण वाक्याच्या सामर्थ्याने प्रकाशित झाला आहे. Samaṭhāyībhāva शम स्थायीभाव 367. ३६७. Ṭhāyībhāvo [Pg.361] samo mettā-Dayāmodādisambhavo; Bhāvādīhi tadu’kkaṃso,Santo santanisevito. मैत्री, दया, मोद (प्रमोद) इत्यादींपासून उत्पन्न होणारा 'शम' (शांती) हा स्थायीभाव आहे; भाव इत्यादींद्वारे त्याचा उत्कर्ष होतो, त्याला संतांनी (सत्पुरुषांनी) सेवन केलेला 'शांत रस' असे म्हणतात. Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite अशा प्रकारे संघरक्षित महास्वामीपादांनी रचलेल्या Subodhālaṅkāre सुबोधालंकारामध्ये Rasabhāvāvabodho nāma pañcamo paricchedo. रसभावबोध नावाचा पाचवा परिच्छेद समाप्त. Subodhālaṅkāro samatto. सुबोधालंकार समाप्त झाला. 367. ‘‘Ṭhāyi’’ccādi. Mettādisambhavo samo upasamasaṅkhāto ṭhāyībhāvo bhavati, tadanurūpehi bhāvānubhāvehi tassa ukkaṃso yassa, so santo nāma raso bhavati, so ca santanisevitoti. ३६७. 'ठायी' इत्यादी. मैत्री इत्यादींपासून उत्पन्न होणारा, उपशम (शांती) नावाचा 'शम' हा स्थायीभाव होतो. त्याच्याशी सुसंगत अशा भाव आणि अनुभावांद्वारे ज्याचा उत्कर्ष होतो, तो 'शांत' नावाचा रस होतो, आणि तो संतांनी सेवन केलेला असतो. Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ ṭīkāyaṃ अशा प्रकारे सुबोधालंकारावरील 'महास्वामी' नावाच्या टीकेमध्ये Rasabhāvāvabodho pañcamo paricchedo. रसभावबोध नावाचा पाचवा परिच्छेद समाप्त. 367. Idāni santarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘ṭhāyi’’ccādinā. Mettādayāmodādisambhavo mettākaruṇāpītiādivibhāvehi sambhūto samo kāyacittopasamo ṭhāyībhāvo nāma hoti, bhāvādīhi byabhicārībhāvādīhi karaṇabhūtehi, apica tassa samassa anurūpehi byabhicārībhāvānubhāvehi tadukkaṃso tassa ṭhāyībhāvassa ukkaṃsayutto santanisevito sādhūhi sevito santo santaraso nāma hotīti. Mettā ca dayā ca modo ceti ca, te ādayo yesamiti ca, tehi sambhavo yasseti ca, tassa ukkaṃso assa santasseti ca, sataṃ nisevitoti ca vākyaṃ. ३६७. आता 'ठायी' इत्यादींद्वारे शांत रसाच्या पोषणाचा क्रम दाखवितात. मैत्री, दया, मोद इत्यादींपासून उत्पन्न होणारा, म्हणजे मैत्री, करुणा, प्रीती इत्यादी विभावांद्वारे निर्माण झालेला, काय आणि चित्ताचा उपशम (शांती) असलेला 'शम' हा स्थायीभाव होतो. भाव इत्यादींद्वारे म्हणजे व्यभिचारी भाव इत्यादी कारणांद्वारे, तसेच त्या शम भावाच्या अनुरूप अशा व्यभिचारी भाव आणि अनुभावांद्वारे ज्याचा उत्कर्ष होतो, त्या स्थायीभावाच्या उत्कर्षाने युक्त असलेला, संतांनी म्हणजे सज्जनांनी सेवन केलेला रस 'शांत रस' होतो. मैत्री, दया आणि मोद, आणि ते ज्यांच्या सुरुवातीला आहेत ते, त्यांच्यापासून ज्याची उत्पत्ती होते तो, आणि ज्याचा उत्कर्ष या शांत रसाला प्राप्त होतो तो, आणि संतांनी सेवन केलेला, असे हे वाक्य आहे. Assa [Pg.362] santarasassodāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ – या शांत रसाचे उदाहरण याप्रमाणे पाहावे – Entesu kesarikarīsva’pi veṭhayante,Nāge nagaṃ madagaje viya veḷugumbaṃ; Yakkhe vicālayati nocali īsakampi,Santiṃ gatova vidhuro madhurāpi bhāvoti. सिंह आणि हत्ती जवळ येत असतानाही, सर्प शरीराला वेढत असतानाही, आणि मदोन्मत्त हत्ती बांबूच्या बेटाला हलवतो त्याप्रमाणे यक्ष (पुण्णक) पर्वताला हलवत असतानाही, विधुर पंडित थोडेही विचलित झाले नाहीत; जणू काही ते शांतीला (निर्वाणाला) प्राप्त झाले होते, आणि त्यांचा स्वभाव मधुरच राहिला. Kesarikarīsu sīhahatthīsu entesu api bhiṃsanākārena samīpamāgacchantesupi nāge veṭhayantepi nāgesu sarīraṃ veṭhayantesupi. Jātyāpekkhāyekavacanaṃ, veḷugumbaṃ madagaje viya vicālayati madagaḷitahatthimhi cālente iva yakkhe puṇṇake nagaṃ kāḷāgiripabbataṃ vicālayatipi anekappakāre cālentepi vidhuro paṇḍito santiṃ gatova nibbānaṃ ālambaṇakaraṇavasena sampatto viya phalasamāpattisamāpanno iva atha vā diṭṭhadhammanibbānasaṅkhatanirodhasamāpattisamāpanno viya īsakampi appakampi madhurā bhāvā api madhurasabhāvatopi no cali, nisinnaṭṭhānato pagevāti adhippāyo. Ettha dhāvanarodanakampanādīnaṃ karaṇabhūtaṃ sīhādīnamāgamanaṃ nāgaveṭhanaṃ pabbatakampanantiādīsu vattamānesupi nibbikārattena santiṃ gatoti iminā santarasassa pakatibhūte uddese dassito navamo ṭhāyībhāvo dassito hoti, etassa uppattiuddīpanānaṃ kāraṇabhūtā mettādayāmodādivibhāvā sāmatthiyā dassitā hontīti. Dhitimatisatiādayo tadanurūpabyabhicārībhāvā ca tādisānubhāvā ca ‘‘entesu veṭhayante vicālayatī’’ti iminā, sakalavākyasāmatthiyena ca pakāsitāti daṭṭhabbā. सिंह आणि हत्ती जवळ येत असतानाही, म्हणजे भयानक रूपाने जवळ येत असतानाही, सर्प शरीराला वेढत असतानाही, म्हणजे नागांनी शरीराला वेढले असतानाही (येथे जातीच्या अपेक्षेने एकवचन वापरले आहे), मदोन्मत्त हत्तीने बांबूच्या बेटाला हलवावे त्याप्रमाणे यक्ष पुण्णकाने पर्वताला, म्हणजे काळागिरी पर्वताला हलवले तरी, अनेक प्रकारे हलवले तरीही, विधुर पंडित शांतीला प्राप्त झाल्यासारखे, म्हणजे निर्वाणाला आलंबन केल्यामुळे फळसमापत्तीला प्राप्त झाल्यासारखे, अथवा दृष्टधम्मनिर्वाण नावाच्या निरोधसमापत्तीला प्राप्त झाल्यासारखे, थोडेही, अगदी अल्पही, आपल्या मधुर स्वभावापासून विचलित झाले नाहीत, ते बसलेल्या जागेवरून हलणे तर दूरच राहिले, असा अभिप्राय आहे. येथे धावणे, रडणे, कापणे इत्यादींना कारणीभूत असणारे सिंहादींचे येणे, नागांचे वेढणे, पर्वताचे कंप पावणे इत्यादी घडत असतानाही, निर्विकार राहिल्यामुळे 'शांतीला प्राप्त झालेले' या शब्दाने शांत रसाचा मूळ असलेला नववा स्थायीभाव दर्शविला आहे. याच्या उत्पत्ती आणि उद्दीपनाला कारणीभूत असणारे मैत्री, दया, मोद इत्यादी विभाव सामर्थ्याने दर्शविले आहेत. धृती (धैर्य), मती, स्मृती इत्यादी तदनुरूप व्यभिचारी भाव आणि तशाच प्रकारचे अनुभाव 'एन्तेसु वेठयन्ते विचालयति' या शब्दाने आणि संपूर्ण वाक्याच्या सामर्थ्याने प्रकाशित झाले आहेत, असे समजावे. Iti subodhālaṅkāranissaye अशा प्रकारे सुबोधालंकार निस्यामध्ये (टीकेमध्ये) Rasabhāvāvabodho nāma pañcamo paricchedo. रसभावबोध नावाचा पाचवा परिच्छेद समाप्त. Subodhālaṅkāraṭīkā samattā. सुबोधालंकार टीका समाप्त झाली. | |||
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |