Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

Bālāvatāra

พาลวตาร (บาลีไวยากรณ์สำหรับผู้เริ่มต้น)

Paṇāma

คำนมัสการ

[Ka]

[ก]

Sabbaṃ niruttipathapāragataṃ sabuddhaṃ,Buddhaṃ tilokatilakaṃ hatapāpadhammaṃ;

Dhammaṃ vimuttisukhadaṃ vihatāghasaṃghaṃ,Saṃghaṃ ca niccamabhivandiya dakkhiṇeyyaṃ.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระพุทธเจ้าผู้ทรงถึงฝั่งแห่งทางนิรุตติทั้งปวง ผู้ทรงรู้แจ้งเอง ผู้เป็นดุจเครื่องประดับแห่งโลกทั้งสาม ผู้ทรงกำจัดบาปธรรมแล้ว, ขอนมัสการพระธรรมผู้ประทานความสุขคือวิมุตติ, และขอนมัสการพระสงฆ์ผู้กำจัดบาปแล้ว ผู้เป็นทักขิไณยบุคคลอยู่เป็นนิตย์.

[Kha]

[ข]

Vuddhippattosmi muddho mama varagaravo sīlapaññādisobhe,Candādicceva suddhe varajinaṭhapite sāsanābbhe patīte;

Nissāyevā tipemā paṇamiya sirasā niccamesaṃ saritvā,Pādambhoje guṇagge hataduritamalo ānubhāvena tassā.

ข้าพเจ้าผู้เขลา ได้ถึงความเจริญแล้ว ด้วยความเคารพอย่างยิ่งของข้าพเจ้า ในพระศาสนาอันงามด้วยศีลและปัญญาเป็นต้น อันบริสุทธิ์ดุจพระจันทร์และพระอาทิตย์ ซึ่งพระชินเจ้าผู้ประเสริฐทรงประดิษฐานไว้แล้ว และปรากฏอยู่ในท้องฟ้าคือพระศาสนา; ข้าพเจ้าอาศัยความรัก ๓ ประการนั้น นอบน้อมด้วยเศียรเกล้า ระลึกถึงพระรัตนตรัยเหล่านั้นอยู่เป็นนิตย์ ณ พระบาทดุจดอกบัวอันเลิศด้วยคุณ เป็นผู้มีมลทินคือความชั่วอันกำจัดแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งความเคารพรักนั้น.

[Ga]

[ค]

Porāṇa sīhaḷa padattha vinicchayañca,Sabbampi māgadhaniruttinayaṃ pasatthaṃ;

Aññañca nekavidha sakkata saddasatthaṃ,Pāramparābhata matañca nisamma sammā.

ข้าพเจ้าพิจารณาโดยชอบแล้ว ซึ่งการวินิจฉัยอรรถแห่งบทของชาวสิงหลโบราณ และซึ่งนัยแห่งนิรุตติภาษามาคธีอันเป็นที่สรรเสริญทั้งปวง และซึ่งคัมภีร์ไวยากรณ์สันสกฤตหลายชนิดอื่น ๆ และซึ่งมติที่สืบทอดกันมาตามลำดับ.

[Gha]

[ฆ]

Bālāvatāra varamāgadha saddasatthe,Dubbodha nekapadaattha vinicchayena;

Atthāya ādhunika bālaparamparāya,Bālāvatāra varagaṇṭhipadaṃ karissaṃ.

ข้าพเจ้าจักทำคัมภีร์คันถีบทอันประเสริฐแห่งปกรณ์ชื่อพาลวตาร เพื่อประโยชน์แก่เหล่ากุลบุตรผู้เริ่มต้นในปัจจุบัน ด้วยการวินิจฉัยอรรถแห่งบทหลายบทที่เข้าใจยาก ในคัมภีร์ไวยากรณ์ภาษามาคธีอันประเสริฐชื่อพาลวตารนี้.

[Ṅa]

[ง]

Niccaṃ ye mettha bālā varahadayayutā suṭṭhu nikkhittanettā,Puṇṇe nānānayānaṃ suratarusadise dhīrapāsaṃsiye ve;

Gambhīraṃ duttaraṃ te jinavacanudadhiṃ tiṇṇathāmā bhaveyyuṃ,Laddhopāyā ca candaṃ taditarapacuraṃ sakkataṃ sotukāmā.

เหล่าผู้เริ่มต้นในที่นี้ผู้ประกอบด้วยใจอันประเสริฐ ตั้งใจศึกษาอย่างดี ในคัมภีร์อันเต็มไปด้วยนัยต่าง ๆ อันดุจต้นกัลปพฤกษ์ อันนักปราชญ์พึงสรรเสริญ, พวกเขาเหล่านั้นพึงเป็นผู้มีกำลังข้ามมหาสมุทรคือพระพุทธพจน์อันลึกซึ้งและข้ามได้ยาก และเป็นผู้ได้อุบายแล้ว ผู้ใคร่จะศึกษาภาษามาคธีและภาษาสันสกฤตอันมีอยู่มาก.

[Ca]

[จ]

Ganthanipphattiyā sesa – dukkarattaṃ yathāvato;

Jānanti kusalā dhīrā, nekasatthantarādisu;

Ganthesu guṇadosampi, teyeva vidurā sadā.

นักปราชญ์ผู้ฉลาดทั้งหลายย่อมรู้ความยากลำบากที่เหลือในการแต่งคัมภีร์ให้สำเร็จตามความเป็นจริง; และในคัมภีร์อื่น ๆ มีศาสตร์ต่าง ๆ เป็นต้น พวกเขาเหล่านั้นเท่านั้นที่เป็นผู้รู้คุณและโทษเสมอ.

[Cha]

[ฉ]

Tasmā ettha pamādādi – dosaleso bhave yadi;

Porāṇāceraladdhīhi, vilomaṃ vā bhaveyya ce.

เพราะฉะนั้น หากมีโทษเพียงเล็กน้อยอันเกิดจากความประมาทเป็นต้นในคัมภีร์นี้ หรือหากขัดแย้งกับหลักการของอาจารย์โบราณ.

[Ja]

[ช]

Ganthantaraṃ vigāhetvā, vicāretvā punappunaṃ;

Yuttimeva ca gaṇhantu, hutvā vīmaṃsabuddhikāti.

ขอท่านทั้งหลายจงค้นคว้าคัมภีร์อื่น พิจารณาซ้ำแล้วซ้ำเล่า และจงถือเอาเฉพาะสิ่งที่สมควรเท่านั้น โดยเป็นผู้มีปัญญาพิจารณาไตร่ตรองเถิด.

Paṇāma

คำนมัสการ

1. Buddhaṃ [Pg.1] tidhā bhivanditvā, buddhambuja vilocanaṃ.

๑. ข้าพเจ้านอบน้อมพระพุทธเจ้าผู้มีพระเนตรดุจดอกบัวบาน ด้วยอาการ ๓.

Bālāvatāraṃ bhāsissaṃ, bālānaṃ buddhivuddhiyā.

ข้าพเจ้าจักกล่าวคัมภีร์พาลวตาร เพื่อความเจริญแห่งปัญญาของเหล่ากุลบุตรผู้เริ่มต้น.

1. Sandhi kaṇḍa

๑. สนธิกัณฑ์

Saññā

สัญญา (คำนิยาม)

2. Akkharāpādayo ekacattālīsaṃ.

๒. อักษรทั้งหลายมี อ เป็นต้น มี ๔๑ ตัว.

Akkharāpi [Pg.6] akārādayo ekacattālīsaṃ suttantopakārā. Taṃ yathā-a ā-i ī-u ū-e o, ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra la va sa ha ḷa aṃ-iti.

อักษรทั้งหลายมี อ เป็นต้น ๔๑ ตัว เป็นประโยชน์ในพระสูตร. อักษรเหล่านั้น คือ อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ, ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ล ว ส ห ฬ อํ ดังนี้.

3. Tatthodantāsarā aṭṭha.

๓. ในอักษรเหล่านั้น สระมี โอ เป็นที่สุด มี ๘ ตัว.

Tattha [Pg.8] akkharesu okārantā aṭṭha sarā nāma. Tattheti vattate.

ในอักษรเหล่านั้น อักษรที่มี โอ เป็นที่สุด ๘ ตัว ชื่อว่าสระ. (ในสูตรนี้) บทว่า ตตฺถ ตามมา.

4. Lahumattā tayo rassā.

๔. สระที่มีมาตราเบา ๓ ตัว ชื่อว่ารัสสะ.

Tattha [Pg.9] saresu lahumattā a, i, u iti tayo rassā.

ในสระเหล่านั้น สระที่มีมาตราเบา คือ อ อิ อุ ๓ ตัวนี้ ชื่อว่ารัสสะ.

5. Aññe dīghā.

๕. สระที่เหลือเป็นทีฆะ (เสียงยาว).

Tattha [Pg.10] saresu rassehaññe dīghā.

ในบรรดาสระเหล่านั้น สระอื่นจากรัสสะเป็นทีฆะ.

Saṃyogato pubbe eo rassā ivoccante, anantarā byañjanā saṃyogo. Ettha, seyyo, oṭṭho, sotthi.

สระเอและโอที่อยู่หน้าพยัญชนะสังโยค ย่อมถูกเรียกว่าเป็นรัสสะ. พยัญชนะที่ตามมาโดยไม่มีอะไรคั่นชื่อว่าสังโยค. เช่น เอตฺถ, เสยฺโย, โอฏฺโฐ, โสตฺถิ.

6. Sesā byañjanā.

๖. อักษรที่เหลือเป็นพยัญชนะ.

Sare [Pg.12] ṭhapetvā sesā kādayo niggahītantā byañjanā.

ยกเว้นสระ อักษรที่เหลือมี ก เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด เป็นพยัญชนะ.

7. Vaggā pañcapañcaso mantā.

๗. วรรคทั้งหลายมีอักษรพวกละ ๕ ตัว มี ม เป็นที่สุด.

Byañjanānaṃ [Pg.13] kādayo makārantā pañcapañcaso akkharavanto vaggā.

ในบรรดาพยัญชนะ พยัญชนะที่มี ก เป็นต้น มี ม เป็นที่สุด แบ่งเป็นพวกละ ๕ อักษร ชื่อว่าวรรค.

8. Vaggānaṃ [Pg.16] paṭhamadutiyā so cāghoso. Ḷantāññe ghosā. Ghosāghosasaññā ca ‘‘parasamaññā payoge’’ti saṅgahītā. Evaṃ liṅga, sabbanāma, pada, upasagga, nipāta, taddhita, ākhyāta, kammappavacanīyādisaññā ca.

๘. พยัญชนะที่ ๑ และที่ ๒ ของวรรคทั้งหลาย และ ส อักษร เป็นอโฆสะ. พยัญชนะอื่นที่เหลือมี ฬ เป็นที่สุด เป็นโฆสะ. อนึ่ง ชื่อว่าโฆสะและอโฆสะนี้ ถูกสงเคราะห์เข้าด้วยสูตรว่า 'parasamaññā payoge'. แม้ชื่อว่า ลิงค์, สัพพนาม, บท, อุปสัค, นิบาต, ตัทธิต, อาขยาต และกัมมัปปวจนียะ เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน.

9. Aṃiti niggahītaṃ.

๙. อักษรว่า อํ ชื่อว่านิคคหิต.

Aṃiti [Pg.18] akārato paraṃ yo bindu sūyate, taṃ niggahītaṃ nāma.

ในคำว่า อํ นี้ จุดใดที่ปรากฏหลังอักษร อะ จุดนั้นชื่อว่านิคคหิต.

Bindu [Pg.19] cūḷāmaṇākāro, niggahītanti vuccate.

จุดที่มีสัณฐานดังจุฬามณี ท่านเรียกว่านิคคหิต.

Kevalassā ppayogattā, akāro sannidhīyate.

เพราะนิคคหิตนั้นไม่สามารถใช้ตามลำพังได้ จึงต้องนำอักษร อะ มาวางไว้ข้างหน้า.

10. A, kavagga, hā kaṇḍajā, i, cavagga, yā tālujā, u, pavaggā oṭṭhajā, ṭavagga, ra, ḷā muddhajā, tavagga, la, sā dantajā, e kaṇṭhatālujo, o kaṇṭhoṭṭhajo, vo dantoṭṭhajo.

๑๐. อะ, กะวรรค และ หะ เกิดจากคอ. อิ, จะวรรค และ ยะ เกิดจากเพดาน. อุ และ ปะวรรค เกิดจากริมฝีปาก. ฏะวรรค, ระ และ ฬะ เกิดจากปุ่มเหงือก. ตะวรรค, ละ และ สะ เกิดจากฟัน. เอ เกิดจากคอและเพดาน. โอ เกิดจากคอและริมฝีปาก. วะ เกิดจากฟันและริมฝีปาก.

Saññā

สัญญา (ศัพท์บัญญัติ).

Sarasandhi

สระสนธิ.

11. Loka [Pg.21] aggoityasmiṃ – ‘‘pubbamadhoṭhita massaraṃ sarena viyojaye’’ti pubbabyañjanaṃ sarato puthakkātabbaṃ.

๑๑. ในคำว่า Loka aggo นี้ พยัญชนะตัวหน้าควรแยกออกจากสระ ตามสูตรว่า 'พึงแยกพยัญชนะตัวหน้าซึ่งไม่มีสระและตั้งอยู่เบื้องล่างออกจากสระ'.

Sarā sare lopaṃ.

ลบสระหน้าเมื่อมีสระหลัง.

Anantare sare pare sarā lopaṃ papponti.

เมื่อมีสระอื่นตามหลังมาโดยไม่มีอะไรคั่น สระหน้าทั้งหลายย่อมถึงการลบ.

‘‘Nare [Pg.22] paraṃ yutte’’ti assaro byañjano parakkharaṃ netabbo lokaggo.

พยัญชนะที่ไม่มีสระ พึงนำไปประกอบกับอักษรหลัง ตามสูตรว่า 'Naye paraṃ yutte' เช่น Lokaggo.

Saretyasmiṃ [Pg.24] opasilesiko kāsasattamī, tato vaṇṇakālabyavadhāne kāriyaṃ na hoti. Yathā-maṃ ahā sīti, ‘‘pamādamanuyuñjantī’’tyādigāthāyaṃ ‘janā appamāda’nti ca. Evaṃ sabbasandhīsu.

ในคำว่า 'สเร' นี้ เป็นโอปสิเลสิกสัตตมี เพราะฉะนั้น เมื่อมีการคั่นด้วยอักษรหรือเวลา การทำสนธิย่อมไม่เกิดขึ้น เช่น มํ อหาสิ, ในคาถาว่า 'ปมาทมนุยุญฺชนฺติ' เป็นต้น และ 'ชนา อปฺปมาทํ' เป็นต้น. ในสนธิทั้งปวงก็มีนัยเช่นนี้.

Anantaraṃ parassa sarassa lopaṃ vakkhati, tasmānena pubbassa lopo ñāyati, teneva sattamīniddiṭṭhassa paratāpi gamyate.

ต่อไปจะกล่าวถึงการลบสระหลัง เพราะฉะนั้น ด้วยสูตรนี้จึงทราบว่าเป็นการลบสระหน้า และด้วยเหตุนั้นเอง ความเป็นสระหลังของสระที่ระบุด้วยสัตตมีวิภัตติก็เป็นอันทราบได้.

12. Saretyadhikāro. [Pg.26] Pana ime pana imetīha-sarā lopaṃ itveva.

๑๒. คำว่า 'สเร' เป็นบทตามไป (อธิการ). ในอุทาหรณ์ว่า ปน อิเม เป็น ปนเม นี้ มีบทว่า 'สรา โลปํ' ตามมาด้วย.

Vā paro asarūpo.

หรือสระหลังที่รูปไม่เหมือนกัน (ย่อมลบไปบ้าง).

Asamānarūpāsaramhā paro saro vā lupyate, paname, panime.

สระหลังที่รูปไม่เหมือนกันจากสระหน้า ย่อมถูกลบไปบ้าง เช่น ปนเม, ปนิเม.

13. Bandhussa [Pg.27] iva, na upetītīdha –

๑๓. ในอุทาหรณ์ว่า พนฺธุสฺส อิว, น อุเปติ นี้ –

Kvacāsavaṇṇaṃ lutte.

เมื่อสระถูกลบไปแล้ว บางครั้งสระที่เหลือย่อมถึงความเป็นอสะวรรณะ.

Sare lutte parasarassa kvaci asavaṇṇo hotīti i u iccetesaṃ ṭhānāsannā e o. Bandhusseva. Nopeti.

เมื่อสระหน้าถูกลบไปแล้ว บางครั้งสระหลังย่อมถึงความเป็นอสะวรรณะ คือ อิ และ อุ เหล่านี้ กลายเป็น เอ และ โอ ตามลำดับ ซึ่งมีฐานใกล้เคียงกัน เช่น พนฺธุสฺเสว, โนเปติ.

14. Tatra [Pg.29] ayaṃ, yāni idha, bahu upakāraṃ, saddhā idha, tathā upamantyetasmiṃ –

๑๔. ในอุทาหรณ์ว่า ตตฺร อยํ, ยานิ อิธ, พหุ อุปการํ, สทฺธา อิธ, ตถา อุปมํ นี้ –

Dīghaṃ.

ทำให้เป็นทีฆะ.

Sare lutte paro saro kvaci ṭhānāsannaṃ dīghaṃ yāti. Tatrāyaṃ, yānīdha, bahūpakāraṃ, saddhīdha, tathūpamaṃ.

เมื่อสระหน้าถูกลบไปแล้ว บางครั้งสระหลังย่อมถึงความเป็นทีฆะที่มีฐานใกล้เคียงกัน เช่น ตตฺรายํ, ยานีธ, พหูปการํ, สทฺธีธ, ตถูปมํ.

15. Kiṃsu idhetyatra –

๑๕. ในบทว่า กึสุ อิธ นี้ —

Pubbo ca.

และสระหน้าด้วย

Sare lutte pubbo ca kvaci dīghaṃ yāti. Kiṃ sūdha.

เมื่อสระ (หลัง) ถูกลบ สระหน้าบางครั้งก็ถึงความเป็นทีฆะ. (เช่น) กึสูธ.

16. Te [Pg.30] ajja, te ahaṃtettha –

๑๖. ในบทว่า เต อชฺช, เต อหํ นี้ —

Yamedantassādeso.

การอาเทศ ยะ แก่สระเอที่อยู่ที่สุด

Sare pare antassa ekārassa kvaci yo ādeso hoti, tyajja, ‘‘dīgha’’nti byañjane pare kvaci dīgho, tyāhaṃ.

เมื่อสระอยู่หลัง บางครั้งมีการอาเทศ ยะ แก่สระเอที่อยู่ที่สุด, (เช่น) ตฺยชฺช. เมื่อพยัญชนะอยู่หลัง บางครั้งเป็นทีฆะ (ด้วยสูตร) ‘ทีฆะ’, (เช่น) ตฺยาหํ.

Kvacīti kiṃ. Nettha.

คำว่า ‘กฺวจิ’ มีประโยชน์อะไร? (เช่น) เนตฺถ.

17. So [Pg.33] assa, anu etityettha –

๑๗. ในบทว่า โส อสฺส, อนุ เอติ นี้ —

Vamodudantānaṃ.

การอาเทศ วะ แก่สระโอและสระอุที่อยู่ที่สุด

Sare pare anto kārukārānaṃ kvaci vo ādeso hoti. Svassa, anveti.

เมื่อสระอยู่หลัง บางครั้งมีการอาเทศ วะ แก่สระโอและสระอุที่อยู่ที่สุด. (เช่น) สฺวสฺส, อนฺเวติ.

Kvacīti kiṃ. Tayassu, sametāyasmā.

คำว่า ‘กฺวจิ’ มีประโยชน์อะไร? (เช่น) ตยสฺสุ, สเมตายสฺมา.

18. Idha [Pg.34] ahaṃ tīdha –

๑๘. ในบทว่า อิธ อหํ นี้ —

Do dhassa ca.

การอาเทศ ทะ แก่ ธะ ด้วย

Sare pare dhassa kvaci do hoti. Dīghe – idāhaṃ. Kvacīti kiṃ. Idheva. Cakārena byañjanepi, idha bhikkhave.

เมื่อสระอยู่หลัง บางครั้งมีการอาเทศ ทะ แก่ ธะ. เมื่อเป็นทีฆะ (เช่น) อิทาหํ. คำว่า ‘กฺวจิ’ มีประโยชน์อะไร? (เช่น) อิเธว. ด้วย จะ ศัพท์ แม้เมื่อพยัญชนะอยู่หลัง (ก็มีการอาเทศ), (เช่น) อิธ ภิกฺขเว.

19. Pati antuṃ, vutti assetīha –

๑๙. ในบทว่า ปติ อนฺตุํ, วุตฺติ อสฺส นี้ —

Ivaṇṇo yannavā.

สระตระกูล อิ (อิ และ อี) อาเทศเป็น ยะ ได้บ้าง

Sare pare ivaṇṇassa yo navā hoti. Kata yakārassa tissa ‘‘sabbo cantī’’ti kvaci cādese ‘‘paradvebhāvo ṭhāne’’ti sarato parabyañjanassa ṭhānāsannavasā dvittaṃ. Paccantaṃ, vutyassa.

เมื่อสระอยู่หลัง มีการอาเทศ ยะ แก่สระตระกูล อิ ได้บ้าง. เมื่ออาเทศ ยะ แก่สระอิแห่ง ติ ศัพท์แล้ว มีการอาเทศเป็น จะ บางครั้งด้วยสูตร ‘สพฺโพ จนฺติ’ และมีการซ้อนพยัญชนะที่อยู่หลังสระด้วยสูตร ‘ปเร ทฺเวภาโว าเน’ ด้วยอำนาจความใกล้เคียงแห่งฐาน. (เช่น) ปจฺจนฺตํ, วุตฺยสฺส.

Navāti kiṃ. Paṭaggi,

คำว่า ‘นวา’ มีประโยชน์อะไร? (เช่น) ปฏคฺคิ,

Ettha ‘‘kvaci paṭi patisse’’ti patissa paṭi, vaṇṇaggahaṇaṃ sabbattha rassadīgha saṅgahaṇatthaṃ.

ในที่นี้ ด้วยสูตร ‘กฺวจิ ปฏิ ปติสฺเส’ อาเทศ ปติ เป็น ปฏิ บางครั้ง. การระบุคำว่า วณฺณ เพื่อสงเคราะห์เอาทั้งรัสสะและทีฆะในที่ทั้งปวง.

20. Yathā [Pg.36] evetīha –

๒๐. ในบทว่า ยถา เอว นี้ —

Evādissa ri pubbo ca rasso.

การอาเทศ ริ แก่สระเอที่อยู่ต้น และสระหน้าเป็นรัสสะด้วย

Sarato parassa evassādiekāro rittaṃ navā yāti. Pubbo ca ṭhānāsannaṃ rassaṃ. Yathariva. Yatheva.

สระเอที่อยู่ต้นของ เอว ศัพท์ที่อยู่หลังสระ ถึงความเป็น ริ ได้บ้าง. และสระหน้าเป็นรัสสะที่ใกล้เคียงฐาน. (เช่น) ยถริว. ยเถว.

21. Na [Pg.37] imassa, ti aṅgikaṃ, lahu essati, attha atthaṃ, ito āyati, tasmā iha, sabbhi eva, cha abhiññā, putha eva, pā evatīha vā tveva –

๒๑. ในบทว่า น อิมสฺส, ติ องฺคิกํ, ลหุ เอสฺสติ, อตฺถ อตฺถํ, อิโต อายติ, ตสฺมา อิห, สพฺภิ เอว, ฉ อภิญฺญา, ปุถ เอว, ปา เอว นี้ หรือว่า ตฺเวว —

Ya va ma da na ta ra ḷā cāgamā.

ยะ วะ มะ ทะ นะ ตะ ระ ฬะ เป็นอาคม

Sare pare yādayo āgamā vā honti, cakārena go ca. Nayimassa, tivaṅgikaṃ, lahumessati, attadatthaṃ, itonāyati, tasmātiha, sabbhireva, chaḷabhiñā, puthageva, ‘‘rassa’’nti byañjane pare kvaci rasso. Pageva.

เมื่อสระอยู่หลัง อาคมมี ยะ เป็นต้น ย่อมลงได้บ้าง. ด้วย จะ ศัพท์ ลง กะ อาคมได้ด้วย. (เช่น) นยิมสฺส, ติวงฺคิกํ, ลหุเมสฺสติ, อตฺตทตฺถํ, อิโตนายติ, ตสฺมาติห, สพฺภิเรว, ฉฬภิญฺญา, ปุถเคว. ด้วยสูตร ‘รัสสะ’ เมื่อพยัญชนะอยู่หลัง บางครั้งเป็นรัสสะ. (เช่น) ปเคว.

Vāti kiṃ. Cha abhiññā, putha eva, pā eva.

คำว่า ‘วา’ มีประโยชน์อะไร? (เช่น) ฉ อภิญฺญา, ปุถ เอว, ปา เอว.

Ettha ‘‘sare kvacī’’ti sarānaṃ pakati hoti, sassarūpameva, na vikārotyattho.

ในที่นี้ ด้วยสูตร ‘สเร กฺวจิ’ สระทั้งหลายย่อมเป็นปกติ คือเป็นรูปของสระนั้นเอง ไม่มีการเปลี่ยนแปลง (วิการ) นี่คือความหมาย.

22. Abhi [Pg.39] uggatotyatra –

๒๒. ในบทว่า อภิ อุคฺคโต นี้ —

‘‘Abbho abhī’’ti abhissa abbho. Abbhuggato.

ด้วยสูตร ‘อพฺโภ อภี’ อาเทศ อภิ เป็น อพฺโภ. (เช่น) อพฺภุคฺคโต.

Sarasandhi

สระสนธิ

Byañjanasandhi

พยัญชนะสนธิ

23. Byañjanetyadhikāro. Kvacītveva. So bhikkhu, kacci nu tvaṃ, jānema tantīha –

๒๓. "พยัญชนะ" เป็นบทตามไป. "บ้าง" เท่านั้น. ในตัวอย่างว่า โส ภิกขุ, กจฺจิ นุ ตฺวํ, ชาเนม ตนฺติ นี้ —

Lopañca tatrākāro.

และการลบ (สระ) และการลง อ อักษร ในที่ (ที่ลบ) นั้น.

Byañjane pare sarānaṃ kvaci lopohoti, tatra lutte ṭhāne akārāgamo, cakārena okārukārāpi. Sabhikkhu kaccino tvaṃ, jānemu taṃ.

เมื่อพยัญชนะอยู่เบื้องหลัง การลบสระทั้งหลายมีบ้าง, ในที่ที่ลบสระนั้น มีการลง อ อักษร, ด้วย จ ศัพท์ มีการลง โอ อักษร และ อุ อักษร บ้าง. (ตัวอย่าง) สภิกขุ, กจฺจิโน ตฺวํ, ชาเนมุ ตํ.

Kvacīti kiṃ, somuni.

บทว่า "กฺวจิ" มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างว่า) โสมุนิ.

24. Ughoso[Pg.40], ākhātantīha – dvebhāve ṭhāne itveva.

๒๔. อุคโฆโส, อกฺขาตํ — ในที่ที่มีการทำทเวภาวะเท่านั้น.

Vagge ghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamā.

ในวรรค, พยัญชนะโฆสะและอโฆสะทั้งหลาย (กลายเป็น) พยัญชนะตัวที่ 3 และตัวที่ 1.

Vagge ghosāghosānaṃ catutthadutiyānaṃ tabbagge tatiyapaṭhamā honti yathāsaṅkhyaṃ yutte ṭhāne, ugghoso, rasse akkhātaṃ.

ในวรรค, พยัญชนะโฆสะและอโฆสะตัวที่ 4 และตัวที่ 2 กลายเป็นพยัญชนะตัวที่ 3 และตัวที่ 1 ในวรรคนั้น ตามลำดับในที่ที่เหมาะสม, (ตัวอย่าง) อุคโฆโส, อกฺขาตํ (เมื่อสระหน้าเป็นรัสสะ).

25. Para [Pg.41] sahassaṃ, atippakhotīha – ‘‘kvaci o byañjane’’ti okārāgamo. Parosahassaṃ. Gāgame ca, atippagokho.

๒๕. ในตัวอย่างว่า ปร สหสฺสํ, อติปฺปโข นี้ — ด้วยสูตรว่า "กฺวจิ โอ พฺยญฺชเน" มีการลง โอ อักษร เป็น ปโรสหสฺสํ. และเมื่อมีการลง ค อาคม เป็น อติปฺปโคโข.

26. Ava naddhātyatra – ‘‘o avasse’’ti kvaci avassa o. Onaddhā.

๒๖. ในตัวอย่างว่า อว นทฺธา นี้ — ด้วยสูตรว่า "โอ อวสฺส" แปลง อว เป็น โอ บ้าง เป็น โอนทฺธา.

Kvacīti kiṃ. Avasussatu.

บทว่า "กฺวจิ" มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างว่า) อวสุสฺสตุ.

Byañjanasandhi.

พยัญชนะสนธิ.

Niggahītasandhi

นิคคหิตสนธิ.

27. Niggahītantyadhikāro[Pg.42]. Kiṃ kato, saṃ jāto, saṃ ṭhito, taṃ dhanaṃ, taṃ mittantiha –

๒๗. "นิคคหิต" เป็นบทตามไป. ในตัวอย่างว่า กิง กโต, สญฺชาโต, สณฺฐิโต, ตนฺธนํ, ตมฺมิตฺตํ นี้ —

Vaggantaṃ vā vagge.

(นิคคหิต) เป็นพยัญชนะที่สุดวรรคบ้าง เมื่อพยัญชนะวรรคอยู่เบื้องหลัง.

Vaggabyañjane pare bindussa tabbagganto vā hoti. Kiṅkato, sañjāto, saṇṭhito, tandhanaṃ, tammittaṃ.

เมื่อพยัญชนะวรรคอยู่เบื้องหลัง นิคคหิตกลายเป็นพยัญชนะที่สุดวรรคนั้นบ้าง. (ตัวอย่าง) กิงฺกโต, สญฺชาโต, สณฺฐิโต, ตนฺธนํ, ตมฺมิตฺตํ.

Vāti kiṃ. Na taṃ kammaṃ.

บทว่า "วา" มีประโยชน์อะไร? (เพื่อไม่ให้แปลงในตัวอย่างว่า) น ตํ กมฺมํ.

Vākāreneva le lo ca. Pulliṅgaṃ.

ด้วย วา อักษร (ในสูตรก่อน) นั่นเอง (นิคคหิต) เป็น ล และ โล บ้าง. (ตัวอย่าง) ปุลฺลิงฺคํ.

28. Vātyadhikāro[Pg.43]. Evaṃ assa, etaṃ avocetīha –

๒๘. "วา" เป็นบทตามไป. ในตัวอย่างว่า เอวํ อสฺส, เอตํ อโวจ นี้ —

Madā sare.

(นิคคหิต) เป็น ม และ ด เมื่อสระอยู่เบื้องหลัง.

Sare pare binduno ma dā vā honti. Evamassa, etadavoca.

เมื่อสระอยู่เบื้องหลัง นิคคหิตกลายเป็น ม และ ด บ้าง. (ตัวอย่าง) เอวมสฺส, เอตทโวจ.

Vāti kiṃ. Maṃ ajini.

บทว่า "วา" มีประโยชน์อะไร? (เพื่อไม่ให้แปลงในตัวอย่างว่า) มํ อชินิ.

29. Taṃ eva, taṃ hītīha –

๒๙. ในตัวอย่างว่า ตํ เอว, ตํ หิ นี้ —

Eheñaṃ.

เมื่อ เอ และ ห อยู่เบื้องหลัง (นิคคหิต) เป็น ญ.

Ekāre, he ca pare binduno ño vā hoti. Dvitte – taññeva, tameva. Tañhi, taṃ hi.

เมื่อ เอ อักษร และ ห อักษร อยู่เบื้องหลัง นิคคหิตกลายเป็น ญ บ้าง. เมื่อทำทเวภาวะ (ซ้อน ญ) เป็น ตญฺเญว, (ถ้าไม่แปลง) เป็น ตเมว. ตญฺหิ, ตํ หิ.

30. Saṃyogotīha –

๓๐. ในตัวอย่างว่า สํโยโค นี้ —

Saye ca.

และ (นิคคหิต) พร้อมกับ ย อักษร.

Yakāre pare tena saha binduno ño vā hoti. Dvitte – saññogo, saṃyogo.

เมื่อ ย อักษร อยู่เบื้องหลัง นิคคหิตพร้อมกับ ย อักษรนั้น กลายเป็น ญ บ้าง. เมื่อทำทเวภาวะ (ซ้อน ญ) เป็น สญฺโญโค, (ถ้าไม่แปลง) เป็น สํโยโค.

31. Cakkhu aniccaṃ, ava sirotīha - āgamo, kvacitveva.

๓๑. ในตัวอย่างว่า จกฺขุ อนิจฺจํ, อว สิโร นี้ — การลง (อาคม) "บ้าง" เท่านั้น.

Niggahītañca.

และการลงนิคคหิต (อาคม).

Sare, byañjane vā pare kvaci bindvāgamo hoti. Cakkhuṃaniccaṃ, avaṃsiro.

เมื่อสระหรือพยัญชนะอยู่เบื้องหลัง มีการลงนิคคหิตอาคมบ้างในบางที่ เช่น จกฺขุํอนิจฺจํ, อวํสิโร.

32. Vidūnaṃ [Pg.44] aggaṃ, tāsaṃ ahaṃtīha –

๓๒. ในคำว่า "วิทูนํ อคฺคํ" และ "ตาสํ อหํ" นี้ -

‘‘Kvaci lopaṃ’’ti sare bindulopo, vidūnaggaṃ. Dīghetāsāhaṃ.

เมื่อสระอยู่เบื้องหลัง มีการลบนิคคหิตด้วยบทว่า "กวจิ โลปํ" เช่น วิทูนคฺคํ. เมื่อมีการทำให้ยาว (เป็น) ตาสาหํ.

33. Buddhānaṃ sāsanaṃ, saṃ rāgotīha –

๓๓. ในคำว่า "พุทธานํ สาสนํ" และ "สํ ราโค" นี้ -

‘‘Byañjane ce’’ti bindulopo, buddhānasāsanaṃ. Dīghesārāgo.

มีการลบนิคคหิตด้วยบทว่า "พฺยญฺชเน เจ" เช่น พุทธานสาสนํ. เมื่อมีการทำให้ยาว (เป็น) สาราโก.

34. Bījaṃ ivetīha –

๓๔. ในคำว่า "พีชํ อิว" นี้ -

Paro vā saro.

หรือว่าสระเบื้องหลัง.

Binduto paro saro vā lupyate, bījaṃva.

สระที่อยู่เบื้องหลังนิคคหิตย่อมถูกลบบ้าง เช่น พีชํว.

35. Evaṃ assetīha –

๓๕. ในคำว่า "เอวํ อสฺส" นี้ -

Byañjano ca visaññogo.

และพยัญชนะ (ย่อมเป็น) วิสังโยค.

Binduto pare sare lutte saṃyogo byañjano vinaṭṭhasaṃyogo hotīti pubbasalopo. Evaṃsa.

เมื่อสระเบื้องหลังนิคคหิตถูกลบแล้ว พยัญชนะสังโยคย่อมเป็นพยัญชนะที่ปราศจากสังโยค เพราะมีการลบสระหน้า เช่น เอวํส.

Niggahītasandhi.

นิคคหิตสนธิ.

Vomissaka sandhī

โวมิสสกสนธิ (สนธิผสม).

36. Anupadiṭṭhānaṃ vuttayogato.

๓๖. (การประกอบสนธิ) ที่ไม่ได้แสดงไว้ (พึงทราบ) ตามวิธีการที่กล่าวไว้แล้ว.

Idhāniddiṭṭhā [Pg.45] sandhayo vuttānusārena ñe yyā, yathā – yadi evaṃ, bodhi aṅgātīha – yādese iminā suttena dayakārasaṃyogassa jo, dhayakārasaṃyogassa jho, dvitte – yajjevaṃ, bojjhaṅgā.

สนธิทั้งหลายที่ไม่ได้แสดงไว้ในที่นี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้ว เช่น ในคำว่า "ยทิ เอวํ", "โพธิ องฺคา" นี้ - เมื่อมีการอาเทศ ย ด้วยสูตรนี้ (มีการอาเทศ) ทยสังโยค เป็น ช, ธยสังโยค เป็น ฌ, เมื่อซ้อนตัวอักษร (จึงเป็น) ยชฺเชวํ, โพชฺฌงฺคา.

37. Asadisasaṃyoge [Pg.46] ekasarūpatā ca.

๓๗. และความเป็นรูปเดียวกันในอสะทิสสังโยค.

Pari esanātīha – yādese rakārassa yo, payyesa nā.

ในคำว่า "ปริ เอสนา" นี้ - เมื่อมีการอาเทศ ย (และ) ร อักษรเป็น ย (จึงเป็น) ปยฺเยสนา.

38. Vaṇṇānaṃ [Pg.47] bahuttaṃ, viparītatā ca.

๓๘. ความหลากหลายของตัวอักษร และความกลับกัน.

Sarati, iti eva, sā itthī, busaṃ eva, bahu ābādho, adhi abhavi, sukhaṃ, dukkhaṃ, jīvotīha –

ในคำว่า "สรติ", "อิติ เอว", "สา อิตฺถี", "พุสํ เอว", "พหุ อาพาโธ", "อธิ อภวิ", "สุขํ", "ทุกฺขํ", "ชีโว" นี้ -

Māgamo sakāre akārassa u ca, sumarati.

มีการลง ม อาคม และ อ อักษรที่ ส อักษร เป็น อุ เช่น สุมรติ.

Issa vo, itveva.

อิ เป็น ว เช่น อิตฺเวว.

Paralope ākārassa o, sotthī.

เมื่อสระหลังถูกลบ อา เป็น โอ เช่น โสตฺถี.

Mādese[Pg.48], pubbadīghe ca ekārassa i. Busāmiva.

เมื่อมีการอาเทศ ม และมีการทำให้ข้างหน้ายาว เอ เป็น อิ เช่น พุสามิว.

Vādese havakāravipariyayo. Bahvābādho.

เมื่อมีการอาเทศ ว มีการสลับที่กันของ ห และ ว อักษร เช่น พหฺวาพาโธ.

Adhissa kvaci addho, dīghe-addhābhavi.

บางครั้ง อธิ เป็น อทฺธ, เมื่อทำให้ยาว (เป็น) อทฺธาภวิ.

Binduno, okārassa ca e. Sukhe, dukkhe, jīve.

นิคคหิต และ โอ อักษร เป็น เอ เช่น สุเข, ทุกฺเข, ชีเว.

39. Radānaṃ [Pg.50] ḷo, paṭibodho, pariḷāho.

๓๙. ร และ ท อักษร เป็น ฬ เช่น ปฏิโพโธ, ปริฬาโห.

40. Sare, byañjane vā pare binduno kvaci mo. Mama abhāsi, buddhama saraṇaṃ, pubbe mo paraṃ na netabbo ayuttattā.

๔๐. เมื่อสระหรือพยัญชนะอยู่เบื้องหลัง นิคคหิตเป็น ม บ้าง เช่น มม อภาสิ, พุทธม สรณํ. ม อักษรในบทหน้าไม่ควรนำไปประกอบกับบทหลัง เพราะไม่สมควร.

41. Binduto parasarāna maññassaratāpi.

๔๑. ความเป็นสระอื่นของสระที่อยู่เบื้องหลังนิคคหิตบ้าง.

Taṃ iminā, evaṃ imaṃ, kiṃ ahaṃ tīha-issa a. Tadaminā.

ในคำว่า "ตํ อิมินา", "เอวํ อิมํ", "กึ อหํ" นี้ - อิ เป็น อ เช่น ตทมินา.

Issa u, akārassa ca e, bindulopādo. Evumaṃ, kehaṃ.

อิ เป็น อุ, และ อะ เป็น เอ, มีการลบพินทุเป็นต้น. อย่างนี้, เอวุมัง, เคหัง.

42. Vākyasukhuccāraṇatthaṃ, chandahānitthañca vaṇṇalopopi.

๔๒. เพื่อความสะดวกในการออกเสียงประโยค และเพื่อป้องกันความเสียแห่งฉันท์ มีการลบวรรณะด้วย.

Paṭisaṅkhāya yonisotīha – pubbayalopo, paṭisaṅkhāyoniso.

ในคำว่า ปฏิสังขายะ โยนิโส นี้ มีการลบ ยะ ตัวหน้า, (เป็น) ปฏิสังขายโยนิโส.

43. Alābūnityādo [Pg.51] akāralopo. Lābūni sīdanti, silā plavanti.

๔๓. ในคำว่า อลาพูนิ เป็นต้น มีการลบ อะ. (เช่น) น้ำเต้าทั้งหลายจมลง, หินทั้งหลายลอยขึ้น.

44. Vutyabhedāya vikāropi.

๔๔. เพื่อไม่ให้วุตติแตก มีการวิการด้วย.

Akaramhase tetyādo sakāre garuno ekārassa iminā lahuakāro, akaramhasa te kiccaṃ.

ในคำว่า อกะรัมหัสเส เต เป็นต้น สระ เอ ที่เป็นครุหน้าอักษร ส ด้วยบทนี้ (เปลี่ยน) เป็น อะ ที่เป็นลหุ, (เป็น) อกะรัมหัสสะ เต กิจจัง.

45. Akkharaniyamo [Pg.52] chandaṃ, garulahuniyamo bhave vutti,

๔๕. การกำหนดอักษรเป็นฉันท์, การกำหนดครุและลหุพึงเป็นวุตติ.

Dīgho, saṃyogādipubbo rasso ca garu, lahu tu rasso. Yathā- ā, assa, aṃ, a.

สระเสียงยาว และสระเสียงสั้นที่อยู่หน้าพยัญชนะสังโยคเป็นต้นเป็นครุ, ส่วนสระเสียงสั้นเป็นลหุ. เช่น อา, อัสสะ, อัง, อะ.

46.

๔๖.

Evamaññāpi [Pg.53] viññeyyā, saṃhitā tantiyā hitā;

Saṃhitāti ca vaṇṇānaṃ, sannidhabyavadhānato.

พึงทราบอย่างอื่นแม้อย่างนี้, สังหิตาเป็นประโยชน์แก่คัมภีร์; และชื่อว่าสังหิตา เพราะความที่อักษรทั้งหลายอยู่ใกล้กันโดยไม่มีอะไรคั่น.

Vomissakasandhi.

โวมิสสกสนธิ.

2. Nāmakaṇḍa

๒. นามกัณฑ์.

Pulliṅga

ปุลลิงค์.

47. ‘‘Jinavacanayuttaṃ [Pg.55] hī’’ti sabbatthādhikāro.

๔๗. บทว่า "ชินะวะจะนะยุตตัง หิ" เป็นบทตามไปในที่ทั้งปวง.

Liṅgañca nipaccate.

และลิงค์ย่อมสำเร็จ.

Dhātuppaccayavibhattivajjitamatthayuttaṃ saddarūpaṃ liṅgaṃ nāma, jinavacanayoggaṃ liṅgaṃ idha ṭhapīyati nipphādīyati ca.

สัททะรูปที่เว้นจากธาตุ ปัจจัย และวิภัตติ อันประกอบด้วยอรรถ ชื่อว่า ลิงค์, ลิงค์ที่ควรแก่พระพุทธพจน์ ย่อมถูกตั้งไว้และทำให้สำเร็จในที่นี้.

48. Buddhaiti [Pg.56] ṭhite –

๔๘. เมื่อคำว่า พุทธะ ตั้งอยู่ –

Tato ca vibhattiyo.

และวิภัตติทั้งหลาย (ย่อมลง) หลัง (จากลิงค์นั้น).

Tasmā liṅgā parā vibhattiyo honti. Cakārena tāsaṃ ekavacanādipaṭhamādisaññā ca.

วิภัตติทั้งหลายย่อมมีเบื้องหลังลิงค์นั้น. และด้วย จะ ศัพท์ การตั้งชื่อว่า เอกวจนะเป็นต้น และปฐมาเป็นต้น แห่งวิภัตติเหล่านั้น (ย่อมมี).

‘‘Si yo aṃ yo nā hi sa naṃ smā hi sa naṃ smiṃ sū’’ ti vibhattiyo. Si yo iti paṭhamā, aṃ yo iti dutiyā, nā hi iti tatiyā, sa naṃ iti catutthī, smā hi iti pañcamī, sa naṃ iti chaṭṭhī, smiṃ su iti sattamī.

วิภัตติทั้งหลาย คือ สิ โย, อัง โย, นา หิ, สะ นัง, สมา หิ, สะ นัง, สฺมิง สุ. สิ โย ชื่อว่า ปฐมา, อัง โย ชื่อว่า ทุติยา, นา หิ ชื่อว่า ตติยา, สะ นัง ชื่อว่า จตุตถี, สมา หิ ชื่อว่า ปัญจมี, สะ นัง ชื่อว่า ฉัฏฐี, สฺมิง สุ ชื่อว่า สัตตมี.

Liṅgatthe paṭhamā.

ปฐมาวิภัตติ (ย่อมลง) ในอรรถเพียงแห่งลิงค์.

Yo [Pg.59] kammakattādivattantaramappatto sassarūpaṭṭho suddho, so liṅgattho nāma, tassābhidhānamatte paṭhamāvibhatti hoti. Tassāpaniyame ekamhi vattabbe ekavacanaṃ si, vuccate nenetivacanaṃ, ekassatthassa vacanaṃ ekavacanaṃ. Evaṃ bahuvacanaṃ.

สัททะรูปใดบริสุทธิ์ ตั้งอยู่ในรูปของตน ไม่ถึงความเกี่ยวข้องกับอรรถอื่นมีกรรมและกัตตาเป็นต้น, สัททะรูปนั้นชื่อว่า ลิงคัตถะ, ปฐมาวิภัตติย่อมมีในเพียงการกล่าวถึงลิงคัตถะนั้น. ในความไม่แน่นอนแห่งลิงคัตถะนั้น เมื่อจะกล่าวถึงสิ่งเดียว เอกวจนะ คือ สิ (ย่อมมี), คำว่า วจนะ ย่อมถูกกล่าวด้วยบทนี้, การกล่าวถึงอรรถอันเดียว ชื่อว่า เอกวจนะ. พหุวจนะก็เช่นเดียวกัน.

Atotveva.

ตามไปเฉพาะบทว่า อโต.

So.

โส.

Akārantā [Pg.60] parassa sissa o hoti.

โอ ย่อมมีแก่ สิ อันอยู่เบื้องหลังอการันต์.

Saralopo mādesappaccayādimhi saralope tu pakati.

การลบสระ (ย่อมมี). แต่เมื่อมีการลบสระในเพราะอาเทศและปัจจัยเป็นต้น (สระหน้า) ย่อมเป็นปกติ.

Aṃādīsu paresu sarassa lopo hoti, tasmiṃ kate tu kvacādinā asavaṇṇe patte pakati hoti.

เมื่อ อัง เป็นต้น อยู่เบื้องหลัง การลบแห่งสระย่อมมี, แต่เมื่อการลบนั้นอัน (ผู้ศึกษา) ทำแล้ว เมื่อสระที่ไม่เสมอกันถึง (การประกอบ) ด้วยบทว่า กวจิ เป็นต้น ย่อมเป็นปกติ.

Naye [Pg.61] paraṃ yutte. Evamupari saralopādi. Buddho.

พึงนำ (พยัญชนะ) ไปประกอบในสระเบื้องหลัง. การลบสระเป็นต้นในเบื้องบน (พึงทราบ) อย่างนี้. พุทโธ.

Bahumhi vattabbe bahuvacanaṃ yo.

เมื่อจะกล่าวถึงสิ่งมาก พหุวจนะ คือ โย (ย่อมมี).

Ato vātveva.

ตามไปเฉพาะบทว่า อโต และ วา.

Sabbayonīnamāe.

สัพพะโยนีนามะเอ.

Akārantā paresaṃ paṭhamadutiyāyonīnaṃ yathāsaṅkhyaṃ āe vā honti. Buddhā.

เบื้องหลังอการันต์ทั้งหลาย โยวิภัตติในปฐมาและทุติยา ย่อมเป็น อา และ เอ ตามลำดับ บ้าง. พุทธา.

Vāti kiṃ. Aggayo.

บทว่า วา เพื่อประโยชน์อะไร? อัคคโย.

49. Liṅgatthe [Pg.62] paṭhamātveva.

๔๙. ในอรรถเพียงแห่งลิงค์ ปฐมาวิภัตติ (ย่อมลง).

Ālapane ca.

และในอาลปนะด้วย.

Abhimukhīkaraṇamālapanaṃ, tadadhike liṅgatthe paṭhamā hoti.

การทำให้หันหน้ามาหา ชื่อว่าอาลปนะ, ปฐมาวิภัตติย่อมมีในอรรถแห่งลิงค์ที่ยิ่งด้วยอาลปนะนั้น.

‘‘Ālapane si gasañño’’ti sissa gasaññā. Geitveva.

ด้วยสูตรว่า 'อาลปเน สิ คสญฺโญ' สิวิภัตติจึงมีชื่อว่า คะ. (ตามไปด้วยบทว่า) เค นั่นเทียว.

Akārā pitādyantānamā.

อการันต์และที่สุดของศัพท์มีปิตุเป็นต้น เป็น อา.

Ge pare akāro pitusatthuattarājādīnamanto ca āttaṃ yāti.

เมื่อ คะ อยู่เบื้องหลัง อการันต์ และที่สุดของศัพท์มี ปิตุ สัตถุ อัตตะ ราชะ เป็นต้น ย่อมถึงความเป็น อา.

‘‘Ākāro vā’’ti ge pare ākārassa rasso vā.

ด้วยสูตรว่า 'อาการันต์ วา' เมื่อ คะ อยู่เบื้องหลัง อาการันต์ ย่อมเป็นรัสสะ บ้าง.

Sesato lopaṃ gasīpi.

การลบ คะ และ สิ จากที่เหลือ (นอกจากที่กล่าวแล้ว) บ้าง.

So siṃ syā ca sakhāto gassevātyādiniddiṭṭhehaññe avaṇṇivaṇṇuvaṇṇokārantā sesā, tehi pare gasī lupyante. He - buddha, buddhā. Yo - buddhā.

ศัพท์อื่นนอกจากที่ระบุไว้ในสูตรว่า 'โส สึ สฺยา จ สขาโต คสฺเสว' เป็นต้น คือศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อวรรณะ อิวรรณะ อุวรรณะ และโอการันต์, เมื่อ คะ และ สิ อยู่เบื้องหลังศัพท์เหล่านั้น ย่อมถูกลบ. เห พุทธะ, พุทธา. โย - พุทธา.

50. Kammatthe dutiyā.

๕๐. ในอรรถแห่งกรรม ทุติยาวิภัตติ (ย่อมลง).

Yaṃ [Pg.63] karoti, taṃ kammaṃ nāma. Tattha dutiyā hoti. Aṃbuddhaṃ. Yossa e-buddhe.

บุคคลย่อมทำสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่ากรรม. ทุติยาวิภัตติย่อมมีในกรรมนั้น. อัง - พุทธัง. โย เป็น เอ - พุทเธ.

51. Tatiyātveva.

๕๑. (ตามไปด้วยบทว่า) ตติยา นั่นเทียว.

Kattari ca.

และในอรรถแห่งกัตตาด้วย.

Yo karoti, sa kattā nāma. Tattha tatiyā hoti. Nā.

ผู้ใดทำ ผู้นั้นชื่อว่ากัตตา. ตติยาวิภัตติย่อมมีในกัตตานั้น. นา.

Ato nena.

เบื้องหลัง อะ (อการันต์) นา เป็น เอนะ.

Akārā paro nā enaṃ yāti. Buddhena.

นาวิภัตติที่อยู่เบื้องหลังอการันต์ ย่อมถึงความเป็น เอนะ. พุทเธนะ.

Hi.

หิวิภัตติ.

Suhisvakāro e.

เมื่อ สุ และ หิ อยู่เบื้องหลัง อการันต์ เป็น เอ.

Suhisu [Pg.64] paresvakārassa e hoti.

เมื่อ สุ และ หิ อยู่เบื้องหลัง อการันต์ ย่อมเป็น เอ.

Smāhisminnaṃ mhābhimhi vā.

สมา หิ และ สมิง เป็น มหา ภิ และ มหิ บ้าง.

Sabbasaddehi paresaṃ smāhisminnaṃ yathāsaṅkhyaṃ mhābhimhiiccete vā honti. Buddhebhi, buddhehi.

สมา หิ และ สมิง ที่อยู่เบื้องหลังศัพท์ทั้งปวง ย่อมเป็น มหา ภิ และ มหิ เหล่านี้ ตามลำดับ บ้าง. พุทเธภิ, พุทเธหิ.

52. Karaṇe tatiyā.

๕๒. ในอรรถแห่งกรณะ ตติยาวิภัตติ (ย่อมลง).

Yena [Pg.65] vā kayirate, taṃ karaṇaṃ nāma. Tattha tatiyā hoti. Sabbaṃ kattusamaṃ.

บุคคลย่อมทำด้วยสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่ากรณะ. ตติยาวิภัตติย่อมมีในกรณะนั้น. ทั้งหมด (ที่เหลือ) เสมอด้วยกัตตา.

53. Sampadāne catutthī.

๕๓. ในอรรถแห่งสัมปทาน จตุตถีวิภัตติ (ย่อมลง).

Yassa dātukāmo rocate, dhārayate vā, taṃ sampadānaṃ nāma. Tattha catutthī hoti. Sa.

บุคคลปรารถนาจะให้แก่ผู้ใด หรือสิ่งใดเป็นที่ชอบใจ หรือเป็นหนี้ต่อผู้ใด ผู้นั้นชื่อว่าสัมปทาน. จตุตถีวิภัตติย่อมมีในสัมปทานนั้น. สะ.

Ato vātveva.

(ตามไปด้วยบทว่า) อโต และ วา นั่นเทียว.

Āya catutthekavacanassa tu.

ส่วนจตุตถีเอกวจนะ เป็น อายะ.

Akārā parassa catutthekavacanassa āyo vā hoti. Buddhāya.

จตุตถีเอกวจนะที่อยู่เบื้องหลังอการันต์ ย่อมเป็น อายะ บ้าง. พุทธายะ.

‘‘Sāgamo [Pg.66] se’’ti se sakārāgamo. Buddhassa. Naṃ.

คำว่า "สาคโม เส" คือการลง ส อาคม ในเพราะ เส-วิภัตติ. (ตัวอย่าง) Buddhassa. (ต่อไปคือ) นํ-วิภัตติ.

Dīghantveva.

ทีฆะ (การทำให้เสียงยาว) นั่นเอง.

Sunaṃhisu ca.

และในเพราะ สุ และ นํ วิภัตติทั้งหลาย.

Sunaṃhisu paresu sarādīnaṃ dīgho hoti. Casaddena kvaci na. Buddhānaṃ.

เมื่อ สุ และ นํ วิภัตติอยู่เบื้องหลัง ทีฆะย่อมมีแก่สระเป็นต้น. ด้วย จ ศัพท์ (ทีฆะ) ย่อมไม่เป็นไปบ้างในบางที่. (ตัวอย่าง) Buddhānaṃ.

54. Apādāne pañcamī.

๕๔. ลงปัญจมีวิภัตติในอรรถอัปปาทาน.

Yasmādapeti, bhayamādatte vā, tadapādānaṃ nāma, tattha pañcamī hoti. Smā.

สิ่งใดที่ (บุคคลหรือสิ่งของ) หลีกไป หรือรับเอาซึ่งภัย สิ่งนั้นชื่อว่าอัปปาทาน, ปัญจมีวิภัตติย่อมลงในอัปปาทานนั้น. (วิภัตติคือ) สมา.

Ato āetveva.

หลัง อ-การันต์ (วิภัตติ) เป็น อา และ เอ นั่นเอง.

55. Smāsminnaṃ vā.

๕๕. (การเป็น อา และ เอ) แห่ง สมา และ สฺมิง วิภัตติทั้งหลาย บ้าง.

Akārā paresaṃ smāsminnaṃ āe vā honti. Buddhā, buddhamhā, buddhasmā. Buddhebhi, buddhehi.

สมา และ สฺมิง วิภัตติทั้งหลายที่อยู่เบื้องหลังอการันต์ ย่อมเป็น อา และ เอ บ้าง. (ตัวอย่าง) Buddhā, buddhamhā, buddhasmā. Buddhebhi, buddhehi.

56. Sāmismiṃ chaṭṭhī.

๕๖. ลงฉัฏฐีวิภัตติในอรรถสามี (ความเป็นเจ้าของ).

Yassa [Pg.67] vā pariggaho, taṃ sāmī nāma. Tattha chaṭṭhī hoti. Buddhassa. Buddhānaṃ.

ความครอบครองมีแก่สิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่าสามี (เจ้าของ), ฉัฏฐีวิภัตติย่อมลงในสามีนั้น. (ตัวอย่าง) Buddhassa, Buddhānaṃ.

57. Okāse sattamī.

๕๗. ลงสัตตมีวิภัตติในอรรถโอกาส.

Yodhāro, tamokāsaṃ nāma. Tattha sattamī hoti. Smiṃ-buddhe, buddhamhi, buddhasmiṃ. Su-buddhesu.

สิ่งใดเป็นที่รองรับ สิ่งนั้นชื่อว่าโอกาส, สัตตมีวิภัตติย่อมลงในโอกาสนั้น. (ตัวอย่าง) สฺมิง-buddhe, buddhamhi, buddhasmiṃ. สุ-buddhesu.

58.

๕๘.

Buddho buddha sukhaṃ dadāti sarato buddhaṃ tato dukkaraṃ,Kiṃ buddhena mahiddhayopi munayo buddhena jātāsukhī;

Buddhasseva manaṃ dade padamahaṃ buddhā labheyyāccutaṃ,Buddhassiddhi na kiṃ kare bhavabhave bhattyatthu buddhe mama.

พระพุทธเจ้า (Buddho) ประทานความสุข, ข้าแต่พระพุทธเจ้า (buddha) โปรดประทานสุข, ข้าพเจ้าย่อมระลึกถึงพระพุทธเจ้า (buddhaṃ), การทำยิ่งกว่านั้นยากนัก, แม้เหล่ามุนีผู้มีฤทธิ์มากก็เป็นผู้มีความสุขแล้วด้วยพระพุทธเจ้า (buddhena), อะไรเล่าที่พระพุทธเจ้าจะทำไม่ได้, ข้าพเจ้าพึงมอบใจแด่พระพุทธเจ้า (buddhassa) เท่านั้น, ข้าพเจ้าพึงได้บทอันไม่เคลื่อนจากพระพุทธเจ้า (buddhā), ความสำเร็จแห่งพระพุทธเจ้า (buddhassa) จะไม่ทำอะไรให้สำเร็จในภพน้อยภพใหญ่เล่า, ขอความภักดีในพระพุทธเจ้า (buddhe) จงมีแก่ข้าพเจ้า.

59. Ito [Pg.68] paraṃ tatiyāpañcamīnañca catutthīchaṭṭhīnañca sarūpattā pañcamīchaṭṭhiyo bhīyo upekkhante.

๕๙. ต่อจากนี้ไป เพราะตติยาวิภัตติกับปัญจมีวิภัตติ และจตุตถีวิภัตติกับฉัฏฐีวิภัตติ มีรูปเหมือนกัน ท่านจึงละปัญจมีวิภัตติและฉัฏฐีวิภัตติเสียโดยมาก.

60. Atta, si.

๖๐. อัตตะ (ศัพท์), สิ (วิภัตติ).

Brahmattasakharājādito tveva.

(ตามมา) จากสูตรว่า "พฺรหฺมตฺตสขราชาทิโต" นั่นเอง.

Syā ca.

และสูตรว่า "สฺยา จ".

Brahmādito sissa ā hoti. Attā.

หลังพฺรหฺมะเป็นต้น สิ-วิภัตติ ย่อมเป็น อา. (ตัวอย่าง) Attā.

‘‘Yonamāno’’ti brahmādito yonaṃ ānottaṃ. Attāno.

ด้วยสูตรว่า "โยนามโน" โย-วิภัตติที่อยู่หลังพฺรหฺมะเป็นต้น ย่อมเป็น อาโน. (ตัวอย่าง) Attāno.

61. He - atta, attā. Yo, attāno.

๖๑. ในอรรถอาลปนะ (สิ) - atta, attā. (โย) - attāno.

62. ‘‘Brahmattasakharājādito [Pg.69] amāna’’nti brahmādito aṃvacanassa ānaṃ vā hoti. Attānaṃ, attaṃ. Attāno.

๖๒. ด้วยสูตรว่า "พฺรหฺมตฺตสขราชาทิโต อมานํ" อํ-วิภัตติที่อยู่หลังพฺรหฺมะเป็นต้น ย่อมเป็น อานํ บ้าง. (ตัวอย่าง) Attānaṃ, attaṃ. (โย) Attāno.

63. Attena, attanā. Pakkhe-jinavacanānurodhena enābhāvo.

๖๓. (ตัวอย่าง) Attena, attanā. ในอีกฝ่ายหนึ่ง ไม่มีการแปลงเป็น เอนะ เพราะอนุโลมตามพระพุทธพจน์.

‘‘Attānto [Pg.70] hismimanattaṃ’’ti himhi attantassa ano. Attanehi. Evaṃ karaṇe.

ด้วยสูตรว่า "อัตตันโต หิสฺมิมนัตตัง" ในเพราะ หิ-วิภัตติ ที่สุดของอัตตศัพท์ ย่อมเป็น อน. (ตัวอย่าง) Attanehi. ในอรรถกะระณะก็เช่นเดียวกัน.

64. ‘‘Sassa no’’ti nokāro. Attano. Attānaṃ.

๖๔. ด้วยสูตรว่า "สัสสะ โน" ส-วิภัตติ ย่อมเป็น โน. (ตัวอย่าง) Attano. (นํ) Attānaṃ.

65. Amhatumhantu rājabrahmattasakha satthupitādīhi smā nāva.

๖๕. หลัง อมฺหะ, ตุมฺหะ, ราชะ, พฺรหฺมะ, อัตตะ, สขะ, สัตถุ, ปิตุ เป็นต้น สมา-วิภัตติ ย่อมเป็น นา บ้าง.

Amhādito smā nā iva hoti. Attanā.

(ตามสูตรว่า) "อมฺหาทิโต สฺมา นา" สมา-วิภัตติ ย่อมเป็น นา. (ตัวอย่าง) Attanā.

66. ‘‘Tato sminnī’’ti smino ni. Attani. ‘‘Anatta’’nti bhāvaniddesena sumhi ca ano. Attanesu.

๖๖. ด้วยสูตรว่า "ตโต สฺมินฺนี" สฺมิง-วิภัตติ ย่อมเป็น นิ. (ตัวอย่าง) Attani. ด้วยการระบุถึงภาวะ (ในสูตร) "อนัตตัง" (ที่สุดของอัตตศัพท์) ในเพราะ สุ-วิภัตติ ย่อมเป็น อน. (ตัวอย่าง) Attanesu.

67. Rājā [Pg.71] attāva. Nā.

๖๗. ราชศัพท์ (มีการแจกวิภัตติ) เหมือนอัตตศัพท์นั่นเอง. (สูตรต่อไป) นา.

Savibhattissa rājassetveva.

(ตามมา) แห่งราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตตินั่นเอง.

Nāmhi raññā vā.

ในนาวิภัตติ เป็นราญญาบ้าง.

Nāmhi savibhattissa rājasaddassa raññā vā hoti. Raññā, rājena.

ในนาวิภัตติ ราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นราญญาบ้าง. ราญญา, ราเชนะ.

Rājassa rāju sunaṃhisu ca.

ราชศัพท์ เป็นราชู ในสุ นัง และหิวิภัตติด้วย.

Sunaṃ hisu paresu rājassa rāju hoti, cakārena kvaci na.

เมื่อสุ นัง และหิวิภัตติอยู่เบื้องหลัง ราชศัพท์เป็นราชู, ด้วย จะ ศัพท์ บางครั้งไม่เป็น.

‘‘Sunaṃhisu [Pg.72] ceti’’ dīghe - rājūbhi, rājūhi, rājebhi, rājehi.

ด้วยบทว่า "สุ นัง หิสุ จะ" เมื่อมีการทีฆะ (ตัวอย่าง) ราชูภิ, ราชูหิ, ราเชภิ, ราเชหิ.

68. Savibhattissetyadhikāro.

๖๘. บทว่า "สวิภัตติสสะ" เป็นบทตามไป.

‘‘Rājassa rañño rājino se’’ti se rañño rājino honti. Rañño, rājino.

ด้วยบทว่า "ราชัสสะ ราญโญ ราชิโน เส" ในสวิภัตติ เป็นราญโญ และราชิโน. ราญโญ, ราชิโน.

‘‘Raññaṃ namhi vā’’ti namhi raññaṃ vā. Raññaṃ, rājūnaṃ, rājānaṃ.

ด้วยบทว่า "ราญญัง นัมหิ วา" ในนังวิภัตติ เป็นราญญังบ้าง. ราญญัง, ราชูนัง, ราชานัง.

69. Smāssanātulyattā-nāmhi [Pg.73] raññā vā. Raññā, rājamhā, rājasmā.

๖๙. เพราะความที่สมาวิภัตติเสมอกับนาวิภัตติ ในนาวิภัตติ เป็นราญญาบ้าง. ราญญา, ราชัมหา, ราชัสมา.

70. ‘‘Smimhi raññe rājinī’’ti smimhi raññe rājini honti. Raññe, rājini. Rājūsu, rājesu.

๗๐. ด้วยบทว่า "สฺมิมหิ ราญเญ ราชินิ" ในสฺมิงวิภัตติ เป็นราญเญ และราชินิ. ราญเญ, ราชินิ. ราชูสุ, ราเชสุ.

71. Guṇavantu, si.

๗๑. คุณวันตุ, สิ.

Savibhattissa ntussetveva.

บทว่า "สวิภัตติสสะ" และ "นตุสสะ" นั่นเทียว.

‘‘Ā simhī’’ti simhi savibhattissa ntussa ā. Guṇavā.

ด้วยบทว่า "อา สิมหิ" ในสิวิภัตติ นตุศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นอา. คุณวา.

Yomhi paṭhametveva.

ในโยวิภัตติ บทว่า "ปฐเม" นั่นเทียว.

Ntussa nto.

นตุศัพท์ เป็นนโต.

Paṭhame yomhi savibhattissa ntussa ntokāro hoti. Guṇavanto.

ในปฐมาโยวิภัตติ นตุศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นนโต. คุณวันโต.

Sunaṃhisu attaṃtveva.

ในสุ นัง และหิวิภัตติ บทว่า "อัตตัง" นั่นเทียว.

Ntussanto yosu ca.

นตุศัพท์ เป็นอันโต ในโยวิภัตติทั้งหลายด้วย.

Sunaṃhisu, yosu, cakārena aññesupi paresu ntussanto attaṃ yāti. Guṇavantā.

ในสุ นัง หิ และโยวิภัตติทั้งหลาย, ด้วย จะ ศัพท์ แม้ในวิภัตติอื่นๆ ที่อยู่เบื้องหลัง, อันโตของนตุศัพท์ ถึงความเป็นอัตตะ. คุณวันตา.

72. Savibhattissetyadhikāro[Pg.74]. Aṃitveva.

๗๒. บทว่า "สวิภัตติสสะ" เป็นบทตามไป. บทว่า "อัง" นั่นเทียว.

Avaṇṇo ca ge.

และอวรรณะ ในเควิภัตติ.

Ge pare savibhattissa ntussa aṃaā honti. Heguṇavaṃ,guṇava, guṇavā. Yo - guṇavanto, guṇavantā.

เมื่อเควิภัตติอยู่เบื้องหลัง นตุศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นอัง อะ และอา. เห คุณวัง, คุณวะ, คุณวา. โย - คุณวันโต, คุณวันตา.

73. Attaṃ – guṇavantaṃ. Guṇavante.

๗๓. เป็นอัตตะ – คุณวันตัง. คุณวันเต.

74. ‘‘Totitā [Pg.75] sasmiṃ nāsvī’’ti savibhattissa ntussa nāmhi tā, se tokāro, smimhi ti ca vā. Guṇavatā, guṇavantena. Guṇavantebhi, guṇavantehi.

๗๔. ด้วยบทว่า "โต ติ ตา สสฺมึ นาสุ วา" นตุศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ในนาวิภัตติ เป็นตา, ในสวิภัตติ เป็นโต, และในสฺมิงวิภัตติ เป็นติบ้าง. คุณวตา, คุณวันเตนะ. คุณวันเตภิ, คุณวันเตหิ.

75. Guṇavato, guṇavantassa.

๗๕. คุณวโต, คุณวันตัสสะ.

‘‘Namhi taṃ vā’’ti namhi ntussa taṃ vā. Guṇavataṃ, guṇavantānaṃ. Smā nāva.

ด้วยบทว่า "นัมหิ ตัง วา" ในนังวิภัตติ นตุศัพท์ เป็นตังบ้าง. คุณวตัง, คุณวันตานัง. สมาวิภัตติ เหมือนกับนาวิภัตติ.

76. Guṇavati, guṇavante, guṇavantamhi, guṇavantasmiṃ, guṇavantesu.

๗๖. คุณวติ, คุณวันเต, คุณวันตัมหิ, คุณวันตัสสมิง, คุณวันเตสุ.

77. Gacchanta, si.

๗๗. คัจฉันตะ, สิ.

‘‘Simhi gacchantādīnaṃ ntasaddo a’’nti ntasaddassa aṃvā, silopo. Gacchaṃ, sissa o – gacchanto.

ด้วยบทว่า "สิมหิ คัจฉันตาทีนัง นตสัทโท อัง" นตศัพท์ เป็นอังบ้าง, ลบสิวิภัตติ. คัจฉัง. เมื่อสิวิภัตติเป็นโอ – คัจฉันโต.

Gacchantādīnaṃ ntasaddotveva.

บทว่า "นตสัทโท" นั่นเทียว ของคัจฉันตะเป็นต้น.

Sesesuntuva.

ในที่เหลือเหมือนกับ นตุ-ปัจจัย

Vuttaṃ hitvā sesesu gacchantādīnaṃ ntasaddo ntu iva daṭṭhabbo. Gacchanto, gacchantāiccādi.

เว้นคำที่กล่าวแล้ว ในที่เหลือ พึงเห็น นต-ศัพท์ ของคำว่า คัจฉันตะ เป็นต้น เหมือน นตุ-ปัจจัย เช่น คัจฉันโต, คัจฉันตา เป็นต้น

Sesaṃ guṇavantusamaṃ.

ที่เหลือเหมือนกับ คุณวันตุ

78. Gacchantādayo [Pg.77] nāma antappaccayantā.

๗๘. คำว่า คัจฉันตะ เป็นต้น ชื่อว่ามี อันต-ปัจจัย เป็นที่สุด

79. Aggi, silopo.

๗๙. อัคคิ, ลบ สิ

‘‘Ivaṇṇuvaṇṇā jhalā’’ti ivaṇṇuvaṇṇānaṃ yathāsaṅkhyaṃ jhalasaññā.

ด้วยสูตรว่า 'อิวรรณุวรรณา ชลา' ตั้งชื่อว่า ช และ ล แก่อิวรรณะและอุวรรณะตามลำดับ

Jhalato vātveva.

จากสระชื่อ ช และ ล ก็มีบ้าง

Ghapato ca yonaṃ lopo.

จากสระชื่อ ฆ และ ป ด้วย ลบ โย

Ghapajhalato yonaṃ lopo vā hoti.

จากสระชื่อ ฆ ป ช และ ล มีการลบ โย บ้าง

Yosu katanikāralopesu dīghaṃ.

ใน โย วิภัตติทั้งหลาย ที่มีการทำนิกาละและลบแล้ว ให้ทีฆะ

Kato nikāro lopo ca yesaṃ tesu yosu sarānaṃ dīgho hoti. Aggī. Pakkhe-attantveva.

ใน โย วิภัตติทั้งหลายเหล่านั้น ที่มีการทำนิกาละและลบแล้ว สระทั้งหลายย่อมเป็นทีฆะ. อัคคี. ในอีกฝ่ายหนึ่ง เป็น อัตตะ นั่นเทียว

Yo svakatarasso jho.

ใน โย วิภัตติที่ยังไม่ทำรัสสะ สระชื่อ ชะ

Yosu akatarasso jho attaṃ yāti. Aggayo. Tathālapane.

ใน โย วิภัตติทั้งหลายที่ยังไม่ทำรัสสะ สระชื่อ ชะ ย่อมถึงความเป็น อัตตะ. อัคคโย. ในอาลปนะก็เช่นนั้น

80. Aṃ mo niggahītaṃ jhalapehi.

๘๐. แปลง อัง และ มะ เป็นนิคหิต จากสระชื่อ ช ล และ ป

Jhalapato aṃ mo ca binduṃ yanti. Aggiṃ. Aggī, aggayo.

จากสระชื่อ ช ล และ ป อัง และ มะ ย่อมถึงความเป็นพินทุ. อัคคิง. อัคคี, อัคคโย

81. Agginā. Dīghe-aggībhi, aggīhi.

๘๑. อัคคินา. เมื่อทีฆะ เป็น อัคคีภิ, อัคคีหิ

82. ‘‘Jhalato sassa no vā’’ti sassa nottaṃ vā. Aggino, aggissa. Aggīnaṃ.

๘๒. ด้วยสูตรว่า 'ชลโต สัสสะ โน วา' แปลง สะ เป็น โน บ้าง. อัคคิโน, อัคคิสสะ. อัคคีนัง

83. ‘‘Jhalato ce’’ti smāssa nā. Agginā.

๘๓. ด้วยสูตรว่า 'ชลโต เจ' แปลง สมา เป็น นา. อัคคินา

84. Aggimhi, aggismiṃ. Aggīsu.

๘๔. อัคคิมหิ, อัคคิสมิง. อัคคีสุ

85. Ādi aggīva. Smiṃno pana ‘‘ādito o ce’’ti aṃ, o ca vā. Ādi, ādo, ādimhi, ādismiṃ. Ādīsu.

๘๕. อาทิ เหมือน อัคคิ. แต่สำหรับ สมิง วิภัตติ ด้วยสูตรว่า 'อาทิโต โอ เจ' แปลงเป็น อัง และ โอ บ้าง. อาทิ, อาโท, อาทิมหิ, อาทิสมิง. อาทิสุ

86. Daṇḍī[Pg.79], si.

๘๖. ทัณฑี, สิ

‘‘Agho rassa’’mādinā rasse sampatte ‘‘na sismimanapuṃsakānī’’ti simhi anapuṃsakānaṃ na rasso. Silopo, daṇḍī, yolope – daṇḍī. Pakkhe –

เมื่อการทำรัสสะมาถึง ด้วยสูตรว่า 'อโฆ รัสสะ' เป็นต้น ด้วยสูตรว่า 'นะ สิสมิมนปุงสกานิ' ใน สิ วิภัตติ ของอนปุงสกลิงค์ ไม่มีการทำรัสสะ. ลบ สิ, ทัณฑี, เมื่อลบ โย – ทัณฑี. ในอีกฝ่ายหนึ่ง –

Agho rassamekavacanayosvapi ca.

อโฆ เป็นรัสสะในเอกวจนะและ โย วิภัตติด้วย

Ekavacanayosu jhalapā rassaṃ yanti.

ในเอกวจนะและ โย วิภัตติทั้งหลาย สระชื่อ ช ล และ ป ย่อมถึงความเป็นรัสสะ

Jhato katarassātveva.

จากสระชื่อ ชะ ที่ทำรัสสะแล้วนั่นเทียว

Yonaṃ no.

แปลง โย เป็น โน

Katassā jhato yonaṃ nottaṃ hoti. Daṇḍino.

จากสระชื่อ ชะ ที่ทำรัสสะแล้ว การแปลง โย เป็น โน ย่อมมี. ทัณฑิโน

87. ‘‘Jhalapā rassa’’nti ge pare jhalapānaṃ rasso. Hedaṇḍi. Daṇḍī, daṇḍino.

๘๗. ด้วยสูตรว่า 'ชลปา รัสสะ' เมื่อ คะ (อักษร) ตามหลัง รัสสะสระชื่อ ช ล และ ป. เหทัณฑิ. ทัณฑี, ทัณฑิโน

88. Vā [Pg.80] aṃitveva.

๘๘. หรือ อัง นั่นเทียว

‘‘Naṃ jhato katarassā’’ti aṃiccassa naṃ vā. Daṇḍinaṃ, daṇḍiṃ. Daṇḍī, daṇḍino.

ด้วยสูตรว่า 'นัง ชะโต กตรัสสา' แปลง อัง เป็น นัง บ้าง. ทัณฑินัง, ทัณฑิง. ทัณฑี, ทัณฑิโน

89. Daṇḍinā. Daṇḍībhi, daṇḍīhi.

๘๙. ด้วยคนมีไม้เท้า. ด้วยคนมีไม้เท้าทั้งหลาย.

90. Daṇḍino, daṇḍissa. Daṇḍīnaṃ.

๙๐. แก่/ของคนมีไม้เท้า. แก่/ของคนมีไม้เท้าทั้งหลาย.

91. Jhato katarassātveva.

๙๑. จาก ชะ (สระ อิ อี) เป็นรัสสะนั่นเอง.

‘‘Sminnī’’ti smino ni. Daṇḍini. Daṇḍīsu.

“สฺมินฺนี” คือ แปลง สฺมินฺ เป็น อิ. ในคนมีไม้เท้า. ในคนมีไม้เท้าทั้งหลาย.

92. Bhikkhu, silopo.

๙๒. ภิกษุ, ลบ สิ.

Vā yonaṃtveva.

หรือ (การแปลง) โย (วิภัตติ) ทั้งหลายนั่นเอง.

‘‘Lato vo kāro ce’’ti lato yonaṃ vottaṃ vā.

“ลโต โว กาโร เจ” คือ เพราะ ล (สระ อุ อู) แปลง โย เป็น โว บ้าง.

Attaṃ akatarassotveva.

ความเป็น อะ และความเป็นรัสสะนั่นเอง.

Vevosu lo ca.

ในเพราะ เว และ โว (วิภัตติ) ลบ (สระที่สุด) ด้วย.

Vevosu akatarasso lo attaṃ yāti. Bhikkhavo, pakkhe – yolopa dīghā. Bhikkhū.

ในเพราะ เว และ โว (วิภัตติ) ลบ (สระที่สุด) แล้วถึงความเป็น อะ และเป็นรัสสะ. ภิกฺขโว, ในอีกฝ่ายหนึ่ง - ลบ โย แล้วทีฆะ. ภิกฺขู.

93. He-bhikkhu.

๙๓. ข้าแต่ภิกษุ.

‘‘Akatarassā lato yvālapanassa vevo’’ti ālapane yossa vevokārā, attaṃ. Bhikkhave, bhikkhavo, bhikkhū.

“อกตรสฺสา ลโต ยฺวาลปนสฺส เวโว” คือ ในอาลปนะ แปลง โย เป็น เว และ โว, (และ) เป็น อะ และเป็นรัสสะ. ภิกฺขเว, ภิกฺขโว, ภิกฺขู.

94. Bhikkhuṃ. Bhikkhavo, bhikkhū. Sesaṃ aggīva.

๙๔. ซึ่งภิกษุ. ซึ่งภิกษุทั้งหลาย. ที่เหลือเหมือน อัคคิ.

95. Evaṃ jantu. Jantū, jantavo.

๙๕. อย่างนี้ ชนฺตุ. ชนฺตู, ชนฺตโว.

‘‘Lato [Pg.81] vokāro ce’’tīha kāraggahaṇena yonaṃ nottaṃ, cakārena kvaci vononamabhāvova viseso. Jantuno, jantuyo.

“ลโต โวกาโร เจ” ในสูตรนี้ ด้วย กา ร ศัพท์ แปลง โย เป็น โน, ด้วย จ ศัพท์ ในบางแห่ง ความไม่มีแห่งการแปลงเป็น โว และ โน นั่นเอง เป็นข้อพิเศษ. ชนฺตุโน, ชนฺตุโย.

96. Satthu, si.

๙๖. สตฺถุ, สิ.

‘‘Satthupitādīnamā sismiṃ silopo ce’’ti satthādyantassa ā, silopo ca. Satthā.

“สัตถุปิตาทีนมา สิสฺมึ สิโลโป เจ” คือ ที่สุดแห่ง สตฺถุ และ ปิตุ เป็นต้น เป็น อา, และลบ สิ. สตฺถา.

Satthupitādīnantyadhikāro.

บทว่า สตฺถุปิตาทีนนฺต (ที่สุดแห่ง สตฺถุ และ ปิตุ เป็นต้น) เป็นบทตามไป.

Aññesvārattaṃ.

ในวิภัตติที่เหลือ แปลงเป็น อาโร.

Sitoññesu satthādyantassa āro hoti.

ในวิภัตติอื่นจาก สิ ที่สุดแห่ง สตฺถุ เป็นต้น เป็น อาโร.

Tato yonamo tu.

จากนั้น แปลง โย ทั้งหลาย เป็น โอ.

Tato ārato yonaṃ o hoti. Satthāro.

จากนั้น เพราะ อาโร แปลง โย ทั้งหลาย เป็น โอ. สตฺถาโร.

97. He-sattha, satthā. Satthāro.

๙๗. ข้าแต่พระศาสดา, ข้าแต่พระศาสดา. ข้าแต่พระศาสดาทั้งหลาย.

98. Satthāraṃ. Satthāre, satthāro.

๙๘. ซึ่งพระศาสดา. ซึ่งพระศาสดาทั้งหลาย.

99. ‘‘Nā ā’’ti ārato nāssa ā. Satthārā. Satthārebhi, satthārehi.

๙๙. “นา อา” คือ เพราะ อาโร แปลง นา เป็น อา. สตฺถารา. ด้วยพระศาสดาทั้งหลาย.

100. U sasmiṃ salopo ca.

๑๐๐. เป็น อุ ในเพราะ ส และลบ ส ด้วย.

Se [Pg.82] satthādyantassa u hoti salopo ca vā. Satthu, satthuno, satthussa.

ในเพราะ ส วิภัตติ ที่สุดแห่ง สตฺถุ เป็นต้น เป็น อุ และลบ ส บ้าง. สตฺถุ, สตฺถุโน, สตฺถุสฺส.

‘‘Vā namhī’’ti namhi āro vā. Satthārānaṃ.

“วา นมฺหิ” คือ ในเพราะ นํ วิภัตติ แปลงเป็น อาโร บ้าง. สตฺถารานํ.

‘‘Satthunāttañce’’ti namhi satthādyantassa attaṃ vā. Dīghesatthānaṃ.

“สัตถุนาตฺตญฺเจ” คือ ในเพราะ นํ วิภัตติ ที่สุดแห่ง สตฺถุ เป็นต้น เป็น อะ บ้าง. ทีเฆสตฺถานํ.

101. ‘‘Tato smimī’’ti ārato smino i. ‘‘Āro rassamīkāre’’ti imhi ārassa rasso. Satthari. Satthāresu. Evaṃ nattādi.

๑๐๑. “ตโต สฺมิมิ” คือ เพราะ อาโร แปลง สฺมินฺ เป็น อิ. “อาโร รสฺสมีกาเร” คือ ในเพราะ อิ การ แปลง อาโร เป็น รัสสะ. สตฺถริ. สตฺถาเรสุ. อย่างนี้ นตฺตุ เป็นต้น.

102. Pitā [Pg.83] sattheva. ‘‘Pitādīnamasimhī’’ti sitoññesu ārassa rassova viseso. Pitaro.

๑๐๒. บิดา (แจก) เหมือนสัตถุศัพท์. ในสูตรว่า 'ปิตาทีนมสิมหิ' นี้ มีความพิเศษคือการทำรัสสะแห่งอาระในสระอื่น (นอกจากสิวิภัตติ). ปิตโร.

Namhi – pitūnantipi hoti. Evaṃ bhātuppabhutayo.

ในนํวิภัตติ - มีรูปเป็น ปิตูนํ บ้าง. ภาตุศัพท์เป็นต้น ก็เหมือนกัน.

103. Abhibhū. Rasse-abhibhuvo. Yolopeabhibhū. Sesaṃ bhikkhūva, rassova viseso.

๑๐๓. อภิภู. เมื่อทำรัสสะเป็น อภิภูโว. เมื่อลบโยวิภัตติเป็น อภิภู. ที่เหลือเหมือนภิกขุศัพท์ มีความพิเศษเพียงการทำรัสสะ.

104. Evaṃ [Pg.84] sabbaññū. Pubbeva yonaṃ nokāro ca. Sabbaññuno, sabbaññū.

๑๐๔. สัพพัญญูศัพท์ ก็เหมือนกัน. และมีการแปลงโยวิภัตติเป็นโนก่อน. สัพพัญญุโน, สัพพัญญู.

105. Go.

๑๐๕. โค.

Gāvaitveva.

มีรูปเป็น คาวา นั่นเอง.

‘‘Yosu ce’’ti gosaddokārassa āvo, ‘‘tato yonamo tu’’tīha tusaddena yonaṃ o. Gāvo. Tathālapane.

ในสูตรว่า 'โยสุ เจ' มีการแปลงโอการะของโคศัพท์เป็นอาโว. ในสูตรว่า 'ตโต โย นโม ตุ' นี้ ด้วย ตุ ศัพท์ มีการแปลงโยวิภัตติเป็นโอ. คาโว. ในอาลปนะก็เหมือนกัน.

106. Avamhi ca.

๑๐๖. และใน อํ วิภัตติ.

Amhi pare gosaddokārassa āvaavā honti, casaddena hinaṃvajjitesu sesesupi.

เมื่อ อํ วิภัตติอยู่เบื้องหลัง แปลงโอการะของโคศัพท์เป็นอาวะและอวะ. ด้วย จ ศัพท์ แม้ในวิภัตติที่เหลือที่เว้น หิ และ นํ วิภัตติ (ก็มีการแปลงอย่างนี้บ้าง).

107. ‘‘Āvassu vā’’ti amhi āvantassa uttaṃ vā, gāhvaṃ, gāvaṃ, gavaṃ. Yo-gāvo. Gāvena, gavena. Gobhi, gohi.

๑๐๗. ในสูตรว่า 'อาวัสสุ วา' เมื่อ อํ วิภัตติอยู่เบื้องหลัง แปลงที่สุดแห่งอาวะเป็นอุบ้าง. คาหฺวํ, คาวํ, ควํ. โยวิภัตติ เป็น คาโว. คาเวนะ, คเวนะ. โคภิ, โคหิ.

108. ‘‘Gāva se’’ti se ossa āvo. Gāvassa, gavassa. ‘‘Tato na’’mādo cakārena naṃiccassa aṃ, ossa avo ca. Gavaṃ.

๑๐๘. ในสูตรว่า 'คาเว เส' เมื่อ ส วิภัตติอยู่เบื้องหลัง แปลงโอการะเป็นอาโว. คาวัสสะ, ควัสสะ. ในสูตรว่า 'ตโต น' เป็นต้น ด้วย จ ศัพท์ แปลง นํ วิภัตติเป็น อํ และแปลงโอการะเป็นอวะ. ควํ.

109. ‘‘Suhināsu [Pg.85] ce’’tīha cakārena gossa gu ca. Dvitte-gunnaṃ, gonaṃ. Gāvā, gavā, gāvamhā, gavamhā, gāvasmā, gavasmā. Gobhi, gohi.

๑๐๙. ในสูตรว่า 'สุหินาสุ เจ' นี้ ด้วย จ ศัพท์ แปลง โค เป็น คุ บ้าง. เมื่อซ้อนพยัญชนะ เป็น คุนฺนํ, โคนํ. คาวา, ควา, คาวมฺหา, ควมฺหา, คาวสฺมา, ควัสมา. โคภิ, โคหิ.

110. Gāve, gave, gāvamhi, gavamhi, gāvasmiṃ, gavasmiṃ. Gāvesu, gavesu, gosu.

๑๑๐. คาเว, คเว, คาวมฺหิ, ควมฺหิ, คาวสฺมึ, ควัสมึ. คาเวสุ, คเวสุ, โคสุ.

Pulliṅgā.

ปุงลิงค์.

Itthiliṅga

อิตถีลิงค์.

111. Kaññā[Pg.86]. Silopo.

๑๑๑. กัญญา. ลบ สิวิภัตติ.

‘‘Ā gho’’ti itthiyaṃ ākārassa ghasaññā. Yo lope – kaññā. Pakkhe – kaññāyo.

ในสูตรว่า 'อา โฆ' ในอิตถีลิงค์ ตั้งชื่ออาการันต์ว่า ฆะ. เมื่อลบโยวิภัตติ เป็น กัญญา. ในอีกฝ่ายหนึ่ง เป็น กัญญาโย.

112. ‘‘Ghate ce’’ti gassa e. He-kaññe. Kaññā, kaññāyo.

๑๑๒. ในสูตรว่า 'ฆเต เจ' แปลง ฆะ เป็น เอ. ในอาลปนะ (เห) เป็น กัญเญ. กัญญา, กัญญาโย.

113. Kaññaṃ. Kaññā, kaññāyo.

๑๑๓. กัญญํ. กัญญา, กัญญาโย.

114. Āya ekavacanassetveva.

๑๑๔. มีรูปเป็น อายะ ในเอกวจนะนั่นเอง.

‘‘Ghato nādīna’’nti nādekavacanānamāyo. Kaññāya. Kaññābhi, kaññāhi.

ในสูตรว่า 'ฆโต นาทีนํ' แปลงวิภัตติฝ่ายเอกวจนะมีนาเป็นต้นเป็นอายะ. กัญญายะ. กัญญภิ, กัญญาหิ.

115. Kaññāya. Kaññānaṃ.

๑๑๕. กัญญายะ. กัญญานํ.

116. Ghapato smiṃ yaṃ vā.

๑๑๖. หลัง ฆะ และ ปะ แปลง สฺมึ เป็น ยํ บ้าง.

Ghapehi smino yaṃ vā hoti. Kaññāyaṃ, kaññāya. Kaññāsu.

หลัง ฆะ และ ปะ ทั้งหลาย แปลง สฺมึ เป็น ยํ บ้าง. กัญญายํ, กัญญายะ. กัญญาสุ.

117. Ratti[Pg.87], silopo.

๑๑๗. รัตติ. ลบ สิวิภัตติ.

‘‘Te itthikhyā po’’ti itthiyamivaṇṇuvaṇṇānaṃ pasaññā. Yolopadīghā. Rattī. Pakkhe – rattiyo. Tathālapane.

ในสูตรว่า 'เต อิตถิขยา โป' ในอิตถีลิงค์ ตั้งชื่ออิวัณณะและอุวัณณะว่า ปะ. เมื่อลบโยวิภัตติและทีฆะ เป็น รัตตี. ในอีกฝ่ายหนึ่ง เป็น รัตติโย. ในอาลปนะก็เหมือนกัน.

118. Rattiṃ, rattī. Rattiyo.

๑๑๘. รัตติํ, รัตตี. รัตติโย.

119. Ekavacanassa nādīnantveva.

๑๑๙. แปลงวิภัตติฝ่ายเอกวจนะมีนาเป็นต้นนั่นเอง.

‘‘Pato yā’’ti nādekavacanānaṃ yā. Rattiyā. Rattībhi, rattīhi.

ในสูตรว่า 'ปโต ยา' แปลงวิภัตติฝ่ายเอกวจนะมีนาเป็นต้นเป็นยา. รัตติยา. รัตตีภิ, รัตตีหิ.

120. Rattiyā. Rattīnaṃ.

๑๒๐. รัตติยา. รัตตีนํ.

121. Rattiyaṃ, rattiyā. Rattīsu.

๑๒๑. ในราตรี, แห่งราตรี. ในราตรีทั้งหลาย.

122. Nadī[Pg.88]. Sesaṃ rattīva. Aghattā rassova viseso.

๑๒๒. นที. ที่เหลือเหมือนกับรัตติ. ความแตกต่างคือการรัสสะเพราะอฆัตตะ (ความไม่กระทบกัน).

123. Yāgu rattīva.

๑๒๓. ข้าวต้ม เหมือนกับรัตติ.

124. Mātu, dhītu, duhitvādayo piteva.

๑๒๔. มาตุ, ธีตุ, ทุหิตุ เป็นต้น เหมือนกับปิตุ.

125. Jambū nadīva.

๑๒๕. ชมพู เหมือนกับนที.

Kaññaiti ṭhite –

เมื่อตั้งอยู่ว่า กัญญา –

Itthiyamato āpaccayo.

อาปัจจัยในอิตถีลิงค์จากอการันต์.

Itthiyaṃ vattamānā akārantato āpaccayo hoti. Saralopapakalyādi. Kaññā.

อาปัจจัยย่อมมีจากอการันต์ที่เป็นไปในอิตถีลิงค์. มีการลบสระเป็นต้น. กัญญา.

‘‘Dhātuppaccayavibhatti vajjitamatthavaṃ liṅga’’nti vacanato paccayantassāliṅgattā taddhitādisutte cakārena nāmamiva kate – syādi. Evaṃ īinīsu.

ด้วยคำว่า ‘ลิงค์คือเนื้อความที่เว้นจากธาตุ ปัจจัย และวิภัตติ’ เพราะคำที่ลงท้ายด้วยปัจจัยไม่มีลิงค์ เมื่อทำให้เป็นเหมือนนามด้วย จะ-อักษร ในตัทธิตสูตรเป็นต้นแล้ว จึงลง สิ วิภัตติ เป็นต้น. เช่นเดียวกันนี้ในปัจจัยคือ อี และ อินี.

Evaṃ ajā, eḷakā, kokilā, assā, mūsikā, balākā, mandā, jarāiccādi.

เช่นนี้ อชา, เอฬกา, โกกิลา, อัสสา, มูสิกา, พลาคา, มันทา, ชรา เป็นต้น.

126. Itthiyantyadhikāro.

๑๒๖. บทตามไปว่า ในอิตถีลิงค์.

Nadādito vā ī.

ลง อี ปัจจัย หลังนทาทิศัพท์บ้าง.

Itthiyaṃ [Pg.89] nadādito vā anadādito vā ī hoti. Nadī, nagarī, kumārī, brāhmaṇī, taruṇī, kukkuṭī, itthī iccādi.

อี ปัจจัย ย่อมมีในอิตถีลิงค์ หลังนทาทิศัพท์บ้าง หรือหลังศัพท์ที่ไม่ใช่นทาทิศัพท์บ้าง. นที, นครี, กุมารี, พราหมณี, ตรุณี, กุกกุฏี, อิตถี เป็นต้น.

‘‘Mātulādīnamānattamīkāre’’ti [Pg.90] īmhi mātulādyantassa āno. Mātulānītyādi.

ด้วยสูตรว่า ‘มาตุลาทีนมานตฺตมีกาเร’ เมื่อมี อี ปัจจัยเบื้องหลัง ลง อาณ อาคม ท้ายศัพท์มีมาตุละเป็นต้น. มาตุลานี เป็นต้น.

Anadādito vā ī. Sakhī, hatthī.

ลง อี ปัจจัย หลังศัพท์ที่ไม่ใช่นทาทิศัพท์บ้าง. สขี, หัตถี.

Bhavato bhoto.

แปลง ภวันตะ เป็น โภตะ.

Īmhi bhavantassa bhoto hoti. Bhotī.

เมื่อมี อี ปัจจัยเบื้องหลัง แปลง ภวันตะ เป็น โภตะ. โภตี.

127. ‘‘Ṇa [Pg.91] va ṇikaṇeyya ṇantūhī’’ti ī. Mānavī, nāvikī, venateyyī, gotamī.

๑๒๗. ด้วยสูตรว่า ‘ณะ วะ ณิกะเณยยะ ณันตูหิ’ ลง อี ปัจจัย. มาณวี, นาวิกี, เวณเตยยี, โคตมี.

128. ‘‘Ntussa tamīkāre’’ti ntussa to vā. Guṇavatī, guṇavantī. Dhitimatī, dhitimantī.

๑๒๘. ด้วยสูตรว่า ‘นฺตุสฺส ตมีกาเร’ แปลง นฺตุ เป็น ต บ้าง เมื่อมี อี ปัจจัยเบื้องหลัง. คุณวตี, คุณวันตี. ธิติมาตี, ธิติมานตี.

Ntassa ntubyapadeso. Mahatī, mahantī.

การเรียก นฺต ว่า นฺตุ. มหตี, มหันตี.

129. Patibhikkhurājīkārantehi inī.

๑๒๙. ลง อินี ปัจจัย หลัง ปติ, ภิกขุ, ราชิ และศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อีการันต์.

Patyādīhi [Pg.92] īkārantehi ca itthiyaṃ inī hoti.

อินี ปัจจัย ย่อมมีในอิตถีลิงค์ หลัง ปติ เป็นต้น และหลังศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อีการันต์.

‘‘Patissinīmhī’’ti patyantassa atte saralopādo tukārena lopābhāvo. ‘‘Vā paro asarūpā’’ti ilopo, dīgho ca. Gahapatānī, bhikkhunī, rājinī, medhāvinī, tapassinī, dhammacāriṇī, bhayadassāvinī, bhuttāvinītyādi.

ด้วยสูตรว่า ‘ปติสฺสินีมฺหิ’ แปลงสระท้ายของปติศัพท์เป็น อะ เมื่อมีการลบสระเป็นต้น ไม่มีการลบด้วย ตุ-อักษร. ด้วยสูตรว่า ‘วา ปโร อสรูปา’ ลบ อิ และทีฆะ. คหปตานี, ภิกขุนี, ราชินี, เมธาวินี, ตปัสสินี, ธัมมจาริณี, ภยทัสสาวินี, ภุตตาวินี เป็นต้น.

Itthiliṅgā.

อิตถีลิงค์.

Napuṃsakaliṅga

นปุงสกลิงค์.

130. Citta[Pg.93], si.

๑๓๐. จิตตะ, สิ.

Napuṃsakehi ato niccanteva.

หลังนปุงสกลิงค์อการันต์ [แปลง สิ เป็น อัง] แน่นอน.

Siṃ.

แปลง สิ เป็น อัง.

Akāranteti napuṃsakehi sissa nicaṃ aṃ hoti. Cittaṃ.

หลังนปุงสกลิงค์อการันต์ แปลง สิ เป็น อัง แน่นอน. จิตตัง.

Yonaṃ ni napuṃsakehitveva.

แปลง โย เป็น นิ หลังนปุงสกลิงค์เท่านั้น.

Ato niccaṃ.

หลังอการันต์ (แปลงโยเป็นนิ) เสมอ.

Akārantehi na puṃsakehi yonaṃ niccaṃ ni hoti, nissa ā. Cittā. Pakkhe – yosvādinā dīghe – cittāni.

หลังอการันต์ในนปุงสกลิงค์ แปลงโยวิภัตติเป็น นิ เสมอ, แปลง นิ เป็น อา เป็น จิตตา. ในอีกฝ่ายหนึ่ง เมื่อทีฆะด้วยสูตร 'โยสฺวาทินา' เป็น จิตตานิ.

131. Galope – he – citta. Cittā, cittāni.

๑๓๑. เมื่อลบ คะ (สิวิภัตติในอาลปนะ) - เห (อาลปนะ) - จิตตะ. จิตตา, จิตตานิ.

132. Cittaṃ[Pg.94]. Nissa e – citte, cittāni. Sesaṃ buddhova.

๑๓๒. จิตตัง. แปลง นิ เป็น เอ เป็น จิตเต, (หรือ) จิตตานิ. ที่เหลือเหมือนพุทธศัพท์.

133. Mana, si, manaṃ.

๑๓๓. มนะ, สิ, มนัง.

Nā vātveva.

ตามมาด้วยบทว่า นา และ วา.

134. Manogaṇādito sminnānamiā.

๑๓๔. หลังมโนคณะเป็นต้น แปลงสฺมึและนังเป็นอิและอา.

Manādito sminnānaṃ iā vā honti.

หลังมนะเป็นต้น แปลงสฺมึและนังเป็นอิและอาบ้าง.

Sa sare vāgamo.

ลง ส อาคมบ้าง เมื่อมีสระอยู่หลัง.

Vibhatyādese sare pare manādito sāgamo vā hoti. Manasā.

เมื่อมีการแปลงวิภัตติและมีสระอยู่หลัง ลง ส อาคม หลังมนะเป็นต้นบ้าง. มนสา.

135. Sassa co

๑๓๕. และแปลง ส (วิภัตติ) เป็น โอ.

Manādito sassa o hoti, casaddena smāssa ā ca. Manaso, manasā.

หลังมนะเป็นต้น แปลง ส เป็น โอ, และด้วย จ ศัพท์ แปลง สฺมา เป็น อา ด้วย. มนโส, มนสา.

136. Manasi[Pg.95]. Sesaṃ cittaṃva.

๑๓๖. มนสิ. ที่เหลือเหมือนจิตตศัพท์.

137.

๑๓๗.

Manaṃ siraṃ uraṃ tejaṃ, rajaṃ ojaṃ vayaṃ payaṃ;

Yasaṃ tapaṃ vacaṃ cetaṃ, evamādi manogaṇo.

มนัง สิรัง อุรัง เตชัง, รชัง โอชัง วยัง ปยัง, ยะสัง ตะปัง วะจัง เจตัง, เหล่านี้เป็นต้นชื่อว่ามโนคณะ.

138. Guṇavantu[Pg.96], si.

๑๓๘. คุณวันตุ, สิ.

‘‘Aṃ napuṃsake’’ti simhi savibhattissa ntussa aṃ. Guṇavaṃ. Ntussa tte – guṇavantāni.

ด้วยสูตรว่า 'อัง นปุงสเก' เมื่อ สิ วิภัตติอยู่หลัง แปลง นฺตุ พร้อมกับวิภัตติเป็น อัง เป็น คุณวัง. เมื่อแปลง นฺตุ เป็น ตฺต เป็น คุณวันตานิ.

139. Yotoññaṃ pumeva. Evaṃ gacchaṃ.

๑๓๙. นอกจากโยวิภัตติ (ที่เหลือ) เหมือนปุงลิงค์. เช่นเดียวกับ คัจฉัง.

140. Aṭṭhi.

๑๔๐. อัฏฐิ.

Vātveva.

ตามมาด้วยบทว่า วา.

‘‘Yonanni napuṃsakehī’’ti yonaṃ ni vā. Aṭṭīni. Jhattā yolope – aṭṭhī. Tathālapane.

ด้วยสูตรว่า 'โยนันนิ นปุงสเกหิ' แปลงโยวิภัตติเป็น นิ บ้าง เป็น อัฏฐีนิ. เมื่อลบโยวิภัตติด้วยสูตร 'ชัตตา' เป็น อัฏฐี. ในอาลปนะก็เหมือนกัน.

141. Aṭṭhiṃ, aṭṭhīni, aṭṭhī. Sesaṃ aggīva.

๑๔๑. อัฏฐิง, อัฏฐีนิ, อัฏฐี. ที่เหลือเหมือนอัคคิศัพท์.

142. Daṇḍī, si.

๑๔๒. ทัณฑี, สิ.

Aghattā rasso, daṇḍi. Yotoññaṃ pumeva.

เพราะความเป็นอฆะ จึงรัสสะ เป็น ทัณฑิ. นอกจากโยวิภัตติ (ที่เหลือ) เหมือนปุงลิงค์.

143. Āyu aṭṭhīva.

๑๔๓. อายุ (แจก) เหมือนอัฏฐิศัพท์.

Napuṃsakaliṅgā.

นปุงสกลิงค์.

Pumitthiliṅga

ปุงลิงค์และอิตถีลิงค์.

144. Pumitthiliṅgā [Pg.98] – ghaṭa, kaṭa, yaṭṭhi, muṭṭhi, sindhu, reṇuppabhutayo dvipada catuppada jātivācino ca.

๑๔๔. ศัพท์ที่เป็นปุงลิงค์และอิตถีลิงค์ คือ ฆฏะ, กฏะ, ยัฏฐิ, มุฏฐิ, สินธุ, เรณุ เป็นต้น และศัพท์ที่กล่าวถึงชาติของสัตว์สองเท้าและสัตว์สี่เท้า.

Yathā – ghaṭo, īpaccaye-ghaṭī. Eso yaṭṭhi, esā yaṭṭhiccādi.

เช่น ฆโฏ (ปุงลิงค์), เมื่อลง อี ปัจจัย เป็น ฆฏี (อิตถีลิงค์). เอโส ยัฏฐิ, เอสา ยัฏฐิ เป็นต้น.

Dvipadajātivācino yathā – khattiyo. Āpaccaye- khattiyā, samaṇo, īmhi-samaṇīiccādi.

ศัพท์ที่กล่าวถึงชาติของสัตว์สองเท้า เช่น ขัตติโย (ปุงลิงค์), เมื่อลง อา ปัจจัย เป็น ขัตติยา (อิตถีลิงค์), สมโณ (ปุงลิงค์), เมื่อลง อี ปัจจัย เป็น สมณี เป็นต้น.

Catuppadajātivācino yathā – gajo, ā-gajā, byaggho, īmhi - byagghīiccādi.

ศัพท์ที่กล่าวถึงชาติของสัตว์สี่เท้า เช่น คโช (ปุงลิงค์), เมื่อลง อา ปัจจัย เป็น คชา (อิตถีลิงค์), พยัคโฆ (ปุงลิงค์), เมื่อลง อี ปัจจัย เป็น พยัคฆี เป็นต้น.

Pumanapuṃsakaliṅga

ปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์

145. Pumanapuṃsakaliṅgā [Pg.100] – dhamma, kamma, brahma, kusuma saṅgama, paduma, assama, vihāra, sarīra, suvaṇṇa, vaṇṇa, kahāpaṇa, bhavana, bhuvana, yobbana, bhusana, āsana, sayana, odana, ākāsa, upavāsa, māsa, divasa, rasa, thala, phala, raṭṭha ambu, madhvādayo.

๑๔๕. คำที่เป็นปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์ ได้แก่ ธรรม, กรรม, พรหม, ดอกไม้, การสมาคม, ดอกบัว, อาศรม, วิหาร, ร่างกาย, ทอง, สี, กหาปณะ, ภพ, โลก, วัยหนุ่มสาว, เครื่องประดับ, อาสนะ, ที่นอน, ข้าวสุก, อากาศ, การจำศีล, เดือน, วัน, รส, พื้นดิน, ผล, รัฐ, น้ำ, น้ำผึ้ง เป็นต้น.

Itthinapuṃsakaliṅga

อิตถีลิงค์และนปุงสกลิงค์

146. Itthinapuṃsakaliṅgā – nagara, accippamukhā.

๑๔๖. คำที่เป็นอิตถีลิงค์และนปุงสกลิงค์ ได้แก่ เมือง, เปลวไฟ เป็นต้น.

Sabbaliṅga

สัพพลิงค์

147. Sabbaliṅgā [Pg.101] – taṭa puṭa patta maṇḍala kalasā dayo, nāmīkatā, sabbanāmāni ca. Yathā – taṭo, īmhi – taṭī, taṭamiccādi.

๑๔๗. คำที่เป็นสัพพลิงค์ ได้แก่ ฝั่ง, กระพุ้ง, ใบไม้, มณฑล, หม้อ เป็นต้น, นามที่ทำให้เป็นชื่อ และสรรพนามทั้งหลาย. เช่น ตะโฏ, ในอิตถีลิงค์ (ลง อี) เป็น ตะฏี, ตะฏัง เป็นต้น.

Nāmīkatā yathā – devadatto, ā – devadattā devadattamiccādi.

นามที่ทำให้เป็นชื่อ เช่น เทวทัตโต, ในอิตถีลิงค์ (ลง อา) เป็น เทวทัตตา, เทวทัตตัง เป็นต้น.

Sabbanāma

สรรพนาม

148. Sabba[Pg.102], katara, katama, ubhaya, itara, añña, aññatara, aññatama, pubba, para, apara, dakkhiṇa, uttara, eka, ya, ta, eta, ima, amu, kiṃ, tumha, amha-iti sabbanāmāni.

๑๔๘. สัพพะ, กตระ, กตมะ, อุภยะ, อิตระ, อัญญะ, อัญญตระ, อัญญตมะ, ปุพพะ, ประ, อประ, ทักขิณะ, อุตตระ, เอกะ, ยะ, ตะ, เอตะ, อิมะ, อมุ, กิง, ตุมหะ, อมหะ – เหล่านี้คือสรรพนาม.

Sabbo buddhova. Ayaṃ viseso.

สัพโพ พุทโธว (ทั้งหมดเป็นพระพุทธเจ้าเทียว). นี้เป็นข้อพิเศษ.

Yotveva.

บทว่า โย นั่นเทียว.

Sabbanāmakārate paṭhamo.

ปฐมาวิภัตติเบื้องหลังสรรพนามอการันต์.

Sabbādīnamakārato [Pg.103] paro paṭhamo yo ettaṃ yāti sabbe.

ปฐมาวิภัตติ (โย) ที่อยู่หลังอการันต์ของสัพพะเป็นต้น ย่อมถึงความเป็น เอ (เป็น สัพเพ).

‘‘Tayo neva ca sabbanāmehī’’ti nisedhā sasmāsminnaṃ āya ā e na honti. Sabbassa.

ด้วยการห้ามว่า "ตโย เนว จ สัพพนามเมหิ" ส, สมา และสฺมิงวิภัตติทั้งหลาย ย่อมไม่เป็น อายะ, อา, เอ. (เช่น) สัพพัสสะ.

Sabbato naṃ saṃsānaṃ.

หลังสัพพะ นังวิภัตติ ย่อมเป็น สัง และ สานัง.

Sabbādito naṃiccassa saṃsānaṃ honti.

หลังสัพพะเป็นต้น นังวิภัตติ ย่อมเป็น สัง และ สานัง.

Akāro eitveva.

อการันต์ ย่อมเป็น เอ นั่นเทียว.

Sabbanāmānaṃ namhi ca.

เบื้องหลังสรรพนามทั้งหลาย และในเพราะนังวิภัตติ.

Namhi sabbādīnamakārassa e hoti. Sabbesaṃ, sabbesānaṃ.

ในเพราะนังวิภัตติ อการันต์ของสัพพะเป็นต้น ย่อมเป็น เอ. (เช่น) สัพเพสัง, สัพเพสานัง.

149. Itthiyaṃ [Pg.104] ā, sabbā kaññāva. Ayaṃ viseso. Vātveva.

๑๔๙. ในอิตถีลิงค์ ลง อา ปัจจัย (เช่น) สัพพา กัญญา. นี้เป็นข้อพิเศษ. บทว่า วา นั่นเทียว.

Ghapato smiṃsānaṃ saṃsā.

หลัง ฆะ และ ปะ สฺมิง และ ส วิภัตติ ย่อมเป็น สัง และ สา.

Ghapasaññāto sabbādito smiṃsānaṃ saṃsā vā honti.

หลังสัพพะเป็นต้นที่ชื่อว่า ฆะ และ ปะ สฺมิง และ ส วิภัตติ ย่อมเป็น สัง และ สา บ้าง.

‘‘Saṃsāsvekavacanesu ce’’ti sāgamo.

ด้วยสูตรว่า "สังสาสฺเวกวจเนสุ เจ" ลง ส อาคม.

Gho rassaṃ.

ฆะ ย่อมถึงความเป็นรัสสะ.

Ekavacanasaṃsāsu gho rassaṃ yāti. Sabbassā, sabbāya. Sabbāsaṃ, sabbāsānaṃ. Sabbassaṃ, sabbāyaṃ. Sabbāsu.

ในเพราะเอกวจนะวิภัตติ และ สัง สา วิภัตติ ฆะ ย่อมถึงความเป็นรัสสะ. (เช่น) สัพพัสสา, สัพพายะ. สัพพาสัง, สัพพาสานัง. สัพพัสสัง, สัพพายัง. สัพพาสุ.

Netāhi smimāyayā.

สฺมิง ไม่เป็น อา และ ยา หลังคำเหล่านี้.

Ghapaññāhi sabbādīhi smino āya yā na honti.

หลังสัพพะเป็นต้นที่ชื่อว่า ฆะ และ ปะ สฺมิงวิภัตติ ย่อมไม่เป็น อา และ ยา.

150. Napuṃsake [Pg.105] – sabbaṃ. Sabbāni. Evaṃ dutiyā.

๑๕๐. ในนปุงสกลิงค์ – สัพพัง, สัพพานิ. ทุติยาวิภัตติ ก็เหมือนกัน.

Sabbādayo napuṃsake tatiyādīsu sakasakapumasamā. Evaṃ ya - saddantā.

สัพพะเป็นต้น ในนปุงสกลิงค์ ตั้งแต่ตติยาวิภัตติเป็นต้นไป ย่อมเหมือนกับในปุงลิงค์. ยะ-สัททันต์ ก็เหมือนกัน.

151. Pubbaparāparehi tu smino ‘‘yadanupapannā nipātanā sijjhantī’’ti anitthiyaṃ e vā. Pubbe, pubbasmiṃiccādi.

๑๕๑. แต่หลัง ปุพพะ, ประ, อประ สฺมิงวิภัตติ ในอิตถีลิงค์ ย่อมเป็น เอ บ้าง ด้วยสูตรว่า "ยทนุปปันนา นิปาตนา สิทฺฌนฺติ". (เช่น) ปุพเพ, ปุพพัสฺมิง เป็นต้น.

Ekasaddo saṅkhyātulyaññāsahāyattho. Yadā saṅkhyattho, tadekavacano, aññattha sabbavacano ca.

เอกศัพท์ มีอรรถว่า สังขยา (จำนวน), ตุลยะ (เสมอ), อัญญะ (อื่น), และสหายะ (เพื่อน). เมื่อมีอรรถว่าสังขยา เป็นเอกวจนะเท่านั้น, ในอรรถอื่น เป็นได้ทุกวจนะ.

Yādīnamālapanaṃ natthi.

อาลปนะของศัพท์ทั้งหลายมี ยศัพท์ เป็นต้น ไม่มี.

152. Ta, si.

๑๕๒. ต, สิ.

Simhi saṃ anapuṃsakassetveva.

ในเพราะสิวิภัตติ, (แปลง ต) เป็น ส แห่งอศัพท์ที่เป็นอนปุงสกลิงค์เท่านั้น.

Etatesaṃ to.

แห่งเอตศัพท์และตศัพท์เหล่านั้น เป็น ต.

Simhi anapuṃsakānaṃ etataiccetesaṃ takārassa sa hoti. So.

ในเพราะสิวิภัตติ, แปลง ต การะ แห่งเอตศัพท์และตศัพท์เหล่านี้ที่เป็นอนปุงสกลิงค์ เป็น ส. (สำเร็จรูปเป็น) โส.

Tassa vā nattaṃ sabbattha.

การแปลง ต เป็น น แห่งตศัพท์นั้น มีบ้าง ในที่ทั้งปวง.

Tiliṅgesu [Pg.106] sabbādīnaṃ takārassa no vā hoti. Ne, te. Sesaṃ sabbasamaṃ, nattaṃva viseso.

ในลิงค์ทั้งสาม, แปลง ต การะ (แห่งตศัพท์) เป็น น บ้าง. (สำเร็จรูปเป็น) เน, เต. ที่เหลือเหมือนกับสัพพศัพท์ทั้งหมด, มีการแปลงเป็น น เท่านั้นที่เป็นข้อพิเศษ.

153. Itthiyaṃ – sā, nā, nāyo, tā, tāyoiccādi.

๑๕๓. ในอิตถีลิงค์ – สา, นา, นาโย, ตา, ตาโย เป็นต้น.

Vātveva.

บ้างเท่านั้น.

Tato sassa ssāya.

เบื้องหลังแต่ ตศัพท์, แปลง ส วิภัตติ เป็น สสายะ.

Tāetāimāhi sassa ssāyo vā hoti.

เบื้องหลังแต่ ต, เอต และ อิม ศัพท์เหล่านี้, แปลง ส วิภัตติ เป็น สสายะ บ้าง.

Saṃsāsvekavacanesu iitveva.

ในเพราะ สํ และ สฺสา วิภัตติที่เป็นเอกวจนะ, (แปลง อา เป็น) อิ เท่านั้น.

Tassā vā.

แห่งตศัพท์ (แปลงเป็น อิ) บ้าง.

Ekavacanasaṃsāsu tāsaddassa ā ittaṃ vā yāti. Tissāya, tissā, tassā, tāya. Tāsaṃ, tāsānaṃ. Tissaṃ, tassaṃ, tāyaṃ. Tāsu.

ในเพราะ สํ และ สฺสา วิภัตติที่เป็นเอกวจนะ, การแปลง อา การะ ของตศัพท์ เป็น อิ ย่อมมีบ้าง. (สำเร็จรูปเป็น) ติสฺสาย, ติสฺสา, ตสฺสา, ตาย. ตาสํ, ตาสานํ. ติสฺสํ, ตสฺสํ, ตายํ. ตาสุ.

154. Napuṃsake [Pg.107] – taṃiccādi.

๑๕๔. ในนปุงสกลิงค์ – ตํ เป็นต้น.

155. Eso. Sesaṃ sabbasamaṃ.

๑๕๕. เอโส. ที่เหลือเหมือนกับสัพพศัพท์.

156. Itthiyaṃ – esā.

๑๕๖. ในอิตถีลิงค์ – เอสา.

Saṃsāsvekavacanesvetveva.

ในเพราะ สํ และ สฺสา วิภัตติที่เป็นเอกวจนะ, (แปลง อา เป็น) อิ เท่านั้น.

Etimāsami.

แห่งเอตศัพท์และอิมศัพท์ (แปลงที่สุดเป็น) อิ.

Ekavacanasaṃsāsu etāimānamantassa i hoti. Etissāya, etisā, etāya. Etāsaṃ, etāsānaṃ. Etissaṃ, etassaṃ, etāyaṃ. Etāsu. Sesaṃ sabbāva.

ในเพราะ สํ และ สฺสา วิภัตติที่เป็นเอกวจนะ, แปลงที่สุดของเอตศัพท์และอิมศัพท์ เป็น อิ. (สำเร็จรูปเป็น) เอติสฺสาย, เอติสฺสา, เอตาย. เอตาสํ, เอตาสานํ. เอติสฺสํ, เอตสฺสํ, เอตายํ. เอตาสุ. ที่เหลือเหมือนกับสัพพศัพท์นั่นเทียว.

157. Napuṃsake – etaṃ iccādi.

๑๕๗. ในนปุงสกลิงค์ – เอตํ เป็นต้น.

158. Ima, si.

๑๕๘. อิม, สิ.

‘‘Anapuṃsakassāyaṃ simhī’’ti imassa ayaṃ. Silopo. Ayaṃ, ime. Imaṃ, ime.

ด้วยสูตรว่า "อนปุงฺสกสฺสายํ สิมฺหิ" แปลงอิมศัพท์ เป็น อยํ. ลบ สิ วิภัตติ. (สำเร็จรูปเป็น) อยํ, อิเม. อิมํ, อิเม.

‘‘Animi nāmhi ce’’ti imassa ano, imi ca. Anena, iminā.

ด้วยสูตรว่า "อนิมิ นามฺหิ เจ" แปลงอิมศัพท์ เป็น อน และ อิมิ ในเพราะนาวิภัตติ. (สำเร็จรูปเป็น) อเนน, อิมินา.

‘‘Sabbassimasse vā’’ti sunaṃhisu evā. Ehi, imehi. Vā smāsasmiṃsaṃsāsvattantveva.

ด้วยสูตรว่า "สพฺพสฺสิมสฺเส วา" (แปลงอิมศัพท์เป็น เอ) ในเพราะสุและหิวิภัตติทั้งหลาย. (สำเร็จรูปเป็น) เอหิ, อิเมหิ. หรือ (แปลงอิมศัพท์) เป็น อัตตะ ในเพราะสมา, สมิง, สํ และ สสา วิภัตติ.

Imasaddassa ca.

และแห่งอิมศัพท์.

Sasmāsmiṃsaṃsāsu [Pg.108] imassa attaṃ vā hoti. Assa, imassa. Esaṃ, esānaṃ, imesaṃ, imesānaṃ. Asmā, imamhā, imasmā. Ehi, imehi. Asmiṃ, imamhi, imasmiṃ. Esu, imesu.

ในเพราะ ส, สมา, สมิง, สํ และ สสา วิภัตติ, แปลงอิมศัพท์ เป็น อัตตะ บ้าง. (สำเร็จรูปเป็น) อสฺส, อิมสฺส. เอสํ, เอสานํ, อิเมสํ, อิเมสานํ. อสฺมา, อิมหฺมา, อิมสฺมา. เอหิ, อิเมหิ. อสฺมิํ, อิมหิ, อิมสฺมิํ. เอสุ, อิเมสุ.

Attapakkhe – ‘‘na timehi katākārehī’’ti smāsminnaṃ mhāmhi na sijjhante.

ในฝ่ายที่เป็น อัตตะ ด้วยสูตรว่า "น ติเมหิ กตากาเรหิ" ในเพราะสมา, สมิง และนังวิภัตติ, รูปที่เป็น มหา และ มหิ ย่อมไม่สำเร็จ.

159. Itthiyaṃ – ayaṃ. Sesaṃ etāva, saṃsāsvattaṃva viseso.

๑๕๙. ในอิตถีลิงค์ – อยํ. ที่เหลือเหมือนกับเอตศัพท์, มีการแปลงเป็น อัตตะ ในเพราะ สํ และ สฺสา วิภัตติ เท่านั้นที่เป็นข้อพิเศษ.

160. Napuṃsake – savibhattissa vātveva.

๑๖๐. ในนปุงสกลิงค์ - [มีบทว่า] วา [ตามมา] แก่ [อิมะ] พร้อมด้วยวิภัตติ.

‘‘Imassidamaṃsisu napuṃsake’’ti imassa idaṃ vā. Idaṃ, imaṃ ime, imāni. Evaṃ dutiyā.

ด้วยสูตรว่า “อิมสฺสิทมํสีสุ นปุํสเก” แปลง อิมะ เป็น อิทัง บ้าง. อิทัง, อิมัง, อิเม, อิมานิ. ทุติยาวิภัตติ ก็เหมือนกัน.

161. Amu[Pg.109], si.

๑๖๑. อมุ, สิ.

Vā anapuṃsakassa simhitveva.

[มีบทว่า] วา และ อนปุงสกลิงค์ [ตามมา] ในเพราะ สิ วิภัตติ.

‘‘Amussa mo saṃ’’ti massa so vā, silopo. Asu.

ด้วยสูตรว่า “อมุสฺส โม สํ” แปลง ม เป็น ส บ้าง, ลบ สิ. อสุ.

‘‘Sabbato ko’’ti sabbanāmato kāgamo. ‘‘So’’ti o, amuko, pakkhe – amu. Amū, amuyo.

ด้วยสูตรว่า “สพฺพโต โก” ลง ก อาคม หลังสัพพนาม. ด้วยสูตรว่า “โส” แปลง [สิ] เป็น โอ, เป็น อมุโก. ในอีกฝ่ายหนึ่ง เป็น อมุ. อมู, อมุโย.

Pubbeva [Pg.110] yonaṃ vokāro na. Amuṃ. Amū, amuyo. Sesaṃ bhikkhūva sabbādikāriyāññatra.

การแปลง [โย] เป็น โอ เหมือนในก่อน ไม่มี. อมุง. อมู, อมุโย. ที่เหลือเหมือน ภิกขุ เว้นกรรมวิธีที่มี สัพพะ เป็นต้น.

162. Itthiyaṃ – asu. Sesaṃ yāgusamaṃ. Visesoyaṃ – amussā, amuyā. Amūsaṃ, amūsānaṃ. Amussaṃ, amuyaṃ. Amūsu.

๑๖๒. ในอิตถีลิงค์ เป็น อสุ. ที่เหลือเหมือน ยาคุ. ข้อพิเศษนี้ คือ อมุสฺสา, อมุยา, อมูสํ, อมูสานํ, อมุสฺสํ, อมุยํ, อมูสุ.

163. Napuṃsake – savibhattissa aṃsisu napuṃsaketveva.

๑๖๓. ในนปุงสกลิงค์ - [มีบทว่า] อํสีสุ นปุํสเก [ตามมา] แก่ [อมุ] พร้อมด้วยวิภัตติ.

‘‘Amussāduṃ’’ti aduṃ. Aduṃ. Amū, amūni. Evaṃ dutiyā.

ด้วยสูตรว่า “อมุสฺสาทุํ” เป็น อทุํ. อทุํ, อมู, อมูนิ. ทุติยาวิภัตติ ก็เหมือนกัน.

164. ‘‘Sesesu ce’’ti sabbattha kissa ko. Ko, kā, kaṃ iccādi. Liṅgattaye sabbasamo.

๑๖๔. ด้วยสูตรว่า “เสเสสุ จ” แปลง กิ เป็น โก ในที่ทั้งปวง. โก, กา, กํ เป็นต้น. เหมือนกับ สพฺพะ ในลิงค์ทั้งสาม.

165. Tumha[Pg.112], si, amha, si.

๑๖๕. ตุมหะ, สิ, อัมหะ, สิ.

Savibhattissa tumhamhānantyadhikāro.

บทว่า ตุมฺหามฺหานํ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นบทตามไป (อธิการ).

Tvamahaṃ simhi ca.

[สูตรว่า] ตฺวมหํ [และมีบทว่า] สิ มฺหิ และ...

Simhi savibhattīnaṃ tumhamhānaṃ tvaṃ ahaṃ honti. Casaddena tumhassa tuvaṃ ca. Tvaṃ, tuvaṃ, ahaṃ. Yo – tumhe.

ในเพราะ สิ วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตฺวํ และ อหํ. ด้วย จ ศัพท์ แปลง ตุมหะ เป็น ตุวํ ด้วย. ตฺวํ, ตุวํ, อหํ. [เมื่อลง] โย เป็น ตุมฺเห.

‘‘Mayaṃ yomhi paṭhame’’ti amhassa mayaṃ hoti. Mayaṃ.

ด้วยสูตรว่า “มยํ โยมฺหิ ปฐเม” แปลง อัมหะ เป็น มยํ. มยํ.

166. ‘‘Taṃmamamhī’’ti amhi taṃ maṃ honti.

๑๖๖. ด้วยสูตรว่า “ตํมมมฺหิ” ในเพราะ อัง วิภัตติ แปลง [ตุมหะและอัมหะ] เป็น ตํ และ มํ.

‘‘Tavaṃ mamañca navā’’ti amhi tavaṃ mamañca navā.

ด้วยสูตรว่า “ตวํ มมญฺจ นวา” ในเพราะ อัง วิภัตติ แปลง [ตุมหะและอัมหะ] เป็น ตวํ และ มมํ บ้าง.

‘‘Tumhassa tuvaṃ tvamamhī’’ti tumhassa tuvaṃ, tvañca. Taṃ, tavaṃ, tuvaṃ, tvaṃ, maṃ, mamaṃ.

ด้วยสูตรว่า “ตุมฺหสฺส ตุวํ ตฺวมมฺหิ” แปลง ตุมหะ เป็น ตุวํ และ ตฺวํ. ตํ, ตวํ, ตุวํ, ตฺวํ, มํ, มมํ.

Ākantveva.

[มีบทว่า] อาคํ [ตามมา].

‘‘Vā yoppaṭhamo’’ti dutiyāyossa ākaṃ vā. Tumhākaṃ, tumhe. Amhākaṃ, amhe.

ด้วยสูตรว่า “วา โยปฺปฐโม” แปลง โย แห่งทุติยาวิภัตติ เป็น อาคํ บ้าง. ตุมฺหากํ, ตุมฺเห, อัมฺหากํ, อัมฺเห.

167. ‘‘Nāmhi tayā mayā’’ti nāmhi tayā mayā honti. ‘‘Tayātayīnaṃ takāro tvattaṃvā’’ti tassa tvo vā. Tvayā, tayā, mayā. Tumhehi, amhehi.

๑๖๗. ด้วยสูตรว่า “นามฺหิ ตยา มยา” ในเพราะ นา วิภัตติ แปลง [ตุมหะและอัมหะ] เป็น ตยา และ มยา. ด้วยสูตรว่า “ตยาตยีนํ ตกาโร ตฺวตฺตํ วา” แปลง ต เป็น ตฺว บ้าง. ตฺวยา, ตยา, มยา, ตุมฺเหหิ, อัมฺเหหิ.

168. ‘‘Tava [Pg.113] mama se’’ti se tava mama honti.

๑๖๘. ด้วยสูตรว่า “ตว มม เส” ในเพราะ สะ วิภัตติ แปลง [ตุมหะและอัมหะ] เป็น ตว และ มม.

‘‘Tuyhaṃ mayhaṃ ce’’ti se tuyhaṃ mayhañca.

ด้วยสูตรว่า “ตุยฺหํ มยฺหํ เจ” ในเพราะ สะ วิภัตติ แปลง [ตุมหะและอัมหะ] เป็น ตุยฺหํ และ มยฺหํ ด้วย.

‘‘Sassaṃ’’ti sassa aṃ vā.

ด้วยสูตรว่า “สสฺสํ” แปลง สะ วิภัตติ เป็น อํ บ้าง.

‘‘Amhassa mamaṃ savibhattissa se’’ti se amhassa mamaṃ ca. Tava, tuyhaṃ, tumhaṃ, mama, mayhaṃ, amhaṃ, mamaṃ.

ด้วยสูตรว่า “อัมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส” ในเพราะ สะ วิภัตติ แปลง อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น มมํ ด้วย. ตว, ตุยฺหํ, ตุมฺหํ, มม, มยฺหํ, อัมฺหํ, มมํ.

‘‘Tumhamhehi namākaṃ’’ti naṃvacanassa ākaṃ. Tumhākaṃ, amhākaṃ. Smānāva.

ด้วยสูตรว่า “ตุมฺหัมฺเหหิ นมาคํ” แปลง นัง วิภัตติ เป็น อาคํ. ตุมฺหากํ, อัมฺหากํ. [วิภัตติที่เหลือ] เหมือน สมา และ นา.

169. ‘‘Tumhāmhānaṃ tayi mayī’’ti smimhi tayi mayi honti. Tve kate - tvayi, tayi, mayi, tumhesu, amhesu. Liṅgattaye samaṃ.

๑๖๙. ด้วยสูตรว่า “ตุมฺหามฺหานํ ตยิ มยิ” ในเพราะ สมิง วิภัตติ แปลง [ตุมหะและอัมหะ] เป็น ตยิ และ มยิ. เมื่อทำเป็น ตฺว แล้ว เป็น ตฺวยิ, ตยิ, มยิ, ตุมฺเหสุ, อัมฺเหสุ. เหมือนกันในลิงค์ทั้งสาม.

170. Navātveva.

๑๗๐. [มีบทว่า] นวา [ตามมา].

Padato dutiyā catutthī chaṭṭhīsu vono.

เบื้องหลังแห่งบท ในทุติยาวิภัตติ จตุตถีวิภัตติ และฉัฏฐีวิภัตติ แปลง [ตุมหะและอัมหะ] เป็น โว และ โน.

Atthajjotakā vaṇṇā padaṃ, dutiyā catutthī chaṭṭhī bahuvacanesu paresu padasmā paresaṃ savibhattīnaṃ tumhāmhānaṃ vonokārā navā honti.

เมื่อบทที่แสดงเนื้อความ (วรรณะ) อยู่หน้า, ในพหูพจน์ของทุติยา จตุตถี และฉัฏฐีวิภัตติ, การแปลงเป็น โว และ โน แห่งตุมหะและอมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติที่อยู่หลังบท ย่อมมีบ้าง.

Rakkhatu [Pg.114] vo, passatu no, dadāti vo, dadāhi no, saddhā vo, satthā no.

ขอจงรักษาท่านทั้งหลาย, ขอจงเห็นเราทั้งหลาย, ย่อมให้แก่ท่านทั้งหลาย, จงให้แก่เราทั้งหลาย, ศรัทธาของท่านทั้งหลาย, ศาสดาของเราทั้งหลาย.

Navāti kiṃ, eso amhākaṃ satthā.

คำว่า "นวา" (บ้าง) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) eso amhākaṃ satthā (นี้คือศาสดาของเราทั้งหลาย).

171. Padatotyadhikāro.

๑๗๑. บทว่า "ปทโต" เป็นบทตามไป (อธิการ).

‘‘Temekavacanesu ce’’ti catutthīchaṭṭhekavacanesu te me honti. Dadāmi te, dadāhi me, idaṃ te, ayaṃ me.

ด้วยบทว่า "เต เม ในเอกพจน์", ในเอกพจน์ของจตุตถีและฉัฏฐีวิภัตติ การแปลงเป็น เต และ เม ย่อมมี. (ตัวอย่าง) เราให้แก่ท่าน, จงให้แก่เรา, สิ่งนี้ของท่าน, สิ่งนี้ของเรา.

‘‘Naamhī’’ti [Pg.115] amhi nisedho. Passetha taṃ, ajini maṃ.

ด้วยบทว่า "น อมฺหิ" เป็นการห้าม (การแปลง) ในอมฺหิวิภัตติ. (ตัวอย่าง) ท่านทั้งหลายจงเห็นเขา, (เขา) ชนะเราแล้ว.

‘‘Vā tatiye ce’’ti tatiyekavacane te me vā honti. Kataṃ te tayā vā. Kataṃ me mayā vā.

ด้วยบทว่า "วา ตติเย เจ", ในตติยาวิภัตติเอกพจน์ การแปลงเป็น เต และ เม ย่อมมีบ้าง. (ตัวอย่าง) อันท่านทำแล้ว (เต) หรือ อันท่านทำแล้ว (ตยา), อันเราทำแล้ว (เม) หรือ อันเราทำแล้ว (มยา).

‘‘Bahuvacanesu vono’’ti tatiyābahuvacanesu vo no honti. Bahuvacane paṭhame yomhi ca. Kataṃ vo, kataṃ no, gāmaṃ vo gaccheyyātha, gāmaṃ no gaccheyyāma.

ด้วยบทว่า "พหุวจเนสุ โวโน", ในพหูพจน์ของตติยาวิภัตติ การแปลงเป็น โว และ โน ย่อมมี. และในพหูพจน์ของปฐมาวิภัตติ (โย) ด้วย. (ตัวอย่าง) อันท่านทั้งหลายทำแล้ว, อันเราทั้งหลายทำแล้ว, ท่านทั้งหลายพึงไปสู่หมู่บ้าน, เราทั้งหลายพึงไปสู่หมู่บ้าน.

Saṅkhyā

สังขยา (จำนวน).

172. Saṅkhyā vuccate.

๑๗๒. จะกล่าวถึงสังขยา.

Ekasaddo sabbanāmesu vutto.

ศัพท์ว่า เอกะ กล่าวไว้ในสัพพนามทั้งหลาย.

173. Dvādayo [Pg.117] aṭṭhārasantā bahuvacanantā.

๑๗๓. สังขยาตั้งแต่ ๒ ถึง ๑๘ เป็นพหูพจน์เท่านั้น.

Savibhattissa, itthipumanapuṃsakasaṅkhyanti cādhikāro.

บทว่า "สวิภตฺติสฺส" และ "อิตฺถีปุมนปุํสกสงฺขฺยํ" เป็นบทตามไป.

‘‘Yosu dvinnaṃ dve ce’’ti dvissa dve hoti. Dve, dve, dvībhi, dvīhi.

ด้วยบทว่า "ทฺเว ของ ทฺวิ ในโย", ทฺวิ ย่อมเป็น ทฺเว. (ตัวอย่าง) ทฺเว, ทฺเว, ทฺวีภิ, ทฺวีหิ.

No ca dvādito namhi.

และไม่มี (การแปลงเป็น ทฺเว) ใน นํ วิภัตติ ของสังขยาตั้งแต่ ๒ เป็นต้นไป.

Namhi dvādito nakārāgamo hoti. Dvinnaṃ, dvīsu, liṅgattaye samaṃ.

ใน นํ วิภัตติ ของสังขยาตั้งแต่ ๒ เป็นต้นไป มีการลง นการาคม. (ตัวอย่าง) ทฺวินฺนํ, ทฺวีสุ, เสมอกันในลิงค์ทั้งสาม.

174. Ticatunnaṃ tisso catasso tayo cattāro tīṇi cattāri.

๑๗๔. ของ ติ และ จตุ คือ ติสฺโส, จตสฺโส, ตโย, จตฺตาโร, ตีณิ, จตฺตาริ.

Yosu itthipumanapuṃsakesu savibhattīnaṃ ticatunnaṃ tisso catasso ādayo honti. Tayo, tayo, tībhi, tīhi, tinnaṃ.

ในโยวิภัตติของอิตถีลิงค์ ปุงลิงค์ และนปุงสกลิงค์ ของ ติ และ จตุ ที่มีวิภัตติ การแปลงเป็น ติสฺโส, จตสฺโส เป็นต้น ย่อมมี. (ตัวอย่าง) ตโย, ตโย, ตีภิ, ตีหิ, ตินฺนํ.

‘‘Iṇṇamiṇṇannaṃ tīhi saṅkhyāhī’’ti tisaddato naṃiccassa iṇṇaṃ iṇṇannaṃ ca. Tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīsu.

ด้วยสูตรว่า "อิณฺณมิณฺณนฺนํ ตีหิ สงฺขฺยาหิ", หลังติศัพท์ แปลง นํ เป็น อิณฺณํ และ อิณฺณนฺนํ. (ตัวอย่าง) ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ, ตีสุ.

175. Itthiyaṃ-tisso[Pg.118], tisso, tībhi, tīhi.

๑๗๕. ในอิตถีลิงค์: ติสฺโส, ติสฺโส, ตีภิ, ตีหิ.

‘‘No cā’’do cakārena namhi ssaṃāgamo, vaggantetissanaṃ, tīsu.

ด้วย จ-ศัพท์ ในสูตร "โน จ" เป็นต้น มีการลง สฺสํ อาคม ใน นํ วิภัตติ, (และแปลงเป็น) วรรคันตะ (เป็น ติสฺสนฺนํ), ตีสุ.

176. Napuṃsake-tīṇi, tīṇi, tīhi.

๑๗๖. ในนปุงสกลิงค์: ตีณิ, ตีณิ, ตีหิ.

177. Cattāro.

๑๗๗. จตฺตาโร.

‘‘Osare ce’’tīha cakārena yosu ussa uro. ‘‘Tato yonamotū’’tīha tukārena yonaṃ o. Caturo. Evaṃ dutiyā. Catūhi, catunnaṃ, catūsu.

ด้วย จการะ ในบทว่า "โอสเร", ในโยวิภัตติ อุ เป็น อุโร. ด้วย ตุการะ ในบทว่า "ตโต โย นโมตุ", โย เป็น โอ. (ตัวอย่าง) จตุโร. ทุติยาวิภัตติก็เช่นกัน. จตูหิ, จตุนฺนํ, จตูสุ.

178. Itthiyaṃ[Pg.119], catasso, catasso, catūhi. Pubbeva ssaṃāgamo. Yadādinā ussa attaṃ. Catassannaṃ, catūsu.

๑๗๘. ในอิตถีลิงค์: จตสฺโส, จตสฺโส, จตูหิ. มีการลง สฺสํ อาคมก่อนแล้ว. ด้วยบทมี ย เป็นต้น อุ เป็น อะ. (ตัวอย่าง) จตสฺสนฺนํ, จตูสุ.

179. Napuṃsake, cattāri, cattāri.

๑๗๙. ในนปุงสกลิงค์: จตฺตาริ, จตฺตาริ.

180. ‘‘Pañcādīna makāro’’ti yosu savibhattissa pañcādyantassa attaṃ. Pañca, pañca.

๑๘๐. ด้วยสูตรว่า "ปญฺจาทีน มกาโร", ในโยวิภัตติ การแปลงเป็น อะ แห่งที่สุดของสังขยาตั้งแต่ ๕ เป็นต้นไปพร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมี. (ตัวอย่าง) ปญฺจ, ปญฺจ.

‘‘Pañcādīna mattaṃ’’ti sunaṃhisu pañcādyantassa attaṃ. Edīghānamapavādoyaṃ. Pañcahi, pañcannaṃ, pañcasu. Liṅgattaye samaṃ.

ด้วยบทว่า "อัตตะ ของ ปญฺจ เป็นต้น", ในสุวิภัตติ นํวิภัตติ และหิวิภัตติ ของสังขยาตั้งแต่ ๕ เป็นต้นไป การแปลงเป็น อะ ย่อมมี. นี้เป็นข้อยกเว้นของการแปลงเป็น เอ และการทีฆะ. (ตัวอย่าง) ปญฺจหิ, ปญฺจนฺนํ, ปญฺจสุ. เสมอกันในลิงค์ทั้งสาม.

181. Evaṃ cha satta aṭṭha nava dasādayo aṭṭhārasantā.

๑๘๑. ฉันนั้น สังขยาว่า ฉะ, สัตตะ, อัฏฐะ, นวะ, ทสะ เป็นต้น จนถึง ๑๘.

182. Vīsatyādayo [Pg.120] ānavutiyā itthiliṅgā ekavacanantā, vīsati rattīva. Evaṃ tiṃsati.

๑๘๒. สังขยาตั้งแต่ ๒๐ ถึง ๙๐ เป็นอิตถีลิงค์ และเป็นเอกพจน์เท่านั้น, เหมือน วีสติ และ รัตติ. ตึสติ ก็เช่นกัน.

Cattālīsaṃ paññāsaṃ saddehi parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ ‘‘sabbāsamā’’dotīha ādisaddena lopo, saṭṭhi vīsatī va. Evaṃ sattati asīti navuti.

ในคำว่า จัตตาฬีสัง ปัญญาสัง และคำอื่นๆ มีการลบวิภัตติทั้งปวงที่อยู่เบื้องหลังด้วยบทว่า ‘‘สัพพาสมา’’ เป็นต้น ในที่นี้ (หมายถึง) สัฏฐิ และวีสติ ก็เช่นกัน. สัตตติ อสีติ และนวุติ ก็เช่นกัน.

Sataṃ napuṃsakamekavacanantaṃ. Evaṃ sahassādi.

คำว่า สตัง เป็นนปุงสกลิงค์ มีเอกวจนะเป็นที่สุด. คำว่า สหัสสะ เป็นต้น ก็เช่นกัน.

Koṭi vīsatīva.

คำว่า โกฏิ ก็เช่นเดียวกับ วีสติ.

183. Rāsibhede [Pg.122] tu sabbattha bahuvacanampi. Yathā-dvevīsatiyo buddhadantā. Tisso vīsatiyo dinaghaṭikā. Evamaññatra.

๑๘๓. แต่เมื่อมีความต่างแห่งกอง (จำนวน) ย่อมเป็นพหุวจนะได้ในทุกที่. เช่น พระทนต์ของพระพุทธเจ้า ๒๒ ซี่ (เทฺววีสติโย). นาฬิกาแห่งวัน ๖๐ นาฬิกา (ติสฺโส วีสติโย). ในที่อื่นก็เช่นกัน.

Eseso etantippasiddhi, lokassa hoti yatthatthesu.

ความสำเร็จว่า เอเสโส และ เอตันติ นี้ ย่อมมีแก่ชาวโลก ในอรรถทั้งหลายที่กล่าวมา.

Thīpumanapuṃsakānityuccante, tānimāni lokenātthā.

คำว่า อิตถี ปุมา และนปุงสกา ย่อมถูกกล่าวถึง, อรรถเหล่านี้เหล่านั้น (เป็นที่รับรู้) โดยชาวโลก.

Aliṅga

อลิงคะ.

184. Aliṅgā vuccante.

๑๘๔. ย่อมถูกกล่าวว่า อลิงคะ.

Kvaci to pañcamyatthe.

บางครั้ง ปัจจัย โต ย่อมมีในอรรถปัญจมีวิภัตติ.

Liṅgato pañcamyatthe kvaci toppaccayo hoti.

บางครั้ง ปัจจัย โต ย่อมมีในอรรถปัญจมีวิภัตติจากลิงค์.

‘‘Tvādayo vibhattisaññāyo’’ti toppabhutidānyantānaṃ vibhattisaññā. Tasmā tadantānampi vibhatyantattā padattaṃ siddhanti na puna vibhatti. Corasmā corato. Evaṃ pitito, ettha ‘‘pitādīna masimhi’’ tyatrāsimhiggahaṇena tomhi pitādīnaṃ ussa i.

ด้วยสูตรว่า ‘‘ตฺวาทโย วิภัตติสัญญายโย’’ ชื่อว่าวิภัตติย่อมมีแก่ศัพท์ที่มีปัจจัยมี โต เป็นต้น และ ทานิ เป็นที่สุด. เพราะเหตุนั้น แม้ศัพท์ที่มีปัจจัยเหล่านั้นเป็นที่สุด ก็สำเร็จความเป็นบทเพราะมีวิภัตติเป็นที่สุด จึงไม่ต้องลงวิภัตติอีก. เช่น โจรสฺมา เป็น โจรโต. ปิติโต ก็เช่นกัน, ในคำนี้ ด้วยการถือเอาบทว่า อสิมฺหิ ในสูตรว่า ‘‘ปิตาทีนมสิมฺหิ’’ สระ อุ ของศัพท์มี ปิตา เป็นต้น ย่อมถึงความเป็นสระ อิ ในเพราะปัจจัย โต.

Imassi thandānihatodhesu ca.

และสระ อิ ย่อมมีแก่ อิมะ ในเพราะปัจจัยคือ ถัง, ทานิ, หะ, โต และ ธะ.

Thaṃādīsu paresu imassa i hoti. Ito.

เมื่อปัจจัยมี ถัง เป็นต้น อยู่เบื้องหลัง สระ อิ ย่อมมีแก่ อิมะ. เช่น อิโต.

‘‘Sabbassetassākāro vā’’ti tothesvetassa attaṃ vā, ato, etto. Pakkhe- ‘‘saralopā’’dinā akāralopo.

ด้วยสูตรว่า ‘‘สัพพัสเสตัสสากาโร วา’’ ความเป็น อะ ย่อมมีแก่ เอตะ ในเพราะปัจจัย โต และ ถะ บ้าง เป็น อโต, เอตโต. ในอีกฝ่ายหนึ่ง มีการลบสระ อะ ด้วยสูตรว่า ‘‘สรโลปา’’ เป็นต้น.

‘‘Tratothesu [Pg.126] ce’’ti kissa ku. Kuto.

ด้วยสูตรว่า ‘‘ตฺรโตเถสุ เจ’’ อักษร กุ ย่อมมีแก่ กิ. เช่น กุโต.

‘‘Kvaci to’’ti suttadvidhākaraṇena sattamyatthe ca to hoti, ādismiṃ, ādito.

ด้วยการแบ่งสูตรว่า ‘‘กฺวจิ โต’’ เป็นสองส่วน ปัจจัย โต ย่อมมีในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติด้วย, เช่น อาทิสฺมิง, อาทิโต.

185. ‘‘Tratha [Pg.127] sattamiyā sabbanāmehī’’ti sattamyatthe trathappaccayā honti. Sabbasmiṃ, sabbatra, sabbattha, dvittaṃ. Evaṃ atra, attha. Ettha ‘‘tre nicca’’nti pubbe etassa a. Kutra, kuttha.

ด้วยสูตรว่า ‘‘ตฺรถ สัตตมิยา สัพพนามเหหิ’’ ปัจจัย ตฺระ และ ถะ ย่อมมีในอรรถสัตตมีวิภัตติเบื้องหลังสัพพนามทั้งหลาย. (เช่น) สัพพสฺมิง เป็น สัพพตฺระ, สัพพตฺถะ (มีการซ้อนตัว). อตฺระ, อตฺถะ ก็เช่นกัน. ในคำนี้ ความเป็น อะ ย่อมมีแก่ เอตะ ในเบื้องต้น ด้วยสูตรว่า ‘‘ตฺเร นิจจัง’’. (เช่น) กุตฺระ, กุตฺถะ.

‘‘Sesesu ce’’ti kādese-kattha.

ด้วยสูตรว่า ‘‘เสเสสุ เจ’’ ในการอาเทศเป็น กะ (เป็น) กตฺถะ.

186. ‘‘Kismā vo ce’’ti vappaccayo. ‘‘Kissa ka vece’’ti ko, kakārākāralopo. Kva.

๑๘๕. ด้วยสูตรว่า ‘‘กิสฺมา โว เจ’’ ปัจจัย วะ ย่อมมี. ด้วยสูตรว่า ‘‘กิสฺส กะ เว เจ’’ มีการอาเทศเป็น กะ, มีการลบอักษร กะ และสระ อะ. (เป็น) กฺวะ.

187. ‘‘Hiṃ haṃ hiñcana’’nti kasmā hiṃ ādipaccayā. ‘‘Ku hiṃ haṃsu ce’’ti kissa ku. Cakārena hiñcanaṃ dācanaṃsu ca. Kuhiṃ, kuhaṃ, kuhiñcanaṃ.

ด้วยสูตรว่า ‘‘หิง หัง หิญจนะ’’ ปัจจัย หิง เป็นต้น ย่อมมีแก่ กิสฺมา. ด้วยสูตรว่า ‘‘กุ หิง หังสุ เจ’’ อักษร กุ ย่อมมีแก่ กิ ในเพราะปัจจัย หิง และ หัง. ด้วย จการะ (ในสูตรนั้น) ปัจจัย หิญจนะ และ ทาจนะ ก็เช่นกัน. (เป็น) กุหิง, กุหัง, กุหิญจนะ.

188. ‘‘Tamhā ce’’ti hiṃhaṃ. Tahiṃ, tahaṃ.

๑๘๖. ด้วยสูตรว่า ‘‘ตมฺหา เจ’’ ปัจจัย หิง และ หัง ย่อมมี. (เป็น) ตหิง, ตหัง.

189. ‘‘Yato hiṃ’’ti hiṃ. Yahiṃ.

๑๘๗. ด้วยสูตรว่า ‘‘ยโต หิง’’ ปัจจัย หิง ย่อมมี. (เป็น) ยหิง.

190. ‘‘Imasmā [Pg.128] hadhā ce’’ti hadhā. Iha, idha.

๑๘๘. ด้วยสูตรว่า ‘‘อิมสฺมา หธา เจ’’ ปัจจัย หะ และ ธา ย่อมมี. (เป็น) อิหะ, อิธะ.

191. ‘‘Sabbato dhī’’ti dhi. Sabbadhi.

๑๘๙. ด้วยสูตรว่า ‘‘สัพพโต ธี’’ ปัจจัย ธี ย่อมมี. (เป็น) สัพพธิ.

192. Kāletyadhikāro.

๑๙๐. บทว่า กาเล เป็นบทที่ตามมา (ในสูตรต่อๆ ไป).

‘‘Kiṃsabbaññekayakuhi dādācana’’nti kiṃ ādito dā, dācanaṃ ca. Kasmiṃ kāle kadā, kudācanaṃ.

๑๙๑. ด้วยสูตรว่า ‘‘กิงสัพพัญเญกยกุหิ ทาทาจนะ’’ ปัจจัย ทา และ ทาจนะ ย่อมมีแก่ กิง, สัพพะ, อัญญะ, เอกะ, ยะ และ กุ. (ใน) กาลไหน (เป็น) กทา, กุทาจนะ.

‘‘Sabbassa so dāmhi vā’’ti sabbassa so vā. Sadā, sabbadā.

๑๙๒. ด้วยสูตรว่า ‘‘สัพพัสสะ โส ทามฺหิ วา’’ ความเป็น โส ย่อมมีแก่ สัพพะ ในเพราะปัจจัย ทา บ้าง. (เป็น) สทา, สัพพทา.

193. ‘‘Tamhā dāni ce’’ti dāni, dā ca. Tadāni, tadā.

ด้วยสูตรว่า ‘‘ตมฺหา ทานิ เจ’’ ปัจจัย ทานิ และ ทา ย่อมมี. (เป็น) ตทานิ, ตทา.

194. Yadādinā imasaddā, samānāparehi ca yathāsaṅkhyaṃ jja jjuppaccayā, ima, samānānaṃ a, sā ca. Ajja, sajju, aparajju.

ด้วยบทว่า ยทา เป็นต้น และจากศัพท์ อิมะ และ สมานะ ที่อยู่เบื้องหลัง ปัจจัย ชฺชะ และ ชฺชุ ย่อมมีตามลำดับ, ความเป็น อะ ย่อมมีแก่ อิมะ และ สมานะ, และความเป็น สะ ก็มี. (เป็น) อชฺชะ, สชฺชุ, อปรชฺชุ.

195. ‘‘Imasmā [Pg.129] rahidhunādāni ce’’ti rahyādippaccayā. ‘‘Eta rahimhī’’ti imassa eto. Etarahi.

๑๙๓. ด้วยสูตรว่า ‘‘อิมสฺมา รหิธุนาทานิ เจ’’ ปัจจัย รหิ เป็นต้น ย่อมมี. ด้วยสูตรว่า ‘‘เอตะ รหิมฺหิ’’ ความเป็น เอตะ ย่อมมีแก่ อิมะ ในเพราะปัจจัย รหิ. (เป็น) เอตรหิ.

‘‘A dhunāmhi ce’’ti imassa a. Adhunā, idāni.

"อ" ในคำว่า "อธุนามหิ เจ" นี้ คือ อธุนา (ซึ่งหมายถึง) อิทานิ (บัดนี้).

196. Lopaṃ itveva.

๑๙๖. บทว่า ลปํ (การลบ) นี้ (ตามมา) นั่นเทียว.

Sabbāsamāvusopasagganipātādīhi ca.

และด้วย (คำว่า) อาวุโส อุปสรรค และนิบาต เป็นต้น ทั้งหมด.

Etehi parā sabbā vibhattī lupyante. Tvaṃ āvuso, tumhe āvuso.

วิภัตติทั้งหมดที่อยู่หลังคำเหล่านี้ย่อมถูกลบ. ตัวอย่างเช่น ตฺวํ อาวุโส (ท่านผู้มีอายุ), ตุมฺเห อาวุโส (พวกท่านผู้มีอายุ).

Upasagganipāta

อุปสรรคนิบาต

197. Upasagganipātā vuccante.

๑๙๗. อุปสรรคนิบาตทั้งหลายย่อมถูกกล่าว.

Pa [Pg.130] parā ni nī u du saṃ vi ava anu pari adhi abhi pati su ā ati api apa upa ete vīsatyupasaggā.

ป, ปรา, นิ, นี, อุ, ทุ, สํ, วิ, อว, อนุ, ปริ, อธิ, อภิ, ปฏิ, สุ, อา, อติ, อปิ, อป, อุป อุปสรรค ๒๐ ตัวเหล่านี้.

Ca na va vā mā hi dhi ci ku tu nu ce re he sve ve vo kho no to yaṃ naṃ taṃ kiṃ handa kira eva kīva yāva tāva vata vatha atha aṅga iṅgha taggha āma nāma nūna puna pana āha saha sakkā labbhā heṭṭhā ārā dūrā divā navā vinā nānā addhā mudhā micchā pacchā āvi sakkhi sacci sacchi bahi yadi iti kinti atthi sotthi khalu nanu kimu assu yagghe sace have suve are pure namo tiro adho atho aho raho hīyo bhīyo anto pāto sudaṃ kallaṃ evaṃ dhuvaṃ alaṃ halaṃ sayaṃ sāyaṃ samaṃ sāmaṃ kāmaṃ pāraṃ oraṃ ciraṃ huraṃ ahaṃ sahaṃ uccaṃ nīcaṃ sakiṃ saddhiṃ, athavā antarā ārakā bāhirā bahiddhā yāvatā tāvatā samantā sāmantā āmantā sammukhā carahi tarahi sampati āyati upari yāvade tāvade tiriyaṃ sanikaṃ sasakkaṃ ettāvatā parammukhā kittāvatā etarahi aññadatthu seyyathidaṃ appevanāma bhīyosomattāya iccādayo nipātā.

จ, น, ว, วา, มา, หิ, ธิ, จิ, กุ, ตุ, นุ, เจ, เร, เห, สฺเว, เว, โว, โข, โน, ตํ, กึ, หนฺท, กิร, เอว, กีว, ยาว, ตาว, วต, วถ, อถ, องฺค, อิงฺฆ, ตคฺฆ, อาม, นาม, นูน, ปุน, ปน, อาห, สห, สกฺกา, ลพฺภา, เหฏฺฐา, อารา, ทูรา, ทิวา, นวา, วินา, นานา, อทฺธา, มุธา, มิจฺฉา, ปจฺฉา, อาวิ, สกฺขิ, สจฺจิ, สจฺฉิ, พหิ, ยทิ, อิติ, กินฺติ, อตฺถิ, โสตฺถิ, ขลุ, นนุ, กิมุ, อสฺสุ, ยกฺเฆ, สเจ, หเว, สุเว, อเร, ปุเร, นโม, ติโร, อโธ, อโถ, อโห, รโห, หีโย, ภีโย, อนฺโต, ปาโต, สุทํ, กลฺลํ, เอวํ, ธุวํ, อลํ, หลํ, สยํ, สายํ, สมํ, สามํ, กามํ, ปารํ, โอรํ, จิรํ, หุรํ, อหํ, สหํ, อุจฺจํ, นีจํ, สกึ, สทฺธึ, อถวา, อนฺตรา, อารกา, พาหิรา, พหิทฺธา, ยาวตา, ตาวตา, สมนฺตา, สามนฺตา, อามนฺตา, สมฺมุขา, จรหิ, ตรหิ, สมฺปติ, อายติ, อุปริ, ยาวเท, ตาวเท, ติริยํ, สนิกํ, สสกฺกํ, เอตฺตาวตา, ปรมฺมุขา, กิตฺตาวตา, เอตรหิ, อญฺญทตฺถุ, เสยฺยถิทํ, อปฺเปวนาม, ภีโยโสมตฺตาย เป็นต้น เหล่านี้ ชื่อว่านิบาต.

198. Sadisā [Pg.134] ye tiliṅgesu, sabbāsu ca vibhattīsu.

๑๙๘. คำใดมีรูปเสมอกันใน ๓ ลิงค์ และในวิภัตติทั้งปวงด้วย

Vacanesu ca sabbesu, te nipātāti kittitā.

และในวจนะทั้งปวงด้วย คำเหล่านั้นถูกกล่าวว่าเป็นนิบาต.

Yathā [Pg.135] – uccaṃ rukkho, latā, gharaṃ vā, uccaṃ rukkho. He rukkha, rukkhaṃ, rukkhena, rukkhassa, rukkhasmā, rukkhe vā iccādi. Uccaṃ rukkho, rukkhā vā iccādi. Evaṃ latā, gharāni.

เช่น – อุจฺจํ รุกฺโข (ต้นไม้สูง), ลตา (เถาวัลย์), ฆรํ (เรือน) หรือ อุจฺจํ รุกฺโข (ต้นไม้สูง). เห รุกฺข (ดูก่อนต้นไม้), รุกฺขํ (ซึ่งต้นไม้), รุกฺเขน (ด้วยต้นไม้), รุกฺขสฺส (แก่ต้นไม้), รุกฺขสฺมา (แต่ต้นไม้), รุกฺเข (ในต้นไม้) หรือดังนี้เป็นต้น. อุจฺจํ รุกฺโข (ต้นไม้สูง), รุกฺขา (ต้นไม้ทั้งหลาย) หรือดังนี้เป็นต้น. เถาวัลย์, เรือนทั้งหลาย ก็เช่นกัน.

199.

๑๙๙.

Ubhayesu vibhatyatta -Kriyadesa samaya disāguṇatthehi;

Sabbāpi yathāyogaṃ,Vibhattiyoññehi tuppaṭhamā.

วิภัตติทั้งปวงย่อมลงในอรรถแห่งกิริยา ประเทศ กาล ทิศ และคุณ ในอุปสรรคและนิบาตทั้งสองอย่างตามสมควร แต่ในคำอื่นนอกจากนั้น ย่อมลงปฐมาวิภัตติ.

Taṃ yathā – adhiantosaddehi sattamī. Sayaṃsaddā tatiyā, chaṭṭhī ca. Namosaddā paṭhamā, dutiyā ca. Pāraṃsaddā sattamī. Divāsaddā paṭhamā, dutiyā, sattamī ca. Heṭṭhāsaddā sattamī. Uccaṃsaddā sabbāpi. Pasaddā ca casaddā ca paṭhamā, hesaddā ālapane paṭhamā. Tathāññehipi.

ดังนั้น เช่น – สัตตมีวิภัตติ (วิภัตติที่ ๗) ในคำว่า อธิ และ อนฺโต. ตติยาวิภัตติ (วิภัตติที่ ๓) และ ฉัฏฐีวิภัตติ (วิภัตติที่ ๖) ในคำว่า สยํ. ปฐมาวิภัตติ (วิภัตติที่ ๑) และ ทุติยาวิภัตติ (วิภัตติที่ ๒) ในคำว่า นโม. สัตตมีวิภัตติในคำว่า ปารํ. ปฐมาวิภัตติ, ทุติยาวิภัตติ และ สัตตมีวิภัตติในคำว่า ทิวา. สัตตมีวิภัตติในคำว่า เหฏฺฐา. วิภัตติทั้งหมดในคำว่า อุจฺจํ. ปฐมาวิภัตติในคำว่า ป และ จ. ปฐมาวิภัตติในอาลปนะ (การเรียกขาน) ในคำว่า เห. ในคำอื่นๆ ก็เช่นกัน.

200. Upasaggā [Pg.136] sabbepi saddantarena saha payujjante. Nipātā tu keci visumpi. Yathā – pahāro, paharati, sā ca so ca bhāsati vā karoti vā, sotthityādi.

๒๐๐. อุปสรรคทั้งหมด ย่อมใช้ร่วมกับศัพท์อื่น. ส่วนนิบาตบางตัว ย่อมใช้ต่างหากได้. เช่น – ปหาโร (การประหาร), ปหรติ (ย่อมประหาร), สา จ โส จ ภาสติ วา กโรติ วา (หญิงนั้นด้วย ชายนั้นด้วย ย่อมพูดหรือย่อมทำ), โสตฺถิ (ความสวัสดี) ดังนี้เป็นต้น.

201. Ekekaliṅgaṃ [Pg.137] dviliṅgaṃ, tiliṅgaṃ cāpyaliṅgikaṃ.

๒๐๑. นามศัพท์มี ๔ อย่าง คือ มีลิงค์เดียว, มี ๒ ลิงค์, มี ๓ ลิงค์ และไม่มีลิงค์.

Catudheti nāmaṃ nāmaṃ, namatyatthanti kittitaṃ.

นามศัพท์นั้นมี ๔ ประการ, ที่ชื่อว่า นาม เพราะอรรถว่า ย่อมน้อมไปสู่อรรถ.

Nāmikaṃ.

หมวดนาม.

3. Samāsakaṇḍa

๓. สมาสกัณฑ์

Samāsalakkhaṇādi

ลักษณะของสมาสเป็นต้น

202. Nāmānaṃ [Pg.138] samāso yuttatthotyadhikāro. Samāsoti bhinnatthānaṃ padāna mekatthatā. Yuttatthoti aññamaññasambandhattho.

๒๐๒. บทว่า นามนํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ นี้ เป็นบทตามมา (อธิการ). ที่ชื่อว่า สมาส เพราะอรรถว่า ความเป็นอรรถเดียวกันแห่งบททั้งหลายที่มีอรรถต่างกัน. ที่ชื่อว่า ยุตฺตตฺถะ เพราะอรรถว่า มีอรรถสัมพันธ์กันและกัน.

Vibhāsātyadhikātabbaṃ [Pg.142] vākyatthaṃ.

บทว่า วิภาสา (โดยเลือก) พึงตามไปในอรรถแห่งประโยค.

Kammadhārayasamāsa

กัมมธารยสมาส

203. ‘‘Mahanto ca so vīro cā’’ti vākye –

๒๐๓. ในประโยคว่า 'มหันโต จ โส วีโร จ' (ผู้กล้าหาญนั้นเป็นผู้ยิ่งใหญ่ด้วย)

Dvipade tulyādhikaraṇe kammadhārayo.

บท ๒ บทที่มีวิภัตติเสมอกัน (ตุลยาธิกรณ์) ชื่อว่า กัมมธารยะ.

Bhinnappavattinimittā [Pg.143] saddā ekasmiṃ vatthuni pavattā tulyādhikaraṇā, visesanavisesassabhūtā samānādhikaraṇā dve padā yadā samasyante, tadā so samāso kammadhārayo

เมื่อศัพท์ทั้งหลายที่มีนิมิตแห่งการเป็นไปต่างกัน แต่เป็นไปในวัตถุอันเดียวกัน (เรียกว่า ตุลยาธิกรณ์) ซึ่งเป็นวิเสสนะและวิเสสยะ มีวิภัตติเสมอกัน ๒ บท ถูกสมาสกัน เมื่อนั้นสมาสนั้นชื่อว่า กัมมธารยะ.

Nāma[Pg.144], idha vā samāsasuttāni saññādvārena samāsavidhāyakāni.

นามศัพท์, หรือในที่นี้ สูตรสมาสทั้งหลายเป็นผู้บัญญัติสมาสโดยทางชื่อ.

Aggahitavisesanā [Pg.146] buddhi visessamhi na uppajjatīti visesanaṃ pubbaṃ hoti, samāseneva tulyādhikaraṇattassa vuttattā tappakāsanatthaṃ payuttā samāsato atirittā ca so iccete ‘‘vuttaṭṭhānamappayogo’’ti ñāyā nappayujjante. Evamaññatra.

ความรู้ในวิเสสยะย่อมไม่เกิดขึ้นหากยังไม่ทราบวิเสสนะ เพราะฉะนั้นวิเสสนะจึงอยู่หน้า, และเพราะความเป็นตุลยาธิกรณ์ถูกกล่าวไว้แล้วด้วยสมาสนั่นเอง คำว่า จ และ โส เป็นต้น ที่ใช้เพื่อแสดงความเป็นตุลยาธิกรณ์นั้น ซึ่งเกินมาจากสมาส จึงไม่ถูกนำมาใช้ตามหลักที่ว่า 'ไม่ใช้คำในที่ที่อรรถถูกกล่าวไว้แล้ว'. ในที่อื่นก็เช่นกัน.

Tesaṃ vibhattiyo lopā ca.

วิภัตติของคำเหล่านั้นย่อมถูกลบด้วย.

Tesaṃ yuttatthānaṃ samāsānaṃ pubbuttarapadānaṃ vibhattī lupyante, cakārena kvaci na.

วิภัตติของบทหน้าและบทหลังของสมาสที่มีอรรถสัมพันธ์กันเหล่านั้นย่อมถูกลบ, และด้วย จ ศัพท์ บางครั้งก็ไม่ถูกลบ.

Tato mahanta vīra iti ca rūpappasaṅge –

จากนั้นในกรณีที่รูปศัพท์เป็น มหนฺต วีร ดังนี้ –

Pakati cassa sarantassa.

และสภาพเดิมของสระนั้น.

Vibhattīsu [Pg.147] luttāsu sarantassa pubbabhūtassa, parabhūtassa ca assa samāsapadassa pakati hotītīha luttākārā punānīyante.

เมื่อวิภัตติทั้งหลายถูกลบแล้ว สภาพเดิมของสระที่เป็นเบื้องหน้าและเบื้องหลังของบทสมาสนั้นย่อมเป็นปกติ เพราะเหตุนั้นในที่นี้ อักษรที่ถูกลบแล้วย่อมถูกนำกลับมาอีก.

Tato mahanta vīraiti ṭhite –

จากนั้น เมื่อบทว่า “มหันตวีระ” ตั้งอยู่ –

‘‘Mahataṃ [Pg.149] mahā tulyādhikaraṇe pade’’ti mahantassa mahā.

“บทว่า มหันต์ เป็น มหา ในบทที่มีวิภัตติเสมอกัน” ดังนี้ (บท) มหันต์ (กลายเป็น) มหา.

Taddhita samāsa kitakā nāmaṃvātavetunādīsu ca.

ตัทธิต สมาส และกิตกะ ย่อมเป็นเหมือนนาม และในปัจจัย ตเว ตุนา เป็นต้น (ก็เช่นกัน).

Taddhitādayo nāmaṃ iva daṭṭhabbā taveppabhutipaccaye vajjetvā.

ตัทธิตเป็นต้น พึงเห็นเหมือนนาม เว้นปัจจัย ตเว เป็นต้น.

Tato [Pg.150] vatticchāya syādi. Mahāvīro, mahāvīrāiccādi.

จากนั้น ด้วยความประสงค์จะกล่าว (จึงลง) สยาทิ (วิภัตติ) (เป็น) มหาวีโร, มหาวีรา เป็นต้น.

204. Kammadhārayo [Pg.152] dvando ca, tappuriso ca lābhino.

๒๐๔. กรรมธารยะและทวันทวะ และตัปปุริสะ ย่อมได้ (ซึ่งชื่อนั้นๆ).

Tayo parapade liṅgaṃ, bahubbīhi padantare.

สมาสสามประเภท (คือ กรรมธารยะ, ทวันทวะ, ตัปปุริสะ) มีลิงค์ตามบทหลัง ส่วนพหุพพีหิมีลิงค์ตามบทอื่น.

205. Rattā ca sā paṭī cāti rattapaṭī, mahantī ca sā saddhā cāti mahāsaddhā. Ettha ‘‘kammadhārayasaññe ce’’ti pubbapade pumeva kate āīpaccayānaṃ nivutti.

๒๐๕. ผ้าที่แดงนั้นด้วย (เป็น) ผ้าด้วย ชื่อว่า รัตตปฏี, ศรัทธาที่ยิ่งใหญ่นั้นด้วย (เป็น) ศรัทธาด้วย ชื่อว่า มหาสัทธา. ในที่นี้ “เมื่อมีชื่อว่ากรรมธารยะ” ดังนี้ เมื่อบทหน้าถูกทำให้เป็นปุงลิงค์เท่านั้น การงดเว้นปัจจัย อา และ อี ย่อมมี.

206. Nīlañca taṃ uppalañcāti nīluppalaṃ, satthīva satthi, satthi ca sā sāmā cāti satthisāmā. Mukhameva cando mukhacando.

๒๐๖. ดอกอุบลที่เขียวนั้นด้วย (เป็น) ดอกอุบลด้วย ชื่อว่า นีลุปปละ, ต้นขาเหมือนดาบ ชื่อว่า สัตถิ (ต้นขา), ต้นขาที่ดำนั้นด้วย (เป็น) ต้นขาด้วย ชื่อว่า สัตถิสามะ. หน้าเท่านั้น (เป็น) พระจันทร์ ชื่อว่า มุขจันทะ.

Visesanavisessānaṃ [Pg.154] yathecchattā kvaci visesanaṃ paraṃ hoti, khattiyabhūtoiccādi, icchā ca yathātanti.

เพราะความเป็นไปตามความประสงค์ของวิเสสนะและวิเสสยะ ในบางแห่งวิเสสนะย่อมอยู่หลัง เช่น ขัตติยภูโต เป็นต้น และความประสงค์ย่อมเป็นไปตามคัมภีร์.

Ubhe tappurisa samāsa

ตัปปุริสสมาสทั้งสอง.

207. Nasaddā si, tassa lopo. Na suro asuro.

๒๐๗. จากบทว่า “นะ” (ลง) สิ (วิภัตติ) การลบของมัน (ย่อมมี). ไม่ใช่ผู้กล้า ชื่อว่า อสุระ.

Ettha kammadhāraye kate – ‘‘ubhe tappurisā’’ti tappurisasaññā. ‘‘Attannassa tappurise’’ti nassa a. Na asso anasso. Ettha ‘‘sare ana’’ti nassa ana.

ในที่นี้ เมื่อกรรมธารยะถูกกระทำแล้ว “ตัปปุริสสมาสทั้งสอง” ดังนี้ (ย่อมมี) ชื่อว่าเป็นตัปปุริสสมาส. “อักษร นะ เป็น อะ ในตัปปุริสสมาส” ดังนี้ (อักษร) นะ (กลายเป็น) อะ. ไม่ใช่ม้า ชื่อว่า อนัสสะ. ในที่นี้ “เมื่อมีสระ (อักษร) นะ เป็น อนะ” ดังนี้ (อักษร) นะ (กลายเป็น) อนะ.

208. ‘‘Nāmānaṃ [Pg.155] samāso’’ti sutte dvidhākate ayuttatthānampi kvaci samāso. Na puna geyyā apunageyyā gāthetyādi. Ettha geyyena sambandho na-saddo ayuttatthenāpi punena yogavibhāgabalā samasyate.

๒๐๘. “การสมาสของนามทั้งหลาย” ดังนี้ เมื่อสูตรถูกกระทำเป็นสองส่วน แม้ซึ่งบทที่มีอรรถไม่สมควรกัน ในบางแห่งก็มีการสมาส. ไม่พึงขับร้องอีก ชื่อว่า อปุนเคยยะคาถา เป็นต้น. ในที่นี้ บทว่า “นะ” ที่สัมพันธ์กับบทว่า “เคยยะ” แม้กับบทว่า “ปุนะ” ที่มีอรรถไม่สมควรกัน ก็ย่อมสมาสกันด้วยอำนาจแห่งการแยกบท.

Digusamāsa

ทิคุสมาส.

209. Tayo [Pg.156] lokā samāhaṭā tilokaṃ.

๒๐๙. โลกสาม ถูกรวบรวมแล้ว (เป็น) ไตรโลก.

Ettha ‘‘saṅkhyāpubbo digū’’ti kammadhārayassa digusaññā. ‘Digussekattaṃ’’ti ekattaṃ, napuṃsakattañca.

ในที่นี้ “มีสังขยาอยู่หน้า ชื่อว่า ทิคุ” ดังนี้ (ย่อมมี) ชื่อว่าเป็นทิคุของกรรมธารยะ. “ทิคุเป็นเอกพจน์” ดังนี้ (ย่อมมี) ความเป็นเอกพจน์ และความเป็นนปุงสกลิงค์.

Suddhatappurisasamāsa

สุทธตัปปุริสสมาส.

210. Tappurisā [Pg.157] tveva.

๒๑๐. ตัปปุริสสมาสนั่นเอง.

Amādayo parapadehi.

อมาทิ (วิภัตติ) เป็นต้น (ย่อมสมาส) ด้วยบทหลัง.

Dutiyantādayo parapadehi nāmehi yadā samasyante, tadā so samāso tappuriso nāma.

เมื่อใด บทที่มีทุติยาวิภัตติเป็นที่สุดเป็นต้น ย่อมสมาสกันด้วยนามบทหลัง เมื่อนั้น สมาสนั้น ชื่อว่า ตัปปุริสสมาส.

Gāmaṃ [Pg.158] gato gāmagato.

ไปสู่บ้าน (เป็น) คามคตะ.

‘‘Passa vāsiṭṭha gāmaṃ, gato tisso sāvatthiṃ’’tya trāyuttatthatāya na samāso. Tathā ññatra ñeyyaṃ.

“ดูก่อนวาเสฏฐะ ท่านจงดูบ้าน, ติสสะไปสู่สาวัตถี” ดังนี้ ในที่นี้ เพราะความเป็นบทที่มีอรรถไม่สมควรกัน จึงไม่มีการสมาส. พึงทราบในที่อื่นก็เช่นกัน.

211. Raññā [Pg.159] hato rājahato.

๒๑๑. ถูกพระราชาฆ่าแล้ว (เป็น) ราชหตะ.

Kiccantehi bhīyo adhikatthavacane.

ด้วยบทที่มีกิตปัจจัยเป็นที่สุด ยิ่งขึ้นไป ในการกล่าวอรรถที่ยิ่ง.

Tabba, anīya, ṇya, teyya, riccappaccayā kiccā. Thutinindatthamajjhāropitatthaṃ vacanaṃ adhikatthavacanaṃ. Soṇaleyyo kūpoiccādi. Soṇehi yathā liyhate, tathā puṇṇattā thuti. Tehi ucchiṭṭhattā nindā ca.

ปัจจัย ตัพพะ, อนียะ, ณยะ, เตยยะ, ริจจะ เป็นกิตปัจจัย. คำที่กล่าวโดยยกอรรถแห่งการสรรเสริญหรือการติเตียนขึ้นมา เป็นคำกล่าวอรรถที่ยิ่ง. บ่อที่สุนัขเลีย ชื่อว่า โสณเลยยกูปะ เป็นต้น. เพราะเต็มเปี่ยมเหมือนที่สุนัขเลีย จึงเป็นการสรรเสริญ. และเพราะถูกสุนัขเหล่านั้นกินเดน จึงเป็นการติเตียน.

Dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ dadhibhojanaṃ, samāsapadeneva upasittakriyāya kathanā natthetthāyuttatthatā. Upasittasaddāppayogo pubbeva.

อาหารที่ราดด้วยนมเปรี้ยว (เป็น) ทธิโภชนะ. ด้วยบทสมาสนั่นเอง เพราะการกล่าวถึงกิริยาคือการราด ในที่นี้จึงไม่มีความเป็นบทที่มีอรรถไม่สมควรกัน. การไม่ใช้บทว่า “อุปสิตตะ” ย่อมมีก่อน.

212. Karaṇe [Pg.160] tu-asinā kalaho asikalaho.

๒๑๒. ส่วนในกรณียะ การทะเลาะด้วยดาบ (เป็น) อสิกละหะ.

213. Buddhassa deyyaṃ buddhaddeyyaṃ, parassapadaṃ, ettha vibhatyalopo. Evaṃ attanopadamiccādi.

๒๑๓. ของที่พึงถวายแก่พระพุทธเจ้า ชื่อว่า พุทธเทยยะ, เป็นปรัสสบท, ในที่นี้มีการลบวิภัตติ. เช่นเดียวกับคำว่า อัตตโนบท เป็นต้น.

214. Corasmā [Pg.161] bhayaṃ corabhayaṃ. Evaṃ baddhanamuttoccādi.

๒๑๔. ภัยจากโจร ชื่อว่า โจรภัย. เช่นเดียวกับคำว่า พัทธนมุตตะ (พ้นจากเครื่องจองจำ) เป็นต้น.

215. Rañño putto rājaputto.

๒๑๕. บุตรของพระราชา ชื่อว่า ราชบุตร.

‘‘Brāhmaṇassa kaṇhā dantā’’ iccatra dantāpekkhā chaṭṭhīti kaṇhena sambandhābhāvā na samāso. Yadā tu kaṇhā ca te dantā ceti kammadhārayo, tadā chaṭṭhī kaṇhadantāpekkhāti brāhmaṇakaṇhadantāti samāso hoteva.

ในคำว่า 'Brāhmaṇassa kaṇhā dantā' (ฟันทั้งหลายของพราหมณ์ดำ) นี้ ฉัฏฐีวิภัตติมุ่งหมายถึงฟัน (dantā) เพราะไม่มีความสัมพันธ์กับคำว่า 'ดำ' (kaṇhā) จึงไม่เป็นสมาส. แต่เมื่อใดเป็นกัมมธารยสมาสว่า 'kaṇhā ca te dantā ca' (ฟันเหล่านั้นด้วย ดำด้วย) เมื่อนั้น ฉัฏฐีวิภัตติมุ่งหมายถึง 'ฟันดำ' (kaṇhadantā) จึงเป็นสมาสว่า 'Brāhmaṇakaṇhadantā' (ฟันดำของพราหมณ์) ได้แน่นอน.

216. ‘‘Rañño [Pg.162] māgadhassa dhana’’ ntyatra raññoti chaṭṭhī dhana mapekkhate, na māgadhaṃ. Rājā eva māgadhasaddena vuccateti bhedābhāvā sambandhābhāvoti tulyādhikaraṇena māgadhena saha rājā na samasyate. Dviṭṭho hi sambandho.

๒๑๖. ในคำว่า 'Rañño māgadhassa dhanaṃ' นี้ ฉัฏฐีวิภัตติว่า Rañño มุ่งหมายถึงทรัพย์ (dhanaṃ) ไม่ใช่มุ่งหมายถึงมคธ (māgadhaṃ). เพราะพระราชาถูกกล่าวด้วยคำว่า 'มคธ' (māgadha) นั่นเอง เมื่อไม่มีความต่างกัน ก็ไม่มีความสัมพันธ์กัน (ในฐานะเจ้าของ) ดังนั้น คำว่า 'พระราชา' (rājā) จึงไม่เข้าสมาสกับคำว่า 'มคธ' (māgadha) ซึ่งเป็นวิภัตติเดียวกัน (ตัลยาธิกรณะ). เพราะความสัมพันธ์ย่อมมีในสิ่งที่มีความต่างกัน.

Rañño [Pg.163] asso puriso ce’’ tya tra rañño asso, rañño puriso ti ca paccekaṃ sambandhato sāpekkhatā atthīti na samāso. ‘‘Asso ca puriso cā’’ti dvande kate tu rājassapurisāti hoteva, aññānapekkhattā.

ในคำว่า 'Rañño asso puriso ca' นี้ เพราะมีความสัมพันธ์แยกกันว่า 'ม้าของพระราชา' และ 'บุรุษของพระราชา' จึงมีความเกี่ยวเนื่องกัน (สเปกขะ) จึงไม่เป็นสมาส. แต่เมื่อทำทวันทสมาสว่า 'Asso ca puriso ca' (ม้าและบุรุษ) แล้ว ก็เป็น 'Rājassapurisā' ได้แน่นอน เพราะไม่มีความเกี่ยวเนื่องกับคำอื่น.

‘‘Rañño garuputto’’ iccatra rājāpekkhinopi garuno

ในคำว่า 'Rañño garuputto' นี้ แม้คำว่า 'ครู' (garu) จะเกี่ยวเนื่องกับพระราชา (rājā) ก็ตาม

Puttena [Pg.164] saha samāso, gamakattā. Gamakattampi samāsassa nibandhanaṃ. Tattha garuno puttoti viggaho, evamaññatra.

(แต่) ก็เข้าสมาสกับคำว่า 'บุตร' (putta) ได้ เพราะสื่อความหมายได้ (คมกัตตะ). แม้ความสามารถในการสื่อความหมายก็เป็นเหตุแห่งการเข้าสมาส. ในคำนั้น มีรูปวิเคราะห์ว่า 'garuno putto' (บุตรของครู) ในที่อื่นก็เช่นเดียวกัน.

217. Rūpe saññā rūpasaññā.

๒๑๗. ความจำหมายในรูป ชื่อว่า รูปสัญญา.

Kvaci nindāyaṃ - kūpe maṇḍūko viya kūpamaṇḍūko. Evaṃ nagarakāko iccādi. Atropamāya nindā gamyate.

บางครั้งใช้ในความหมายติเตียน เช่น 'กบในบ่อน้ำ' (กูปมัณฑูกะ) เหมือนกบในบ่อน้ำ. เช่นเดียวกับคำว่า 'นครกากะ' (กาในเมือง) เป็นต้น. ในที่นี้ ความติเตียนย่อมทราบได้ด้วยอุปมา.

Antevāsiko tyādo vibhattyalopo.

ในคำว่า อันเตวาสิก เป็นต้น มีการลบวิภัตติ.

Bahubbīhisamāsa

พหุพพีหิสมาส

218. Aññapadatthesu bahubbīhi.

๒๑๘. พหุพพีหิสมาส มีในอรรถของบทอื่น.

Appaṭhamantāna [Pg.165] maññesaṃ padānaṃ atthesu dve vā bahūni vā nāmāni yadā samasyante, tadā so samāso bahubbīhi nāma.

เมื่อนามศัพท์ ๒ หรือหลายศัพท์ เข้าสมาสกันในอรรถของบทอื่นซึ่งไม่ใช่ปฐมาวิภัตติ สมาสนั้นชื่อว่า พหุพพีหิสมาส.

Āgatā samaṇā yaṃ sā āgatasamaṇo, vihāro.

สมณะทั้งหลายมาแล้วสู่ที่ใด ที่นั้นชื่อว่า อาคตสมณะ (เป็นที่มาแห่งสมณะ) ได้แก่ วิหาร.

219. Jitāni [Pg.166] indriyāni yena so jitindriyo, bhagavā. Āhito aggi yena so āhitaggi. Agyāhito vātyādo yathecchaṃ visesanassa paratā.

๒๑๙. อินทรีย์ทั้งหลายอันผู้นั้นชนะแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า ชิตินทรีย์ ได้แก่ พระผู้มีพระภาค. ไฟอันผู้นั้นบูชา (ตั้งไว้) แล้ว ผู้นั้นชื่อว่า อาหิตัคคิ. ในคำว่า อัคยาหิตะ เป็นต้น การวางวิเสสนะไว้ข้างหลังเป็นไปตามความประสงค์.

220. Karaṇe tu-chinno rukkho yena so chinnarukkho, pharasu.

๒๒๐. ส่วนในอรรถแห่งกรณะ เช่น ต้นไม้ถูกตัดแล้วด้วยสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่า ฉินนรุกขะ ได้แก่ ขวาน.

221. Dinno suṅko yassa so dinnasuṅko, rājā.

๒๒๑. ส่วย (ภาษี) อันเขาถวายแล้วแก่ผู้ใด ผู้นั้นชื่อว่า ทินนสุงกะ ได้แก่ พระราชา.

222. Niggatā janā yasmā so niggatajano, gāmo.

๒๒๒. ชนทั้งหลายออกไปแล้วจากที่ใด ที่นั้นชื่อว่า นิคคตชน ได้แก่ หมู่บ้าน.

223. Dasa [Pg.167] balāni yassa so dasabalo, bhagavā. Natthi samo yassa so asamo. Ettha ‘‘attannassā’’ti yogavibhāgena nassa a.

๒๒๓. กำลังทั้งหลาย ๑๐ ของผู้นั้นมีอยู่ ผู้นั้นชื่อว่า ทสพละ ได้แก่ พระผู้มีพระภาค. ผู้ที่ไม่มีผู้เสมอเหมือน ชื่อว่า อสมะ. ในที่นี้ มีการแปลง 'น' เป็น 'อ' ด้วยการแยกสูตร (โยควิภาค) ว่า 'อัตตันนัสสา'.

Pahūtā jivhā yassa so pahūtajivho, mahantī paññā yassa so mahāpañño. Dvīsu ‘‘itthiyambhāsitapumitthīpumāva ce’’ti pumbhāvātidesā pubbuttarapadesu āīppaccayānamabhāvo.

ลิ้นยาว (มาก) ของผู้นั้นมีอยู่ ผู้นั้นชื่อว่า ปหูตชิวหะ. ปัญญามากของผู้นั้นมีอยู่ ผู้นั้นชื่อว่า มหาปัญญา. ในคำทั้งสองนี้ เพราะมีการอติเทศปุงสภาวะ (ความเป็นเพศชาย) ด้วยสูตรว่า 'itthiyambhāsitapumitthīpumāva ce' จึงไม่มี อา และ อี ปัจจัยในบทหน้าและบทหลัง.

224. ‘‘Kvaci [Pg.169] samāsantagatānamakāranto’’ti antassa attaṃ. Kāraggahaṇena ā i ca. Itthiyamivaṇṇantā, tvantehi ca kappaccayopi. Yathā - visālaṃ akkhi yassa so visālakkho, paccakkhadhammā, silopo. Sobhano gandho yassa so [Pg.171] sugandhi. Bahukantiko, bahunadiko, samuddo. Ettha yadādinā rasso. Bahukattuko. Mattā bahavo mātaṅgā yasmiṃ taṃ mattabahumātaṅgaṃ, vanaṃ.

๒๒๔. ด้วยสูตรว่า 'Kvaci samāsantagatānamakāranto' จึงมีการแปลงสระที่สุดเป็น อ. ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า 'การะ' จึงมีการแปลงเป็น อา และ อิ ด้วย. และในอิตถีลิงค์ที่ลงท้ายด้วย อิ-วัณณะ และศัพท์ที่ลงท้ายด้วย ตุ ปัจจัย ก็มีการลง ก ปัจจัยด้วย. เช่น ดวงตาใหญ่ของผู้นั้นมีอยู่ ผู้นั้นชื่อว่า วิสาลักขะ, ปัจจักขธัมมา (มีการลบ ส). กลิ่นดีของผู้นั้นมีอยู่ ผู้นั้นชื่อว่า สุคันธิ. พหุกัณฏิกะ (มีหนามมาก), พหุนทิกะ (มีแม่น้ำมาก) คือ ทะเล. ในที่นี้มีการรัสสะด้วยสูตร 'ยทาทิ' เป็นต้น. พหุกัตตุกะ (มีผู้ทำมาก). ป่าที่มีช้างตกมันมาก ชื่อว่า มัตตพหุมาตังคะ.

Tulyādhikaraṇo.

ตุลยาธิกรณะ (มีวิภัตติเสมอกัน)

225. Suvaṇṇassa [Pg.172] viya vaṇṇo yassa so suvaṇṇavaṇṇo. Vajiraṃ pāṇimhi yassa so vajirapāṇi. Urasi lomāni yassa so urasilomo. Ettha vibhatyalopo.

๒๒๕. สีเหมือนสีแห่งทองของผู้นั้นมีอยู่ ผู้นั้นชื่อว่า สุวัณณวัณณะ. วชิระในมือของผู้นั้นมีอยู่ ผู้นั้นชื่อว่า วชิรปาณิ. ขนทั้งหลายที่อกของผู้นั้นมีอยู่ ผู้นั้นชื่อว่า อุรสิโลมะ. ในที่นี้มีการลบวิภัตติ.

‘‘Atthesū’’ti bahuttaggahaṇena kvaci paṭhamantānampi. Saha hetunā yo vattate so sahetuko, ‘‘yadā’’ dinā sahassa so.

ด้วยการถือเอาพหูพจน์ว่า 'Atthesū' บางครั้งแม้บทที่ลงปฐมาวิภัตติ (ในรูปวิเคราะห์) ก็เป็นสมาสได้. ผู้ที่เป็นไปพร้อมกับเหตุ ชื่อว่า สเหตุกะ. ด้วยสูตร 'ยทาทิ' เป็นต้น จึงแปลง 'สห' เป็น 'ส'.

226. Satta [Pg.173] vā aṭṭha vā sattaṭṭha, māsā, etthaññapadattho vā saddassattho. Dakkhiṇassā ca pubbassā ca disāya yaṃ antarālaṃ, sā dakkhiṇapubbā, disā.

๒๒๖. ๗ หรือ ๘ ชื่อว่า สัตตัฏฐะ ได้แก่ เดือนทั้งหลาย. ในที่นี้ อรรถของบทอื่นคืออรรถของ วา ศัพท์. ระหว่างแห่งทิศใต้และทิศตะวันออก ชื่อว่า ทักขิณปุพพา ได้แก่ ทิศ (ตะวันออกเฉียงใต้).

Bhinnādhikaraṇo.

ภินนาธิกรณะ (มีวิภัตติต่างกัน)

Appaṭhamantānanti kiṃ, desito buddhena yo dhammo.

คำว่า 'Appaṭhamantānaṃ' (บทที่มิใช่ปฐมาวิภัตติ) ใส่มาทำไม? (ตอบว่า เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) ธรรมใดอันพระพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว.

Dvandasamāsa

ทวันทสมาส

227. Nāmānaṃ samuccayo dvando.

๒๒๗. การรวบรวมนามศัพท์ทั้งหลายเข้าด้วยกัน ชื่อว่า ทวันทสมาส.

Samuccayo[Pg.177], ti piṇḍīkaraṇaṃ ekavibhattikānaṃ nāmānaṃ yo samuccayo, so dvando nāma, idaṃ suttaṃ bahuvacanavisayaṃ.

สมุจจยะ คือการรวบรวมนามทั้งหลายที่มีวิภัตติเดียวกันเข้าด้วยกัน การรวบรวมใด การรวบรวมนั้นชื่อว่าทวันทะ สูตรนี้มีพหูพจน์เป็นวิสัย.

Cando ca sūriyo ca candasūriyā. Tiṭṭhanti tyādi-

พระจันทร์ด้วย พระอาทิตย์ด้วย ชื่อว่า จันทสูริยา. ตัวอย่างเช่น จันทสูริยา ติฏฐันติ (พระจันทร์และพระอาทิตย์ทั้งหลาย ย่อมตั้งอยู่) เป็นต้น.

Kriyāsambandhasāmaññato [Pg.178] atthetthāpekatthatā, evaṃ naranāriyo, akkharapadāni.

เพราะความเสมอกันโดยการเกี่ยวข้องกับกิริยา ในอรรถนี้จึงมีความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน (เอกัตถภาพ), เช่น นรนาริโย (นรชนและนารีทั้งหลาย), อักขรปทานิ (อักษรและบททั้งหลาย).

228. Tathā dvande pāṇi turiya yogga senaṅga khuddajantuka vividha viruddha visabhāgatthādīnañca.

๒๒๘. ในทวันทสมาสอันประกอบด้วยอรรถแห่งอวัยวะ (ปาณิ), เครื่องดนตรี (ตุริยะ), เครื่องเทียม (โยคคะ), องค์แห่งกองทัพ (เสนังคะ), สัตว์เล็ก (ขุททชันตุกะ), สิ่งต่างๆ (วิวิธะ), สิ่งที่ขัดแย้งกัน (วิรุทธะ), และสิ่งที่มีอรรถต่างกัน (วิสภาคัตถะ) เป็นต้น ก็เป็นเช่นนั้นด้วย.

Vividhenākārena viruddhā vividhaviruddhā, sabhāgā sadisā, vividhā ca te sabhāgā ceti visabhāgā. Yathā digusamāse, tathā dvande pāṇyaṅgatthādīnaṃ ekattaṃ, napuṃsakattañca hoti.

สิ่งที่ขัดแย้งกันด้วยอาการต่างๆ ชื่อว่า วิวิธวิรุทธะ, สิ่งที่เสมอกัน (สภาคะ) คือสิ่งที่คล้ายกัน, สิ่งที่ต่างกันด้วยและเป็นสภาคะด้วย ชื่อว่า วิสภาคะ. ความเป็นเอกพจน์ (เอกัตตะ) และความเป็นนปุงสกลิงค์ ย่อมมีในทวันทสมาสแห่งอรรถของอวัยวะเป็นต้น เหมือนในทิคุสมาส ฉันใด ก็ฉันนั้น.

Cakkhusotaṃ, gītavāditaṃ, yuganaṅgalaṃ, hatthassaṃ, asicammaṃ, ḍaṃsamakasaṃ, kokālūkaṃ.

จักขุโสตัง (ตาและหู), คีตวาทิตัง (การขับร้องและเครื่องดนตรี), ยุคนังคลัง (แอกและไถ), หัตถัสสัง (ช้างและม้า), อสิจัมมัง (ดาบและโล่), ฑังสมกสัง (เหลือบและยุง), โกกาลูกัง (หมาป่าและนกเค้าแมว).

Nāmarūpaṃ[Pg.182], nāmaṃ namanalakkhaṇaṃ, rūpaṃ ruppanalakkhaṇaṃ. Evamete dhammā lakkhaṇato vividhā, paramatthato sabhāgā ca.

นามรูปัง (นามและรูป), นาม มีลักษณะน้อมไป, รูป มีลักษณะแตกสลายไป. ธรรมเหล่านี้มีลักษณะต่างๆ กันอย่างนี้ แต่โดยปรมัตถ์แล้วเป็นสภาคะ (ส่วนเดียวกัน).

Ādisaddenāññatthāpi[Pg.183]. Yathā - bhinnaliṅgānaṃ - itthipumaṃ. Yadādinā rasso, dāsidāsaṃ, pattacīvaraṃ. Gaṅgāsoṇaṃ.

ด้วยศัพท์ว่า 'อาทิ' (เป็นต้น) แม้ในที่อื่นก็มี เช่น แห่งบทที่มีลิงค์ต่างกัน คือ อิตถิปุมัง (หญิงและชาย). มีการทำรัสสะด้วยสูตรที่มี 'ย' เป็นต้น เช่น ทาสิทาสัง (ทาสีและทาส), ปัตตจีวะรัง (บาตรและจีวร), คังคาสโณ (แม่น้ำคงคาและแม่น้ำโสณะ).

Saṅkhyāparimāṇānaṃ - tikacatukkaṃ.

แห่งหมวดจำนวนและประมาณ เช่น ติกจตุกกัง (หมวดสามและหมวดสี่).

Sippīnaṃ - veṇarathakāraṃ.

แห่งพวกช่างฝีมือ เช่น เวณรถการัง (ช่างจักสานและช่างทำรถ).

Luddakānaṃ - sākuntika māgavikaṃ.

แห่งพวกพราน เช่น สากุนติกมาควิกัง (พรานจับนกและพรานล่าเนื้อ).

Appāṇijātīnaṃ - ārasatthi.

แห่งสิ่งไม่มีชีวิต เช่น อารสัตถิ (เหล็กแหลมและศัสตรา).

Ekajjhāyanabrāhmaṇānaṃ - kaṭhakālāpaṃ iccādi.

แห่งพราหมณ์ผู้เรียนคัมภีร์เดียวกัน เช่น กฏกกาลาปัง (ศิษย์สำนักกฐะและสำนักกลาปะ) เป็นต้น.

229. Vibhāsā rukkha tiṇa pasu dhana dhañña janapadādīnañca.

๒๒๙. เป็นวิภาสา (ไม่แน่นอน) ในหมวดต้นไม้, หญ้า, สัตว์, ทรัพย์, ธัญพืช, ชนบท เป็นต้นด้วย.

Dvande [Pg.185] rukkhādīnaṃ ekattaṃ napuṃsakattañca vā hoti.

ในทวันทสมาส ความเป็นเอกพจน์และนปุงสกลิงค์ของหมวดต้นไม้เป็นต้น ย่อมมีบ้าง.

Dhavakhadiraṃ, dhavakhadirā, muñjapabbajaṃ, muñjapabbajā, ajeḷakaṃ, ajeḷakā, hiraññasuvaṇṇaṃ, hiraññasuvaṇṇāni, sāliyavaṃ, sāliyavā.

ธวขทิรัง, ธวขทิรา (ต้นตะเคียนหนูและต้นตะเคียน), มุญชปัพพชัง, มุญชปัพพชา (หญ้ามุญชะและหญ้าปัพพชะ), อเชฬกัง, อเชฬกา (แพะและแกะ), หิรัญญสุวัณณัง, หิรัญญสุวัณณานิ (เงินและทอง), สาลียะวัง, สาลียะวา (ข้าวสาลีและข้าวบาร์เลย์).

Kāsikosalaṃ [Pg.187] kāsikosalā.

กาสิโกสลัง, กาสิโกสลา (แคว้นกาสีและแคว้นโกศล).

Ādisaddena aññesupi vā. Yathā – niccavirodhīnamaddabbānaṃ - kusalākusalaṃ, kusalākusalāni.

ด้วยศัพท์ว่า 'อาทิ' แม้ในที่อื่นก็มีบ้าง เช่น แห่งสิ่งที่ไม่ใช่รูปธรรม (อทัพพะ) ที่ขัดแย้งกันเป็นนิตย์ คือ กุสลากุสลัง, กุสลากุสลานิ (กุศลและอกุศล).

Sakuṇīnaṃ - bakabalākaṃ, bakabalākā.

แห่งพวกนก เช่น พกพลาคัง, พกพลาคา (นกยางและนกกระสา).

Byañjanānaṃ - dadhighataṃ, dadhighatāni.

แห่งพวกเครื่องปรุง เช่น ทธิฆตัง, ทธิฆตานิ (นมส้มและเนยใส).

Disānaṃ - pubbāparaṃ, pubbāparā iccādi.

แห่งทิศทั้งหลาย เช่น ปุพพาปรัง, ปุพพาปรา (ทิศตะวันออกและทิศตะวันตก) เป็นต้น.

Abyayībhāvasamāsa

อัพยยีภาวสมาส

230. Adhisaddā [Pg.189] smiṃ, tassa lopo. Adhisaddena tulyādhikaraṇattā itthisaddāpismiṃ. Niccasamāsattā ādhārabhūtāyamitthiyanti padantarena viggaho. Adhi itthiyanti ṭhite –

๒๓๐. อธิศัพท์อยู่ในอรรถแห่งสมิงวิภัตติ, มีการลบวิภัตตินั้น. เพราะมีความเป็นตุลยาธิกรณะกับอธิศัพท์ อิตถิศัพท์จึงลงในสมิงวิภัตติด้วย. เพราะเป็นนิจจสมาส จึงมีการวิเคราะห์ด้วยบทอื่นว่า อิตถิยัง (ในหญิง) ในหญิงนี้ซึ่งเป็นอาธาระ. เมื่อตั้งรูปวิเคราะห์ว่า อธิ อิตถิยัง ดังนี้-

Upasagganipātapubbako abyayībhāvo.

อัพยยีภาวสมาสมีอุปสรรคและนิบาตอยู่ข้างหน้า.

Upasaggādipubbako saddo vibhatyatthādīsu samāso hoti, abyayībhāvasañño ca.

ศัพท์ที่มีอุปสรรคเป็นต้นอยู่ข้างหน้า ย่อมเป็นสมาสในอรรถมีวิภัตติเป็นต้น และมีชื่อว่าอัพยยีภาวะ.

‘‘So napuṃsakaliṅgo’’ti abyayībhāvo napuṃsakaliṅgo, yadādinā ekavacano ca.

ด้วยสูตรว่า 'โส นปุํสกลิโก' อัพยยีภาวสมาสจึงเป็นนปุงสกลิงค์ และเป็นเอกพจน์ด้วยสูตรที่มี ย เป็นต้น.

‘‘Saro [Pg.191] rasso napuṃsake’’ti rasso.

ด้วยสูตรว่า 'สโร รสฺโส นปุํสเก' จึงทำรัสสะ.

Aññasmā lopo ca.

ด้วยสูตรว่า 'อญฺญสฺมา โลโป จ' จึงมีการลบวิภัตติ.

Anakārantā abyayībhāvā parā sabbā vibhattī lujjare. Adhitthi, vibhattīnamattho ādhārādi.

วิภัตติทั้งปวงที่อยู่หลังอัพยยีภาวสมาสที่ไม่ได้ลงท้ายด้วย อ การันต์ ย่อมถูกลบ. อธิตถิ (ในหญิง), อรรถของวิภัตติคืออาธาระเป็นต้น.

Idhādhisaddo ādhārevattate, adhitthiiccetaṃ padaṃ itthiya miccetamatthaṃ vadati.

ในที่นี้ อธิศัพท์ย่อมเป็นไปในอรรถแห่งอาธาระ, บทว่า อธิตถิ นี้ ย่อมกล่าวอรรถว่า อิตถิยัง (ในหญิง).

Samīpaṃ [Pg.193] nagarassa upanagaraṃ. ‘‘Aṃvibhattīnamakārantabyayībhāvā’’ti vibhattīnaṃ kvaci aṃ.

ใกล้เมือง คือ อุปนคร (เมืองใกล้). ด้วยสูตรว่า ‘อํวิภัตตีนามการันตัพพยีภาวา’ วิภัตติทั้งหลายบางครั้งเป็น อํ

Kvacīti kiṃ. Upanagare.

คำว่า ‘บางครั้ง’ (ใส่ไว้) เพื่ออะไร? (เพื่อแสดงตัวอย่างเช่น) อุปนคเร

Abhāvo makkhikānaṃ nimmakkhikaṃ rasso. Anupubbo therānaṃ anutheraṃ, anatikkamma sattiṃ yathāsatti.

ความไม่มีแห่งหมู่แมลงวัน คือ นิมมักขิกะ (ปราศจากแมลงวัน) มีการทำรัสสะ (สระสั้น). ลำดับแห่งพระเถระทั้งหลาย คือ อนุเถระ (พระเถระตามลำดับ), การไม่ล่วงพ้นกำลัง คือ ยถาสัตติ (ตามกำลัง)

Ye [Pg.195] ye buḍḍhā yathābuḍḍhaṃ, vicchāyaṃ.

ผู้แก่กว่าเหล่าใดเหล่าใด คือ ยถาพุทธัง (ตามลำดับผู้แก่กว่า), ปราศจากเงา (วิจฉายัง)

Yattako paricchedo jīvassa yāvajīvaṃ, avadhāraṇe.

กำหนดแห่งชีวิตมีเพียงใด คือ ยาวชีวัง (ตลอดชีวิต), ในความกำหนด

Ā pabbatā khettaṃ āpabbataṃ khettaṃ, mariyādāyaṃ, vajjamānā sīmā mariyādā, pabbataṃ vinātyattho.

นาจนถึงภูเขา คือ อาปัพพตัง เขตตัง (นาถึงภูเขา), ในความมีขอบเขต (มริยาทะ), ขอบเขตที่ถูกเว้นไว้ ชื่อว่า มริยาทะ, มีความหมายว่า ‘เว้นภูเขา’

Ā jalantā sītaṃ ājalantaṃ sītaṃ, abhividhimhi, gayhamānā sīmā abhividhi, jalantena sahetyattho.

ความหนาวจนถึงน้ำ คือ อาชลันตัง สีตัง (ความหนาวถึงน้ำ), ในความครอบคลุม (อภิวิธิ), ขอบเขตที่ถูกรวมเข้าไว้ ชื่อว่า อภิวิธิ, มีความหมายว่า ‘พร้อมด้วยน้ำ’

Āsaddayoge ‘‘dhātunāmā’’dinā apādānavidhāneneva vākyampi siddhaṃ. Tathāññatra.

ในการประกอบกับศัพท์ว่า ‘อา’ แม้รูปประโยคก็สำเร็จได้ด้วยการกำหนดอัปปาทานวิภัตติ ด้วยสูตรว่า ‘ธาตุนามา’ เป็นต้น, ในที่อื่นก็เช่นเดียวกัน

231. ‘‘Uttamo [Pg.197] vīro pavīro’’ iccādo pana pubbapadatthappadhānattābhāvābyayībhāvābhāvo kammadhārayoeva. Evaṃ visiṭṭho dhammo abhidhammo. Kucchitaṃ annaṃ kadannaṃ. Etttha [Pg.198] ‘‘kada kussā’’ti sare kussa kadādeso.

๒๓๑. แต่ในคำว่า ‘อุตตโม วีโร ปวีโร’ เป็นต้น เพราะไม่มีความเป็นประธานแห่งเนื้อความของบทหน้า จึงไม่เป็นอัพยยีภาวสมาส เป็นเพียงกัมมธารยสมาสเท่านั้น. เช่นเดียวกัน ธรรมอันวิเศษ คือ อภิธรรม. ข้าวอันน่ารังเกียจ คือ กทัณณัง. ในที่นี้ มีการอาเทศ กุ เป็น กท เมื่ออยู่หน้าสระ ด้วยสูตรว่า ‘กท กุสฺสา’

Appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ, ettha ‘‘kāppatthesu cā’’ti kussa kā, bahuvacanenāññatrāpi kvaci. Kucchito puriso kāpuriso, kupuriso vā, evamasurādi.

เกลือเล็กน้อย คือ กาลวณัง. ในที่นี้ มีการอาเทศ กุ เป็น กา ด้วยสูตรว่า ‘กาปฺปตฺเถสุ จ’, และด้วยอำนาจพหุวจนะ (ในสูตร) จึงมีการอาเทศในที่อื่นได้บ้าง. บุรุษผู้น่ารังเกียจ คือ กาปุริโส หรือ กุปุริโส. เช่นเดียวกับคำว่า อสุระ เป็นต้น

Pubbaparūbhayamaññapadattha - ppadhānābyayībhāva samāso;

Kammadhārayaka tappurisā dve, dvendo ca bahubbīhi ca ñeyyā.

อัพยยีภาวสมาส, กัมมธารยสมาส, ตัปปุริสสมาสทั้งสอง, ทวันทวสมาส และพหุพพิหิสมาส พึงทราบว่าเป็นสมาสที่มีบทหน้า บทหลัง บททั้งสอง และบทอื่นเป็นประธาน (ตามลำดับ)

Samāso.

จบสมาส

4. Taddhitakaṇḍa

๔. ตัทธิตกัณฑ์

Apaccataddhita

อัปปัจจตัทธิต

232. Vāṇapacce.

๒๓๒. วา อปัจเจ (สูตร)

Chaṭṭhantā [Pg.200] saddā ‘‘tassāpacca’’miccasmiṃ atthe ṇo vā hoti. Vāti vākyatthaṃ. Ṇenevāpaccatthassa vuttattā apaccasaddāppayogo.

ศัพท์ที่มีฉัฏฐีวิภัตติเป็นที่สุด ในอรรถว่า ‘ตัสสาปัจจัง’ (เหล่ากอของผู้นั้น) ลง ณะ ปัจจัยได้บ้าง. คำว่า ‘วา’ มีความหมายว่า (ให้คงรูป) ประโยควิเคราะห์ไว้ได้. เพราะอรรถแห่งเหล่ากอถูกกล่าวด้วย ณะ ปัจจัยแล้ว จึงไม่ต้องใช้ศัพท์ว่า อปัจจะ (ในรูปสำเร็จ)

‘‘Tesaṃ vibhatyā’’ do tesaṃgahaṇena vibhattilopo. Tathottaratra.

ด้วยการถือเอาคำว่า ‘เตสัง’ ในสูตรว่า ‘เตสํ วิภตฺติยา’ เป็นต้น จึงมีการลบวิภัตติ. ในที่อื่นต่อไปก็เช่นเดียวกัน

‘‘Tesaṃ ṇo lopaṃ’’ti paccayānaṃ ṇassa lopo.

ด้วยสูตรว่า ‘เตสํ โณ โลปํ’ จึงมีการลบ ณะ แห่งปัจจัยทั้งหลาย

‘‘Vuddhādisarassa vā saṃyogantassa saṇe ce’’ti saṇakāre pare asaṃyogantassādisarassa vuddhi.

เมื่อปัจจัยที่มี ส และ ณ เป็นอักษรเครื่องหมายอยู่เบื้องหลัง มีการวุฒิสระต้นของศัพท์ที่ไม่มีพยัญชนะสังโยคเป็นที่สุด ด้วยสูตรว่า ‘วุทฺธาทิสร สฺส วา สํโยคนฺตสฺส สเณ เจ’

Tassāpaniyame –

ในการกำหนด (วุฒิ) นั้นด้วย –

Ayuvaṇṇānañcāyo vuddhi.

การวุฒิแห่ง อ-วรรณะ, อิ-วรรณะ และ อุ-วรรณะ เป็น อา, เอ และ โอ (ตามลำดับ)

Akārivaṇṇuvaṇṇānaṃ āeovuddhiyo honti, casaddena kvaci na.

อะ อิ อุ วรรณะทั้งหลาย ย่อมมีการวุฒิเป็น อา เอ โอ ด้วยคำว่า ‘จะ’ บางครั้งก็ไม่มี

Saralopādi, taddhitattā nāmamiva kate syādi.

มีการลบสระเป็นต้น, เพราะความเป็นตัทธิต เมื่อทำให้เป็นเหมือนนามแล้ว จึงลง สิ วิภัตติ เป็นต้น

Taddhitābhidheyyaliṅga–vibhattivacanā [Pg.202] siyuṃ.

ตัทธิตทั้งหลาย พึงมีลิงค์ วิภัตติ และวจนะ ตามอภิเธยยะ (สิ่งที่ถูกกล่าวถึง)

Samūhabhāvajā bhīyo, sakatthe ṇyo napuṃsake.

ปัจจัยที่เกิดในอรรถแห่งหมู่และภาวะโดยส่วนมาก, และปัจจัย ณฺย ในอรรถของตนเอง (สกัดถะ) เป็นนปุงสกลิงค์

Tā tutthiyaṃ nipātā te, dhāmithaṃpaccayantakā.

ปัจจัย ตา ในอิตถีลิงค์, และศัพท์ที่มีปัจจัย ธา และ มิถะ เป็นที่สุด เหล่านั้นเป็นนิบาต

Vasiṭṭhassāpaccaṃ [Pg.203] poso vāsiṭṭho, itthī vāsiṭṭhī, napuṃsakaṃ vāsiṭṭhaṃ. Vikappavidhānato taddhitena samāsassāccantaṃ bādhāyā bhāvā vasiṭṭhā paccantipi hoti.

บุรุษผู้เป็นเหล่ากอของวสิฏฐะ ชื่อว่า วาสิฏโฐ, สตรี ชื่อว่า วาสิฏฐี, นปุงสกลิงค์ ชื่อว่า วาสิฏฐัง. เพราะมีการกำหนดให้เป็นวิกัป และเพราะไม่มีการห้าม (การใช้รูปวิเคราะห์) ด้วยตัทธิตโดยเด็ดขาด จึงมีการใช้รูปว่า วสิฏฐัสสะ อปัจจัง ได้ด้วย

Napuṃsakena vāpīti, saddasatthavidū viduṃ.

ผู้รู้คัมภีร์ไวยากรณ์ทั้งหลายย่อมทราบว่า (ใช้) เป็นนปุงสกลิงค์บ้าง

233. Vā [Pg.205] apacceti cādhikāro.

๒๓๓. บทว่า วา และ อปัจเจ เป็นบทที่ตามไป (อธิการ)

Ṇāyana ṇāna vacchādito.

ลง ณายน และ ณาน ปัจจัย หลังวสิฏฐศัพท์ (วัจฉศัพท์) เป็นต้น

Vacchādito gottagaṇato ṇāyano ṇāno ca vā hoti.

ลง ณายณ และ ณาน ปัจจัย หลังวัจฉะเป็นต้น ในอรรถแห่งหมู่โคตรบ้าง.

Apaccaṃ paputtappabhuti gottaṃ. Kaccassāpaccaṃ kaccāyano, kaccāno vā. Saṃyogantattā na vuddhi.

เหล่ากอตั้งแต่เหลนเป็นต้นไป ชื่อว่าโคตร. บุตรของกัจจะ ชื่อว่ากัจจายนะ หรือกัจจาณะ. เพราะมีพยัญชนะสังโยคอยู่เบื้องหลัง จึงไม่มีการพฤทธิ์.

234. ‘‘Ṇeyyo [Pg.206] kattikādīhī’’ti ṇeyyo, vinatāya apaccaṃ venateyyo vinateyyo vā. Na pakkhe vuddhi, ṇeyyoti yogavibhāgena ‘‘tassa dīyate’’ tyatthepi ṇeyyo, dakkhiṇā dīyate yassa so dakkhiṇeyyo.

๒๓๔. ลง เณยย ปัจจัย หลังกัตติกะเป็นต้น. บุตรของนางวินตา ชื่อว่าเวนเตยยะ หรือวินเตยยะ. ไม่มีการพฤทธิ์ในบางฝ่าย. ด้วยการแยกสูตร (โยควิภาค) ว่า Ṇeyyo แม้ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นอันเขาถวายแก่ผู้นั้น' ก็ลง เณยย ปัจจัย. ทักษิณาอันเขาถวายแก่ผู้ใด ผู้นั้นชื่อว่าทักขิเณยยะ.

235. Ato ṇi vā.

๒๓๕. ลง ณิ ปัจจัย หลังอการันต์บ้าง.

Akārantato [Pg.207] apacce ṇi vā hoti, puna vāsaddena ṇiko, akārantā anakārantā ca bopi.

ลง ณิ ปัจจัย หลังอการันต์ในอรรถว่าบุตรบ้าง. ด้วย วา ศัพท์อีกครั้ง ลง ณิก ปัจจัย. และลง พพ ปัจจัย หลังอการันต์และอนการันต์บ้าง.

Dakkhi, sakyaputtiko, maṇḍabbo, bhātubbo. Dvittaṃ.

ทักขิ, สักยปุตติกะ, มัณฑัพพะ, ภาตุพพะ. มีการซ้อนพยัญชนะ.

236. ‘‘Ṇavo [Pg.208] pagvādīhī’’ ti ṇavo. Manuno apaccaṃ māṇavo.

๒๓๖. ลง ณว ปัจจัย หลังปควะเป็นต้น. บุตรของมนู ชื่อว่ามาณพ.

237. ‘‘Ṇera [Pg.209] vidhavādito’’ti ṇero, sāmaṇero.

๒๓๗. ลง เณร ปัจจัย หลังวิธวะเป็นต้น. สามเณร.

Saṃsaṭṭhādianekatthataddhita

อเนกัตถตัทธิต มีอรรถว่าระคนกันเป็นต้น.

238. ‘‘Yena [Pg.210] vā saṃsaṭṭhaṃ tarati carati vahati ṇiko’’ti ṇiko. Vākārena nekatthenekapaccayā ca. Ghatena saṃsaṭṭho ghātiko, odano. Uḷūpena taratīti oḷūpiko, uḷūpiko vā, na pakkhe vuddhi.

๒๓๘. ลง ณิก ปัจจัย ในอรรถว่า 'ระคนด้วยสิ่งใด' หรือ 'ข้าม, เที่ยวไป, นำไปด้วยสิ่งใด'. ด้วย วา ศัพท์ ลงปัจจัยหลายอย่างในอรรถหลายอย่าง. ข้าวสุกที่ระคนด้วยเนยใส ชื่อว่าฆาติกะ. ผู้ข้ามไปด้วยแพ ชื่อว่าโอฬูปิกะ หรืออุฬูปิกะ. ไม่มีการพฤทธิ์ในบางฝ่าย.

Sakaṭena caratīti sākaṭiko. Sīsena vahatīti sīsiko, na vuddhi.

ผู้เที่ยวไปด้วยเกวียน ชื่อว่าสาคฏิกะ. ผู้แบกไปด้วยศีรษะ ชื่อว่าสีสิกะ. ไม่มีการพฤทธิ์.

Itthiliṅgato eyyako, ṇako ca. Campāyaṃ jāto campeyyako. Evaṃ bārāṇaseyyako. Ṇako – kusinārāyaṃ vasatīti kosinārako. Janapadato ṇako ca – magadhesu vasati, tesaṃ issaro vā māgadhako.

ลง เอยยก และ ณก ปัจจัย หลังอิตถีลิงค์. ผู้เกิดในเมืองจัมปา ชื่อว่าจัมเปยยกะ. บาราณเสยยกะ ก็เช่นเดียวกัน. ณก ปัจจัย - ผู้ที่อยู่ในเมืองกุสินารา ชื่อว่าโกสินารกะ. ลง ณก ปัจจัย หลังชื่อชนบทด้วย - ผู้ที่อยู่ในแคว้นมคธ หรือเป็นเจ้าของแคว้นมคธเหล่านั้น ชื่อว่ามาคธกะ.

Tajjātiyā [Pg.212] visiṭṭhatthe ājānīyo. Assajātiyā visiṭṭho assājānīyo. Ño - agganti jānitabbaṃ aggaññaṃ, dvittaṃ.

ลง อาชานีย ปัจจัย ในอรรถว่าประเสริฐโดยชาตินั้น. ม้าที่ประเสริฐโดยชาติ ชื่อว่าอัสสาชานียะ. ลง ญ ปัจจัย - สิ่งที่ควรรู้ว่าเป็นเลิศ ชื่อว่าอัคคัญญะ. มีการซ้อนพยัญชนะ.

239. Tamadhīte tena katādisannidhānaniyogasippabhaṇḍa jīvikatthesu ca.

๒๓๙. ในอรรถว่า 'เรียนสิ่งนั้น', 'อันสิ่งนั้นกระทำ' เป็นต้น, 'ตั้งอยู่', 'ประกอบ', 'ศิลปะ', 'สินค้า' และ 'อาชีพ'.

Taṃ [Pg.213] adhīte iccādīsvatthesu ādisaddena hatādīsu ca ṇiko vā hoti. Abhidhammamadhīteti ābhidhammiko, abhidhammiko vā, na pakkhe vuddhi. Vacasā kataṃ kammaṃ vācasikaṃ. Evaṃ mānasikaṃ, ettha –

ลง ณิก ปัจจัย ในอรรถว่า 'เรียนสิ่งนั้น' เป็นต้น และด้วย อาทิ ศัพท์ ในอรรถว่า 'ถูกฆ่า' เป็นต้นบ้าง. ผู้เรียนพระอภิธรรม ชื่อว่าอาภิธัมมิกะ หรืออภิธัมมิกะ. ไม่มีการพฤทธิ์ในบางฝ่าย. กรรมที่ทำด้วยวาจา ชื่อว่าวาจสิกะ. มานสิกะ ก็เช่นเดียวกัน. ในที่นี้ –

‘‘Sa [Pg.214] sare vāgamo’’tīhānuvattitādisaddena sāgamo.

ด้วย อาทิ ศัพท์ที่ตามมาในสูตรว่า 'Sa sare vāgamo' นี้ จึงมีการลง ส อาคม.

Sarīre sannidhānā vedanā sārīrikā. Dvāre niyutto dovāriko, ettha- ‘‘māyūnamāgamo ṭhāne’’ti vakārato pubbe okārāgamo.

เวทนาที่ตั้งอยู่ในร่างกาย ชื่อว่าสารีริกะ. ผู้ที่ได้รับมอบหมายที่ประตู ชื่อว่าโทวาริกะ. ในที่นี้ - ด้วยสูตรว่า 'Māyūnamāgamo ṭhāne' จึงมีการลง โอ อาคม หน้า ว อักษร.

Sippanti [Pg.215] gītādikalā, vīṇā assa sippanti veṇiko, atra vīṇeti vīṇāvādanaṃ. Gandho assa bhaṇḍanti gandhiko, mage hantvā jīvatīti māgaviko, vakārāgamo. Jālena hato jāliko, suttena baddho suttiko, cāpo assa āyudhanti cāpiko, vāto assa ābādho atthīti vā vātiko, buddhe pasanno buddhiko, vatthena kītaṃ bhaṇḍaṃ vatthikaṃ.

คำว่า ศิลปะ คือศิลปะมีการขับร้องเป็นต้น. ผู้มีพิณเป็นศิลปะ ชื่อว่าเวณิกะ ในที่นี้คำว่า พิณ หมายถึงการดีดพิณ. ผู้มีของหอมเป็นสินค้า ชื่อว่าคันธิกะ. ผู้ยังชีพด้วยการฆ่าเนื้อ ชื่อว่ามาควิกะ มีการลง ว อาคม. ผู้ถูกฆ่าด้วยข่าย ชื่อว่าชาลิกะ. ผู้ถูกผูกด้วยด้าย ชื่อว่าสุตติกะ. ผู้มีธนูเป็นอาวุธ ชื่อว่าจาปิกะ. ผู้มีโรคเกิดจากลม ชื่อว่าวาติกะ. ผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า ชื่อว่าพุทธิกะ. สินค้าที่ซื้อด้วยผ้า ชื่อว่าวัตถิกะ.

Kumbho [Pg.217] assa parimāṇaṃ, ta marahati, tesaṃ rāsi vā kumbhiko. Akkhena dibbatīti akkhiko, magadhesu vasati, jātoti vā māgadhiko iccādi.

สิ่งที่มีหม้อเป็นประมาณ, หรือผู้ควรแก่สิ่งนั้น, หรือกองแห่งสิ่งเหล่านั้น ชื่อว่ากุมภิกะ. ผู้เล่นด้วยลูกเต๋า ชื่อว่าอักขิกะ. ผู้ที่อยู่ในแคว้นมคธ หรือผู้เกิดในแคว้นมคธ ชื่อว่ามาคธิกะ เป็นต้น.

240. Ṇa rāgā tena rattaṃ tassedamaññatthesu ca.

๒๔๐. ลง ณ ปัจจัย ในอรรถว่า 'ย้อมด้วยสิ่งนั้น', 'สิ่งนี้ของผู้นั้น' และในอรรถอื่นๆ.

Tena [Pg.218] rattaṃ tyādyatthesu ṇo vā hoti. Kasāvena rattaṃ kāsāvaṃ.

ลง ณ ปัจจัย ในอรรถว่า 'ย้อมด้วยสิ่งนั้น' เป็นต้นบ้าง. ผ้าที่ย้อมด้วยน้ำฝาด ชื่อว่ากาสาวะ.

Evaṃ [Pg.219] nīlaṃ pītamiccādi. Na vuddhi, mahisassa idaṃ māhisaṃ, siṅgaṃ.

นีละ (สีเขียวคราม), ปีตะ (สีเหลือง) เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน. ไม่มีการพฤทธิ์. สิ่งนี้ของกระบือ ชื่อว่ามาหิสะ เช่น เขา (มาหิสสิงคะ).

Evaṃ [Pg.220] rājaporisaṃ, ettha ‘‘ayuvaṇṇānañcā’’ do puna vuddhiggahaṇena uttarapadassa vuddhi. Magadhehi āgato, tatra jāto, tesaṃ issaro, te assa nivāsoti vā māgadho, kattikādīhi yutto kattiko, māso.

ราชโปริสะ ก็เช่นเดียวกัน. ในที่นี้ มีการพฤทธิ์บทหลังด้วยการรับ วุทธิ ศัพท์อีกครั้งในสูตรว่า 'Ayuvaṇṇānañca' เป็นต้น. ผู้มาจากแคว้นมคธ, ผู้เกิดในแคว้นนั้น, ผู้เป็นเจ้าของแคว้นนั้น, หรือแคว้นนั้นเป็นที่อยู่ของเขา ชื่อว่ามาคธะ. เดือนที่ประกอบด้วยดาวกัตติกะ ชื่อว่าเดือนกัตติกะ.

Buddho [Pg.222] assa devatāti buddho. Byākaraṇaṃ avecca adhīteti veyyākaraṇo. Ettha ‘‘māyūnamā’’dinā yakārato pubbe e āgamo, yassa dvittaṃ. Sagarehi nibbatto sāgaroiccādi.

ผู้มีพระพุทธเจ้าเป็นเทวดา ชื่อว่าพุทธะ. ผู้เรียนไวยากรณ์โดยถ่องแท้ ชื่อว่าเวยยากรณะ. ในที่นี้ ด้วยสูตรว่า 'Māyūnamā' เป็นต้น จึงมีการลง เอ อาคม หน้า ย อักษร และมีการซ้อน ย. สิ่งที่เกิดจากพวกเจ้าสาคร ชื่อว่าสาคร เป็นต้น.

241. Jātādīnamimiyā ca.

๒๔๑. ลง อิม และ อิย ปัจจัย ในอรรถว่าเกิดเป็นต้น.

Jātādīsu [Pg.224] imo iyo ca hoti, casaddena kiyo ca. Pacchā jāto pacchimo, manussajātiyā jāto manussajātiyo. Ante niyutto antimo, antiyo.

ลง อิม และ อิย ปัจจัย ในอรรถว่าเกิดเป็นต้น และด้วย จะ ศัพท์ ลง กิย ปัจจัยด้วย. ผู้เกิดภายหลัง ชื่อว่าปัจฉิมะ. ผู้เกิดในมนุสสชาติ ชื่อว่ามนุสสชาติโย. ผู้ที่ตั้งอยู่ในที่สุด ชื่อว่าอันติมะ หรืออันติโย.

Evaṃ andhakiyo. Putto assa atthīti puttimo, puttiyo. Evaṃ kappiyo.

อันธกิโย ก็เช่นเดียวกัน. ผู้มีบุตร ชื่อว่าปุตติมะ หรือปุตติยะ. กัปปิยะ ก็เช่นเดียวกัน.

242. ‘‘Tadassaṭṭhānamīyo [Pg.225] ce’’ti īyo, cakārena hitādyatthepi, bandhanassa ṭhānaṃ bandhanīyaṃ, caṅkamanassa hitaṃ caṅkamanīyaṃ.

๒๔๒. ลง อีย ปัจจัย ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นที่ตั้งของสิ่งนี้' และด้วย จะ ศัพท์ แม้ในอรรถว่า 'เป็นประโยชน์' เป็นต้น. ที่ตั้งแห่งการจองจำ ชื่อว่าพันธนียะ. สิ่งที่เป็นประโยชน์แก่การจงกรม ชื่อว่าจงกรมนียะ.

243. ‘‘Ālu [Pg.226] tabbahule’’ti ālu. Abhijjhābahulo abhijjhālu.

๒๔๓. ลง อาลุ ปัจจัย ในอรรถว่า 'มีสิ่งนั้นมาก'. ผู้มีอภิชฌามาก ชื่อว่าอภิชฌาลุ.

Visesataddhita

วิเสสตัทธิต.

244. Visese taratamissikiyiṭṭhā.

๒๔๔. ปัจจัย ตร, ตม, อิสสิก, อิย, อิฏฐะ ใช้ในความพิเศษ.

Atisayatthe tarādayo honti.

ปัจจัย ตร เป็นต้น ย่อมมีในอรรถแห่งความเป็นเลิศ.

Ayametesaṃ [Pg.227] atisayena pāpoti pāpataro, pāpatamo, pāpissiko, pāpiyo, pāpiṭṭho vā.

ชนนี้เป็นผู้มีบาปยิ่งกว่าชนเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงเป็น ปาปตโร, ปาปตโม, ปาปิสสิโก, ปาปิโย หรือ ปาปิฏโฐ.

‘‘Vuddhassa [Pg.228] jo iyiṭṭhesū’’ti vuddhassa jādese – ‘‘saralopā’’do pakatiggahaṇena pakatyabhāvā issa e. Jeyyo, jeṭṭho.

ด้วยสูตรว่า "วุฑฒัสสะ โช อิยิฏเฐสุ" ในการอาเทศ วุฑฒะ เป็น ชะ, เพราะไม่มีภาวะเป็นปกติด้วยการถือเอาบทว่า ปกติ ในสูตรมี "สระโลปะ" เป็นต้น, (อาเทศ) อิ เป็น เอ (จึงเป็น) เชยโย, เชฏโฐ.

Evaṃ ‘‘pasatthassa so ce’’ti sādese seyyo, seṭṭho.

อย่างนี้ ด้วยสูตรว่า "ปสัตถัสสะ โส เจ" ในการอาเทศเป็น ส (จึงเป็น) เสยโย, เสฏโฐ.

Assatthitaddhita

อัสสัตถิตัทธิต

245. ‘‘Tadassatthīti [Pg.230] vī ce’’ti vī. Medhā assa atthīti medhāvī.

๒๔๕. ด้วยสูตรว่า "ตทัสสัตถีติ วี เจ" (จึงลง) วี. ปัญญาของเขามีอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงเป็น เมธาวี.

246. Evaṃ [Pg.231] ‘‘tapādito sī’’ti sī, dvittaṃ, tapassī.

๒๔๖. อย่างนี้ ด้วยสูตรว่า "ตปาทิโต สี" (จึงลง) สี, มีการซ้อน (พยัญชนะ) (จึงเป็น) ตปัสสี.

247. ‘‘Daṇḍādito [Pg.232] ika ī’’ti iko, ī ca. Daṇḍiko, daṇḍī.

๒๔๗. ด้วยสูตรว่า "ทัณฑาทิโต อิกะ อี" (จึงลง) อิกะ และ อี (จึงเป็น) ทัณฑิกะ, ทัณฑี.

248. ‘‘Guṇādito vantū’’ti vantu. Guṇavā, paññavā. Yadādinā rasso.

๒๔๘. ด้วยสูตรว่า "คุณาทิโต วันตุ" (จึงลง) วันตุ (จึงเป็น) คุณวา, ปัญญวา. ด้วยสูตรว่า "ยาทิ เป็นต้น" (จึงมี) รัสสะ.

249. ‘‘Satyādīhi [Pg.233] mantū’’ti mantu. Satimā, bhānumā.

๒๔๙. ด้วยสูตรว่า "สัตยาทีหิ มันตุ" (จึงลง) มันตุ (จึงเป็น) สติมา, ภาณุมา.

250. ‘‘Āyussukārāsmantumhī’’ti [Pg.235] ussa asa. Āyasmā.

๒๕๐. ด้วยสูตรว่า "อายัสสุกาโรส มันตุมหิ" (จึงอาเทศ) อุสสะ เป็น อัสสะ (จึงเป็น) อายัสมา.

251. ‘‘Saddhādito ṇa’’ iti ṇo. Saddho.

๒๕๑. ด้วยสูตรว่า "สัทธาทิโต ณะ" (จึงลง) ณะ (จึงเป็น) สัทโธ.

252. ‘‘Tappakativacane [Pg.236] mayo’’ti mayo. Suvaṇṇena pakataṃ sovaṇṇamayaṃ, suvaṇṇamayaṃ vā. Pakkhe - yadādinā vuddhi.

๒๕๒. ด้วยสูตรว่า "ตัปปะกะติวะจะเน มะโย" (จึงลง) มยะ. อันทองทำแล้ว (จึงเป็น) โสวัณณมยะ หรือ สุวัณณมยะ. ในบางกรณี ด้วยสูตรว่า "ยาทิ เป็นต้น" (จึงมี) วุฑฒิ.

Etesamo lope.

เมื่อมีการลบ (วิภัตติ) แห่ง (นามศัพท์) เหล่านั้น (มีการอาเทศที่สุดเป็น) โอ.

Vibhattilope manādīnamantassa o hoti. Manomayaṃ.

ในการลบวิภัตติ ที่สุดแห่ง มนะ เป็นต้น ย่อมเป็น โอ (จึงเป็น) มโนมยะ.

Saṅkhyātaddhita

สังขยาตัทธิต

253. Saṅkhyāpūraṇe [Pg.237] tyadhikāro.

๒๕๓. ในอรรถแห่งการทำให้เต็มจำนวน (สังขยาปูรณะ) มีบทว่า ติ เป็นบทตามไป.

‘‘Dvitīhi tiyo’’ti tiyo, ‘‘tiye dutāpi ce’’ti dvitīnaṃ dutā. Dvinnaṃ pūraṇo dutiyo, evaṃ tatiyo.

ด้วยสูตรว่า "ทวิตีหิ ติโย" (จึงลง) ติโย, ด้วยสูตรว่า "ติเย ทุตาปิ เจ" (จึงอาเทศ) ทวิ และ ติ เป็น ทุตะ. ผู้เติมเต็มของสอง (จึงเป็น) ทุติโย, อย่างนี้ (ผู้เติมเต็มของสามจึงเป็น) ตติโย.

254. ‘‘Catucchehi thaṭhā’’ti thaṭhā. Catuttho, chaṭṭho.

๒๕๔. ด้วยสูตรว่า "จตุจเฉหิ ถะฐะ" (จึงลง) ถะ และ ฐะ (จึงเป็น) จตุตโถ, ฉัฏโฐ.

255. Tesamaḍḍhūpapadena aḍḍhuḍḍha divaḍḍha diyaḍḍhāḍḍhatiyā.

๒๕๕. ด้วยบทอุปบท อัฑฒะ ของปัจจัยเหล่านั้น (จึงเป็น) อัฑฒุฑฒะ, ทิวฑฒะ, ทิยฑฒะ, อัฑฒติยะ.

Catuttha [Pg.238] dutiya tatiyānaṃ aḍḍhūpapadena saha aḍḍhuḍḍha divaḍḍha diyaḍḍhāḍḍhatiyā honti.

ของ จตุตถะ, ทุติยะ, ตติยะ พร้อมด้วยบทอุปบท อัฑฒะ ย่อมเป็น อัฑฒุฑฒะ, ทิวฑฒะ, ทิยฑฒะ, อัฑฒติยะ.

Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho, aḍḍhena dutiyo divaḍḍho, diyaḍḍho vā, aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo.

ที่สี่ด้วยครึ่ง (จึงเป็น) อัฑฒุฑฒะ, ที่สองด้วยครึ่ง (จึงเป็น) ทิวฑฒะ หรือ ทิยฑฒะ, ที่สามด้วยครึ่ง (จึงเป็น) อัฑฒติยะ.

256. ‘‘Saṅkhyāpūraṇe [Pg.239] mo’’ti mo, pañcamo. Itthiyaṃ pañcannaṃ pūraṇī pañcamī.

๒๕๖. ด้วยสูตรว่า "สังขยาปูระเณ โม" (จึงลง) โม (จึงเป็น) ปัญจโม. ในเพศหญิง ผู้เติมเต็มของห้า (จึงเป็น) ปัญจมี.

Eko ca dasa cāti dvande kate –

เมื่อทำทวันทสมาสว่า "หนึ่งด้วย สิบด้วย" แล้ว –

Dvekaṭṭhānamākāro vā.

การอาเทศเป็น อา ของ ทวิ, เอกะ, อัฏฐะ บ้าง.

Saṅkhyāne uttarapade dviekaaṭṭhaiccetesa mantassa ā vā hoti. Ekādasa pañcīva. Evaṃ dvādasa.

ในการนับ เมื่อมีบทหลัง ที่สุดของ ทวิ, เอกะ, อัฏฐะ เหล่านี้ ย่อมเป็น อา บ้าง (จึงเป็น) เอกาทสะ เหมือน ปัญจะ. อย่างนี้ (จึงเป็น) ทวาทสะ.

Yadādinā tissa teādese ‘‘ekādito dassa ra saṅkhyāne’’ti dasasadde dassa ro. Terasa.

ด้วยสูตรว่า "ยาทิ เป็นต้น" ในการอาเทศ ติ เป็น เต, ด้วยสูตรว่า "เอกาทิโต ทัสสะ ระ สังขยาเน" (จึงอาเทศ) ทะ ในศัพท์ว่า ทสะ เป็น ระ (จึงเป็น) เตรสะ.

257. ‘‘Catūpapadassa [Pg.241] lopo tuttarapadādicassa cucopi navā’’ti catusadde tussa lopo cassa cu ca. Cuddasa.

๒๕๗. ด้วยสูตรว่า "จตูปปทัสสะ โลโป ตุ ตรปทาทิจัสสะ จุโจปิ นวา" (มีการ) ลบ ตุ ในศัพท์ว่า จตุ และ (อาเทศ) จ (แห่งทสศัพท์) เป็น จุ บ้าง (จึงเป็น) จุททสะ.

‘‘Dase so niccañce’’ti chassa soādese – ‘‘ḷa darānaṃ’’ti dasasadde dassa ḷo. Soḷasa, aṭṭhārasa.

ด้วยสูตรว่า "ทเส โส นิจจัญเจ" ในการอาเทศ ฉะ เป็น โส, ด้วยสูตรว่า "ฬะ ทะรานัง" (จึงอาเทศ) ทะ ในศัพท์ว่า ทสะ เป็น ฬะ (จึงเป็น) โสฬสะ, อัฏฐารสะ.

258. ‘‘Vīsati [Pg.242] dasesu bā dvissa tū’’ti dvissa bā. Bāvīsati, ekādasannaṃ pūraṇo ekādasamo.

๒๕๘. คำว่า ‘วีสติ ทเสสุ พา ทฺวิสฺส ตู’ ดังนี้ อาเทศ ‘ทฺวิ’ เป็น ‘พา’ (ในคำว่า วีสติ และทส) เป็น ‘พาวีสติ’ (ยี่สิบสอง). ‘เอกาทสโม’ เป็นปูรณะของ ‘เอกาทส’ (ที่สิบเอ็ด).

259. ‘‘Ekādito dasassī’’ti itthiyaṃ ī. Ekādasī iccādi.

๒๕๙. คำว่า ‘เอกาทิโต ทสสฺสี’ ดังนี้ ลง ‘อี’ ปัจจัยในอิตถีลิงค์ เป็น ‘เอกาทสี’ เป็นต้น.

‘‘Dvādito konekatthe ce’’ti ko, dve parimāṇāni asseti dvikaṃ. Evaṃ tikādi.

คำว่า ‘ทฺวาทิโต โกเนกตฺเถ เจ’ ดังนี้ ลง ‘โก’ ปัจจัย ‘ทฺวิกํ’ (หมวดสอง) หมายถึงสิ่งที่มีประมาณสอง. ‘ติกํ’ (หมวดสาม) เป็นต้น ก็เช่นกัน.

260. ‘‘Samūhatthe [Pg.243] kaṇṇā’’ti kaṇa ca, ṇo ca. Manussānaṃ samūho mānussako, mānusso vā.

๒๖๐. คำว่า ‘สมูหตฺเถ กณฺณา’ ดังนี้ ลง ‘กณ’ และ ‘ณ’ ปัจจัย. หมู่แห่งมนุษย์ คือ ‘มานุสสกะ’ หรือ ‘มานุสสะ’.

Ṇe kate – ‘‘jhalānamiyuvā sare vā’’ tīha vākārena issa ayādese – dvayaṃ, tayaṃ. Evaṃ ‘‘gāmajanabandhusahāyādīhi tā’’ti tā. Gāmatā, nāgaratā.

เมื่อลง ‘เณ’ ปัจจัยแล้ว ด้วยสูตรว่า ‘ชลานมิยุวา สเร วา’ ในที่นี้ ด้วย ‘วา’ ศัพท์ จึงอาเทศ ‘อิ’ เป็น ‘อย’ เป็น ‘ทวยํ’ (หมวดสอง), ‘ตยํ’ (หมวดสาม). เช่นเดียวกัน ด้วยสูตรว่า ‘คามชนพนฺธุสหายนฺตาทิหิ ตา’ ดังนี้ ลง ‘ตา’ ปัจจัย เป็น ‘คามตา’ (หมู่บ้าน), ‘นาครตา’ (หมู่ชาวเมือง).

Bhāvataddhita

ภาวตัทธิต

261. Ṇyattatā bhāve tu.

๒๖๑. ลง ณฺย, ตฺต และ ตา ปัจจัย ในอรรถภาวะ, ส่วน ตุ ศัพท์ (ในสูตร)...

Bhāvatthe ṇyattatā honti. Tusaddena ttano ca. Sakatthādīsupi ṇyo, sakatthe tā ca.

ในอรรถแห่งภาวะ ลง ณฺย, ตฺต และ ตา ปัจจัย. ด้วย ตุ ศัพท์ ลง ตฺตน ปัจจัยด้วย. ณฺย ปัจจัย ลงในอรรถของตน (สกัดถะ) เป็นต้นด้วย และ ตา ปัจจัย ลงในอรรถของตนด้วย.

262.

๒๖๒.

Hontyasmā [Pg.245] saddañāṇāni,Bhāvo sā saddavuttiyā;

Nimittabhūtaṃ nāmañca,Jāti dabbaṃ kriyā guṇo.

ความรู้ในเนื้อความของศัพท์ย่อมมีได้เพราะสิ่งนี้, สิ่งนั้นชื่อว่า ภาวะ เป็นเหตุแห่งการเป็นไปของศัพท์, และเป็นชื่อที่เป็นนิมิต (เครื่องหมาย) คือ ชาติ (ประเภท), ทัพพะ (สสาร), กิริยา และคุณ.

263. Yathā [Pg.246] – candassa bhāvo candattaṃ. Iha nāmavasā candasaddo candaddabbe vattate, nimittassa rūpānugatañca ñāṇaṃ. Evaṃ manussattanti manussajātivasā. Yadādinā īssa rasse – daṇḍittanti daṇḍaddabbasambandhā. Pācakattanti pacanakriyāsambandhā. Nīlattanti nīlaguṇavasā.

๒๖๓. เช่น ความเป็นพระจันทร์ ชื่อว่า จนฺทตฺตํ. ในที่นี้ จนฺท ศัพท์ ย่อมเป็นไปในสสารคือพระจันทร์ด้วยอำนาจแห่งชื่อ และความรู้ย่อมคล้อยตามรูปของนิมิตนั้น. เช่นเดียวกัน มนุสสตฺตํ (ความเป็นมนุษย์) ด้วยอำนาจแห่งมนุษย์ชาติ. เมื่อทำ อี เป็นรัสสะ ด้วยสูตรว่า ยาทิ เป็นต้น เป็น ทณฺฑิตฺตํ (ความเป็นผู้มีไม้เท้า) เพราะความเกี่ยวข้องกับสสารคือไม้เท้า. ปาจกตฺตํ (ความเป็นผู้หุง) เพราะความเกี่ยวข้องกับกิริยาคือการหุง. นีลตฺตํ (ความเป็นสีเขียว/น้ำเงิน) ด้วยอำนาจแห่งคุณคือสีเขียว/น้ำเงิน.

Evaṃ ṇyādīsupi yathāyogaṃ ñeyyaṃ. Ṇyo.

เช่นกัน พึงทราบใน ณฺย ปัจจัย เป็นต้น ตามความเหมาะสม. ณฺย ปัจจัย.

Avaṇṇo ye lopañca.

ลบอวรรณะ (อ, อา) เมื่ออยู่หน้า ย ปัจจัย และ (ลบอิอักษรด้วย).

Ye [Pg.247] pare avaṇṇo lupyate, cakārena ikāropi.

เมื่อ ย ปัจจัยอยู่ข้างหลัง อวรรณะย่อมถูกลบ, ด้วย จ ศัพท์ (ในสูตร) อิ อักษรก็ถูกลบด้วย.

Yavataṃ talaṇadakārānaṃ byañjanāni calaña jakāratta’’nti yakārayuttānaṃ tādīnaṃ cādayo, kāraggahaṇena sakapabhamādito parayakārassa pubbena saha kvaci pubbarūpañca, dvittaṃ. Paṇḍiccaṃ, kosallaṃ, sāmaññaṃ, sohajjaṃ, porissaṃ, nepakkaṃ, sāruppaṃ, osabbhaṃ, opammaṃ.

คำว่า ‘ยวตํ ตลณทการานํ พฺยญฺชนานิ จลญ ชการตฺตํ’ ดังนี้ อาเทศพยัญชนะมี ต เป็นต้น ที่ประกอบด้วย ย เป็น จ เป็นต้น. ด้วย กา ศัพท์ (ในสูตร) บางครั้ง ย ที่อยู่หลังพยัญชนะมี ส, ก, ป, ภ, ม เป็นต้น ย่อมมีรูปเหมือนพยัญชนะหน้า (บุพพรูป) และซ้อนพยัญชนะ (ทวิภาวะ). เช่น ปณฺฑิจฺจํ (ความเป็นบัณฑิต), โกสลฺลํ (ความเป็นผู้ฉลาด), สามญฺญํ (ความเป็นสมณะ), โสหชฺชํ (ความเป็นเพื่อน), โปริสฺสํ (ความเป็นบุรุษ), เนปกฺกํ (ความเป็นผู้มีปัญญา), สารุปฺปํ (ความเป็นผู้เหมาะสม), โอสพฺภํ (ความเป็นผู้ประเสริฐ), โอปมฺมํ (ความเป็นอุปมา).

Āttañca.

และอาเทศเป็น อา.

Iuiccetesaṃ ā hoti, rikārāgamo ca ṭhāne.

อาเทศ อิ และ อุ เหล่านี้เป็น อา, และลง ริ อาคมในที่นั้น.

Saralopādinā ilopo. Isino bhāvo.

ลบ อิ ด้วยวิธีการลบสระเป็นต้น. ความเป็นฤๅษี.

Ārissaṃ[Pg.248]. Evaṃ mudutā, arahatā, ntassa yadādinā lopo.

อาริสฺสํ (ความเป็นฤๅษี). เช่นกัน มุทุตา (ความเป็นผู้มีใจอ่อน), อรหตา (ความเป็นพระอรหันต์). ลบ นฺต ด้วยสูตรว่า ยาทิ เป็นต้น.

Puthujjanattanaṃ, akiñcanameva ākiñcaññaṃ, kuṇḍaniyā apaccaṃ koṇḍañño, ettha vuddhādo vākārena saṃyogantassāpi vuddhi.

ปุถุชนตฺตนํ (ความเป็นปุถุชน), อากิญฺจญฺญํ (ความเป็นผู้ไม่มีกังวล) คือ อกิญฺจน นั่นเอง, บุตรของนางกุณฑนี คือ โกณฺฑญฺโญ. ในที่นี้ ด้วย วา ศัพท์ ในสูตร วุฑฒิ เป็นต้น แม้สระที่มีพยัญชนะซ้อนอยู่เบื้องหลังก็มีการวุฑฒิได้.

Padāya [Pg.250] hitaṃ pajjaṃ, dhanāyaṃ saṃvattanikaṃ dhaññaṃ, satito sambhūtaṃ saccaṃ, ilopo, tīsu na vuddhi. Devo eva devatā.

สิ่งที่เป็นประโยชน์แก่เท้า คือ ปชฺชํ (บทกลอน), สิ่งที่เป็นไปเพื่อทรัพย์ คือ ธญฺญํ (ข้าวเปลือก), สิ่งที่เกิดจากสติ คือ สจฺจํ (ความจริง), มีการลบ อิ, ใน ๓ คำนี้ไม่มีการวุฑฒิ. เทพเจ้า นั่นเอง คือ เทวตา.

264. ‘‘Ṇa [Pg.251] visamādīhī’’ti bhāve ṇo. Vesamaṃ. Ujuno bhāvo ajjavaṃ. Ettha ussa ātte parūkārassa yadādinā avo.

๒๖๔. คำว่า ‘ณ วิสมาทิหิ’ ดังนี้ ลง ณ ปัจจัยในอรรถแห่งภาวะ. เวสมํ (ความเป็นผู้ไม่เสมอ). ความเป็นผู้ซื่อตรง คือ อชฺชวํ. ในที่นี้ เมื่ออาเทศ อุ เป็น อา แล้ว อาเทศ อุ ที่อยู่ข้างหลังเป็น อว ด้วยสูตรว่า ยาทิ เป็นต้น.

265. ‘‘Ramaṇīyādito [Pg.252] kaṇti kaṇa. Mānaññakaṃ.

๒๖๕. คำว่า ‘รมณียาทิโต กณ’ ดังนี้ ลง กณ ปัจจัย. มานญฺญกํ (สิ่งที่ควรรู้).

Abyayataddhita

อัพพยยตัทธิต

266. ‘‘Vibhāge [Pg.254] dhā ce’’ti dhā, cakārena soppaccayo ca. Ekena vibhāgena ekadhā, nipātattā silopo. Padavibhāgena padaso.

๒๖๖. คำว่า ‘วิภาเค ธา เจ’ ดังนี้ ลง ธา ปัจจัย, ด้วย จ ศัพท์ ลง โส ปัจจัยด้วย. โดยส่วนเดียว คือ เอกธา (อย่างเดียว), ลบ สิ วิภัตติเพราะเป็นนิบาต. โดยการแบ่งบท คือ ปทโส (เป็นบทๆ).

267. ‘‘Sabbanāmehi pakāravacane tu thā’’ti thā. Tukārena thattā ca. Sabbo pakāro, sabbena pakārena vā sabbathā. Evaṃ aññathattā.

๒๖๗. คำว่า ‘สพฺพนฺนาเมหิ ปการวจเน ตุ ถา’ ดังนี้ ลง ถา ปัจจัย. ด้วย ตุ ศัพท์ ลง ตฺถ ปัจจัยด้วย. โดยประการทั้งปวง คือ สพฺพถา. เช่นกัน อญฺญตฺถ (โดยประการอื่น).

268. ‘‘Kimimehi [Pg.255] tha’’nti thaṃ, kādese-kathaṃ. Iādese-itthaṃ, thanti yogavibhāgena thaṃ-bahutthaṃ.

๒๖๘. คำว่า ‘กิมิเมหิ ถํ’ ดังนี้ ลง ถํ ปัจจัย, เมื่ออาเทศ กิม เป็น ก เป็น กถํ (อย่างไร). เมื่ออาเทศ อิม เป็น อิ เป็น อิตฺถํ (อย่างนี้), ด้วยการแยกโยคะ (กฎ) ลง ถํ ปัจจัย เป็น พหุตฺถํ (ในหลายอย่าง).

269. Amalinaṃ malinaṃ karotītyādyatthe-abhūtatabbhāve gamyamāne karabhūyoge sati nāmato yadādinā īppaccayo, malinīkaroti setaṃ. Abhasmano bhasmano karaṇanti bhasmīkaraṇaṃ kaṭṭhassa. Amalino malino bhavatīti malinībhavati seto. Īppaccayantopi nipāto. Abhūtatabbhāveti kiṃ, ghaṭaṃ karoti, ghaṭo bhavati.

๒๖๙. ในอรรถว่า ‘ทำให้สิ่งที่ไม่เปื้อนเป็นสิ่งเปื้อน’ เป็นต้น เมื่ออรรถแห่ง ‘อภูตตัพภาวะ’ (ความเป็นสิ่งที่ไม่เคยเป็นมาก่อน) ปรากฏ และมีการประกอบกับ กร หรือ ภู ธาตุ ลง อี ปัจจัย หลังนามศัพท์ ด้วยสูตรว่า ยาทิ เป็นต้น เช่น มลินีกโรติ เสตํ (ทำให้ผ้าขาวที่สะอาดกลายเป็นเปื้อน). การทำให้ไม้ที่ไม่เป็นเถ้ากลายเป็นเถ้า คือ ภสฺมีกรณํ (การทำให้เป็นเถ้า) ของไม้. ผ้าขาวที่ไม่เปื้อนกลายเป็นเปื้อน คือ มลินีภวติ เสโต. แม้คำที่ลงท้ายด้วย อี ปัจจัย ก็เป็นนิบาต. คำว่า ‘อภูตตัพภาวะ’ คืออะไร? เช่น ฆฏํ กโรติ (ทำหม้อ), ฆโฏ ภวติ (หม้อเกิดขึ้น).

Karabhūyogeti [Pg.256] kiṃ, amalino malino jāyate.

คำว่า ‘เมื่อมีการประกอบกับ กร หรือ ภู’ คืออะไร? เช่น อมลิโน มลิโน ชายเต (สิ่งที่ไม่เปื้อนย่อมเกิดเป็นสิ่งเปื้อน).

Avatthāvatovatthayā, bhūtassaññāya vatthuno.

จากวัตถุที่มีสภาพไม่เป็นอย่างนั้น (ในกาลก่อน), ของวัตถุที่กลายเป็นสภาพอื่น (ในภายหลัง).

Tāyāvatthāya bhavanaṃ, abhūtatabbhavaṃ viduṃ.

การเป็นไปในสภาพนั้น นักปราชญ์ทั้งหลายรู้ว่าคือ ‘อภูตตัพภาวะ’ (ความเป็นสิ่งที่ไม่เคยเป็นมาก่อน).

Taddhito.

ตัทธิต