Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Kavidappaṇanīti

กวิทัปปณนีติ

Mātikā

มาติกา

Yathādhammikarājūnaṃ, amaccā ca purohitā;

Nītisatthaṃ sunissāya, nicchayanti vinicchayaṃ.

อำมาตย์และปุโรหิตของพระราชาผู้ทรงธรรม ย่อมวินิจฉัยคดีโดยอาศัยคัมภีร์นีติศาสตร์เป็นอย่างดี

Aṅgāni vedā cattāro, mīmaṃsānyāya vitthāro;

Dhammasatthaṃ purāṇañca, vijjā hetā catuddasa.

องค์ (แห่งพระเวท) ๖, พระเวท ๔, มีมางสา, นยายะ โดยพิสดาร, ธรรมศาสตร์ และปุราณะ เหล่านี้เป็นวิชา ๑๔ อย่าง

Āyubbedo manubbedo, gandhabbo ceti te tayo;

Atthasatthaṃ catutthañca, vijjāhyāṭṭharasa matā.

อายุรเวท, มนุเวท, คันธัพพะ ๓ อย่างนี้ และอรรถศาสตร์เป็นที่ ๔ รวมเป็นวิชา ๑๘ อย่างที่ท่านยอมรับกัน

Sutisamutisaṅkhyā ca, rogānīti visesakā;

Gandhabbā gaṇikā ceva, dhanubbedā ca pūraṇā.

สุติ, สมุติ, สังขยา, โรคนีติ, วิเสสกะ, คันธัพพะ, คณิกา, ธนูเวท และปูรณะ

Tikicchā itihāso ca, jotimāyā ca chandati;

Ketumantā ca saddā ca, sippāṭṭhārasakā ime.

ติกิจฉา, อิติหาสะ, โชติมายา, ฉันทิ, เกตุมันตะ และสัททะ เหล่านี้เป็นศิลปะ ๑๘ อย่าง

Damo daṇḍo itikhyāto, taṭṭhādaṇḍo mahīpati;

Tassa nīti daṇḍanīti, nayanānīti vuccati.

การข่มขี่เรียกว่าทัณฑะ พระราชาเป็นผู้ทรงทัณฑะ นีติของพระองค์เรียกว่าทัณฑนีติ และเรียกว่านยนีติ

Daṇḍena nīyate cedaṃ, daṇḍaṃ nayati vā puna;

Daṇḍanīti itikhyāto, tilokā nati vattate.

อนึ่ง โลกนี้ถูกนำไปด้วยทัณฑะ หรือทัณฑะย่อมนำไป จึงเรียกว่าทัณฑนีติ ย่อมเป็นไปในโลกทั้งสาม

Nānāsatthoddhataṃ vakkhe, rājanīti samuccayaṃ;

Sabbabījamiduṃ satthaṃ, cāṇakya sārasaṅgahaṃ.

เราจักกล่าวราชนีติอันรวบรวมมาจากคัมภีร์ต่างๆ คัมภีร์นี้เป็นบ่อเกิดแห่งสรรพสิ่ง เป็นสาระที่จาณักยะรวบรวมไว้

Mūlasuttaṃ pavakkhāmi, cāṇakyena yathoditaṃ;

Yassaṃ viññātamattena, mūḷho bhavati paṇḍito.

เราจักกล่าวพระสูตรอันเป็นมูลที่จาณักยะกล่าวไว้ ซึ่งเมื่อรู้แล้วเท่านั้น คนโง่ก็จักเป็นบัณฑิตได้

Mittalābho suhadabhedo, viggaho sandhireva ca;

Pañcatandrā tathāññasmā, ganthā kassiyalikhyate.

มิตตลาภะ, สุหทเภทะ, วิคคหะ และสันธิ เหล่านี้เป็นปัญจตันตระ และที่เขียนขึ้นจากคัมภีร์อื่น ๆ

Lokanītimhā –

จากโลกนีติ –

(1) Paṇḍitakaṇḍa. (2) Sujanakaṇḍa. (3) Bāladujjana kaṇḍa. (4) Mittakaṇḍa. (5) Itthikaṇḍa. (6) Rājakaṇḍa. (7) Pakiṇṇaka kaṇḍa-

(๑) บัณฑิตกัณฑ์ (๒) สุชนกัณฑ์ (๓) พาลทุชนกัณฑ์ (๔) มิตตกัณฑ์ (๕) อิตถีกัณฑ์ (๖) ราชกัณฑ์ (๗) ปกิณณกกัณฑ์

Lokanīti –

โลกนีติ –

Paṇḍito sujano kaṇḍo, dujjano mittaitthī ca;

Rājapakiṇṇako cāti, sattakaṇḍe vibhūsino.

บัณฑิต, สุชน, ทุชน, มิตร, สตรี, ราชา และปกิณณกะ รวมเป็น ๗ กัณฑ์ที่ประดับไว้

Cakkindābhisirināyaṃ, sodhito kāsike sāke;

Chanotyaṃ dutiyāsaḷhe, kāḷasattama ādihe.

คัมภีร์นี้ถูกชำระโดยพระจักกิณฑาภิสิริ ในศักราชกาสิกะ ปีที่ ๖ ในเดือนอาสาฬหะที่สอง วันที่ ๗ ข้างแรม

Lokanītiṃ pavakkhāmi, nānāsatthasamuddhaṭaṃ;

Māgadheneva saṅkhepaṃ, vanditvā ratanattayaṃ.

เราจักกล่าวโลกนีติที่รวบรวมมาจากคัมภีร์ต่างๆ โดยย่อด้วยภาษามคธ โดยนอบน้อมพระรัตนตรัยแล้ว

Nīti loke purisassa sāro,Mātā pitā ācariyo mitto;

Tasmā hi nītiṃ puriso vijaññā,Ñāṇīmahā hoti bahussuto.

นีติเป็นสาระของบุรุษในโลก มารดา บิดา อาจารย์ มิตร เพราะเหตุนั้น บุรุษพึงรู้ซึ่งนีติ ผู้มีปัญญามากย่อมเป็นผู้ได้ยินได้ฟังมาก

Mahārahanīti –

มหารหานีติ –

(1) Paṇḍitakathā. (2) Sambhedakathā. (3) Mittakathā. (4) Nāyaka kathā. (5) Itthikathā

(๑) บัณฑิตกถา (๒) สัมเภทกถา (๓) มิตตกถา (๔) นายกกถา (๕) อิตถีกถา

Mahāraha rahaṃsakya-muniṃ nīvaraṇā taṇhā;

Muttaṃ muttaṃ sudassanaṃ, vande bodhivaraṃ varaṃ.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระมุนีศากยะผู้ทรงเป็นมหารหะ ผู้ปราศจากนิวรณ์และตัณหา ผู้หลุดพ้นแล้ว ผู้ทรงทัศนะอันดีงาม ผู้ประเสริฐ ผู้ทรงตรัสรู้

Nītidha jantūnaṃ sāro, mittācariyā ca pitaro;

Nītimā subuddhibyatto, sutavā atthadassimā.

นีติเป็นสาระของสัตว์ทั้งหลายในโลกนี้ มิตร อาจารย์ และบิดามารดา ผู้มีนีติย่อมมีปัญญาดี มีความรู้มาก และเห็นประโยชน์

Dhammanīti –

ธัมมนีติ –

(1) Ācariyakathā (2) sippakathā (3) paññākathā (4) sutakathā (5) kathānakathā (6) dhanakathā (7) desakathā (8) nissayakathā (9) mittakathā (10) dujjanakathā (11) sujanakathā (12) balakathā (13) itthikathā (14) yuttakathā (15) dāsakathā (16) gharāvāsakathā (17) kātabbakathā (18) akātabbakathā (19) ñātabbakathā (20) alaṅkārakathā (21) rājadhammakathā (22) upasevakakathā (23) dukkhādimissakakathā (24) pakiṇṇakakathā

(๑) อาจริยกถา (๒) สิปปกถา (๓) ปัญญากถา (๔) สุตตกถา (๕) กถาณกถา (๖) ธนกถา (๗) เทสกถา (๘) นิสสยกถา (๙) มิตตกถา (๑๐) ทุชนกถา (๑๑) สุชนกถา (๑๒) พลกถา (๑๓) อิตถีกถา (๑๔) ยุตตกถา (๑๕) ทาสกถา (๑๖) ฆราวาสกถา (๑๗) กาตัพพกถา (๑๘) อกาตัพพกถา (๑๙) ญาตัพพกถา (๒๐) อลังการกถา (๒๑) ราชธัมมกถา (๒๒) อุปเสวกกถา (๒๓) ทุกขาทิมิสสกถา (๒๔) ปกิณณกกถา

Cakkāticakkacakkindo, devātidevādevindo,Brahmāti brahmabrahmindo, jino pūretu me bhāvaṃ.

ขอพระจอมจักรพรรดิผู้ยิ่งกว่าจักรทั้งหลาย ขอพระจอมเทพผู้ยิ่งกว่าเทพทั้งหลาย ขอพระจอมพรหมผู้ยิ่งกว่าพรหมทั้งหลาย ขอพระชินเจ้าจงยังความปรารถนาของข้าพเจ้าให้เต็มเปี่ยมเถิด

Ciraṃ tiṭṭhatu lokamhi, dhaṃsakaṃ sabbapāṇinaṃ;

Mahāmohatamaṃ jayaṃ, jotantaṃ jinasāsanaṃ.

ขอพระชินศาสนาจงดำรงอยู่ยืนนานในโลก ซึ่งทำลายความมืดมิดแห่งโมหะอันยิ่งใหญ่ของสัตว์ทั้งปวง และยังส่องแสงอยู่

Vanditvā ratanaṃ seṭṭhaṃ, nissāya pubbake garu;

Nītidhammaṃ pavakkhāmi, sabbaloka sukhāvahaṃ.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระรัตนตรัยอันประเสริฐ และอาศัยครูบาอาจารย์แต่ปางก่อนแล้ว จักกล่าวธัมมนีติอันนำมาซึ่งความสุขแก่โลกทั้งปวง

Ācariyo ca sippañca, paññāsutakathādhanaṃ;

Desañca nissayo mittaṃ, dujjano sujano balaṃ.

อาจารย์, ศิลปะ, ปัญญา, สุตตะ, กถา, ทรัพย์, ประเทศ, ที่พึ่ง, มิตร, ทุชน, สุชน, กำลัง

Itthī putto ca dāso ca, gharāvāso katākato;

Ñātabbo ca alaṅkāro, rājadhammā pasevako;

Dukkhādimissako ceva, pakiṇṇakāti mātikā.

หญิง บุตร และทาส การครองเรือนที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำ เครื่องประดับที่ควรรู้ ราชธรรมและผู้รับใช้ และสิ่งที่ระคนด้วยทุกข์เป็นต้น เป็นแม่บทเบ็ดเตล็ด.

Rājanīti –

ราชนีติ –

Sīhā ekaṃ bakā ekaṃ, sikkhe cattāri kukkuṭā;

Pañca kākā rājā nāma, cha sunakkhā tīṇi gadrabhā.

พึงเรียนจากราชสีห์ ๑ อย่าง จากนกกระยาง ๑ อย่าง จากไก่ ๔ อย่าง จากกา ๕ อย่าง จากสุนัข ๖ อย่าง และจากลา ๓ อย่าง.

1.

๑.

Mahākammaṃ khuddakaṃ vā, yaṃ kammaṃ kātumicchati;

Sabbārambhena kātabbaṃ, sīhā ekaṃ tadā bhave.

การงานใหญ่หรือเล็กก็ตาม งานใดที่ประสงค์จะทำ พึงทำด้วยความพยายามทั้งปวง นั่นพึงเป็น ๑ อย่างจากราชสีห์.

2.

๒.

Indriyāni susaṃyama, bakova paṇḍito bhave;

Desaka lomapannāni, sabbakammāni sādhaye.

พึงสำรวมอินทรีย์ให้ดี พึงเป็นบัณฑิตเหมือนนกกระยาง พึงทำกิจทั้งปวงที่มาถึงตามกาลและสถานที่ให้สำเร็จ.

3.

๓.

Pubbaṭṭhānañca yuddhañca, saṃvibhāgañca bandhu hi;

Thiyā akkamma bhuttañca, sikkhe cattāri kukkuṭo.

การลุกขึ้นก่อน การต่อสู้ การแบ่งปันแก่หมู่ญาติ และการร่วมหลับนอนกับภรรยา พึงเรียน ๔ อย่างจากไก่.

4.

๔.

Guyhe methunaṃ pekkhitvā, bhojanaṃ ñātisaṅgaho;

Vilokā pekkhanālasyaṃ, pañca sikkheyya vāyasā.

การเสพเมถุนในที่ลับ การสะสมอาหาร การสงเคราะห์ญาติ การคอยระแวดระวัง และความไม่เกียจคร้าน พึงเรียน ๕ อย่างจากกา.

5.

๕.

Anālassaṃtisavantāso, suniddhā suppabodhanā;

Daḷhabhatti ca sūrañca, cha etesvānato guṇo.

ความไม่เกียจคร้าน ความสันโดษ การหลับดี การตื่นง่าย ความภักดีมั่นคง และความกล้าหาญ คุณ ๖ อย่างเหล่านี้พึงเรียนจากสุนัข.

6.

๖.

Khinnova vahate bhāraṃ, sītuṇhañca na cintayī;

Santuṭṭho ca bhave niccaṃ, tīṇi sikkheyya gadrabhā.

แม้เหน็ดเหนื่อยก็ยังแบกภาระ ไม่คำนึงถึงความหนาวและความร้อน และเป็นผู้สันโดษอยู่เสมอ พึงเรียน ๓ อย่างจากลา.

7.

๗.

Vīsati tāni guṇāni, careyya iha paṇḍito;

Vijeyya ripū sabbepi, tejassī so bhavissati.

บัณฑิตพึงประพฤติคุณ ๒๐ อย่างเหล่านั้นในโลกนี้ พึงชนะศัตรูทั้งปวงได้ เขาจักเป็นผู้มีเดช.

(1) Paṇḍitakaṇḍa (2) sujanakaṇḍa (3) bāladujjanakaṇḍa (4) mittakaṇḍa (5) rājakaṇḍa (6) nāyakakaṇḍa (7) puttakaṇḍa (8) vejjācariyakaṇḍa (9) dāsakakaṇḍa (10) itthikaṇḍa (11) pakiṇṇakakaṇḍa

(๑) หมวดบัณฑิต (๒) หมวดคนดี (๓) หมวดคนพาลและคนชั่ว (๔) หมวดมิตร (๕) หมวดพระราชา (๖) หมวดผู้นำ (๗) หมวดบุตร (๘) หมวดแพทย์และอาจารย์ (๙) หมวดทาส (๑๐) หมวดหญิง (๑๑) หมวดเบ็ดเตล็ด

Kavidappaṇanītiṃyo, vācuggataṃ karoti ce;

Bhuvanamajjhe eso hi, viññū paṇḍitajātiko.

ผู้ใดทำควิทัปปณนีติให้ขึ้นสู่ปาก (คือท่องจำ) ผู้นั้นแลในท่ามกลางโลก เป็นผู้รู้แจ้ง เป็นบัณฑิตโดยกำเนิด.

Kavidappaṇanīti

ควิทัปปณนีติ

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

Ratanattayapaṇāma

การนอบน้อมพระรัตนตรัย

1.

๑.

Mahākavivaraṃ [Pg.1] buddhaṃ, dhammañca tena sevitaṃ;

Saṅghaṃ niraṅgaṇañcāpi, vandāmi sirasā daraṃ.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดแห่งมหากวี พระธรรมที่พระองค์ทรงซ่องเสพแล้ว และพระสงฆ์ผู้ปราศจากมลทิน ด้วยเศียรเกล้าด้วยความเคารพ.

2.

๒.

Karissāmi samāsena, nānāsattha samuddhaṭaṃ;

Hitāya kavinaṃ nītiṃ, kavidappaṇanāmakaṃ.

ข้าพเจ้าจักทำนีติชื่อว่าควิทัปปณนีติ ซึ่งรวบรวมมาจากคัมภีร์ต่างๆ โดยย่อ เพื่อประโยชน์แก่กวีทั้งหลาย.

Paṇḍitakaṇḍa

หมวดบัณฑิต

3.

๓.

Nīti [Pg.2] sāro manussānaṃ, mitto ācariyopi ca;

Mātā pitā ca nītimā, sutavā ganthakārako.

นีติเป็นสาระของมนุษย์ทั้งหลาย เป็นทั้งมิตรและอาจารย์ เป็นทั้งมารดาและบิดา ผู้มีนีติย่อมเป็นพหูสูตและเป็นผู้แต่งคัมภีร์.

4.

๔.

Alasassa [Pg.3] kuto sippaṃ, asippassa kuto dhanaṃ;

Adhanassa kuto mittaṃ, amittassa kuto sukhaṃ;

Asukhassa kuto puññaṃ, apuññassa kuto varaṃ.

คนเกียจคร้านจักได้ศิลปะมาแต่ที่ไหน คนไม่มีศิลปะจักได้ทรัพย์มาแต่ที่ไหน คนไม่มีทรัพย์จักได้มิตรมาแต่ที่ไหน คนไม่มีมิตรจักได้ความสุขมาแต่ที่ไหน คนไม่มีความสุขจักได้บุญมาแต่ที่ไหน คนไม่มีบุญจักได้สิ่งประเสริฐมาแต่ที่ไหน.

5.

๕.

Sucintitacintī [Pg.4] ceva, subhāsitabhāsīpi ca;

Sukatakammakārī ca, paṇḍito sādhumānuso.

ผู้คิดสิ่งที่คิดดีแล้ว ผู้กล่าวสิ่งที่กล่าวดีแล้ว และผู้ทำสิ่งที่ทำดีแล้ว เป็นบัณฑิต เป็นคนดี.

6.

๖.

Kaviheraññakā [Pg.5] katvā, uttattaṃ satthakañcanaṃ;

Bhūsanaṃ gajjapajjādiṃ, karonti ca manoharaṃ.

กวีผู้เปรียบเหมือนช่างทอง นำทองคำคือคัมภีร์ที่หลอมดีแล้ว มาทำเป็นเครื่องประดับคือร้อยแก้วและร้อยกรองเป็นต้นที่น่ารื่นรมย์.

7.

๗.

Bahuṃ [Pg.6] lahuñca gahaṇaṃ, sammūpadhāraṇampi ca;

Gahita asammussanaṃ, etaṃ suviññulakkhaṇaṃ.

การรับรู้ได้มากและเร็ว การทรงจำไว้ได้ดี และการไม่ลืมสิ่งที่รับรู้แล้ว นี่เป็นลักษณะของผู้รู้แจ้งดี.

8.

๘.

Ajarāmaraṃva pañño, vijjamatthañca cintaye;

Gahito iva kesesu, maccunā dhammamācare.

บัณฑิตพึงคิดถึงวิชชาและประโยชน์ เหมือนเป็นผู้ไม่แก่ไม่ตาย พึงประพฤติธรรม เหมือนถูกมัจจุราชจับที่ปลายผม.

9.

๙.

Sippasamaṃ [Pg.7] dhanaṃ natthi, sippaṃ corā na gaṇhare;

Idha loke sippaṃ mittaṃ, paraloke sukhāvahaṃ.

ทรัพย์เสมอด้วยศิลปะไม่มี โจรย่อมไม่ถือเอาศิลปะไปได้ ในโลกนี้ ศิลปะเป็นมิตร ในโลกหน้า นำมาซึ่งความสุข.

10.

๑๐.

Bhuñjanatthaṃ [Pg.8] kathanatthaṃ, mukhaṃ hotīti no vade;

Yaṃ vātaṃ vā mukhāruḷhaṃ, vacanaṃ paṇḍito naro.

ไม่พึงกล่าวว่าปากมีไว้เพียงเพื่อกินและเพื่อพูดเท่านั้น บัณฑิตย่อมกล่าววาจาที่เป็นประโยชน์ซึ่งขึ้นสู่ปากแล้ว.

11.

๑๑.

Dummedhehi pasaṃsā ca, viññūhi garahā ca yā;

Garahāva seyyo viññūhi, yañce bālappasaṃsanā.

การสรรเสริญจากคนมีปัญญาทราม และการติเตียนจากผู้รู้แจ้งใด การติเตียนจากผู้รู้แจ้งนั่นแหละประเสริฐกว่าการสรรเสริญจากคนพาล.

12.

๑๒.

Acintiye [Pg.9] sāṭṭhakathe, paṇḍito jinabhāsite;

Upadesaṃ sadā gaṇhe, garuṃ sammā upaṭṭhahaṃ.

บัณฑิตพึงรับโอวาทเสมอในพระดำรัสของพระชินเจ้าและในอรรถกถาที่ลึกซึ้ง โดยบำรุงครูบาอาจารย์โดยชอบ.

Tasmā sāṭṭhakathe dhīro, gambhīre jinabhāsite;

Upadesaṃ sadā gaṇhe, garuṃ sammā upaṭṭhahaṃ.

เพราะเหตุนั้น ผู้มีปัญญาพึงรับโอวาทเสมอในอรรถกถาและในพระดำรัสของพระชินเจ้าที่ลึกซึ้ง โดยบำรุงครูบาอาจารย์โดยชอบ.

13.

๑๓.

Garūpadesahīno [Pg.10] hi, atthasāraṃ na vindati;

Atthasāravihīno so, saddhammā parihāyati.

ผู้ปราศจากโอวาทของครูบาอาจารย์ ย่อมไม่พบแก่นสารแห่งประโยชน์ ผู้ปราศจากแก่นสารแห่งประโยชน์นั้น ย่อมเสื่อมจากพระสัทธรรม.

14.

๑๔.

Garūpadesalābhī ca, atthasārasamāyuto;

Saddhammaṃ paripālento, saddhammasmā na hāyati.

ผู้ได้รับโอวาทจากครู ผู้ประกอบด้วยแก่นสารแห่งประโยชน์ ผู้รักษาพระสัทธรรม ย่อมไม่เสื่อมจากพระสัทธรรม

15.

๑๕.

Sabbadabbesu [Pg.11] vijjeva, dabbamāhu anuttaraṃ;

Ahārattā anagghattā, akkhayattā ca sabbadā.

ในบรรดาทรัพย์ทั้งปวง ท่านกล่าวว่าวิชชาเป็นทรัพย์อันยอดเยี่ยม เพราะใครๆ นำไปไม่ได้ เพราะหาค่ามิได้ และเพราะไม่รู้จักสิ้นสุดตลอดกาล

16.

๑๖.

Appakenapi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo;

Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhamaṃ.

ผู้มีปัญญา ผู้เฉลียวฉลาด แม้ด้วยทุนเพียงเล็กน้อย ย่อมสร้างตัวให้ตั้งมั่นได้ เหมือนคนเป่าไฟน้อยๆ ให้ลุกโพลง

17.

๑๗.

Paṇḍite [Pg.12] ca guṇā sabbe, mūḷhe dosā hi kevalaṃ;

Tasmā mūḷhasahassesu, pañño eko visesiyate.

ในบัณฑิตมีคุณทั้งปวง ในคนเขลามีแต่โทษเท่านั้น เพราะฉะนั้น ในบรรดาคนเขลาตั้งพันคน ผู้มีปัญญาเพียงคนเดียว ย่อมประเสริฐกว่า

18.

๑๘.

Bālā [Pg.13] issanti dummedhā, guṇī niddosakārino;

Garuko paṇḍito etasa-missaṃ tehyavidvā samo.

คนพาลผู้มีปัญญาทรามย่อมริษยาผู้มีคุณผู้ไร้ความผิด บัณฑิตเป็นผู้หนักแน่น ส่วนคนผู้ไม่รู้ย่อมเป็นเช่นเดียวกับคนพาลเหล่านั้น

19.

๑๙.

Manuññameva [Pg.14] bhāseyya, nāmanuññaṃ kudācanaṃ;

Manuññaṃ bhāsamānassa, garuṃ bhāraṃ udaddhari;

Dhanañca naṃ alābhesi, tena cattamano ahu.

พึงกล่าวแต่คำที่น่าพอใจเท่านั้น ไม่พึงกล่าวคำที่ไม่น่าพอใจในกาลไหนๆ เมื่อกล่าวคำที่น่าพอใจ ย่อมยกภาระอันหนักขึ้นได้ และทำให้เขาได้ทรัพย์ ด้วยเหตุนั้นเขาจึงเป็นผู้มีใจยินดี

20.

๒๐.

Vijjā [Pg.15] dadāti vinayaṃ, vinayā yāti pattataṃ;

Pattattā dhanaṃ pappoti, dhanā dhammaṃ tato sukhaṃ.

วิชชาย่อมให้วินัย จากวินัยย่อมถึงความเป็นผู้ควร จากความเป็นผู้ควรย่อมได้ทรัพย์ จากทรัพย์ย่อมได้ธรรม จากนั้นย่อมได้รับความสุข

21.

๒๑.

Ye vuḍḍhamapacayanti, narā dhammassa kovidā;

Diṭṭheva dhamme pāsaṃsā, samparāye ca suggatiṃ.

นรชนเหล่าใดผู้ฉลาดในธรรม ย่อมเคารพผู้ใหญ่ นรชนเหล่านั้นย่อมเป็นที่สรรเสริญในปัจจุบัน และย่อมมีสุคติในสัมปรายภพ

22.

๒๒.

Mātariva [Pg.16] paradāresu, paradabbesu ledduṃva;

Attanīva sabbabhūtesu, yo passati so paṇḍito.

ผู้ใดมองเห็นภรรยาผู้อื่นเหมือนมารดา เห็นทรัพย์ผู้อื่นเหมือนก้อนดิน เห็นสัตว์ทั้งปวงเหมือนเห็นตนเอง ผู้นั้นคือบัณฑิต

23.

๒๓.

Āsīsetheva [Pg.17] puriso, na nibbindeyya paṇḍito;

Anavajjesu kammesu, pasaṃsitesu sādhubhi.

บุรุษผู้มีปัญญาพึงมีความหวัง ไม่พึงท้อถอย ในการงานที่ไม่มีโทษ อันสัตบุรุษทั้งหลายสรรเสริญแล้ว

Āsīsetheva [Pg.18] puriso, na nibbindeyya paṇḍito;

Passāmi vohaṃ attānaṃ, yathā icchiṃ tathā ahu.

บุรุษผู้มีปัญญาพึงมีความหวัง ไม่พึงท้อถอย เราเห็นตนเองแล้วว่า ความปรารถนาเป็นไปตามที่ต้องการแล้ว

24.

๒๔.

Vāyametheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito;

Puññakriyavatthūsu, pasaṃsitesu viññubhi.

บุรุษผู้มีปัญญาพึงพยายาม ไม่พึงท้อถอย ในบุญกิริยาวัตถุทั้งหลาย อันวิญญูชนทั้งหลายสรรเสริญแล้ว

25.

๒๕.

Loke [Pg.19] ussāhavantānaṃ, janānaṃ kimasādhiyaṃ;

Sāgarepi mahāsetuṃ, kapiyūthehi bandhati.

อะไรเล่าที่คนผู้มีความพยายามในโลกจะทำไม่ได้ แม้สะพานใหญ่ในมหาสมุทร ฝูงวานรก็ยังสร้างขึ้นได้

26.

๒๖.

Kiṃ kulena visālena, guṇahīno tu yo naro;

Akulinopi satthañño, devatāhipi pujjate.

จะมีประโยชน์อะไรด้วยตระกูลที่สูงใหญ่ หากนรชนนั้นไร้คุณธรรม แม้ผู้ที่ไม่ได้เกิดในตระกูลสูงแต่รู้ศิลปศาสตร์ ย่อมเป็นที่บูชาแม้ของเหล่าเทวดา

27.

๒๗.

Ukkaṭṭhe [Pg.20] sūramicchanti, mantīsu akutūhalaṃ;

Piyañca annapānamhi, atthe jāte ca paṇḍitaṃ.

ในยามรบย่อมต้องการคนกล้า ในยามปรึกษาย่อมต้องการคนที่ไม่ตื่นตระหนก ในยามกินดื่มย่อมต้องการคนที่รัก และเมื่อมีเรื่องราวเกิดขึ้น ย่อมต้องการบัณฑิต

28.

๒๘.

Rūpayobbannasampannā[Pg.21], visālakulasambhavā;

Vijjāhīnā na sobhante, niggandhā iva kiṃ sukā.

ผู้สมบูรณ์ด้วยรูปและวัย เกิดในตระกูลสูง หากไร้วิชชา ย่อมไม่สง่างาม เหมือนดอกทองกวาวที่ไม่มีกลิ่น

29.

๒๙.

Vutyaṃ [Pg.22] visadañāṇassa, ñāto attho tarassana;

Sūrappabhāya ādāso, chāyaṃ disse na mākare.

ในคำพูดของผู้มีญาณอันผ่องใส เนื้อความที่รู้แล้วย่อมปรากฏชัด เหมือนกระจกเงาที่สะท้อนแสงอาทิตย์ ย่อมแสดงเงาให้ปรากฏ

30.

๓๐.

Aveyyākaraṇo tvandho, badhiro kosavajjito;

Sāhiccarahito paṅgu, mūgo takkavivajjito.

ผู้ไม่รู้ไวยากรณ์คือคนตาบอด ผู้ไม่มีคัมภีร์คือคนหูหนวก ผู้ปราศจากวรรณคดีคือคนง่อย ผู้ปราศจากตรรกะคือคนใบ้

31.

๓๑.

Dhīro [Pg.23] ca vividhānaññū, paresaṃ vivarānugū;

Sabbāmitte vasīkatvā, kosiyova sukhī siyā.

ผู้มีปัญญาและรู้ศิลปวิทยาต่างๆ ผู้คอยจ้องหาช่องโหว่ของผู้อื่น ย่อมครอบงำศัตรูทั้งปวงได้ และย่อมมีความสุขเหมือนนกเค้าแมว

32.

๓๒.

Mahātejopi [Pg.24] tejoyaṃ, mattikaṃ na muduṃ kare;

Āpo āpesi mudukaṃ, sādhuvācāva kakkhaḷaṃ.

แม้ไฟที่มีเดชมาก ก็ไม่อาจทำให้ดินเหนียวอ่อนนุ่มได้ แต่น้ำย่อมทำให้ดินอ่อนนุ่มได้ เหมือนวาจาของสัตบุรุษย่อมทำให้สิ่งที่แข็งกระด้างอ่อนลงได้

33.

๓๓.

Kottho puttena jātena, yo na vidū na dhammiko;

Kāṇena cakkhunā kiṃ vā, cakkhu pīḷeva kevalaṃ.

จะมีประโยชน์อะไรด้วยบุตรที่เกิดมาแล้วแต่ไม่รู้ศิลปะและไม่ตั้งอยู่ในธรรม จะมีประโยชน์อะไรด้วยตาที่บอดข้างเดียว เพราะตานั้นมีแต่จะสร้างความเจ็บปวดให้เท่านั้น

34.

๓๔.

Mudunāva [Pg.25] ripuṃ jeti, mudunā jeti dāruṇaṃ;

No na siddhaṃ mudu kiñci, tato ca mudunā jaye.

บุคคลย่อมชนะศัตรูได้ด้วยความอ่อนโยน ย่อมชนะสิ่งที่ร้ายกาจได้ด้วยความอ่อนโยน ไม่มีสิ่งใดที่ความอ่อนโยนจะทำให้ไม่สำเร็จไม่ได้ เพราะฉะนั้น พึงชนะด้วยความอ่อนโยน

35.

๓๕.

Sajāto yena jātena, yāti vaṃso samunnatiṃ;

Parivattinisaṃsāre, mato ko vā na jāyate.

ผู้ใดเกิดมาแล้วทำให้ตระกูลถึงความเจริญรุ่งเรือง ผู้นั้นชื่อว่าเกิดมาอย่างแท้จริง เพราะในสังสารวัฏที่หมุนเวียนนี้ ใครเล่าที่ตายแล้วจะไม่เกิดอีก

36.

๓๖.

Dāne [Pg.26] tapasi sūre ca, yassa na patthito yaso;

Vijjāya matthalābhe ca, kevalaṃ adhikovaso.

ผู้ใดไม่มีชื่อเสียงปรากฏในการให้ทาน ในตบะ ในความกล้าหาญ และในการแสวงหาวิชชา ผู้นั้นก็เป็นเพียงผู้ที่เกิดมาอย่างไร้ค่าเท่านั้น

37.

๓๗.

Varo eko guṇī putto, na ca mūḷhasatānyapi;

Eko cando tamo hanati, na ca tārāgaṇo tathā.

บุตรผู้มีคุณธรรมเพียงคนเดียว ย่อมประเสริฐกว่าบุตรโง่เขลาตั้งร้อยคน พระจันทร์ดวงเดียวย่อมกำจัดความมืดได้ แต่หมู่ดาวทั้งหลายหาทำเช่นนั้นได้ไม่

38.

๓๘.

Puññatitthakato yena, tapo kvāpi sudukkaro;

Tassa putto bhave vasso, samiddho dhammiko suddhe.

ผู้ใดได้บำเพ็ญตบะที่ทำได้ยากยิ่งในบุญเขต บุตรของผู้นั้นย่อมเป็นผู้มีอายุยืน มีความสำเร็จ ตั้งอยู่ในธรรม และมีความบริสุทธิ์

39.

๓๙.

Lālaye pañcavassāni, dasavassāni tālaye;

Pattetu soḷase vasse, puttaṃ mittaṃva ācare.

พึงทะนุถนอมบุตรในช่วงห้าปีแรก พึงเฆี่ยนตีสั่งสอนในช่วงสิบปีต่อมา เมื่อบุตรอายุครบสิบหกปี พึงปฏิบัติต่อเขาประดุจมิตร

40.

๔๐.

Lālane [Pg.28] bahavo dosā, tālane bahavo guṇā;

Tasmā puttañca sissañca, tālaye na tu lālaye.

การตามใจมีโทษมาก การเฆี่ยนตีสั่งสอนมีคุณมาก เพราะฉะนั้น พึงเฆี่ยนตีสั่งสอนบุตรและศิษย์ ไม่ควรตามใจจนเกินไป

41.

๔๑.

Māgadhā pākatā ceva, sakkatavohāropi ca;

Etesu kovido pañño, dhīro pāḷiṃ visodhaye.

ผู้มีปัญญาและมีความเชี่ยวชาญในภาษามาคธี ภาษาปรากฤต และภาษาสันสกฤต ย่อมสามารถชำระพระบาลีให้บริสุทธิ์ได้

42.

๔๒.

Sakkataṃ [Pg.29] pākatañceva-pabhaṃso ca pisācikī;

Māgadhī sorasenīva, cha bhāsā parikittitā.

ภาษาสันสกฤต ภาษาปรากฤต ภาษาอัปภรัมสะ ภาษาปิศาจี ภาษามาคธี และภาษาโศรเสนี เหล่านี้คือภาษาทั้ง 6 ที่ท่านกล่าวไว้

43.

๔๓.

Candanaṃ [Pg.30] sītalaṃ loke, candikā sītalā tato;

Candana candikātopi, vākyaṃ sādhu subhāsitaṃ.

ไม้จันทน์หอมเย็นในโลก แสงจันทร์เย็นกว่านั้นอีก คำสุภาษิตอันดีงาม ย่อมเย็นยิ่งกว่าไม้จันทน์และแสงจันทร์นั้น

44.

๔๔.

Pattakāloditaṃ appaṃ, vākyaṃ subhāsitaṃ bhave;

Khuditassa kadannampi, bhuttaṃ sādurasaṃ siyā.

คำสุภาษิตอันน้อยนิดที่กล่าวถูกกาล ย่อมเป็นคำสุภาษิตที่ดีงาม แม้ข้าวที่เลวทรามเมื่อคนหิวได้กิน ก็ย่อมมีรสอร่อย

45.

๔๕.

Satthakāpi [Pg.31] bahūvācā, nādarā bahubhāṇino;

Sopakāramudāsinā, nanu diṭṭhaṃ nadījalaṃ.

แม้วาจามากที่มีประโยชน์ ก็ไม่มีใครเอื้อเฟื้อจากคนพูดมาก (เหมือน) ผู้ที่เฉยเมยต่อสิ่งที่มีอุปการะ ท่านไม่เห็นหรือน้ำในแม่น้ำ

46.

๔๖.

Pāsāṇachattaṃ garukaṃ, tato devānācikkhanā;

Tato vuḍḍhānamovādo, tato buddhassa sāsanaṃ.

ร่มหินนั้นหนัก คำบอกเล่าของเทวดาหนักกว่านั้น โอวาทของคนแก่หนักกว่านั้น พระพุทธศาสนาหนักกว่านั้น

47.

๔๗.

Tūlaṃ [Pg.32] sallahukaṃ loke, tato capalajātiko;

Tatonosāvako tato, yati dhammapamādako.

ปุยนุ่นเบาที่สุดในโลก ผู้มีนิสัยกลับกลอกเบากว่านั้น ผู้ไม่เชื่อฟังเบากว่านั้น ภิกษุผู้ประมาทในธรรมเบากว่านั้น

48.

๔๘.

Paṇḍitassa pasaṃsāya, daṇḍo bālena dīyate;

Paṇḍito paṇḍiteneva, vaṇṇitova suvaṇṇito.

คนพาลย่อมให้โทษแก่บัณฑิตเพื่อสรรเสริญ บัณฑิตย่อมได้รับการสรรเสริญอย่างดีจากบัณฑิตด้วยกันเอง

49.

๔๙.

Satesu jāyate sūro, sahassesu ca paṇḍito;

Vuttā satasahassesu, dātā bhavati vā na vā.

ในร้อยคนจะเกิดวีรบุรุษสักคนหนึ่ง ในพันคนจะเกิดบัณฑิตสักคนหนึ่ง ในแสนคนจะเกิดนักพูดสักคนหนึ่ง ส่วนผู้ให้จะมีหรือไม่มีก็ไม่แน่

50.

๕๐.

Vidvattañca rājattañca, neva tulyaṃ kadācipi;

Sadese pūjito rājā, vidvā sabbattha pūjito.

ความเป็นผู้รู้และความเป็นพระราชา ย่อมไม่เท่าเทียมกันเลย พระราชาได้รับการบูชาในประเทศของตนเท่านั้น แต่ผู้รู้ได้รับการบูชาในทุกหนแห่ง

51.

๕๑.

Sataṃ [Pg.34] dīghāyukaṃ sabba-sattānaṃ sukhakāraṇaṃ;

Asataṃ pana sabbesaṃ, dukkhahetu na saṃsayo.

คนดีมีอายุยืน เป็นเหตุแห่งความสุขของสัตว์ทั้งปวง ส่วนคนไม่ดีเป็นเหตุแห่งทุกข์ของสัตว์ทั้งปวง ไม่ต้องสงสัยเลย

52.

๕๒.

Paṇḍite sujane sante, sabbepi sujanā janā;

Jātekasmiṃ sāragandhe, sabbe gandhamayā dumā.

เมื่อบัณฑิตผู้ดีงามมีอยู่ คนทั้งปวงก็เป็นคนดีงาม เมื่อมีต้นไม้ที่มีกลิ่นหอมเกิดขึ้น ต้นไม้ทั้งปวงก็มีกลิ่นหอม

53.

๕๓.

Attāva yadi vinīto, nijassitā mahājanā;

Vinītaṃ yanti sabbepi, ko taṃ nāseyya paṇḍito.

ถ้าตนเองได้รับการฝึกฝนดีแล้ว มหาชนที่อาศัยตนนั้น ย่อมได้รับการฝึกฝนดีแล้วทั้งหมด บัณฑิตคนใดเล่าจะทำลายท่านได้

54.

๕๔.

Sarīrassa guṇānañca, dūramaccantamantaraṃ;

Sarīraṃ khaṇaviddhaṃsī, kappantaṭṭhāyino guṇā.

ระหว่างร่างกายกับคุณธรรม มีความแตกต่างกันอย่างยิ่ง ร่างกายย่อมแตกดับไปในชั่วขณะ แต่คุณธรรมย่อมดำรงอยู่จนถึงที่สุดแห่งกัป

55.

๕๕.

Ambuṃ pivanti no najjo, rukkho khādati no phalaṃ;

Megho kvacipi no sassaṃ, paratthāya sataṃ dhanaṃ.

แม่น้ำไม่ดื่มน้ำของตนเอง ต้นไม้ไม่กินผลของตนเอง เมฆไม่กินพืชผลของตนเอง ทรัพย์สมบัติของคนดีก็เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น

56.

๕๖.

Saccaṃ punapi saccanti, bhujamukkhippa muccate;

Sakattho natthi nattheva, parassattha makubbato.

ความจริง และความจริงอีกครั้งหนึ่ง ข้าพเจ้าชูแขนขึ้นประกาศว่า ประโยชน์ส่วนตนย่อมไม่มีเลย แก่ผู้ที่ไม่ทำประโยชน์เพื่อผู้อื่น

57.

๕๗.

Sataṃ [Pg.37] pharusavācāhi, na yāti vikatiṃ mano;

Tiṇukkāhi na sakkāva, tāpetuṃ sāgare jalaṃ.

จิตใจของคนดี ย่อมไม่แปรปรวนด้วยวาจาหยาบคายทั้งหลาย ไม่สามารถทำให้น้ำในมหาสมุทรอุ่นขึ้นได้ด้วยคบหญ้า

58.

๕๘.

Selo yathā ekaghano, vātena na samīrati;

Evaṃ nindāpasaṃsāsu, na samiñjanti paṇḍitā.

หินแท่งทึบ ย่อมไม่หวั่นไหวด้วยลมฉันใด บัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่หวั่นไหวในนินทาและสรรเสริญฉันนั้น

59.

๕๙.

Dhammatthakāmamokkhānaṃ[Pg.38], yassekopi na vijjati;

Ajagalathanasseva, tassa jāti niratthakā.

ผู้ใดไม่มีแม้แต่สิ่งเดียวในบรรดาธรรมะ อรรถะ กามะ และโมกขะ การเกิดของผู้นั้นย่อมไร้ประโยชน์ เหมือนนมที่คอแพะ

60.

๖๐.

Na kammamapi cintetvā, caje uyyogamattano;

Anuyyogena telāni, tilehi na sakkā laddhuṃ.

ไม่ควรละความพยายามของตน แม้จะคิดว่ากรรมก็ตาม เพราะด้วยการไม่พยายาม ย่อมไม่สามารถได้น้ำมันจากงาได้

61.

๖๑.

Yathā [Pg.39] hyekena cakkena, na rathassa pati bhave;

Evaṃ purisakārena, vinā kammaṃ na sijjhati.

รถย่อมแล่นไปไม่ได้ด้วยล้อเพียงล้อเดียวฉันใด การงานย่อมไม่สำเร็จได้หากปราศจากความพยายามของบุรุษฉันนั้น

62.

๖๒.

Uyyāmena hi sijjhanti, kāriyāni na manorathaṃ;

Na hi suttassa sīhassa, pavisanti migāmukhe.

การงานทั้งหลายย่อมสำเร็จได้ด้วยความพยายาม ไม่ใช่ด้วยความปรารถนา สัตว์ทั้งหลายย่อมไม่เข้าไปในปากของราชสีห์ที่หลับอยู่

63.

๖๓.

Mātāpitu [Pg.40] katābhyāso, guṇitameti bālako;

Na gabbhajātimattena, putto bhavati paṇḍito.

เด็กที่ได้รับการฝึกฝนจากบิดามารดา ย่อมมีคุณธรรม บุตรย่อมไม่เป็นบัณฑิตเพียงเพราะการเกิดในครรภ์เท่านั้น

64.

๖๔.

Mātā sattu pitā verī, yena bālo na pāṭhito;

Na sobhate sabhāmajjhe, haṃsamajjhe bako yathā.

มารดาเป็นศัตรู บิดาเป็นเวร ผู้ใดไม่ให้การศึกษาแก่บุตร เด็กนั้นย่อมไม่งดงามในท่ามกลางที่ประชุม เหมือนนกกระยางในท่ามกลางฝูงหงส์

65.

๖๕.

Kāco [Pg.41] kañcanasaṃsaggo, dhatte marakatiṃ jutiṃ;

Tathā sabbhisannidhānā, mūḷho yāti pavīṇataṃ.

แก้วเมื่ออยู่ร่วมกับทอง ย่อมเปล่งประกายมรกตฉันใด คนโง่เมื่ออยู่ใกล้คนดี ย่อมถึงซึ่งความฉลาดฉันนั้น

66.

๖๖.

Tasmā akkharakosallaṃ, sammādeyya hitatthiko;

Upaṭṭhahaṃ garuṃ sammā, uṭṭhānādīhi pañcahi.

เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาประโยชน์พึงให้ความชำนาญในอักษรอย่างดี โดยการบำรุงครูอาจารย์อย่างดีด้วยการปฏิบัติ ๕ ประการมีอุตสาหะเป็นต้น

67.

๖๗.

Uṭṭhānā [Pg.42] upaṭṭhānā, ca, sussūsā pāricarīyā;

Sakkaccaṃ sippuggahaṇā, garuṃ ārādhaye budho.

บัณฑิตพึงบำรุงครูอาจารย์ด้วยความขยันหมั่นเพียร การปรนนิบัติ การตั้งใจฟัง การรับใช้ และการเรียนศิลปะอย่างเคารพ

68.

๖๘.

Kābyasattha [Pg.43] vinodena, kālo gacchati dhīmataṃ;

Byasanena ca mūḷhānaṃ, nidāya kalahena vā.

กาลเวลาย่อมผ่านไปสำหรับผู้มีปัญญาด้วยการรื่นรมย์ในวรรณคดีและศาสตร์ต่างๆ ส่วนสำหรับคนโง่เขลา ย่อมผ่านไปด้วยความทุกข์ การนอนหลับ หรือการทะเลาะวิวาท

69.

๖๙.

Cha dosā puriseneha, hātabbā bhūtimicchatā;

Niddātandī bhayaṃ kodho, ālasyaṃ dīghasuttatā.

โทษ ๖ ประการนี้ บุรุษผู้ปรารถนาความเจริญพึงละเสีย คือ ความง่วงเหงาหาวนอน ความเกียจคร้าน ความกลัว ความโกรธ ความเฉื่อยชา และการผัดวันประกันพรุ่ง

Niddāsīlī [Pg.44] sabhāsīlī, anuṭṭhātā ca yo naro;

Alaso kodhapaññāṇo, taṃ parābhavato mukhaṃ.

คนใดมีปกติหลับ มีปกติพูดมาก ไม่ขยันหมั่นเพียร เกียจคร้าน มีความโกรธเป็นเครื่องหมาย นั่นเป็นปากทางแห่งความเสื่อม

70.

๗๐.

Nigguṇesupi sattesu, dayā kubbanti sādhavo;

Na hi saṃharate jutiṃ, cando caṇḍālavesme.

คนดีทั้งหลายย่อมทำความกรุณาแม้ในสัตว์ที่ไม่มีคุณธรรม พระจันทร์ย่อมไม่หดรัศมีในเรือนของคนจัณฑาล

71.

๗๑.

Yatra [Pg.45] vidvajjano natthi, sīlāghyo tatra appadhipi;

Niratthapādame dese, eraṇḍopi dumāyate.

ในที่ใดไม่มีบัณฑิต ในที่นั้นแม้ผู้มีความรู้น้อยก็เป็นที่ยกย่อง ในประเทศที่ไม่มีต้นไม้มีประโยชน์ แม้ต้นละหุ่งก็เป็นเหมือนต้นไม้ใหญ่

72.

๗๒.

Ṭhānabhaṭṭhā na sobhante, dantā kesā nakhā narā;

Itiviññāya matimā, saṭṭhānaṃ na pariccaje.

ฟัน ผม เล็บ และคนทั้งหลาย เมื่อเคลื่อนจากที่ของตนแล้ว ย่อมไม่สง่างาม. บัณฑิตรู้ดังนี้แล้ว ไม่พึงละที่ของตน.

73.

๗๓.

Paropadese [Pg.46] paṇḍiccaṃ, sabbesaṃ sukarañhi kho;

Dhamme sayamanuṭṭhānaṃ, kassacisumahattano.

ความเป็นบัณฑิตในการสั่งสอนผู้อื่น เป็นสิ่งที่ทำได้ง่ายสำหรับทุกคน แต่การตั้งตนไว้ในธรรม เป็นของคนผู้ยิ่งใหญ่บางคนเท่านั้น.

74.

๗๔.

Appamādaṃ pasaṃsanti, puññakiriyāsu paṇḍitā;

Appamatto ubho atthe, adhiggaṇhāti paṇḍito.

บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญความไม่ประมาทในการทำบุญ บัณฑิตผู้ไม่ประมาท ย่อมยึดถือประโยชน์ทั้งสองไว้ได้.

75.

๗๕.

Nidhīnaṃva [Pg.47] pavattāraṃ, yaṃ passe vajjadassinaṃ;

Niggayhavādiṃ medhāviṃ, tādisaṃ paṇḍitaṃ bhaje;

Tādisaṃ bhajamānassa, seyyo hoti na pāpiyo.

บุคคลพึงคบบัณฑิตเช่นใดที่เห็นโทษ กล่าวตักเตือน เป็นผู้มีปัญญา เหมือนผู้ชี้ขุมทรัพย์ เมื่อคบบัณฑิตเช่นนั้น ย่อมมีแต่ความดีงาม ไม่มีความเสื่อมทราม.

76.

๗๖.

Muhuttamapi [Pg.48] ce viññū, paṇḍitaṃ payirupāsati;

Khippaṃ dhammaṃ vijānāti, jivhā sūparasaṃ yathā.

ถ้าผู้มีปัญญาพึงคบบัณฑิตแม้เพียงชั่วขณะหนึ่ง เขาย่อมรู้แจ้งธรรมได้โดยเร็ว เหมือนลิ้นรู้รสอาหารอันดีฉะนั้น.

77.

๗๗.

Dullabho purisājañño, na so sabbattha jāyati;

Yattha so jāyatī dhīro, taṃ kulaṃ sukha medhati.

บุรุษอาชาไนยเป็นผู้หายาก เขาไม่เกิดในที่ทั่วไป ตระกูลใดที่ปราชญ์นั้นเกิด ตระกูลนั้นย่อมถึงความสุข.

78.

๗๘.

Tagarañca [Pg.49] palāsena, yo naro upanayhati;

Pattāpi surati vāyanti, evaṃ dhīrūpasevanā.

บุรุษใดห่อกฤษณาด้วยใบไม้ แม้ใบไม้ก็ย่อมมีกลิ่นหอมฉันใด การคบหาปราชญ์ก็ฉันนั้น.

79.

๗๙.

Nipuṇe sutameseyya, vicinitvā sutatthiko;

Bhattaṃ ukkhaliyaṃ pakkaṃ, bhājanepi tathā bhave.

ผู้ใคร่การศึกษาพึงแสวงหาความรู้อันละเอียด โดยพิจารณาเลือกเฟ้น เหมือนข้าวที่หุงสุกในหม้อ ย่อมเป็นเช่นนั้นในภาชนะ.

80.

๘๐.

Appakaṃ [Pg.50] nātimaññeyya, citte sutaṃ nidhāpaye;

Vammikodakabindūva, cirena paripūrati.

ไม่พึงดูหมิ่นความรู้อันน้อย พึงเก็บความรู้ไว้ในใจ เหมือนหยาดน้ำในจอมปลวก ย่อมเต็มบริบูรณ์ได้ในกาลนาน.

81.

๘๑.

Gacchaṃ [Pg.51] kipilliko yāti, yojanānaṃ satānipi;

Agacchaṃ venayyoapi, padamekaṃ na gacchati.

มดเมื่อเดิน ย่อมไปได้แม้ร้อยโยชน์ พญาครุฑเมื่อไม่เดิน ย่อมไปไม่ได้แม้ก้าวเดียว.

82.

๘๒.

Sele sele na maṇikaṃ, gaje gaje na muttikaṃ;

Vane vane na candanaṃ, ṭhāne ṭhāne na paṇḍito.

ไม่ใช่ทุกภูเขาจะมีแก้วมณี ไม่ใช่ทุกช้างจะมีไข่มุก ไม่ใช่ทุกป่าจะมีไม้จันทน์ ไม่ใช่ทุกที่ก็จะมีบัณฑิต.

83.

๘๓.

Paṇḍito [Pg.52] sutasampanno, yattha atthīti ce suto;

Mahussāhena taṃ ṭhānaṃ, gantabbaṃva sutesinā.

ถ้าได้ยินว่ามีบัณฑิตผู้สมบูรณ์ด้วยการศึกษาอยู่ในที่ใด ผู้ใคร่การศึกษาพึงไปสู่ที่นั้นด้วยความเพียรอย่างยิ่ง.

84.

๘๔.

Potthakesu ca yaṃ sippaṃ, parahatthesu yaṃ dhanaṃ;

Yathākicce samuppanne, na taṃ sippaṃ na taṃ dhanaṃ.

ศิลปะที่อยู่ในตำรา และทรัพย์ที่อยู่ในมือผู้อื่น เมื่อกิจจำเป็นเกิดขึ้น ศิลปะและทรัพย์นั้นก็ไม่ใช่ของเรา.

85.

๘๕.

Uppalena [Pg.53] jalaṃ jaññā, kiriyāya kulaṃ naro;

Byattippamāṇa vācāya, jaññā tiṇena medaniṃ.

พึงรู้ว่ามีน้ำด้วยดอกบัว พึงรู้ตระกูลด้วยการกระทำ พึงรู้ประมาณแห่งผู้ฉลาดด้วยวาจา และพึงรู้แผ่นดินด้วยหญ้า.

Jalappamāṇaṃ kumudamālaṃ,Kulappamāṇaṃ vinayopamāṇaṃ;

Byattippamāṇaṃ kathitavākyaṃ,Pathaviyā pamāṇaṃ tiṇamilātaṃ –

ประมาณแห่งน้ำคือพวงดอกบัว ประมาณแห่งตระกูลคือวินัย ประมาณแห่งผู้ฉลาดคือคำพูดที่กล่าวแล้ว ประมาณแห่งแผ่นดินคือหญ้าที่เหี่ยวแห้ง.

86.

๘๖.

Appassuto [Pg.54] sutaṃ appaṃ, bahuṃ maññati mānavā;

Sindhudakamapassanto, kūpe toyaṃva maṇḍuko.

มนุษย์ผู้มีการศึกษาน้อย ย่อมสำคัญว่าความรู้ของตนนั้นมาก เหมือนกบในบ่อที่ไม่เคยเห็นน้ำในมหาสมุทร.

87.

๘๗.

Paṭhame sippaṃ gaṇheyya, eseyya dutiye dhanaṃ;

Careyya tatiye dhammaṃ, esā janāna dhammatā.

ในปฐมวัยพึงเรียนศิลปะ ในมัชฌิมวัยพึงแสวงหาทรัพย์ ในปัจฉิมวัยพึงประพฤติธรรม นี้เป็นธรรมดาของชนทั้งหลาย.

88.

๘๘.

Sussūsā [Pg.55] suttavaddhanī, sutaṃ paññāya vaddhanaṃ;

Paññāya atthaṃ jānāti, attho ñāto sukhāvaho.

การตั้งใจฟังย่อมเพิ่มพูนการศึกษา การศึกษาเพิ่มพูนปัญญา บุคคลย่อมรู้ประโยชน์ด้วยปัญญา ประโยชน์ที่รู้แล้วย่อมนำมาซึ่งความสุข.

89.

๘๙.

Natthi [Pg.56] vijjāsamaṃ mittaṃ, na ca byādhisamo ripu;

Na ca atthasamaṃ pemaṃ, na ca kammasamaṃ balaṃ.

ไม่มีมิตรเสมอด้วยวิชา ไม่มีศัตรูเสมอด้วยโรค ไม่มีความรักเสมอด้วยประโยชน์ และไม่มีกำลังเสมอด้วยกรรม.

90.

๙๐.

Vinā satthaṃ na gaccheyya, sūro saṅgāmabhūmiyaṃ;

Paṇḍitvaddhagū vāṇijo, videsagamano tathā.

วีรบุรุษไม่พึงไปสู่สนามรบโดยปราศจากอาวุธ ฉันใด บัณฑิตผู้เดินทาง และพ่อค้าผู้ไปต่างประเทศ ก็พึงเป็นเช่นนั้น ฉันนั้น.

91.

๙๑.

Dhananāsaṃ [Pg.57] manotāpaṃ, ghare duccaritāni ca;

Vañcanañca avamānaṃ, paṇḍito na pakāsaye.

บัณฑิตไม่พึงเปิดเผยความเสื่อมเสียแห่งทรัพย์ ความเดือดร้อนใจ การประพฤติชั่วในเรือน การถูกหลอกลวง และการถูกดูหมิ่น.

92.

๙๒.

Anavhāyaṃ gamayanto, apucchā bahubhāsako;

Attaguṇaṃ pakāsanto, tividho hīnapuggalo.

ผู้ที่ไปโดยไม่ได้รับเชิญ ผู้ที่พูดมากโดยไม่ถูกถาม และผู้ที่โอ้อวดคุณความดีของตน เป็นบุคคลผู้ต่ำทราม ๓ ประเภท.

93.

๙๓.

Haṃso [Pg.58] majjhe na kākānaṃ, sīho gunnaṃ na sobhate;

Gadrabhamajjhe turaṅgo, bālamajjheva paṇḍito.

หงส์ย่อมไม่งามในหมู่กา ราชสีห์ย่อมไม่งามในหมู่โค ม้าในหมู่ลา และบัณฑิตในหมู่คนพาล.

94.

๙๔.

Pattānurūpakaṃ vākyaṃ, sabhāvānurūpaṃ piyaṃ;

Attānurūpakaṃ kodhaṃ, yo jānāti sa paṇḍito.

ผู้ใดรู้คำพูดที่เหมาะสมกับกาล คำพูดที่น่ารักเหมาะสมกับธรรมชาติ และความโกรธที่เหมาะสมกับตน ผู้นั้นเป็นบัณฑิต.

95.

๙๕.

Apparūpo [Pg.59] bahuṃbhāso, appapañño pakāsako;

Appapūro ghaṭo khobhe, appakhīrā gāvī cale.

ผู้มีรูปน้อย ย่อมพูดมาก ผู้มีปัญญาน้อยย่อมโอ้อวด หม้อที่น้ำน้อยย่อมกระฉอก โคที่มีน้ำนมน้อยย่อมดิ้นรน.

96.

๙๖.

Na titti rājā dhanamhi, paṇḍitopi subhāsite;

Cakkhupi piyadassane, na titti sāgaro jale.

พระราชาไม่รู้จักอิ่มในทรัพย์ บัณฑิตก็ไม่รู้จักอิ่มในสุภาษิต ดวงตาก็ไม่รู้จักอิ่มในการเห็นสิ่งที่น่ารัก และมหาสมุทรก็ไม่รู้จักอิ่มด้วยน้ำ.

97.

๙๗.

Hīnaputto [Pg.60] rājamacco, bālaputto ca paṇḍito;

Adhanassa dhanaṃbahu, purisānaṃ na maññatha.

บุตรของคนเลวที่เป็นอำมาตย์พระราชา บุตรของบัณฑิตที่เป็นคนพาล และทรัพย์มากของคนจน ท่านไม่พึงสำคัญว่าเป็นบุรุษ (ผู้ประเสริฐ).

98.

๙๘.

Yo [Pg.61] sisso sippalobhena, bahuṃ gaṇhāti taṃ sippaṃ;

Mūgova supinaṃ passaṃ, kathetumpi na ussahe.

ศิษย์คนใดด้วยความโลภในศิลปะ ย่อมรับศิลปะไว้มาก ศิษย์นั้นย่อมไม่สามารถแม้แต่จะกล่าวถึงได้ เหมือนคนใบ้เห็นความฝันฉะนั้น.

99.

๙๙.

Na bhijjetuṃ kumbhakāro, sobhetuṃ kumbha ghaṭati;

Na khipituṃ apāyesu, sissānaṃ vuḍḍhikāraṇā.

ช่างหม้อย่อมทำหม้อเพื่อประดับประดา ไม่ใช่เพื่อทำลาย ฉันใด (ครูอาจารย์ก็สอน) เพื่อความเจริญของศิษย์ ไม่ใช่เพื่อโยนลงสู่อบาย ฉันนั้น.

100.

๑๐๐.

Adhanassa [Pg.62] rasaṃkhādo, abalassa hato naro;

Appaññassa vākyakaro, ummattaka samāhikho.

การกินอาหารรสเลิศของคนจน การถูกฆ่าของคนอ่อนแอ และการทำตามคำพูดของคนมีปัญญาน้อย ย่อมเหมือนคนบ้า.

101.

๑๐๑.

Ekenāpi surukkhena, pupphitena sugandhinā;

Vāsitaṃ kānanaṃ sabbaṃ, suputtena kulaṃ yathā.

แม้ด้วยต้นไม้ที่ดีเพียงต้นเดียว ที่มีดอกบานและมีกลิ่นหอม ย่อมทำให้ป่าทั้งป่าหอมอบอวลได้ เหมือนตระกูล (ย่อมรุ่งเรือง) ด้วยบุตรที่ดี.

102.

๑๐๒.

Iṇakattā [Pg.63] pitā sattu, mātā ca byabhicārinī;

Bhariyā rūpavatī sattu, putto sattu apaṇḍito.

บิดาผู้เป็นหนี้เป็นศัตรู มารดาผู้ประพฤตินอกใจเป็นศัตรู ภรรยาผู้มีรูปงามเป็นศัตรู บุตรผู้ไม่ฉลาดเป็นศัตรู.

103.

๑๐๓.

Guṇadosamasatthaññū, jano vibhajate kathaṃ;

Adhikāro kimandhassa, rūpabhedopaladdhiyaṃ.

ชนผู้ไม่รู้ศาสตร์จะแยกแยะคุณและโทษได้อย่างไร คนตาบอดจะมีความสามารถอะไรในการจำแนกความแตกต่างของรูป.

104.

๑๐๔.

Sabbattha [Pg.64] satthatoyeva, guṇadosavicecanaṃ;

Yaṃ karoti vināsatthaṃ, sāhasaṃ kimatodhikaṃ.

ในกิจทั้งปวง การพิจารณาคุณและโทษย่อมมีได้เพราะศาสตร์เท่านั้น การกระทำใดที่ทำไปเพื่อความพินาศ ความหุนหันพลันแล่นอะไรจะยิ่งไปกว่าการกระทำนั้น.

105.

๑๐๕.

Nihīyati [Pg.65] puriso nihīnasevī,Na ca hāyetha kadāci tulyasevī;

Seṭṭhamupanamaṃ udeti khippaṃ,Tasmā attano uttariṃ bhaje.

บุรุษผู้คบคนเลว ย่อมเสื่อมลง ผู้คบคนเสมอกัน ย่อมไม่เสื่อมเลย ผู้เข้าใกล้คนประเสริฐ ย่อมเจริญรวดเร็ว เพราะฉะนั้น พึงคบคนที่ประเสริฐกว่าตน.

106.

๑๐๖.

Paccuppannañca [Pg.66] yo dhammaṃ, tattha tattha vipassati;

Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, taṃ vidvā manubrūhaye.

ผู้ใดเห็นแจ้งซึ่งธรรมอันเกิดขึ้นเฉพาะหน้าในที่นั้นๆ อย่างไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลน บัณฑิตพึงเจริญธรรมนั้นให้มาก.

107.

๑๐๗.

Chandā dosā bhayā mohā, yo dhammaṃ nātivattati;

Āpūrati tassa yaso, sukkapakkheva candimā.

ผู้ใดไม่ล่วงธรรมไปเพราะฉันทะ โทสะ ภยะ โมหะ ยศของผู้นั้นย่อมเต็มเปี่ยม เหมือนพระจันทร์ในข้างขึ้น.

108.

๑๐๘.

Paṇḍito [Pg.67] sīlasampanno, saṇho ca paṭibhānavā;

Nivātavutti athaddho, tādiso labhate yasaṃ.

บัณฑิตผู้สมบูรณ์ด้วยศีล สุภาพและมีปฏิภาณ มีความประพฤติอ่อนน้อม ไม่กระด้าง ผู้เช่นนั้นย่อมได้ยศ.

109.

๑๐๙.

Dullabhaṃ [Pg.68] pākatikaṃ vākyaṃ, dullabho khemakaro suto;

Dullabhā sadisī jāyā, dullabho sajano piyo.

วาจาที่ตรงไปตรงมาเป็นของหายาก บุตรผู้ทำความเกษมเป็นของหายาก ภรรยาที่เสมอกันเป็นของหายาก ญาติมิตรที่น่ารักเป็นของหายาก.

110.

๑๑๐.

Atthaṃ mahantamāpajja, vijjaṃ sampattimeva ca;

Careyyāmānathaddho yo, paṇḍito so pavuccati.

ผู้ใดบรรลุประโยชน์อันยิ่งใหญ่ และความสำเร็จในวิชา แต่ยังประพฤติไม่อวดดี ไม่กระด้าง ผู้นั้นแลเรียกว่าบัณฑิต.

111.

๑๑๑.

Sutasanniccayā [Pg.69] dhīrā, tuṇhībhūtā apucchitā;

Puṇṇāsubhāsitenāpi, ghaṇṭādī ghaṭṭitā yathā.

นักปราชญ์ผู้สั่งสมความรู้ไว้มาก ย่อมเป็นผู้เงียบ ไม่พูดเมื่อไม่ถูกถาม แม้เต็มเปี่ยมด้วยสุภาษิต เหมือนระฆังเป็นต้นที่ต้องถูกตีจึงจะดัง.

112.

๑๑๒.

Apuṭṭho paṇḍito bherī, pajjunno hoti pucchito;

Bālo puṭṭho apuṭṭho ca, bahuṃ vikatthate sadā.

บัณฑิตเมื่อไม่ถูกถาม ย่อมเป็นเหมือนกลอง เมื่อถูกถาม ย่อมเป็นเหมือนเมฆฝน คนพาลไม่ว่าจะถูกถามหรือไม่ถูกถาม ย่อมโอ้อวดมากอยู่เสมอ.

113.

๑๑๓.

Parūpavāde [Pg.70] badhiro, paravajje alocano;

Paṅgulo aññanārīsu, dussatakke acetano.

เป็นคนหูหนวกในคำติเตียนของผู้อื่น เป็นคนตาบอดในโทษของผู้อื่น เป็นคนง่อยในสตรีของผู้อื่น เป็นคนไร้สติในความคิดที่ชั่วร้าย.

Cakkhumāssa yathā andho, sotavā badhiro yathā;

Paññavāssa yathāmūgo, balavā dubbaloriva;

Atha atthe samuppanne, sayetha matasāyitaṃ.

พึงเป็นเหมือนคนตาบอดทั้งที่มีตา เหมือนคนหูหนวกทั้งที่มีหู เหมือนคนใบ้ทั้งที่มีปัญญา เหมือนคนอ่อนแอทั้งที่มีกำลัง และเมื่อเรื่องราวเกิดขึ้น พึงนอนนิ่งเสียเหมือนคนตาย.

114.

๑๑๔.

Pāpamitte [Pg.71] vivajjetvā, bhajeyyuttamapuggalaṃ;

Ovāde cassa tiṭṭheyya, patthento acalaṃ sukhaṃ.

พึงเว้นมิตรชั่ว พึงคบบุคคลผู้ประเสริฐ พึงตั้งอยู่ในโอวาทของท่าน ผู้ปรารถนาความสุขที่ไม่หวั่นไหว.

115.

๑๑๕.

Atisītaṃ atiuṇhaṃ, atisāyamidaṃ ahu;

Iti vissaṭṭhakammante, atthā accenti māṇave.

หนาวเกินไป ร้อนเกินไป เย็นเกินไปแล้วหนอ ประโยชน์ทั้งหลายย่อมล่วงเลยคนหนุ่มผู้ทอดทิ้งการงานด้วยเหตุเพียงเท่านี้.

116.

๑๑๖.

Yo [Pg.72] ca sītañca uṇhañca, tiṇābhiyyo na maññati;

Karaṃ purisakiccāni, so sukhaṃ na vihāyati.

ผู้ใดไม่ถือว่าความหนาวและความร้อนเป็นสิ่งสำคัญยิ่งกว่าหญ้า กระทำกิจของบุรุษ ผู้นั้นย่อมไม่ละทิ้งความสุข.

117.

๑๑๗.

Yasmiṃdese [Pg.73] na sammāno, na piyo na ca bandhavo;

Na ca vijjāgamo koci, na tattha divasaṃ vase.

ในประเทศใดไม่มีความเคารพ ไม่มีคนรัก ไม่มีญาติ และไม่มีการได้มาซึ่งวิชาใดๆ ไม่พึงอยู่ในประเทศนั้นแม้แต่วันเดียว.

118.

๑๑๘.

Dhanavā sutavā rājā, nadī vajjo ime pañca;

Yattha dese na vijjanti, na tattha divasaṃ vase.

คนมีทรัพย์ คนมีความรู้ พระราชา แม่น้ำ หมอ เหล่านี้ห้าอย่าง ในประเทศใดไม่มีสิ่งเหล่านี้ ไม่พึงอยู่ในประเทศนั้นแม้แต่วันเดียว.

119.

๑๑๙.

Nabhassa [Pg.74] bhūsanaṃ cando, nārīnaṃ bhūsanaṃ pati;

Chamāya bhūsanaṃ rājā, vijjā sabbassa bhūsanaṃ.

พระจันทร์เป็นเครื่องประดับของท้องฟ้า สามีเป็นเครื่องประดับของสตรี พระราชาเป็นเครื่องประดับของแผ่นดิน วิชาเป็นเครื่องประดับของคนทั้งปวง.

120.

๑๒๐.

Sukhatthiko sace vijjaṃ, vijjatthiko caje sukhaṃ;

Sukhatthino kuto vijjā, kuto vijjatthino sukhaṃ.

ถ้าผู้ปรารถนาความสุข (จะละทิ้ง) วิชา ผู้ปรารถนาวิชา (ก็ต้อง) ละทิ้งความสุข ความรู้จะมีแก่ผู้ปรารถนาความสุขได้อย่างไร ความสุขจะมีแก่ผู้ปรารถนาวิชาได้อย่างไร.

121.

๑๒๑.

Khaṇena [Pg.75] kaṇena ceva, vijjāmatthañca sādhaye;

Khaṇacāge kuto vijjā, kaṇacāge kato dhanaṃ.

พึงบำเพ็ญวิชาและทรัพย์ทีละขณะและทีละน้อย เมื่อละทิ้งขณะแล้ว วิชาจะมีได้อย่างไร เมื่อละทิ้งทีละน้อยแล้ว ทรัพย์จะมีได้อย่างไร.

122.

๑๒๒.

Ācariyā pādamādatte, pādaṃ sisso sajānanā;

Pādaṃ sabrahmacārīhi, pādaṃ kālakkamena ca.

(ศิษย์) ได้ส่วนหนึ่งจากอาจารย์ ได้ส่วนหนึ่งด้วยปัญญาของตน ได้ส่วนหนึ่งจากเพื่อนพรหมจารี ได้ส่วนหนึ่งจากกาลเวลาที่ผ่านไป.

123.

๑๒๓.

Dhammo [Pg.76] jaye no adhammo, saccaṃ jayati nāsaccaṃ;

Khamā jayati no kodho, devo jayati nāsūro.

ธรรมย่อมชนะอธรรม สัจจะย่อมชนะความไม่จริง ขันติย่อมชนะความโกรธ เทพย่อมชนะอสูร.

124.

๑๒๔.

Hatthassa bhūsanaṃ dānaṃ, saccaṃ kaṇṭhassa bhūsanaṃ;

Sotassa bhūsanaṃ satthaṃ, bhūsane kiṃ payojanaṃ.

ทานเป็นเครื่องประดับของมือ สัจจะเป็เครื่องประดับของคอ ศาสตร์เป็นเครื่องประดับของหู เครื่องประดับอื่นจะมีประโยชน์อะไร.

125.

๑๒๕.

Videsetu [Pg.77] dhanaṃ vijjā, byasanesu dhanaṃ mati;

Paraloke dhanaṃ dhammo, sīlaṃ sabbattha ve dhanaṃ.

ในต่างประเทศ วิชาเป็นทรัพย์ ในคราววิบัติ ปัญญาเป็นทรัพย์ ในปรโลก ธรรมเป็นทรัพย์ แต่ศีลแลเป็นทรัพย์ในที่ทั้งปวง.

126.

๑๒๖.

Padose [Pg.78] dīpako cando, pabhāte dīpako ravi;

Tiloke dīpako dhammo, suputto kuladīpako.

ในเวลาค่ำ พระจันทร์เป็นประทีป ในเวลาเช้า พระอาทิตย์เป็นประทีป ในสามโลก ธรรมเป็นประทีป บุตรที่ดีเป็นประทีปของตระกูล.

127.

๑๒๗.

Vidvā eva vijānāti, vidvajjanaparissamaṃ;

Na hi vañjhā vijānāti, guruṃ pasavavedanaṃ.

ผู้รู้เท่านั้นย่อมรู้ความเหนื่อยยากของเหล่านักปราชญ์ หญิงหมันย่อมไม่รู้ความเจ็บปวดอย่างหนักในการคลอดบุตร.

128.

๑๒๘.

Yassa [Pg.79] natthi sayaṃ paññā, satthaṃ tassa karoti kiṃ;

Locanehi vihīnassa, dappaṇo kiṃ karissati.

ผู้ใดไม่มีปัญญาด้วยตนเอง ศาสตร์จะทำอะไรให้ผู้นั้นได้ แก่ผู้ที่ปราศจากดวงตา กระจกจะทำอะไรได้.

129.

๑๒๙.

Kiṃ karissanti vattāro, sotaṃ yattha na vijjate;

Naggakapaṇake dese, rajako kiṃ karissati.

ผู้พูดทั้งหลายจะทำอะไรได้ในที่ที่ไม่มีผู้ฟัง ในประเทศของคนยากจนผู้เปลือยกาย ช่างย้อมผ้าจะทำอะไรได้.

130.

๑๓๐.

Mūḷhasidhassāpadesena, [Pg.80] kunārībharaṇena ca;

Khalasattūhi saṃyogā, paṇḍitopyāvasīdati.

บัณฑิตแม้เป็นผู้มีปัญญา ก็ย่อมตกต่ำเพราะการสอนศิษย์ที่โง่เขลา เพราะการเลี้ยงดูหญิงชั่ว และเพราะการสมาคมกับคนพาล.

131.

๑๓๑.

Natthi attasamaṃ pemaṃ, natthi dhaññasamaṃ dhanaṃ;

Natthi paññāsamā ābhā, vuṭṭhi ve paramā sarā.

ความรักเสมอด้วยตนไม่มี ทรัพย์เสมอด้วยข้าวเปลือกไม่มี แสงสว่างเสมอด้วยปัญญาไม่มี ฝนแลเป็นสระน้ำอันยอดเยี่ยม.

132.

๑๓๒.

Bhujaṅgamaṃ [Pg.81] pāvakañca khattiyañca yasassinaṃ;

Bhikkhuñca sīlasampannaṃ, sammadeva samācare.

พึงประพฤติปฏิบัติให้ถูกต้องต่อพญางู ไฟ กษัตริย์ผู้มีพระยศ และภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยศีล.

133.

๑๓๓.

Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano;

Buddhe dhamme ca saṅghe ca, dhīro saddhaṃ nivesaye.

เพราะเหตุนั้น บัณฑิตผู้มีปัญญา เมื่อเล็งเห็นประโยชน์ของตน พึงประดิษฐานศรัทธาไว้ในพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์.

134.

๑๓๔.

Guṇo [Pg.82] seṭṭhaṅgataṃ yāti, na ucce sayane vase;

Pāsādasikhare vāso, kāko kiṃ garuḷo siyā.

คุณธรรมย่อมถึงความเป็นเลิศ ไม่ใช่เพราะการอยู่บนที่นอนสูง กาที่อาศัยอยู่บนยอดปราสาท จะกลายเป็นครุฑไปได้หรือ.

135.

๑๓๕.

Anāgataṃ bhayaṃ disvā, dūrato parivajjaye;

Āgatañca bhayaṃ disvā, abhīto hoti paṇḍito.

บัณฑิตเห็นภัยที่ยังมาไม่ถึง พึงหลีกเลี่ยงเสียแต่ไกล และเมื่อเห็นภัยที่มาถึงแล้ว ย่อมไม่หวาดกลัว.

136.

๑๓๖.

Asajjāya malāmantā, anuṭṭhānamalā gharā;

Malaṃ vaṇṇassa kosajjaṃ, pamādo rakkhato malaṃ.

การไม่สาธยายเป็นมลทินของมนต์ ความไม่ขยันเป็นมลทินของเรือน ความเกียจคร้านเป็นมลทินของผิวพรรณ ความประมาทเป็นมลทินของผู้รักษา.

137.

๑๓๗.

Anupubbena [Pg.83] medhāvī, thokaṃ thokaṃ khaṇe khaṇe;

Kammāro rajatasseva, niddhame malamattano.

ผู้มีปัญญาพึงกำจัดมลทินของตนไปตามลำดับ ทีละน้อยๆ ทุกๆ ขณะ เหมือนช่างเงินกำจัดมลทินของเงินฉะนั้น.

138.

๑๓๘.

Yañhi [Pg.84] kayirā tañhi vade, yaṃ na kayirā na taṃ vade;

Akarontaṃ bhāsamānaṃ, parijānanti paṇḍitā.

บุคคลทำสิ่งใดพึงพูดสิ่งนั้น ไม่ทำสิ่งใดไม่พึงพูดสิ่งนั้น บัณฑิตย่อมกำหนดรู้คนที่ไม่ทำแต่ดีแต่พูด.

139.

๑๓๙.

Visamaṃ sabhayaṃ ativāto, paṭicchannaṃ devanissitaṃ;

Pantho ca saṅgāmo titthaṃ, aṭṭhete parivajjiyā.

ทางที่ไม่ราบเรียบ ทางที่มีภัย ทางที่มีลมแรงจัด ที่ปกปิด ที่อาศัยของเทวดา ทางเปลี่ยว สนามรบ และท่าข้ามน้ำ แปดอย่างนี้พึงเว้นเสีย.

140.

๑๔๐.

Rattoduṭṭho [Pg.85] ca muḷho ca, mānī luddho tathālaso;

Ekacintī ca bālo ca, ete atthavināsakā.

ผู้กำหนัด ผู้พยาบาท ผู้หลง ผู้ถือตัว ผู้โลภ ผู้เกียจคร้าน ผู้คิดแต่เพียงผู้เดียว และคนพาล แปดจำพวกนี้เป็นผู้ทำลายประโยชน์.

141.

๑๔๑.

Ratto duṭṭho ca mūḷho ca, bhīru āmisagaruko;

Itthī soṇḍo paṇḍako ca, navamo dārakopi ca.

ผู้กำหนัด ผู้พยาบาท ผู้หลง ผู้ขี้ขลาด ผู้หนักในอามิส สตรี คนขี้เมา บัณเฑาะก์ และเด็กเป็นคนที่เก้า.

142.

๑๔๒.

Navate puggalā loke, ittarā calitā calā;

Etehi mantitaṃ guyhaṃ, khippaṃ bhavati pākaṭaṃ.

บุคคล ๙ จำพวกเหล่านี้ในโลก เป็นคนโลเล หวั่นไหว ไม่มั่นคง ความลับที่ปรึกษาหารือกับคนเหล่านี้ ย่อมเปิดเผยโดยเร็ว.

143.

๑๔๓.

Yo [Pg.86] niruttiṃ na sikkheyya, sikkhanto piṭakattayaṃ;

Pade pade vikaṅkheyya, vane andhagajo yathā.

ผู้ใดไม่ศึกษาไวยากรณ์ แม้จะศึกษาพระไตรปิฎกอยู่ ก็ย่อมจะสงสัยในทุกๆ บท เหมือนช้างตาบอดในป่าฉะนั้น.

144.

๑๔๔.

Suttaṃ [Pg.87] dhātu gaṇoṇvādi, nāmaliṅgānusāsanaṃ;

Yassa tiṭṭhati jivhagge, sabyākaraṇakesarī.

ผู้ใดมีสูตร ธาตุ คณะ อุณณาทิ และนามลิงคานุศาสน์ อยู่ที่ปลายลิ้น ผู้นั้นย่อมเป็นดุจราชสีห์ในทางไวยากรณ์.

145.

๑๔๕.

Saddatthalakkhaṇe bhedī, yo yo nicchitalakkhaṇe;

So so ñātumakicchena, pahoti piṭakattaye.

ผู้ใดแตกฉานในลักษณะแห่งศัพท์และอรรถ และในลักษณะที่วินิจฉัยแน่นอนแล้ว ผู้นั้นย่อมสามารถรู้แจ้งในพระไตรปิฎกได้โดยไม่ยาก.

146.

๑๔๖.

Yo [Pg.88] saddasatthakusalo kusalo nighaṇḍu,Chando alaṅkatisu niccakatābhiyogo;

So yaṃ kavittavikalopi kavīsu saṅkhyaṃ,Moggayha vindati hi kitti’ mamandarūpaṃ.

ผู้ใดฉลาดในคัมภีร์ไวยากรณ์ ฉลาดในคัมภีร์อภิธาน มีความเพียรพยายามอยู่เสมอในคัมภีร์ฉันท์และอลังการ ผู้นั้นแม้จะบกพร่องในความเป็นกวี ก็ย่อมถึงการนับว่าเป็นกวี และได้รับเกียรติยศอันยิ่งใหญ่.

147.

๑๔๗.

Sukkhopi [Pg.89] candanataru na jahāti gandhaṃ,Nāgo gato naramukhe na jahāti līḷaṃ;

Yantagato madhurasaṃ na jahāti ucchu,Dukkhopi paṇḍitajano na jahāti dhammaṃ.

ต้นจันทน์แม้แห้งก็ไม่ทิ้งกลิ่น ช้างแม้เข้าสู่สงครามก็ไม่ทิ้งลีลา อ้อยแม้เข้าสู่เครื่องหีบก็ไม่ทิ้งรสหวาน บัณฑิตแม้ประสบทุกข์ก็ไม่ทิ้งธรรม.

148.

๑๔๘.

Dhanadhaññappayogesu, tathā vijjāgamesu ca;

Āhāre byavahāre ca, cattalajjo sadā bhave.

บุคคลพึงเป็นผู้สลัดความอายออกเสมอ ในการใช้จ่ายทรัพย์และข้าวเปลือก ในการแสวงหาวิชาความรู้ ในการบริโภคอาหาร และในการติดต่อเจรจา.

149.

๑๔๙.

Sābhāvikī [Pg.90] ca paṭibhā, sutañca bahunimmalaṃ;

Amando cābhiyogoyaṃ, hetu hotiha bandhane.

ปฏิภาณอันเป็นเองตามธรรมชาติ การสดับตรับฟังอันบริสุทธิ์อย่างมาก และความเพียรพยายามอันไม่ย่อหย่อน ทั้งหมดนี้เป็นเหตุแห่งการประพันธ์ในโลกนี้.

150.

๑๕๐.

Jaheyya [Pg.91] pāpake mitte, bhajeyya paṇḍite jane;

Sādhavo abhiseveyya, suṇeyya dhammamuttamaṃ.

พึงละมิตรชั่ว พึงคบหาบัณฑิต พึงคบหาสมาคมกับสัตบุรุษ และพึงฟังพระธรรมอันสูงสุด.

151.

๑๕๑.

Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpakaṃ;

Yādisaṃ vappate bījaṃ, tādisaṃ harate phalaṃ.

ผู้ทำกรรมดี ย่อมได้รับผลดี ผู้ทำกรรมชั่ว ย่อมได้รับผลชั่ว บุคคลหว่านพืชเช่นใด ย่อมได้รับผลเช่นนั้น.

152.

๑๕๒.

Chando [Pg.92] nidānaṃ gāthānaṃ, akkharā tāsaṃ viyañjanaṃ;

Nāmasannissitā gāthā, kavi gāthānamāsayo.

ฉันท์เป็นบ่อเกิดแห่งคาถา อักษรเป็นพยัญชนะของคาถาเหล่านั้น คาถาอาศัยนาม กวีเป็นที่พึ่งพิงของคาถา.

153.

๑๕๓.

Tasmā [Pg.93] hi paṇḍito poso, sampassaṃ hitamattano;

Paññavantaṃbhipūjeyya, cetiyaṃ viya sādaro.

เพราะเหตุนั้น บัณฑิตเมื่อเล็งเห็นประโยชน์ของตน พึงบูชาผู้มีปัญญาด้วยความเคารพ เหมือนบูชาสถูปเจดีย์ฉะนั้น.

154.

๑๕๔.

Dhīraṃ passe suṇe dhīraṃ, dhīrena sahasaṃvase;

Dhīrenallāpasallāpaṃ, taṃ kare tañca rocaye.

พึงเห็นนักปราชญ์ พึงฟังนักปราชญ์ พึงอยู่ร่วมกับนักปราชญ์ พึงทำความสนทนาปราศรัยกับนักปราชญ์ และพึงพอใจในการกระทำเช่นนั้น.

155.

๑๕๕.

Nayaṃ [Pg.94] nayati medhāvī, adhurāyaṃ na yuñjati;

Sunayo seyyaso hoti, sammā vutto na kuppati;

Vinayaṃ so pajānāti, sādhu tena samāgamo.

ผู้มีปัญญาย่อมนำไปสู่แนวทางที่ถูกต้อง ไม่ประกอบในสิ่งที่ไม่ใช่ธุระ การแนะนำที่ดีเป็นสิ่งประเสริฐ เมื่อถูกว่ากล่าวโดยชอบย่อมไม่โกรธ ผู้นั้นย่อมรู้ระเบียบวินัย การสมาคมกับผู้นั้นเป็นความดีงาม.

156.

๑๕๖.

Sace labhetha nipakaṃ sahāyaṃ,Saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ;

Abhibhuyya sabbāni parissayāni,Careyya tenattamano satimā.

หากได้สหายผู้มีปัญญาประคองตน ผู้ร่วมทางที่ประพฤติดีและเป็นนักปราชญ์ พึงครอบงำอันตรายทั้งปวงแล้ว เที่ยวไปกับสหายนั้นด้วยความชื่นใจ มีสติ.

157.

๑๕๗.

No [Pg.95] ce labhetha nipakaṃ sahāyaṃ,Saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ;

Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya,Eko care mātaṅgaraññeva nāgo.

หากไม่ได้สหายผู้มีปัญญาประคองตน ผู้ร่วมทางที่ประพฤติดีและเป็นนักปราชญ์ พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนพระราชาทรงละแคว้นที่ทรงชนะแล้ว หรือเหมือนช้างมาตังคะเที่ยวไปในป่าฉะนั้น.

158.

๑๕๘.

Sokaṭṭhānasahassāni[Pg.96], bhayaṭṭhānasatāni ca;

Divase divase mūḷha-māvisanti na paṇḍitaṃ.

ที่ตั้งแห่งความโศกนับพัน และที่ตั้งแห่งความกลัวนับร้อย ย่อมครอบงำคนเขลาในทุกๆ วัน แต่ไม่ครอบงำบัณฑิต.

159.

๑๕๙.

Jalabindunipātena, cirena pūrate ghaṭo;

Tathā sakalavijjānaṃ, dhammassa ca dhanassa ca.

หม้อน้ำย่อมเต็มได้ด้วยหยาดน้ำที่ตกลงมาทีละหยดโดยใช้เวลานานฉันใด การสั่งสมวิชาความรู้ทั้งปวง ธรรม และทรัพย์ ก็ฉันนั้น.

160.

๑๖๐.

Paṇḍitā [Pg.97] dukkhaṃ patvāna, na bhavanti visādino;

Pavissa rāhuno mukhaṃ, kiṃ no deti puna sasī.

บัณฑิตทั้งหลายเมื่อประสบทุกข์แล้ว ย่อมไม่ท้อแท้, พระจันทร์แม้เข้าสู่ปากราหูแล้ว มิใช่ว่าจะกลับมาให้แสงสว่างแก่เราอีกหรือ?

161.

๑๖๑.

Javena assaṃ jānanti, vāhena ca balibaddhaṃ;

Duhena dhenuṃ jānanti, bhāsamānena paṇḍitaṃ.

เขาย่อมรู้จักม้าด้วยฝีเท้า, รู้จักโคถึกด้วยการบรรทุก, รู้จักแม่โคด้วยการรีดนม, และรู้จักบัณฑิตด้วยคำพูด

162.

๑๖๒.

Manasā [Pg.98] cintitaṃ kammaṃ, vacasā na pakāsaye;

Aññalakkhitakāriyassa, yato siddhi na jāyate.

การงานที่คิดไว้ด้วยใจ ไม่ควรเปิดเผยด้วยวาจา เพราะความสำเร็จย่อมไม่เกิดแก่ผู้ที่ผู้อื่นล่วงรู้การงานที่ตั้งใจไว้แล้ว

163.

๑๖๓.

Anabhyāse visaṃ vijjā, ajiṇṇe bhojanaṃ visaṃ;

Visaṃ sabhā daliddassa, vuddhassa taruṇī visaṃ.

วิชาที่ไม่ได้ทบทวนเป็นพิษ, อาหารที่ไม่ย่อยเป็นพิษ, สมาคมเป็นพิษแก่คนจน, หญิงสาวเป็นพิษแก่คนแก่

Cattāro pañca ālope, ābhutvā udakaṃ pive;

Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno.

ภิกษุผู้มีความเพียร พึงฉันอาหารยังขาดอีก ๔-๕ คำจะอิ่มแล้วดื่มน้ำตาม, เพียงพอเพื่อความอยู่ผาสุก

164.

๑๖๔.

Yassa eso pasutopi, guṇavā pujjate naro;

Dhanu vaṃsavisuddhopi, nigguṇo kiṃ karissati.

นรชนผู้มีคุณธรรม แม้เกิดในกำเนิดต่ำ ย่อมได้รับการบูชา, คันธนูแม้ทำจากไม้ไผ่ชั้นดี หากไร้สาย (คุณ) จะทำอะไรได้

165.

๑๖๕.

Issī [Pg.100] dayī asaṃtuṭṭho, kodhano niccasaṅkīto;

Parabhāgyopajīvī ca, chaḷete dukkhabhāgino.

คนริษยา, คนตระหนี่, คนไม่สันโดษ, คนมักโกรธ, คนขี้ระแวงเสมอ, และคนอาศัยโชคชะตาของผู้อื่นเลี้ยงชีพ, ทั้ง ๖ จำพวกนี้ เป็นผู้มีส่วนแห่งทุกข์

166.

๑๖๖.

Sumahantāni sattānī, dhārayantā bahussutā;

Chettāro saṃsayānañca, kaliṃ yanti lobhamohitā.

เหล่าสัตว์ผู้ทรงความรู้อันยิ่งใหญ่ เป็นพหูสูต และเป็นผู้ตัดความสงสัยได้ทั้งหลาย ก็ยังถึงความพินาศได้เพราะถูกโลภะและโมหะครอบงำ

167.

๑๖๗.

Nadītīre [Pg.101] khate kūpe, araṇītālavaṇṭake;

Na vade dakādī natthīti, mukhe ca vacanaṃ tathā.

เมื่อขุดบ่อน้ำที่ริมฝั่งแม่น้ำ, เมื่อมีไม้สีไฟและพัดใบตาล, ไม่ควรกล่าวว่า 'น้ำเป็นต้นไม่มี', คำพูดในปากก็เป็นเช่นนั้นเอง

168.

๑๖๘.

Sabbaṃ suṇāti sotena, sabbaṃ passati cakkhunā;

Na ca diṭṭhaṃ sutaṃ dhīro, sabbaṃ uccitu marahati.

ผู้มีปัญญาย่อมฟังทุกอย่างด้วยหู ย่อมเห็นทุกอย่างด้วยตา แต่ไม่ควรเก็บเอาทุกสิ่งที่เห็นและได้ยินนั้นมาใส่ใจทั้งหมด

169.

๑๖๙.

Bālādapi [Pg.102] gahetabbaṃ, yuttamuttamanīsibhi;

Ravissāvisaye kiṃ na, padīpassa pakāsanaṃ.

ถ้อยคำที่ถูกต้อง แม้มาจากคนพาล บัณฑิตก็ควรรับไว้, ประทีปย่อมส่องสว่างในที่ที่พระอาทิตย์ส่องไปไม่ถึง มิใช่หรือ?

170.

๑๗๐.

Tasmā [Pg.103] hi paṇḍito poso, sampassaṃ attamattano;

Yoniso vicine dhammaṃ, evaṃ tattha visujjhati.

เพราะเหตุนั้น บุรุษผู้เป็นบัณฑิต เมื่อมองเห็นประโยชน์ของตน พึงเลือกเฟ้นธรรมโดยแยบคาย, ด้วยการปฏิบัติเช่นนี้ เขาย่อมบริสุทธิ์ในธรรมนั้น

171.

๑๗๑.

Kiṃ tena jātujātena, mātuyobbannahārinā;

Ārohati na yo saka-vaṃsaagge dhajo yathā.

จะมีประโยชน์อะไรด้วยบุตรที่เกิดมาเพียงเพื่อทำลายความสาวของมารดา แต่ไม่สามารถยกย่องวงศ์ตระกูลของตนให้สูงเด่นเหมือนธงที่ยกขึ้นสู่ยอดเสา

172.

๑๗๒.

Sammā upaparikkhitvā, akkharesu padesu ca;

Coraghāto siyā sisso, guru coraṭṭakārako.

หากไม่พิจารณาอักขระและบทให้ดี ศิษย์อาจกลายเป็นผู้ประหารโจร และครูอาจกลายเป็นผู้กล่าวหาโจร

173.

๑๗๓.

Adantadamanaṃ [Pg.104] satthaṃ, khalānaṃ kurute madaṃ;

Cakkhusaṅkhārakaṃ tejaṃ, ulūkānaṃmivandhakaṃ.

วิชาความรู้ที่ใช้ฝึกผู้ที่ยังไม่ได้ฝึก ย่อมทำให้คนพาลมัวเมา, เหมือนแสงสว่างที่ช่วยในการมองเห็น กลับทำให้นกฮูกตาบอด

174.

๑๗๔.

Narattaṃ dullabhaṃ loke, vijjā tatra sudullabhā;

Kavittaṃ dullabhaṃ tatra, satti tatra sudullabhā.

ความเป็นมนุษย์หาได้ยากในโลก, ในความเป็นมนุษย์นั้น ความรู้หาได้ยากยิ่ง, ในความรู้นั้น ความเป็นกวีหาได้ยาก, และในความเป็นกวีนั้น ความสามารถหาได้ยากยิ่ง

175.

๑๗๕.

Yebhuyyena [Pg.105] hi sattānaṃ, vināse paccupaṭṭhite;

Anayo nayarūpena, buddhimāgamma tiṭṭhati.

โดยมาก เมื่อความพินาศมาถึงเหล่าสัตว์, สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ย่อมปรากฏในรูปของประโยชน์ เข้ามาครอบงำปัญญา

Sujanakaṇḍa

หมวดสุชน

176.

๑๗๖.

Saddhāsīlādidhammehi, [Pg.106] sappanno seṭṭhamānuso;

Vutto buddhādisantehi, sādhusappuriso iti.

มนุษย์ผู้ประเสริฐ ผู้สมบูรณ์ด้วยธรรมมีศรัทธาและศีลเป็นต้น พระพุทธเจ้าและสัตบุรุษทั้งหลายกล่าวว่าเป็น 'สาธุสัปปุรุษ'

Saddādhanaṃ sīladhanaṃ, hirīottappiyaṃ dhanaṃ;

Sutadhanañca cāgo ca, paññā ve sattamaṃ dhanaṃ.

ทรัพย์คือศรัทธา, ทรัพย์คือศีล, ทรัพย์คือหิริและโอตตัปปะ, ทรัพย์คือสุตะ, ทรัพย์คือจาคะ, และปัญญาเป็นทรัพย์ที่เจ็ด

Yassa ete dhanā atthi, itthiyā purisassa vā;

Adaliddoti taṃ āhu, amoghaṃ tassa jīvitaṃ.

ทรัพย์เหล่านี้มีแก่หญิงหรือชายใด, บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่าผู้นั้นไม่เป็นคนจน, ชีวิตของเขาย่อมไม่ไร้ผล

Tasmā saddhañca sīlañca, pasādaṃ dhammadassanaṃ;

Anuyuñjetha medhāvī, saraṃ buddhānasāsanaṃ.

เพราะเหตุนั้น ผู้มีปัญญา เมื่อระลึกถึงคำสอนของพระพุทธเจ้า พึงหมั่นประกอบศรัทธา ศีล ความเลื่อมใส และการเห็นธรรม

177.

๑๗๗.

Sabbhireva [Pg.107] samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ;

Sataṃ saddhammamaññāya, seyyo hoti na pāpiyo.

พึงนั่งใกล้สัตบุรุษเท่านั้น, พึงทำความสนิทสนมกับสัตบุรุษ, เพราะเมื่อรู้ทั่วถึงสัทธรรมของสัตบุรุษแล้ว ย่อมมีแต่ความเจริญ ไม่มีความเสื่อม

178.

๑๗๘.

Caja dujjanasaṃsaggaṃ, bhaja sādhusamāgamaṃ;

Kara puññamahorattaṃ, sara niccamaniccataṃ.

จงละการคลุกคลีกับคนชั่ว, จงคบหาสมาคมกับคนดี, จงทำบุญทั้งกลางวันและกลางคืน, และจงระลึกถึงความไม่เที่ยงอยู่เป็นนิตย์

179.

๑๗๙.

Yo [Pg.108] ve kataññū katavedī dhīro,Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti;

Dukkhitassa sakkacca karoti kiccaṃ,Tathāvidhaṃ sappurisaṃ vadanti.

ผู้ใดเป็นคนกตัญญูกตเวที เป็นปราชญ์, เป็นกัลยาณมิตร มีความภักดีมั่นคง, ช่วยเหลือทำกิจแก่ผู้ตกทุกข์ได้ยากโดยเคารพ, บัณฑิตทั้งหลายย่อมเรียกผู้นั้นว่าเป็นสัตบุรุษ

180.

๑๘๐.

Mātāpettibharaṃ [Pg.109] jantuṃ, kule jeṭṭhāpacāyinaṃ;

Saṇhaṃ sakhilasambhāsaṃ, pesuṇeyyappahāyinaṃ.

นรชนผู้บำรุงมารดาบิดา, มีปกติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล, มีวาจาอ่อนหวาน สุภาพ, ละการพูดส่อเสียด

181.

๑๘๑.

Maccheravinaye yuttaṃ, saccaṃ kodhābhibhuṃ naraṃ;

Taṃ ve devā tāvatiṃsā, āhu ‘‘sappuriso’’iti.

นรชนผู้ประกอบในการกำจัดความตระหนี่, มีความสัตย์, ครอบงำความโกรธได้, เทวดาชั้นดาวดึงส์ทั้งหลายย่อมเรียกนรชนนั้นว่า 'สัตบุรุษ'

182.

๑๘๒.

Kulajāto kulaputto, kulavaṃsasurakkhato;

Attanā dukkhappattopi, hīnakammaṃ na kāraye.

กุลบุตรผู้เกิดในตระกูลดี ผู้รักษาตระกูลวงศ์ไว้มั่นคง, แม้ตนเองจะประสบความทุกข์ยาก ก็ไม่พึงกระทำกรรมอันลามก

183.

๑๘๓.

Udeyya [Pg.110] bhāṇu pacchime, nameyya meruaddipi;

Sītalaṃ yadi naraggi, pabbatagge ca uppalaṃ;

Vikase na viparitā, sādhuvācā kudācanaṃ.

แม้พระอาทิตย์จะขึ้นทางทิศตะวันตก, แม้ขุนเขาพระสุเมรุจะโน้มเอียง, แม้ไฟจะเย็น, แม้ดอกบัวจะบานบนยอดเขา, แต่วาจาของสัตบุรุษย่อมไม่กลับกลายเป็นอย่างอื่นในกาลไหนๆ

184.

๑๘๔.

Sukhā rukkhassa chāyāva, tato ñātimātāpitu;

Tato ācerassa rañño, tato buddhassanekadhā.

ร่มเงาของต้นไม้ให้ความสุข, ร่มเงาของญาติและมารดาบิดาให้ความสุขยิ่งกว่านั้น, ร่มเงาของอาจารย์และพระราชาให้ความสุขยิ่งขึ้นไปอีก, และร่มเงาของพระพุทธเจ้าให้ความสุขมากมายหลายประการ

185.

๑๘๕.

Bhamarā [Pg.111] pupphamicchanti, guṇamicchanti sajjanā;

Makkhikā pūtimicchanti, dosamicchanti dujjanā.

ผึ้งย่อมปรารถนาดอกไม้ สัตบุรุษย่อมปรารถนาคุณ แมลงวันย่อมปรารถนาของเน่า ทุรชนย่อมปรารถนาโทษ

186.

๑๘๖.

Mātuhīno [Pg.112] dubbhāso hi, pituhīno dukkiriyo;

Ubho mātupituhīnā, dubbhāsā ca dukkiriyā.

ผู้ไม่มีมารดาย่อมพูดชั่ว ผู้ไม่มีบิดาย่อมทำชั่ว ผู้ไม่มีทั้งมารดาและบิดาย่อมพูดชั่วและทำชั่ว

187.

๑๘๗.

Mātuseṭṭho subhāso hi, pituseṭṭho sukiriyo;

Ubhomātu pituseṭṭhā, subhāsā ca sukiriyā.

ผู้มีมารดาประเสริฐย่อมพูดดี ผู้มีบิดาประเสริฐย่อมทำดี ผู้มีทั้งมารดาและบิดาประเสริฐย่อมพูดดีและทำดี

188.

๑๘๘.

Sunakho [Pg.113] sunakhaṃ disvā, dantaṃ dasseti hiṃsituṃ;

Dujjano sujanaṃ disvā, rosayaṃ hiṃsamicchati.

สุนัขเห็นสุนัข (ตัวอื่น) แล้วย่อมแสดงฟันเพื่อจะเบียดเบียน ทุรชนเห็นสัตบุรุษแล้วย่อมโกรธเคืองปรารถนาจะเบียดเบียน

189.

๑๘๙.

Na ca vegena kiccāni, kattabbāni kudācanaṃ;

Sahasā kāritaṃ kammaṃ, bālo pacchānutappati.

ไม่พึงทำกิจทั้งหลายด้วยความรีบร้อนในกาลไหนๆ กรรมที่คนพาลทำโดยหุนหัน ย่อมเดือดร้อนในภายหลัง

190.

๑๙๐.

Kodhaṃ [Pg.114] vadhitvā na kadāci socati,Makkhappahānaṃ isayo vaṇṇayanti;

Sabbesaṃ vuttaṃ pharusaṃ khametha,Etaṃ khantiṃ uttamamāhu santo.

ฆ่าความโกรธได้แล้วย่อมไม่เศร้าโศกในกาลไหนๆ ฤๅษีทั้งหลายย่อมสรรเสริญการละความลบหลู่คุณท่าน พึงอดทนคำหยาบที่ชนทั้งปวงกล่าวแล้ว สัตบุรุษทั้งหลายกล่าวขันตินี้ว่าประเสริฐ

191.

๑๙๑.

Dukkho nivāso sambādhe, ṭhāne asucīsaṅkate;

Tato arimhi appiye, tatopi akataññunā.

การอยู่ในที่คับแคบเป็นทุกข์ การอยู่ในที่ที่สกปรกเป็นทุกข์ ยิ่งกว่านั้นการอยู่กับศัตรูผู้ไม่เป็นที่รักเป็นทุกข์ ยิ่งกว่านั้นการอยู่กับคนอกตัญญูเป็นทุกข์

192.

๑๙๒.

Ovadeyyā’nusāseyya[Pg.115], asabbhā ca nivāraye;

Satañhi so piyo hoti, asataṃ hotiappiyo.

พึงโอวาท พึงพร่ำสอน และพึงห้ามจากสิ่งที่ไม่ดี เขาย่อมเป็นที่รักของสัตบุรุษ ย่อมเป็นที่ไม่รักของอสัตบุรุษ

193.

๑๙๓.

Uttamattanivātena, kakkhaḷaṃ mudunā jaye;

Nīcaṃ appakadānena, vāyāmena samaṃ jaye.

พึงชนะคนถือตัวว่าประเสริฐด้วยความถ่อมตน พึงชนะคนกระด้างด้วยความอ่อนโยน พึงชนะคนเลวด้วยการให้สิ่งเล็กน้อย พึงชนะคนเสมอด้วยความเพียร

194.

๑๙๔.

Na [Pg.116] visaṃ visamiccāha, dhanaṃ saṅghassa uccate;

Visaṃ ekaṃva hanati, hanati saṅghassa sabbaṃ.

ไม่พึงกล่าวว่ายาพิษเป็นยาพิษ (เพราะ) ทรัพย์ของสงฆ์ (ที่ยักยอก) นั้น (ร้ายยิ่งกว่า) ยาพิษย่อมฆ่าคนคนเดียวเท่านั้น (แต่ทรัพย์ของสงฆ์ที่ยักยอก) ย่อมทำลายทุกสิ่งทุกอย่าง (ของผู้ยักยอก)

195.

๑๙๕.

Dhanamappampi [Pg.117] sādhūnaṃ, kūpe vāriva nissayo;

Bahuṃapi asādhūnaṃ, na ca vāriva aṇṇave.

ทรัพย์ของสัตบุรุษแม้มีน้อย ย่อมเป็นที่พึ่งพิงได้เหมือนน้ำในบ่อ ทรัพย์ของอสัตบุรุษแม้มีมาก ก็ไม่เหมือนน้ำในมหาสมุทร

196.

๑๙๖.

Apattheyyaṃ na pattheyya, acinteyyaṃ na cintaye;

Dhammameva sucinteyya, kālaṃ moghaṃ na icchaye.

ไม่พึงปรารถนาสิ่งที่ไม่ควรปรารถนา ไม่พึงคิดสิ่งที่ไม่ควรคิด พึงคิดแต่ธรรมเท่านั้น ไม่พึงปรารถนาให้กาลเวลาผ่านไปเปล่า

197.

๑๙๗.

Acintitampi [Pg.118] bhavati, cintitampi vinassati;

Na hi cintāmayā bhogā, itthiyā purisassa vā.

สิ่งที่ไม่คิดก็มีได้ สิ่งที่คิดก็อาจพินาศไปได้ เพราะโภคะทั้งหลายของหญิงหรือชาย ไม่ได้สำเร็จด้วยการคิด

198.

๑๙๘.

Asantassa piyo hoti, sante na kurute piyaṃ;

Asataṃ dhammaṃ roceti, taṃ parābhavato mukhaṃ.

ย่อมเป็นที่รักของคนไม่ดี ย่อมไม่ทำความรักในคนดี ย่อมชอบใจธรรมของอสัตบุรุษ นั่นเป็นปากทางแห่งความเสื่อม

199.

๑๙๙.

Guṇā [Pg.119] kubbanti dūtattaṃ, dūrepi vasataṃ sataṃ;

Ketake gandhaṃ ghāyitvā, gacchanti bhamarā sayaṃ.

คุณธรรมทั้งหลายย่อมทำหน้าที่เป็นทูตของสัตบุรุษผู้แม้จะอยู่ไกล ผึ้งทั้งหลายย่อมดมกลิ่นดอกลำเจียกแล้วพากันไปเอง

200.

๒๐๐.

Pubbajātikataṃ kammaṃ, taṃ kammamīti kathyate;

Tasmā purisākārenaṃ, yataṃ kare atandito.

กรรมที่ทำไว้ในชาติก่อนนั้นแล ถูกเรียกว่ากรรม เพราะฉะนั้น บุรุษพึงทำความเพียรโดยไม่เกียจคร้าน

201.

๒๐๑.

Mattikapiṇḍato kattā, kurute yaṃ yadicchati;

Evamattakataṃ kammaṃ, māṇavo paṭipajjate.

ช่างหม้อย่อมทำภาชนะจากก้อนดินตามที่ตนต้องการฉันใด มาณพย่อมประสบกรรมที่ตนทำไว้เองฉันนั้น

202.

๒๐๒.

Uṭṭhāyoṭṭhāya [Pg.121] bodheyyaṃ, mahabbhaya mupaṭṭhitaṃ;

Maraṇabyādhisokānaṃ, kimajja nipatissati.

พึงตื่นขึ้นแล้วตื่นขึ้นอีก พึงปลุกให้ตื่นขึ้น เพราะภัยใหญ่อันได้แก่ความตาย ความเจ็บไข้ และความโศก ได้เข้ามาตั้งอยู่แล้ว วันนี้อะไรจะตกแก่เรา

203.

๒๐๓.

Pāṇā yathāttanobhiṭṭhā, bhūtānamapi te tathā;

Attopamena bhūtesu, dayaṃ kubbanti sādhavo.

สัตว์ทั้งหลายย่อมรักชีวิตของตนฉันใด สัตว์ทั้งหลายเหล่านั้นก็รักชีวิตของผู้อื่นฉันนั้น สัตบุรุษทั้งหลายย่อมทำความกรุณาในสัตว์ทั้งหลายด้วยการเปรียบเทียบตนเอง

Sabbe [Pg.122] tasanti daṇḍassa, sabbe bhāyanti maccuno;

Attānaṃ upamaṃ katvā, na haneyya na ghātaye.

สัตว์ทั้งปวงย่อมสะดุ้งต่ออาชญา สัตว์ทั้งปวงย่อมกลัวความตาย บุคคลพึงทำตนให้เป็นอุปมาแล้ว ไม่พึงฆ่าเอง ไม่พึงใช้ให้ผู้อื่นฆ่า

204.

๒๐๔.

Bālo vā yadi vā vuddho, yuvā vā gehamāgato;

Tassa pūjā vidhātabbā, sabbassābhyāgato garu.

ไม่ว่าจะเป็นเด็กหรือคนแก่ หรือคนหนุ่มที่มาถึงเรือนแล้ว พึงทำสักการะแก่เขา เพราะแขกผู้มาเยือนเป็นผู้ควรแก่การเคารพของทุกคน

205.

๒๐๕.

Ākiṇṇopi asantehi, asaṃsaṭṭhova bhaddako;

Bahunā sannajātena, gacchena ubbattenidha.

แม้จะคลุกคลีอยู่กับอสัตบุรุษ ก็เป็นผู้ไม่คลุกคลีด้วยนั่นแหละดี เพราะการคลุกคลีกับคนหมู่มาก ย่อมนำไปสู่ความเสื่อมในโลกนี้

Bāladujjanakaṇḍa

หมวดคนพาลและคนชั่ว

206.

๒๐๖.

Kāyaduccaritādīhi[Pg.124], sampanno pāpamānujo;

Bāloti lokanāthena, kittito dhammasāminā.

มนุษย์ผู้มีบาปประกอบด้วยกายทุจริตเป็นต้น พระโลกนาถผู้เป็นเจ้าแห่งธรรม ตรัสเรียกว่าคนพาล

207.

๒๐๗.

Ducintitacintī ceva, dubbhāsitabhāsīpi ca;

Dukkaṭakammakārī ca, pāpako bālamānujo.

มนุษย์ผู้เป็นคนพาล ย่อมคิดแต่สิ่งที่ไม่ดี ย่อมพูดแต่สิ่งที่ไม่ดี และย่อมทำแต่กรรมที่ชั่ว

208.

๒๐๘.

Atipiyo [Pg.125] na kātabbo, khalo kotuhalaṃ karo;

Sirasā vahamānopi, aḍḍhapūro ghaṭo yathā.

ไม่พึงทำคนชั่วผู้ก่อความวุ่นวายให้เป็นที่รักยิ่ง แม้จะแบกไว้บนศีรษะ ก็เหมือนหม้อที่น้ำไม่เต็ม

209.

๒๐๙.

Sappo duṭṭho khalo duṭṭho, sappā duṭṭhataro khalo;

Mantosadhehi taṃ sappaṃ, khalaṃ kenupasammati.

งูร้ายก็ร้าย คนชั่วก็ร้าย คนชั่วร้ายยิ่งกว่างู งูนั้นย่อมสงบได้ด้วยมนต์และยา คนชั่วจะสงบได้ด้วยอะไร

210.

๒๑๐.

Yo [Pg.126] bālo maññati bālyaṃ, paṇḍito vāpi tenaso;

Bālo ca paṇḍitamānī, sa ve bāloti vuccati.

คนพาลผู้ใดรู้ว่าตนเป็นคนพาล คนพาลผู้นั้นย่อมเป็นบัณฑิตได้ด้วยเหตุนั้น แต่คนพาลผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต นั่นแหละชื่อว่าคนพาลแท้

211.

๒๑๑.

Madhūva maññati bālo, yāva pāpaṃ na paccati;

Yadā ca paccati pāpaṃ, atha dukkhaṃ nigacchati.

คนพาลย่อมสำคัญบาปเหมือนน้ำผึ้ง ตราบเท่าที่บาปยังไม่ให้ผล เมื่อใดบาปให้ผล เมื่อนั้นเขอย่อมถึงทุกข์

212.

๒๑๒.

Na [Pg.127] sādhu balavā bālo, sāhasā vindate dhanaṃ;

Kāyassa bhedā duppañño, nirayaṃ sopapajjati.

คนพาลผู้มีกำลังไม่ดี ย่อมได้ทรัพย์ด้วยความหุนหันพลันแล่น คนทรามปัญญานั้น เมื่อร่างกายแตกทำลาย ย่อมเข้าถึงนรก

213.

๒๑๓.

Ghare [Pg.128] duṭṭho mūsiko ca, vane duṭṭho ca vānaro;

Sakuṇe ca duṭṭho kāko, nareduṭṭho ca brāhmaṇo.

ในบ้าน หนูเป็นตัวร้าย ในป่า ลิงเป็นตัวร้าย ในหมู่นก กาเป็นตัวร้าย ในหมู่มนุษย์ พราหมณ์เป็นตัวร้าย.

214.

๒๑๔.

Dīghā jāgarato ratti, dīghaṃ santassa yojanaṃ;

Dīgho bālānasaṃsāro, saddhammaṃ avijānataṃ.

ราตรีของผู้ตื่นอยู่ย่อมยาวนาน โยชน์ของผู้เหน็ดเหนื่อยย่อมยาวไกล สังสารวัฏของคนพาลผู้ไม่รู้แจ้งสัทธรรมย่อมยาวนาน.

215.

๒๑๕.

Tilamattaṃ [Pg.129] paresañca, appadosañca passati;

Nāḷikerampi sadosaṃ, khalajāto na passati.

คนพาลย่อมเห็นโทษของผู้อื่นแม้เพียงเท่าเมล็ดงา แต่ย่อมไม่เห็นโทษของตนเองแม้เท่าผลมะพร้าว.

216.

๒๑๖.

Nattadosaṃ pare jaññā, jaññā dosaṃ parassatu;

Guyho kummāva aṅgāni, paradosañca lakkhaye.

ไม่พึงให้ผู้อื่นรู้โทษของตน แต่พึงรู้โทษของผู้อื่น พึงปกปิดความลับของตนเหมือนเต่าหดอวัยวะ และพึงสังเกตโทษของผู้อื่น.

217.

๒๑๗.

Luddhaṃ [Pg.130] atthena gaṇheyya, thaddhaṃ añjalikammunā;

Chandānuvattiyā mūḷhaṃ, yathābhūtena paṇḍitaṃ.

พึงชนะคนโลภด้วยทรัพย์ พึงชนะคนกระด้างด้วยการประนมมือ พึงชนะคนหลงด้วยการคล้อยตามความพอใจ พึงชนะบัณฑิตด้วยความจริง.

218.

๒๑๘.

Yathā udumbarapakkā, bahi rattakā eva ca;

Antokimila sampuṇṇā, evaṃ dujjanahadayā.

เหมือนผลมะเดื่อที่สุกแล้ว ภายนอกมีสีแดง แต่ภายในเต็มไปด้วยหนอนฉันใด ใจของคนทุรชนก็ฉันนั้น.

219.

๒๑๙.

Yāvajīvampi [Pg.131] ce bālo, paṇḍitaṃ payirupāsati;

Na so dhammaṃ vijānāti, dabbī sūparasaṃ yathā.

แม้คนพาลจะคบหาบัณฑิตตลอดชีวิต เขาก็ย่อมไม่รู้ธรรม เหมือนทัพพีไม่รู้รสแกงฉะนั้น.

220.

๒๒๐.

Carañce nādhigaccheyya, seyyaṃ sadisamattano;

Ekacariyaṃ daḷhaṃ kayirā, natthi bāle sahāyatā.

ถ้าเที่ยวไปแล้วไม่พบบุคคลที่ดีกว่าหรือเสมอตน พึงประพฤติอยู่ผู้เดียวให้มั่นคง เพราะความเป็นสหายกับคนพาลไม่มี.

221.

๒๒๑.

Ajātamatamūḷhānaṃ[Pg.132], varamādayo na cantimo;

Sakiṃ dukkhakarāvāda-yontimo tu pade pade.

ในบรรดาคนที่ไม่เกิด คนที่ตายแล้ว และคนหลง สองประเภทแรกดีกว่า แต่คนสุดท้ายไม่ดีเลย เพราะสองประเภทแรกให้ทุกข์เพียงครั้งเดียว แต่คนสุดท้ายให้ทุกข์ในทุกย่างก้าว.

222.

๒๒๒.

Dujjanena [Pg.133] samaṃ veraṃ, sakhyañcāpi na kāraye;

Uṇho dahati caṅgāro, sīto kaṇhāyate karaṃ.

ไม่พึงทำความเป็นศัตรูหรือความเป็นมิตรกับคนทุรชน เพราะถ่านไฟเมื่อร้อนก็แผดเผา เมื่อเย็นก็ทำให้มือดำ.

223.

๒๒๓.

Dujjano piyavādī ca, netaṃ vissāsakāraṇaṃ;

Madhu tiṭṭhati jivhagge, hadaye halāhalaṃ visaṃ.

คนทุรชนเป็นผู้มีวาจาไพเราะ ก็ไม่ใช่เหตุแห่งความไว้วางใจ น้ำผึ้งตั้งอยู่ที่ปลายลิ้น แต่ในใจมีพิษร้ายแรง.

224.

๒๒๔.

Dujjano [Pg.134] parihātabbo, vijjāyālaṅkatopi ca;

Maṇinā bhūsito sappo, kimeso na bhayaṅkaro.

คนทุรชนพึงหลีกเลี่ยง แม้จะประดับด้วยวิชาความรู้ งูที่ประดับด้วยแก้วมณี จะไม่น่ากลัวหรือ?

225.

๒๒๕.

Nāḷikerasamākārā, dissantepi hi sajjanā;

Aññe badarikākārā, bahireva manoharā.

สัตบุรุษย่อมปรากฏเหมือนผลมะพร้าว ส่วนคนอื่น (คนพาล) เหมือนผลพุทรา ที่น่าดูแต่เพียงภายนอกเท่านั้น.

Yathāpi [Pg.135] pana sapakkā, bahi kaṇṭakameva ca;

Anto amatasampuṇṇā, evaṃ sujanahadayā.

เหมือนผลขนุนที่สุกแล้ว ภายนอกมีหนาม แต่ภายในเต็มไปด้วยรสหวานปานน้ำอมฤตฉันใด ใจของสัตบุรุษก็ฉันนั้น.

Yathā udumbarapakkā, bahi rattakameva ca;

Evaṃ kimilasampuṇā, evaṃ dujjanahadayā.

เหมือนผลมะเดื่อที่สุกแล้ว ภายนอกมีสีแดง แต่ภายในเต็มไปด้วยหนอนฉันใด ใจของคนทุรชนก็ฉันนั้น.

226.

๒๒๖.

Dosabhīto anārambho, taṃ kā purisalakkhaṇaṃ;

Kohyajiṇṇabhayā nanu, bhojanaṃ parihīyate.

การไม่เริ่มงานเพราะกลัวความผิดพลาด นั่นเป็นลักษณะของบุรุษประเภทไหน? ใครเล่าจะงดเว้นอาหารเพราะกลัวอาหารไม่ย่อย?

227.

๒๒๗.

Payopānaṃ bhujaṅgānaṃ, kevalaṃ visavaḍḍhanaṃ;

Upadeso hi mūḷhānaṃ, pakopāya na santiyā.

การดื่มนมของงู ย่อมเป็นเพียงการเพิ่มพิษ คำแนะนำแก่คนหลง ย่อมเป็นไปเพื่อความโกรธ ไม่ใช่เพื่อความสงบ.

228.

๒๒๘.

Na [Pg.136] ṭhātabbaṃ na gantabbaṃ, dujjanena samaṃ kvaci;

Dujjano hi dukkhaṃ deti, na so sukhaṃ kadācipi.

ไม่พึงยืนอยู่ ไม่พึงไปกับคนทุรชนในที่ใดๆ เพราะคนทุรชนย่อมให้แต่ทุกข์ ไม่ให้ความสุขเลยแม้แต่น้อย.

229.

๒๒๙.

Abaddhā tattha bajjhanti, yattha bālā pabhāsare;

Baddhāpi tattha muccanti, yattha dhīrā pabhāsare.

คนที่ยังไม่ถูกผูกมัด ย่อมถูกผูกมัดในที่ที่คนพาลพูด แม้คนที่ถูกผูกมัดแล้ว ก็ย่อมหลุดพ้นในที่ที่บัณฑิตพูด.

230.

๒๓๐.

Parittaṃ [Pg.137] dārumāruyha, yathā sīde mahaṇṇave;

Evaṃ kusitamāgamma, sādhu jīvipi sīdati;

Tasmā taṃ parivajjeyya, kusītaṃ hīnavīriyaṃ.

เหมือนคนเกาะท่อนไม้เล็กๆ แล้วจมลงในมหาสมุทรฉันใด แม้คนดีก็ย่อมจมลงเพราะอาศัยคนเกียจคร้านฉันนั้น เพราะฉะนั้น พึงหลีกเลี่ยงคนเกียจคร้านผู้มีความเพียรย่อหย่อน.

231.

๒๓๑.

Saddhāsīlādisampanno[Pg.138], sumitto sādhumānuso;

Tādisaṃ mittaṃ seveyya, vuddhikāmo vicakkhaṇo.

ผู้มีศรัทธา ศีล เป็นต้นสมบูรณ์ เป็นมิตรที่ดี เป็นคนดี ผู้ปรารถนาความเจริญและเป็นผู้ฉลาด พึงคบหามิตรเช่นนั้น.

232.

๒๓๒.

Dānādiguṇaseṭṭhehi, miditabbo mitto hi kho;

Tādisaṃ avaṅkeneva, manasā bhajeyya sudhī.

มิตรพึงผูกพันไว้ด้วยคุณธรรมอันประเสริฐมีทานเป็นต้น ผู้มีปัญญาดีพึงคบหามิตรเช่นนั้นด้วยใจที่ซื่อตรง.

333.

๓๓๓.

Hitakkaro [Pg.139] paro bandhu, bandhupi ahito paro;

Ahito dehajo byādhi, hitaṃ araññamosadhaṃ.

ผู้อื่นที่ทำประโยชน์เป็นญาติ ญาติที่ทำไม่เป็นประโยชน์เป็นผู้อื่น โรคที่เกิดจากกายเป็นสิ่งไม่เป็นประโยชน์ ยาในป่าเป็นสิ่งเป็นประโยชน์.

234.

๒๓๔.

Parokkhe [Pg.140] kiccahantāraṃ, paccakkhe piyavādinaṃ;

Vajjaye tādisaṃ mittaṃ, visakumbhaṃ payomukhaṃ.

พึงหลีกเลี่ยงมิตรเช่นนั้น ผู้ทำลายกิจลับหลัง และพูดจาไพเราะต่อหน้า เหมือนหม้อพิษที่มีน้ำนมอยู่บนปาก.

135.

๑๓๕.

Dhanahīne caje mitto, puttadārā sahodarā;

Dhanavanteva sevanti, dhanaṃ loke mahāsakhā.

เมื่อไร้ทรัพย์ มิตร บุตร ภรรยา และพี่น้องร่วมสายโลหิต ย่อมทอดทิ้ง คนทั้งหลายย่อมคบหาแต่คนมีทรัพย์ เพราะทรัพย์เป็นมิตรที่ยิ่งใหญ่ในโลก.

236.

๒๓๖.

Jāniyā [Pg.141] pesane bhacce, bandhave byasanāgame;

Mittañca āpadikāle, bhariyañca vibhavakkhaye.

พึงรู้จักคนรับใช้เมื่อใช้สอย ญาติเมื่อมีภัยมาถึง มิตรเมื่อมีอันตราย และภรรยาเมื่อทรัพย์เสื่อมสิ้นไป.

237.

๒๓๗.

Ussave byasane ceva, dubbhikkhe sattuviggahe;

Rājadvāre susāne ca, yo tiṭṭhati so bandhavā.

ผู้ใดยืนหยัดอยู่ได้ในงานรื่นเริง ในยามทุกข์ยาก ในคราวข้าวยากหมากแพง ในยามมีข้าศึกสงคราม ที่ประตูวัง และที่ป่าช้า ผู้นั้นแลคือญาติ.

238.

๒๓๘.

Na [Pg.142]2 vissase amittassa, mittañcāpi na vissase;

Kadāci kupite mitte, sabbadosaṃ pakāsati.

ไม่พึงไว้วางใจศัตรู และไม่พึงไว้วางใจมิตร เพราะบางครั้งเมื่อมิตรโกรธ ก็ย่อมเปิดเผยความผิดทั้งหมด.

239.

๒๓๙.

Mātā mittaṃ pitā ceti, sabhāvā taṃ tayaṃ hitaṃ;

Kammakaraṇato caññe, bhavanti hitabuddhiyo.

มารดา บิดา และมิตร ทั้งสามนี้เป็นผู้หวังดีโดยธรรมชาติ ส่วนคนอื่นจะมีจิตคิดหวังดีก็เพราะมีการกระทำต่อกัน.

240.

๒๔๐.

Āpadāsu [Pg.143] mittaṃ jaññā, yuddhe sūraṃ iṇe suciṃ;

Bhariyaṃ khīṇesu vittesu, byasanesu ca bandhavaṃ.

พึงรู้จักมิตรในยามมีภัย คนกล้าหาญในสนามรบ คนบริสุทธิ์ในการกู้หนี้ ภรรยาเมื่อทรัพย์เสื่อมสิ้นไป และญาติในยามทุกข์ยาก.

241.

๒๔๑.

Sakiṃ duṭṭhañca yo mittaṃ, puna sandhātumicchati;

Sa maccumupagaṇhāti, gabbhaṃ assatarī yathā.

ผู้ใดปรารถนาจะผูกมิตรกับมิตรที่เคยประทุษร้ายแล้วอีกครั้ง ผู้นั้นย่อมเข้าถึงความตาย เหมือนนางล่อตั้งครรภ์ฉะนั้น.

242.

๒๔๒.

Iṇaseso [Pg.144] aggiseso, rogaseso tatheva ca;

Punappunaṃ vivaḍḍhanti, tasmā sesaṃ na kāraye.

หนี้ที่เหลือ เชื้อไฟที่เหลือ และโรคที่เหลือ ย่อมเจริญขึ้นอีกเรื่อยๆ เพราะฉะนั้นไม่ควรให้เหลือเศษเลย.

243.

๒๔๓.

Padumaṃva mukhaṃ yassa, vācā candanasītalā;

Tādisaṃ no paseveyya, hadaye tu halāhalaṃ.

ผู้ใดมีหน้าเหมือนดอกบัว มีวาจาเย็นเหมือนจันทน์ แต่ในใจมีพิษร้าย ไม่ควรคบคนเช่นนั้น.

244.

๒๔๔.

Na [Pg.145] seve pharusaṃ sāmiṃ, na ca seveyya macchariṃ;

Tato apaggaṇha sāmiṃ, neva niggahitaṃ tato.

ไม่ควรคบเจ้านายที่หยาบคาย และไม่ควรคบคนตระหนี่ ควรยกย่องเจ้านายที่มิได้ถูกข่มเหง.

245.

๒๔๕.

Kudesañca [Pg.146] kumittañca, kukulañca kubandhavaṃ;

Kudārañca kudāsañca, dūrato parivajjaye.

ควรเว้นประเทศที่เลว มิตรที่เลว ตระกูลที่เลว ญาติที่เลว ภรรยาที่เลว และทาสที่เลว ให้ห่างไกล.

246.

๒๔๖.

Sītavāco bahumitto, pharuso appamittako;

Upamā ettha ñātabbā, sūriyacandarājūnaṃ.

ผู้มีวาจาอ่อนหวานมีมิตรมาก ผู้มีวาจาหยาบคายมีมิตรน้อย พึงทราบอุปมาในเรื่องนี้ เหมือนพระอาทิตย์และพระจันทร์.

247.

๒๔๗.

Ahitā paṭisedho ca, hitesu ca payojanaṃ;

Byasane apariccāgo, itidaṃ mittalakkhaṇaṃ.

การห้ามจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ การชักนำในสิ่งที่เป็นประโยชน์ และการไม่ทอดทิ้งในยามวิบัติ นี้เป็นลักษณะของมิตร.

248.

๒๔๘.

Piyo [Pg.147] garu bhāvanīyo, vattā ca vacanakkhamo;

Gambhīrañca kathaṃ kattā, no caṭṭhāne niyojako;

Tādisaṃ mittaṃ seveyya, bhūtikāmo vicakkhaṇo.

ผู้ปรารถนาความเจริญและเป็นผู้ฉลาด พึงคบมิตรเช่นนี้ คือ ผู้เป็นที่รัก น่าเคารพ น่าเจริญใจ เป็นผู้กล่าวตักเตือนและอดทนต่อคำตักเตือน เป็นผู้กล่าวถ้อยคำลึกซึ้ง และไม่ชักนำไปในสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะ.

Piyo [Pg.148] garu bhāva nīyo, vattā ca vacanakkhamo;

Gambhirañca kathaṃ kattā, no caṭṭhāne niyojako.

ผู้เป็นที่รัก น่าเคารพ น่าเจริญใจ เป็นผู้กล่าวตักเตือนและอดทนต่อคำตักเตือน เป็นผู้กล่าวถ้อยคำลึกซึ้ง และไม่ชักนำไปในสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะ.

Yamhi etāni ṭhānāni, saṃvijjantidha puggale;

So mitto mittakāmena, atthakāmānukampato;

Api nāsiyamānena, bhajitabbo tathāvidho.

บุคคลใดมีคุณสมบัติเหล่านี้ปรากฏอยู่ มิตรผู้ปรารถนามิตรและอนุเคราะห์ประโยชน์ พึงคบมิตรเช่นนั้น แม้จะถึงความพินาศก็พึงคบ.

249.

๒๔๙.

Orasaṃ katasambandhaṃ, tathā vaṃsakkamāgataṃ;

Rakkhako byasanehi, mittaṃ ñeyyaṃ catubbidhaṃ.

พึงทราบมิตร ๔ ประเภท คือ มิตรแท้ มิตรที่ผูกพันกัน มิตรที่สืบเชื้อสายกันมา และมิตรผู้คุ้มครองจากภัยพิบัติ.

250.

๒๕๐.

Piyo garu bhāvaniyo, vattā ca vacanakkhamo;

Gambhirañca kathaṃ kattā, na caṭṭhāne niyojako;

Taṃ mittaṃ mittakāmena, yāvajīvampi seviyaṃ.

มิตรผู้เป็นที่รัก น่าเคารพ น่าเจริญใจ เป็นผู้กล่าวตักเตือนและอดทนต่อคำตักเตือน เป็นผู้กล่าวถ้อยคำลึกซึ้ง และไม่ชักนำไปในสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะ มิตรผู้ปรารถนามิตรพึงคบมิตรเช่นนั้นไปจนตลอดชีวิต.

Piyo garu bhāvanīyo, vattā ca vacanakkhamo;

Gambhirañca kathaṃ kattā, no caṭṭhāne niyojako;

Tādisaṃ mittaṃ seveyya, bhūtikāmo vicakkhaṇo.

ผู้ปรารถนาความเจริญและเป็นผู้ฉลาด พึงคบมิตรเช่นนี้ คือ ผู้เป็นที่รัก น่าเคารพ น่าเจริญใจ เป็นผู้กล่าวตักเตือนและอดทนต่อคำตักเตือน เป็นผู้กล่าวถ้อยคำลึกซึ้ง และไม่ชักนำไปในสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะ.

Rājakaṇḍa

หมวดว่าด้วยพระราชา.

251.

๒๕๑.

Mahājanaṃ [Pg.150] yo rañjeti, catūhipi vatthūhi vā;

Rājāti vuccate loke, iti sallakkhaye vidvā.

ผู้ใดยังมหาชนให้ยินดีด้วยวัตถุ ๔ ประการ บัณฑิตพึงพิจารณาว่า ผู้นั้นเรียกว่าพระราชาในโลก.

252.

๒๕๒.

Dānañca atthacariyā, piyavācā attasamaṃ;

Saṅgahā caturo ime, munindena pakāsitā.

ทาน การประพฤติประโยชน์ วาจาเป็นที่รัก และการวางตนเสมอต้นเสมอปลาย สงเคราะห์ ๔ ประการนี้ พระมุนินทร์ได้ประกาศไว้แล้ว.

Dānampi [Pg.151] atthacariyatañca, piyavāditañca samānattatañca;

Kariyacariyasusaṅgahaṃ bahūnaṃ, anavamatena guṇena yāti saggaṃ;

ทาน การประพฤติประโยชน์ วาจาเป็นที่รัก และการวางตนเสมอต้นเสมอปลาย การสงเคราะห์หมู่ชนเป็นอันมากด้วยคุณอันไม่ต่ำทราม ย่อมไปสู่สวรรค์.

Dānañca peyyavajjañca, atthacariyā ca yā idha;

Samānattatā ca dhammesu, tattha tattha yathārahaṃ;

Ete kho saṅgahā loke, rathassāṇīva yāyato.

ทาน วาจาเป็นที่รัก การประพฤติประโยชน์ในโลกนี้ และการวางตนเสมอต้นเสมอปลายในธรรมทั้งหลายตามสมควรในที่นั้นๆ สงเคราะห์เหล่านี้แลในโลก เปรียบเหมือนลิ่มสลักเพลารถที่กำลังแล่นไป.

253.

๒๕๓.

Dānaṃ sīlaṃ pariccāgaṃ, ajjavaṃ maddavaṃ tapaṃ;

Akkodhaṃ avihiṃsañca, khantī ca avirodhanaṃ;

Dasete dhamme rājāno, appamattena dhārayyuṃ.

พระราชาทั้งหลายพึงทรงไว้ซึ่งธรรม ๑๐ ประการนี้โดยไม่ประมาท คือ ทาน ศีล การบริจาค ความซื่อตรง ความอ่อนโยน ความเพียร ความไม่โกรธ ความไม่เบียดเบียน ความอดทน และความไม่ขัดแย้ง.

254.

๒๕๔.

Ekayāmaṃ [Pg.152] saye rājā, dviyā maññeva paṇḍito;

Gharāvāso tiyāmova, catuyāmo tu yācako.

พระราชาพึงบรรทม ๑ ยาม บัณฑิตพึงนอน ๒ ยาม คฤหัสถ์พึงนอน ๓ ยาม ส่วนยาจกพึงนอน ๔ ยาม.

255.

๒๕๕.

Aputtakaṃ gharaṃ suññaṃ, raṭṭhaṃ suññaṃ arājakaṃ;

Asippassa mukhaṃ suññaṃ, sabbasuññaṃ daliddattaṃ.

เรือนที่ไม่มีบุตรย่อมว่างเปล่า แว่นแคว้นที่ไม่มีพระราชา ย่อมว่างเปล่า ปากของผู้ไม่มีศิลปะย่อมว่างเปล่า ความเป็นคนยากจนย่อมว่างเปล่าทุกสิ่ง.

256.

๒๕๖.

Dhanamicche [Pg.153] vāṇijeyya, vijjamicche bhaje sutaṃ;

Puttamicche taruṇitthiṃ, rājāmaccaṃ icchāgate.

ผู้ปรารถนาทรัพย์พึงค้าขาย ผู้ปรารถนาวิชาพึงคบผู้ได้ยินได้ฟัง ผู้ปรารถนาบุตรพึงคบหญิงสาว ผู้ปรารถนาอำนาจพึงคบข้าราชการ.

257.

๒๕๗.

Pakkhīnaṃ balamākāso, macchānamudakaṃ balaṃ;

Dubbalassa balaṃ rājā, kumārānaṃ rudaṃ balaṃ.

กำลังของนกคือท้องฟ้า กำลังของปลาคือน้ำ กำลังของคนอ่อนแอคือพระราชา กำลังของเด็กคือการร้องไห้.

258.

๒๕๘.

Khamā [Pg.154] jāgariyuṭṭhānaṃ, saṃvibhāgo dayikkhaṇā;

Nāyakassa guṇā ete, icchitabbā sataṃ sadā.

ความอดทน ความตื่นตัว ความเพียร การแบ่งปัน และความเอ็นดู คุณสมบัติเหล่านี้ของผู้นำ เป็นสิ่งที่สัตบุรุษพึงปรารถนาเสมอ.

259.

๒๕๙.

Sakiṃ vadanti rājāno, sakiṃ samaṇabrāhmaṇā;

Sakiṃ sappurisā loke, esa dhammo sanantano.

พระราชาตรัสครั้งเดียว สมณพราหมณ์กล่าวครั้งเดียว สัตบุรุษในโลกกล่าวครั้งเดียว นี้เป็นธรรมเนียมโบราณ.

260.

๒๖๐.

Alaso gīhi kāmabhogī na sādhu,Asaññato pabbajito na sādhu;

Rājā na sādhu anisammakārī,Yo paṇḍito kodhano taṃ na sādhu.

คฤหัสถ์ผู้เกียจคร้านบริโภคกามไม่ดี บรรพชิตผู้ไม่สำรวมไม่ดี พระราชาผู้ไม่พิจารณาแล้วทำไม่ดี บัณฑิตผู้มักโกรธนั้นไม่ดี.

261.

๒๖๑.

Āyaṃ khayaṃ sayaṃ jaññā, katākataṃ sayaṃ jaññā;

Niggahe niggahārahaṃ, paggahe paggahārahaṃ.

พึงรู้รายรับรายจ่ายด้วยตนเอง พึงรู้การกระทำที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำด้วยตนเอง พึงข่มผู้ที่ควรข่ม พึงยกย่องผู้ที่ควรยกย่อง.

262.

๒๖๒.

Mātā [Pg.156] puttakataṃ pāpaṃ, sissakataṃ guru tathā;

Rājā raṭṭhakataṃ pāpaṃ, rājakataṃ purohito.

มารดา (รับผิดชอบ) บาปที่บุตรทำ ครูอาจารย์ (รับผิดชอบ) บาปที่ศิษย์ทำฉันนั้น พระราชา (รับผิดชอบ) บาปที่แว่นแคว้นทำ ปุโรหิต (รับผิดชอบ) บาปที่พระราชาทำ.

263.

๒๖๓.

Akkodhena jine kodhaṃ, asādhuṃ sādhunā jine;

Jine kadariyaṃ dānena, saccenālikavādinaṃ.

พึงชนะความโกรธด้วยความไม่โกรธ พึงชนะคนไม่ดีด้วยความดี พึงชนะคนตระหนี่ด้วยการให้ พึงชนะคนพูดเท็จด้วยความจริง.

264.

๒๖๔.

Adantadamanaṃ [Pg.157] dānaṃ, dānaṃ sabbatthasādhakaṃ;

Dānena piyavācāya, unnamanti namanti ca.

ทานเป็นการฝึกผู้ที่ฝึกยาก ทานเป็นการสำเร็จประโยชน์ทุกประการ ด้วยทานและวาจาเป็นที่รัก ย่อมยกย่องและนอบน้อม.

Adantadamanaṃ [Pg.158] dānaṃ, adānaṃ dantadūsakaṃ;

Dānena piyavācāya, unnamanti namanti ca.

ทานเป็นการฝึกผู้ที่ยังไม่ได้ฝึก การไม่ให้ทานย่อมทำลายผู้ที่ฝึกแล้ว ด้วยทานและวาจาอันเป็นที่รัก ชนทั้งหลายย่อมยกย่องและนอบน้อม

265.

๒๖๕.

Dānaṃ sinehabhesajjaṃ, maccheraṃ dosanosadhaṃ;

Dānaṃ yasassībhesajjaṃ, maccheraṃ kapaṇosadhaṃ.

ทานเป็นยาแห่งความรัก ความตระหนี่เป็นยาแห่งโทษ ทานเป็นยาแห่งยศ ความตระหนี่เป็นยาแห่งความเข็ญใจ

266.

๒๖๖.

Na raññā samakaṃ bhuñje, kāmabhogaṃ kudācanaṃ;

Ākappaṃ rasabhuttaṃ vā, mālāgandhavilepanaṃ;

Vatthasabbamalaṅkāraṃ, na raññā sadisaṃ kare.

ไม่พึงบริโภคกามโภคะเสมอด้วยพระราชาในกาลไหนๆ ไม่พึงทำกิริยาอาการ การบริโภครสอาหาร พวงมาลัย ของหอม เครื่องลูบไล้ เครื่องนุ่งห่ม และเครื่องประดับทุกอย่างให้เสมอด้วยพระราชา

267.

๒๖๗.

Na [Pg.159] me rājā sakhā hoti, na rājā hoti samako;

Eso sāmiko mayhanti, citte niṭṭhaṃ saṇṭhāpaye.

พระราชาไม่เป็นสหายของเรา พระราชาไม่เป็นผู้เสมอด้วยเรา พระราชาพระองค์นี้เป็นนายของเรา พึงตั้งความตกลงใจไว้ในจิตเช่นนี้

268.

๒๖๘.

Nātidūre bhaje rañño, naccāsanne pavātake;

Ujuke nātininne ca, na bhaje uccamāsane;

Cha dose vajje sevako, aggīva saṃyato tiṭṭhe.

ข้าราชบริพารไม่พึงเฝ้าพระราชาในที่ไกลเกินไป ไม่ใกล้เกินไป ไม่เหนือลม ไม่ตรงพระพักตร์ ไม่ต่ำเกินไป และไม่พึงนั่งบนอาสนะสูง พึงเว้นโทษ ๖ ประการนี้ พึงสำรวมระวังตั้งอยู่เหมือนอยู่ใกล้ไฟ

Na [Pg.160] pacchato na purato, nāpi āsannadūrato;

Na kacche nopi paṭivāte, na cāpi oṇatuṇṇate;

Ime dose vivajjetvā, ekamantaṃ ṭhitā ahu –

ไม่พึงยืนข้างหลัง ไม่พึงยืนข้างหน้า ไม่ใกล้เกินไป ไม่ไกลเกินไป ไม่พึงยืนข้างพระวรกาย ไม่พึงยืนเหนือลม และไม่พึงยืนในที่ต่ำหรือสูงเกินไป พึงเว้นโทษเหล่านี้แล้ว ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง

269.

๒๖๙.

Jappena mantena subhāsitena,Anuppadānena paveṇiyā vā;

Yathā yathā yattha labhetha atthaṃ,Tathā tathā tattha parakkameyya.

ด้วยการกระซิบ ด้วยมนต์ ด้วยคำสุภาษิต ด้วยการให้ทรัพย์ หรือด้วยประเพณีอันสืบต่อกันมา บุคคลพึงได้ประโยชน์ในที่ใด โดยประการใด พึงพยายามในที่นั้น โดยประการนั้น

270.

๒๗๐.

Kassako [Pg.161] vāṇijo macco, samaṇo sutasīla vā;

Tesu vipulajātesu, raṭṭhampi vipulaṃ siyā.

กสิกร พ่อค้า ข้าราชการ สมณะ หรือผู้พหูสูตและมีศีล เมื่อบุคคลเหล่านั้นเจริญแพร่หลาย รัฐก็ย่อมไพบูลย์

271.

๒๗๑.

Tesu [Pg.162] dubbalajātesu, raṭṭhampi dubbalaṃ siyā;

Tasmā saraṭṭhaṃ vipulaṃ, dhāraye raṭṭhabhāravā.

เมื่อบุคคลเหล่านั้นเสื่อมถอย รัฐก็ย่อมอ่อนแอ เพราะฉะนั้น ผู้แบกภาระของรัฐ พึงรักษาประเทศของตนให้ไพบูลย์

272.

๒๗๒.

Mahārukkhassa [Pg.163] phalino, āmaṃ chindati yo phalaṃ;

Rasañcassa na jānāti, bījañcassa vinassati.

ผู้ใดเก็บผลดิบจากต้นไม้ใหญ่ที่มีผล ย่อมไม่รู้รสของผลไม้นั้น และเมล็ดของมันก็ย่อมพินาศไป

273.

๒๗๓.

Mahārukkhūpamaṃ raṭṭhaṃ, adhammena pasāsati;

Rasañcassa na jānāti, raṭṭhañcassa vinassati.

ผู้ใดปกครองรัฐที่เปรียบด้วยต้นไม้ใหญ่โดยอธรรม ย่อมไม่รู้รสของรัฐนั้น และรัฐของเขาก็ย่อมพินาศไป

274.

๒๗๔.

Mahārukkhassa phalino, pakkaṃ chindati yo phalaṃ;

Rasañcassa vijānāti, bījañjassa na nassati.

ผู้ใดเก็บผลสุกจากต้นไม้ใหญ่ที่มีผล ย่อมรู้รสของผลไม้นั้น และเมล็ดของมันก็ย่อมไม่พินาศไป

275.

๒๗๕.

Mahārukkhūpamaṃ [Pg.164] raṭṭhaṃ, dhammena yo pasāsati;

Rasañcassa vijānāti, raṭṭhañcassa na nassati.

ผู้ใดปกครองรัฐที่เปรียบด้วยต้นไม้ใหญ่โดยธรรม ย่อมรู้รสของรัฐนั้น และรัฐของเขาก็ย่อมไม่พินาศไป

Nāyaka kaṇḍa

หมวดผู้นำ

276.

๒๗๖.

Anāyakā [Pg.165] vinassanti, nassanti bahunāyakā;

Thīnāyakā vinassanti, nassanti susunāyakā.

หมู่ชนที่ไม่มีผู้นำย่อมพินาศ ที่มีผู้นำมากเกินไปก็ย่อมพินาศ ที่มีสตรีเป็นผู้นำก็ย่อมพินาศ ที่มีเด็กเป็นผู้นำก็ย่อมพินาศ

277.

๒๗๗.

Gavaṃ [Pg.166] ce taramānānaṃ, ujuṃ gacchati puṅgavo;

Sabbā gāvī ujuṃ yanti, nette ujuṃ gate sati.

เมื่อฝูงโคกำลังข้ามน้ำไป ถ้าโคจ่าฝูงไปตรง โคทั้งหมดก็ย่อมไปตรงตามกัน ในเมื่อผู้นำไปตรงแล้ว

278.

๒๗๘.

Evameva manussesu, yo hoti seṭṭhasammato;

So sace dhammaṃ carati, pageva itarā pajā.Gavaṃ ce taramānānaṃ, ujuṃ gacchati puṅgavo;

Sabbā gāvī ujuṃyanti, nette ujuṃ gate sati.

ในหมู่มนุษย์ก็เช่นเดียวกัน ผู้ใดได้รับสมมติว่าเป็นผู้ประเสริฐที่สุด ถ้าผู้นั้นประพฤติธรรม ประชาชนนอกนั้นก็ย่อมประพฤติตามโดยแท้ เมื่อฝูงโคกำลังข้ามน้ำไป ถ้าโคจ่าฝูงไปตรง โคทั้งหมดก็ย่อมไปตรงตามกัน ในเมื่อผู้นำไปตรงแล้ว

Evameva [Pg.167] manussesu, yo hoti seṭṭhasammato;

So sace dhammaṃ carati, pageva itarā pajā;

Sabbaṃ raṭṭhaṃ sukhaṃ seti, rājā ce hoti dhammiko.

ในหมู่มนุษย์ก็เช่นเดียวกัน ผู้ใดได้รับสมมติว่าเป็นผู้ประเสริฐที่สุด ถ้าผู้นั้นประพฤติธรรม ประชาชนนอกนั้นก็ย่อมประพฤติตามโดยแท้ รัฐทั้งปวงย่อมอยู่เป็นสุข ถ้าพระราชาเป็นผู้ทรงธรรม

279.

๒๗๙.

Nodayāha vināsāya, bahunāyakatā bhusaṃ;

Milāyanti vinassanti, padmānyakkehi sattahi.

ความเป็นผู้มีผู้นำมาก ย่อมไม่เป็นไปเพื่อความเจริญ แต่เป็นไปเพื่อความพินาศอย่างยิ่ง ดอกบัวทั้งหลายย่อมเหี่ยวเฉาและพินาศไปเพราะดวงอาทิตย์ ๗ ดวง

280.

๒๘๐.

Sutārakkho abhiyogo, kulārakkho vattaṃ bhave;

Vijjā hi kulaputtassa, nāyakassāpamādako.

ความเพียรเป็นเครื่องรักษาความรู้ วัตรปฏิบัติเป็นเครื่องรักษาวงศ์ตระกูล เพราะวิชาเป็นเครื่องทำให้กุลบุตรและผู้นำไม่ประมาท

Puttakaṇḍa

หมวดบุตร

281.

๒๘๑.

Abhijātaṃ [Pg.168] anujātaṃ, puttamicchanti paṇḍitā;

Avajātaṃ na icchanti, yo hoti kulagandhano.

บัณฑิตทั้งหลายย่อมปรารถนาอภิชาตบุตรและอนุชาตบุตร ไม่ปรารถนาอวชาตบุตร ผู้ทำลายวงศ์ตระกูล

282.

๒๘๒.

Pañcaṭṭhānāni [Pg.170] sampassaṃ, puttamicchanti paṇḍitā;

Bhato vā no bharissati, kiccaṃ vā no karissati.

บัณฑิตทั้งหลายเมื่อพิจารณาเห็นฐานะ ๕ ประการ จึงปรารถนาบุตร ด้วยหวังว่า บุตรที่เราเลี้ยงมาแล้วจักเลี้ยงตอบแทน หรือจักช่วยทำกิจการงานของเรา

283.

๒๘๓.

Kulavaṃso ciraṃ tiṭṭhe, dāyajjaṃ paṭipajjati;

Atha vā pana petānaṃ, dakkhinaṃ anupadassati.

วงศ์ตระกูลจักดำรงอยู่ได้นาน บุตรจักปกครองทรัพย์มรดก หรือเมื่อเราล่วงลับไปแล้ว บุตรจักบำเพ็ญทักษิณาทานอุทิศให้

284.

๒๘๔.

Bahuputte [Pg.171] pitā eko, avassaṃ poseti sadā;

Bahuputtā na sakkonti, posetuṃ pitarekakaṃ.

บิดาเพียงคนเดียวย่อมเลี้ยงดูบุตรหลายคนได้เสมอ แต่บุตรหลายคนกลับไม่สามารถเลี้ยงดูบิดาเพียงคนเดียวได้

285.

๒๘๕.

Puttaṃ vā bhātaraṃ duṭṭhu, anusāseyya no jahe;

Kinnu chejjaṃ karaṃ pādaṃ, littaṃ asucinā siyā.

พึงพร่ำสอนบุตรหรือพี่น้องที่ประพฤติชั่ว ไม่พึงทอดทิ้งเสีย มือหรือเท้าที่เปื้อนสิ่งสกปรก ใครเล่าจะพึงตัดทิ้งเสีย

Vejjācariya kaṇḍa

หมวดแพทย์และอาจารย์

286.

๒๘๖.

Āyubedakatābhyāso[Pg.173], sabbesaṃ piyadassano;

Ariyasīlaguṇopeto, esa vejjo vidhīyate.

ผู้ฝึกฝนในวิชาอายุรเวท เป็นที่รักที่พึงพอใจของคนทั้งปวง ประกอบด้วยคุณธรรมและศีลอันประเสริฐ ผู้นี้แลย่อมได้รับยกย่องว่าเป็นแพทย์

287.

๒๘๗.

Nānāganthajānanañca, sudiṭṭhakammasampadā;

Dakkhatā hatthasīghatā, pasādasūrasattitā.

ความรู้ในคัมภีร์ต่างๆ ความสำเร็จในการงานที่ได้ฝึกฝนมาดี ความฉลาด ความว่องไวของมือ ความสง่างาม ความกล้าหาญ และความสามารถ

288.

๒๘๘.

Sābhāvikataṅkhaṇika-ñāṇasubhāsitāpi ca;

Ussāho dabbo sabbatā, vejjācerassa lakkhaṇaṃ;

ปฏิภาณไหวพริบ ความรู้ฉับพลัน วาจาสุภาษิต ความอุตสาหะ ความเป็นผู้ควรแก่การงาน และความรอบรู้ในทุกด้าน เป็นลักษณะของแพทย์และอาจารย์

289.

๒๘๙.

Kiliṭṭhavatthaṃ [Pg.174] kodho ca, atimānañca gammatā;

Animantitagamanaṃ, ete pañca vivajjiyā.

ผ้าเปื้อน, ความโกรธ, ความถือตัวจัด, ความหยาบคาย, และการไปโดยไม่ได้รับเชิญ ๕ อย่างเหล่านี้ พึงเว้นเสีย.

290.

๒๙๐.

Diṭṭhakammatā [Pg.175] socañca, dakkhatā viditāgamo;

Cattāro subhisakkassa, suguṇā viññunā matā.

ความชำนาญในการรักษาที่ได้เคยเห็นมา, ความสะอาด, ความฉลาด, และความรู้ในตำรา ๔ อย่างเหล่านี้ วิญญูชนถือว่าเป็นคุณสมบัติที่ดีของหมอที่ดี.

291.

๒๙๑.

Rujāya jayalakkhaṇaṃ, raso ca bhesajjampi ca;

Tilakkhaṇabhedo ceva, viññeyyo bhisakkena ve.

ลักษณะที่เอาชนะโรคได้, รสยา และยา, และความแตกต่างแห่งลักษณะ ๓ ประการ หมอพึงรู้แท้จริง.

Dāsaka kaṇḍa

หมวดทาส

292.

๒๙๒.

Antojāto [Pg.176] dhanakkīto, dāsabyopagato sayaṃ;

Dāsākaramarānīto-ccevaṃ te catudhā siyuṃ.

ทาสที่เกิดในเรือน, ทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์, ทาสที่เข้าถึงความเป็นทาสด้วยตนเอง, และทาสที่ถูกนำมาเพราะเป็นเชลย ทาสเหล่านั้นมี ๔ ประเภท.

293.

๒๙๓.

Pubbuṭṭhā pacchānipātī, dinnassa ādāyīpi ca;

Sukatakammakaro ca, kittivaṇṇaharopi ca.

ตื่นก่อน, นอนทีหลัง, รับเอาแต่สิ่งที่เขาให้, ทำกิจที่ทำดีแล้ว, และนำมาซึ่งเกียรติและชื่อเสียง.

294.

๒๙๔.

Dāsā 0.0177 pañceva corayya-sakhāñātyattasādisā;

Tathā viññūhi viññeyyā, mittadārā ca bandhavā.

ทาส ๕ ประเภท คือ ทาสที่เหมือนโจร, เหมือนนาย, เหมือนสหาย, เหมือนญาติ, และเหมือนตนเอง; มิตร ภรรยา และญาติ วิญญูชนพึงทราบเช่นนั้น.

Itthikaṇḍa

หมวดหญิง

295.

๒๙๕.

Āsā [Pg.178] lokitthiyo nāma, velā tāsaṃ na vijjati;

Sārattā ca pagabbhā ca, sikhī sabbaghaso yathā;

Tasmā tāyo hitvāna, brūheyya vivekaṃ sudhī.

หญิงทั้งหลายในโลกชื่อว่าความหวัง กาลเวลาของพวกนางไม่มี (ไม่มีขอบเขต) ทั้งกำหนัดและคะนอง เหมือนไฟที่กินทุกสิ่ง เพราะฉะนั้น บัณฑิตพึงละพวกนางเสีย พึงเจริญวิเวก.

Āsā [Pg.179] lokitthiyo nāma, velā tāsaṃ na vijjati;

Sāratthā ca pagabbhā ca, sikhī sabbaghaso yathā;

Tā hitvā pabbajissāmi, vivekamanubrūhayaṃ.

หญิงทั้งหลายในโลกชื่อว่าความหวัง กาลเวลาของพวกนางไม่มี (ไม่มีขอบเขต) ทั้งกำหนัดและคะนอง เหมือนไฟที่กินทุกสิ่ง เราจักละพวกนางเสียแล้วบวช เจริญวิเวกอยู่.

296.

๒๙๖.

Loke hi aṅganā nāma, kodhanā mittabhedikā;

Pisukā akataññū ca dūrato parivajjaye.

หญิงทั้งหลายในโลกชื่อว่า ผู้มักโกรธ, ผู้ทำลายมิตร, ผู้ส่อเสียด, และผู้ไม่รู้คุณ พึงเว้นเสียแต่ไกล.

297.

๒๙๗.

Yathā nadī ca pantho ca, pānāgāraṃ sabhā papā;

Evaṃ lokitthiyo nāma, nāsaṃ kujjhanti paṇḍitā.

เหมือนแม่น้ำและหนทาง, โรงน้ำ, ศาลา, และที่แจกน้ำ หญิงทั้งหลายในโลกชื่อว่าอย่างนั้น บัณฑิตย่อมไม่โกรธพวกนาง.

298.

๒๙๘.

Sabbā [Pg.180] nadī vaṅkagatī, sabbe kaṭṭhamayā vanā;

Sabbitthiyo kare pāpaṃ, labhamāne nivātake.

แม่น้ำทั้งปวงย่อมไหลคดเคี้ยว, ป่าทั้งปวงย่อมมีแต่ไม้, หญิงทั้งปวงย่อมทำบาป เมื่อได้โอกาสในที่ลับตา.

299.

๒๙๙.

Ghaṭakumbhasamā [Pg.181] nārī, tatthaṅgārasamo pumā;

Tasmā ghatañca aggiñca, nekatra ṭhapaye budho.

หญิงเหมือนหม้อน้ำมัน, ชายเหมือนถ่านไฟในนั้น เพราะฉะนั้น บัณฑิตไม่พึงวางน้ำมันและไฟไว้ในที่เดียวกัน.

300.

๓๐๐.

Itthīnañca dhanaṃ rūpaṃ, purisānaṃ vijjā dhanaṃ;

Bhikkhūnañca dhanaṃ sīlaṃ, rājānañca dhanaṃ balaṃ.

ทรัพย์ของหญิงคือรูปงาม, ทรัพย์ของชายคือวิชา, ทรัพย์ของภิกษุคือศีล, ทรัพย์ของพระราชาคือกำลัง.

301.

๓๐๑.

Pañcāratyā [Pg.182] sugandhabbā, sattāratyā dhanuggahā;

Ekamāsā subhariyā, aḍḍhamāsā sissā malā.

นักดนตรี ๕ ราตรี, นักธนู ๗ ราตรี, ภรรยาที่ดี ๑ เดือน, ศิษย์เลวครึ่งเดือน (ย่อมเสื่อม).

302.

๓๐๒.

Jiṇṇe annaṃ pasaṃseyya, dārañca gatayobbane;

Raṇapunāgate sūraṃ, sassañca gehamāgate.

พึงชมอาหารเมื่อย่อยแล้ว, ชมภรรยาเมื่อพ้นวัยสาว, ชมวีรบุรุษเมื่อกลับจากสงคราม, และชมพืชผลเมื่อนำกลับมาถึงเรือน.

303.

๓๐๓.

Dvitipati [Pg.183] nārī ceva, vihāradviti bhikkhu ca;

Sakuṇo dvitipāto ca, katamāyābahutarā.

หญิงที่มีสามีสองคน, ภิกษุที่มีสองวัด, และนกที่มีสองรัง ใครเล่าจะมีความลำบากมากกว่ากัน.

304.

๓๐๔.

Ratti vinā na candimā, vīcivinā ca sāgaro;

Haṃsavinā pokkharaṇī, pativinā kaññā sobhe.

พระจันทร์ย่อมไม่งามปราศจากราตรี, มหาสมุทรปราศจากคลื่น, สระบัวปราศจากหงส์, หญิงสาวปราศจากสามีย่อมไม่งาม.

305.

๓๐๕.

Asantuṭṭhā [Pg.184] yatī naṭṭhā, santuṭṭhāpi ca patthi vā;

Salajjā gaṇikā naṭṭhā, nillajjā ca kulitthiyo.

นักบวชผู้ไม่สันโดษย่อมฉิบหาย, พระราชาผู้สันโดษย่อมฉิบหาย, หญิงแพศยาผู้มีความละอายย่อมฉิบหาย, และหญิงตระกูลดีผู้ไม่มีความละอายย่อมฉิบหาย.

306.

๓๐๖.

Corīnaṃ bahubuddhīnaṃ, yāsu saccaṃ sudullabhaṃ;

Thīnaṃ bhāvo durājāno, macchassevo’dake gataṃ.

ความจริงหาได้ยากยิ่งในหมู่หญิงผู้มีเล่ห์เหลี่ยมมากเหมือนโจร ความเป็นไปของหญิงยากที่จะรู้ได้ เหมือนทางของปลาในน้ำ.

307.

๓๐๗.

Analā [Pg.185] mudusambhāsā, duppūrā tā nadīsamā;

Sīdanti naṃ viditvāna, ārakā parivajjaye.

หญิงทั้งหลายไม่รู้จักพอ มีวาจาอ่อนหวาน ยากที่จะให้เต็มเหมือนแม่น้ำ ชนทั้งหลายย่อมจมลงเพราะพวกนาง เมื่อรู้แล้วพึงเว้นเสียแต่ไกล.

308.

๓๐๘.

Āvaṭṭanī mahāmāyā, brahmacariyavikopanā;

Sīdanti naṃ viditvāna, ārakā parivajjaye.

หญิงทั้งหลายเป็นผู้ชักนำให้เวียนวน มีมายามาก ผู้ทำลายพรหมจรรย์ ชนทั้งหลายย่อมจมลงเพราะพวกนาง เมื่อรู้แล้วพึงเว้นเสียแต่ไกล.

309.

๓๐๙.

Itthīpi [Pg.186] hi ekacciyā, seyyā posa janādhipa;

Medhāvinī sīlavatī, sassudevā patibbatā;

หญิงบางคนแล เป็นผู้ประเสริฐกว่าชายผู้เป็นใหญ่ในหมู่ชน มีปัญญา มีศีล ปรนนิบัติแม่ผัวดุจเทวดา และจงรักภักดีต่อสามี.

310.

๓๑๐.

Tassā yo jāyati poso,Sūro hosa disampati;

Tādisā subhagiyā putto,Rajjampi anusāsati.

ชายใดเกิดจากนางนั้น เขาเป็นผู้กล้าหาญ เป็นใหญ่ในทิศ บุตรของหญิงผู้มีบุญเช่นนั้น ย่อมปกครองราชสมบัติได้.

311.

๓๑๑.

Sallape [Pg.187] asihatthena, pisācenāpi sallape;

Āsīvisampi āsīde, yena daṭṭho na jīvati;

Na tveva eko ekāya, mātugāmena sallape.

พึงสนทนากับผู้ถือดาบในมือ, พึงสนทนากับปีศาจ, พึงเข้าใกล้งูพิษซึ่งเมื่อถูกกัดแล้วย่อมไม่รอดชีวิต แต่ไม่พึงสนทนาสองต่อสองกับผู้หญิง.

312.

๓๑๒.

Na [Pg.188] hi sabbesu ṭhānesu, puriso hoti paṇḍito;

Itthīpi paṇḍitā hoti, tattha tattha vicakkhaṇā.

ไม่ใช่ว่าชายจะเป็นบัณฑิตในที่ทุกสถาน หญิงก็เป็นบัณฑิตได้ เป็นผู้เฉลียวฉลาดในเรื่องนั้นๆ.

313.

๓๑๓.

Na hi sabbesu ṭhānesu, puriso hoti paṇḍito;

Itthīpi paṇḍitā hoti, lahuṃ atthavicintikā.

ไม่ใช่ว่าชายจะเป็นบัณฑิตในที่ทุกสถาน หญิงก็เป็นบัณฑิตได้ เป็นผู้คิดอ่านประโยชน์ได้รวดเร็ว.

314.

๓๑๔.

Kūpodakaṃ [Pg.189] vaṭacchāyā, sāmāthī iṭṭhakālayaṃ;

Sītakāle bhave uṇhaṃ, uṇhakāle ca sītalaṃ.

น้ำในบ่อ, ร่มเงาไม้ไทร, หญิงงาม (ผิวเหลืองทอง), และเรือนอิฐ ย่อมให้ความอบอุ่นในฤดูหนาว และให้ความเย็นในฤดูร้อน.

315.

๓๑๕.

Itthiyo ekacciyāpi, seyyā vuttāva muninā;

Bhaṇḍānaṃ uttamā itthī, aggūpaṭṭhāyikā iti.

หญิงบางคนแล พระมุนีตรัสว่าเป็นผู้ประเสริฐ หญิงเป็นเลิศกว่าสิ่งของทั้งหลาย เพราะเป็นผู้บำรุงอย่างยอดเยี่ยม.

Pakiṇṇakakaṇḍa

ปกิณณกกัณฑ์

316.

๓๑๖.

Kulasīlaguṇopeto[Pg.191], sabbadhammaparāyaṇo;

Pavīṇo pesanājjhakkho, dhammajjhakkho vidhīyate.

ผู้ประกอบด้วยคุณคือตระกูลและศีล มีความภักดีในธรรมทั้งปวง เป็นผู้เชี่ยวชาญ เป็นผู้เป็นประธานในการสั่งงาน ย่อมได้รับการแต่งตั้งให้เป็นธรรมาธิการ.

317.

๓๑๗.

Vedavedaṅgatatvañño, jappahomaparāyaṇo;

Āsīvādavacoyutto, esa rājapurohito.

ผู้รู้แจ้งในความจริงแห่งเวทและเวทางคะ เป็นผู้ฝักใฝ่ในการสวดมนต์และการบูชาไฟ ประกอบด้วยถ้อยคำอวยพร ท่านผู้นี้คือปุโรหิตของพระราชา.

Kappo [Pg.192] byākaraṇaṃ joti – satthaṃ sikkhā nirutti ca;

Chandoviciti cetāni, vedaṅgāni vadanti cha.

กัปปะ ไวยากรณ์ โชติยศาสตร์ สิกขา นิรุกติ และฉันทวิจิติ เหล่านี้ ท่านเรียกว่า เวทางคะ ๖.

318.

๓๑๘.

Sakiṃ vuttagahitatto, lahuhattho jitakkharo;

Sabbasatthasamālokī, pakaṭṭho nāma lekhako.

ผู้จำได้เมื่อฟังเพียงครั้งเดียว มีมือไว ชนะอักษร มองเห็นศาสตร์ทั้งปวง ชื่อว่าเป็นนักเขียนผู้ยอดเยี่ยม.

319.

๓๑๙.

Samattanītisatthañño[Pg.193], vāhane pūritassamo;

Sūravīraguṇopeto, senājhakkho vidhīyate.

ผู้รู้แจ้งในนิติศาสตร์ทั้งปวง มีความอุตสาหะเต็มเปี่ยมในเรื่องพาหนะ ประกอบด้วยคุณคือความกล้าหาญและเป็นวีรบุรุษ ย่อมได้รับการแต่งตั้งให้เป็นเสนาธิการ.

320.

๓๒๐.

Sudhī vākyapaṭu, pañño, paracittopalakkhaṇo;

Dhīro yathātthavādī ca, esa dūto vidhīyate.

ผู้มีปัญญาดี ฉลาดในถ้อยคำ มีปัญญา รู้จักจิตใจผู้อื่น เป็นนักปราชญ์ และพูดตามความเป็นจริง ท่านผู้นี้แลย่อมได้รับการแต่งตั้งให้เป็นทูต.

321.

๓๒๑.

Puttanattaguṇopeto, satthañño rasapācako;

Sūro ca kathino ceva, sūpakāro sa vuccate.

ผู้ประกอบด้วยคุณคือบุตรและหลาน รู้แจ้งในศาสตร์ เป็นผู้ปรุงรส เป็นคนกล้าและอดทน ท่านผู้นี้เรียกว่าพ่อครัว.

322.

๓๒๒.

Iṅgitākāratattañño, balavāpiyadassano;

Appamādī sadā dakkho, patīhāro sa uccate.

ผู้รู้แจ้งในอากัปกิริยาและอาการ มีกำลัง เป็นที่รัก ไม่ประมาท และฉลาดอยู่เสมอ ท่านผู้นี้เรียกว่านายประตู.

323.

๓๒๓.

Itthimisse kuto sīlaṃ, maṃsabhakkhe kuto dayā;

Surāpāne kuto saccaṃ, mahālobhe kuto lajjā;

Mahātande kuto sippaṃ, mahākodhe kuto dhanaṃ.

ศีลจะมีได้อย่างไรในผู้คลุกคลีกับสตรี? ความเมตตาจะมีได้อย่างไรในผู้กินเนื้อ? สัจจะจะมีได้อย่างไรในผู้ดื่มสุรา? ความละอายจะมีได้อย่างไรในผู้มีความโลภมาก? ศิลปวิทยาจะมีได้อย่างไรในผู้เกียจคร้านมาก? ทรัพย์จะมีได้อย่างไรในผู้มีความโกรธมาก?

324.

๓๒๔.

Surāyogo velālo ca, samajjacaraṇaṅgato;

Khiḍḍā dhutto pāpamitto, alaso bhoganāsakā.

การดื่มสุรา การเที่ยวกลางคืน การเที่ยวดูมหรสพ การเล่นการพนัน การคบมิตรชั่ว และความเกียจคร้าน เป็นเหตุทำลายโภคทรัพย์.

325.

๓๒๕.

Jīvantāpi [Pg.196] matā pañca, byāsena parikittitā;

Dukkhito byādhiti mūḷho, iṇavā niccasevako.

คน ๕ จำพวก แม้มีชีวิตอยู่ก็เหมือนตาย ท่านวยาสกล่าวไว้ดังนี้ คือ ผู้เป็นทุกข์ ผู้เป็นโรค ผู้หลง ผู้มีหนี้ และผู้รับใช้ผู้อื่นอยู่เสมอ.

326.

๓๒๖.

Niddāluko [Pg.197] pamādo ca, sukhito rogavālaso;

Kāmuko kammārāmo ca, sattete satthavajjitā.

ผู้ชอบนอน ผู้ประมาท ผู้รักความสบาย ผู้มีโรค ผู้เกียจคร้าน ผู้มักมากในกาม และผู้ยินดีในการงาน ๗ จำพวกนี้ ย่อมเว้นจากศาสตร์.

327.

๓๒๗.

Goṇāhi sabbagihīnaṃ, posakā bhogadāyako;

Tasmā hi mātāpitūva, mānaye sakkareyya ca.

โคทั้งหลายเป็นผู้เลี้ยงดูคฤหัสถ์ทั้งปวง เป็นผู้ให้โภคทรัพย์ เพราะเหตุนั้น พึงนับถือและสักการะโคทั้งหลายเหมือนมารดาบิดา.

328.

๓๒๘.

Yathā [Pg.198] mātā pitā bhātā, aññevāpi ca ñātakā;

Gāvo no paramā mittā, yāsu jāyanti osadhā.

โคทั้งหลายเป็นมิตรสูงสุดของเรา เหมือนมารดา บิดา พี่น้อง และญาติอื่นๆ ซึ่งยาเกิดจากโคเหล่านั้น.

329.

๓๒๙.

Annadā [Pg.199] baladā cetā, vaṇṇadā sukhadā tathā;

Etamatthavasaṃ ñatvā, nāsu gāvo haniṃsu te.

โคเหล่านี้เป็นผู้ให้อาหาร ให้กำลัง ให้ผิวพรรณ และให้ความสุข เมื่อรู้เหตุผลนี้แล้ว บรรพชนจึงไม่ฆ่าโคเหล่านั้น.

330.

๓๓๐.

Ye ca khādanti gomaṃsaṃ, mātumaṃsaṃva khādare;

Matesu tesu gijjhānaṃ, dade sote ca vāhaye.

ผู้ใดกินเนื้อโค ผู้นั้นย่อมชื่อว่ากินเนื้อของมารดา เมื่อคนเหล่านั้นตายแล้ว พึงให้แก่แร้ง และพึงให้ลอยไปในกระแสน้ำ.

331.

๓๓๑.

Dviguṇo [Pg.200] thīnamāhāro, buddhicāpi catugguṇo;

Chagguṇo hoti vāyāmo, kāmotvaṭṭhaguṇo bhave.

อาหารของสตรีเป็น ๒ เท่า ปัญญาเป็น ๔ เท่า ความเพียรเป็น ๖ เท่า ส่วนกามเป็น ๘ เท่า.

332.

๓๓๒.

Na [Pg.201] loke sobhate mūḷho, kevalattapasaṃsako;

Api sampihite kūpe, katavijjo pakāsate.

คนโง่ที่ชอบยกย่องแต่ตนเอง ย่อมไม่งามในโลก ส่วนผู้มีความรู้ย่อมปรากฏเด่นชัด แม้จะอยู่ในบ่อน้ำที่ปิดมิดชิด.

333.

๓๓๓.

Kosajjaṃ bhayato disvā, vīriyārambhañca khemato;

Āraddhavīriyā hotha, esā buddhānusāsanī.

ท่านทั้งหลายจงเห็นความเกียจคร้านว่าเป็นภัย และเห็นการปรารภความเพียรว่าเป็นความเกษม จงเป็นผู้ปรารภความเพียรเถิด นี่คือพระพุทธานุศาสนี.

334.

๓๓๔.

Vivādaṃ [Pg.202] bhayato disvā, avivādañca khemato;

Samaggā sakhilā hotha, esā buddhānusāsanī.

ท่านทั้งหลายจงเห็นการวิวาทว่าเป็นภัย และเห็นการไม่วิวาทว่าเป็นความเกษม จงเป็นผู้พร้อมเพรียงกัน มีความอ่อนโยนต่อกันเถิด นี่คือพระพุทธานุศาสนี.

335.

๓๓๕.

Pamādaṃ bhayato disvā, appamādañca khemato;

Bhāvethaṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, esā buddhānusāsanī.

ท่านทั้งหลายจงเห็นความประมาทว่าเป็นภัย และเห็นความไม่ประมาทว่าเป็นความเกษม จงเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ เถิด นี่คือพระพุทธานุศาสนี.

336.

๓๓๖.

Garahā [Pg.203] ca pasaṃsā ca, aniccā tāvakālikā;

Appakācekadesāva, na tā ikkheyya paṇḍito;

Dhammādhammaṃva ikkheyya, atthānatthaṃ hitāhitaṃ.

การติและการชมเป็นของไม่เที่ยง เป็นของชั่วคราว เป็นเพียงส่วนน้อยเท่านั้น บัณฑิตไม่พึงมองดูสิ่งเหล่านั้น พึงมองดูธรรมและอธรรม ประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ สิ่งที่เป็นคุณและมิใช่คุณ.

Kavidappaṇanīti

ควิทัปปณนีติ

1.

๑.

Pakhukkūpuraseṭṭhassa[Pg.204], pacchime āsi vissuto;

Catugāvutadesamhī, kanarayagāmo susobhano.

ทางทิศตะวันตกของเมืองประเสริฐชื่อปะขุกกู มีหมู่บ้านชื่อกะนะระยะอันงดงาม เป็นที่รู้จักกันดีในเขต ๔ คาวุต.

2.

๒.

Dvino [Pg.205] dviveka sākamhi, tamhi jātena jātiyā;

Laṅkābhārataādīsu, vuṭṭhapubba sutesinā.

ผู้เกิดในหมู่บ้านนั้น ในปีศักราช ๑๒๒๒ ผู้เคยพำนักศึกษาในลังกาและอินเดียเป็นต้น เป็นผู้แสวงหาความรู้.

3.

๓.

Visutārāma sīhānaṃ, sikkhitena tipeṭakaṃ;

Santike navavassāni, saṃgītikiccakārinā.

ผู้ศึกษาพระไตรปิฎกในสำนักของพระสิงห์แห่งวิสุตาราม ผู้กระทำกิจสังคายนาเป็นเวลา ๙ ปี.

4.

๔.

Dakkhiṇārāma vāsīnaṃ, santikepi suviññunaṃ;

Sikkhitena sattavīsa-vassitvāna yasassinā.

ผู้ศึกษาในสำนักของท่านผู้รู้แห่งทักขิณาราม เป็นผู้มีชื่อเสียงอยู่ ๒๗ ปี.

5.

๕.

Sundare [Pg.206] puraseṭṭhamhi, sundare visute subhe;

Sundare jotipālamhi, vasatā gaṇavācinā.

ผู้เป็นอาจารย์สอนคณะสงฆ์ พำนักอยู่ในเมืองประเสริฐอันงดงาม เป็นที่รู้จักและเป็นมงคล ในโชติปาลารามอันงดงาม.

6.

๖.

Nissāya peṭake ceva, anekanīti potthake;

Bahule ganthaseṭṭhepi, katoyaṃ vidhumānito.

คัมภีร์นี้อันท่านวิธูสร้างขึ้น โดยอาศัยพระไตรปิฎก หนังสือนิติหลายเล่ม และคัมภีร์อันประเสริฐจำนวนมาก.

7.

๗.

Tiṭṭhataṃ [Pg.207] ayaṃ me gantho, susāro yāva sāsanaṃ;

Tiṭṭhateva sutesīnaṃ, susāraṃ supakāsayaṃ.

ขอคัมภีร์นี้ของข้าพเจ้าจงดำรงอยู่ เป็นคัมภีร์ที่มีแก่นสารตลอดกาลนานเท่าพระศาสนา และจงดำรงอยู่เพื่อแสดงแก่นสารอันดีงามแก่เหล่าผู้แสวงหาสุตะทั้งหลาย

8.

๘.

Anena suvisiṭṭhena, puññenaññena kammunā;

Manisibhigurūheva, gaccheyyaṃ amataṃ sivaṃ.

ด้วยบุญอันประเสริฐยิ่งนี้และด้วยกรรมอื่นนี้ ขอข้าพเจ้าพึงบรรลุถึงอมตธรรมอันเป็นมงคล พร้อมด้วยครูบาอาจารย์ทั้งหลายผู้เป็นดุจแก้วมณี

‘‘Aṅgārino [Pg.210] dāni dumā bhadante’’

"ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ ต้นไม้ทั้งหลายมีกิ่งก้านดุจถ่านเพลิง"

‘‘Yathāpi rammako māso, gimhānaṃ hoti brāhmaṇa;

Ate‘va’ññehi māsehi, dumapumphehi sobhati’’.

"พราหมณ์เอ๋ย เหมือนอย่างเดือนรำมะกะเป็นเดือนแห่งฤดูร้อน ย่อมงดงามยิ่งกว่าเดือนอื่นทั้งหลายด้วยดอกไม้ของต้นไม้"

‘‘Vanappagumbe [Pg.211] yathaphussitagge,Gimhāna māse paṭhamasmiṃ gimhe’’ –

"เหมือนพุ่มไม้ในป่าที่มีส่วนยอดบานสะพรั่ง ในเดือนแรกแห่งฤดูร้อน"

Namo tassa bhagavato arahato sambāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Paṇāma paṭiññā

คำปฏิญาณการนอบน้อม

Vatthuttayaṃ [Pg.212] namasitvā, ācere kavipuṅgave;

Kassaṃ dvādasamāsānaṃ, bandhaṃ tammāsavasikaṃ.

ข้าพเจ้านมัสการพระรัตนตรัยและครูบาอาจารย์ผู้เป็นยอดกวีแล้ว จักรจนาบทประพันธ์เกี่ยวกับเดือนทั้ง ๑๒ อันอาศัยเดือนนั้นๆ

1.

๑.

Cittasammatamāso [Pg.213] hi, atevaññehi sobhati;

Rammakamāso rammamāso, teneva vohāro bhavi.

อันที่จริง เดือนที่สมมติกันว่าเดือนจิตตะ ย่อมงดงามยิ่งกว่าเดือนอื่น เดือนรำมะกะคือเดือนที่รื่นรมย์ ด้วยเหตุนั้น จึงมีคำเรียกขานว่าอย่างนั้น

2.

๒.

Tasmiṃ sucittamāsamhi, nāgadumā supupphare;

Pupphanti asanadumā, vāyanti kānane hi ve.

ในเดือนจิตตะอันงดงามนั้น ต้นนาคเกสรย่อมบานสะพรั่ง ต้นประดู่ย่อมบาน และส่งกลิ่นหอมฟุ้งไปในป่า

3.

๓.

Saṅkanta mahussavopi, tamhi māsamhi vattate;

Gandhodakehi aññoññaṃ, siñcamānā sumodare.

แม้มหกรรมสงกรานต์ก็ย่อมมีขึ้นในเดือนนั้น ชนทั้งหลายย่อมรื่นเริงบันเทิงใจด้วยการรดน้ำหอมซึ่งกันและกัน

Yathāpi [Pg.214] rammako māso, gimhānaṃ hoti brāhmaṇa;

Ate‘va’ññehi māsehi, dumapupphehi sobhati.

พราหมณ์เอ๋ย เหมือนอย่างเดือนรำมะกะเป็นเดือนแห่งฤดูร้อน ย่อมงดงามยิ่งกว่าเดือนอื่นทั้งหลายด้วยดอกไม้ของต้นไม้

Sambuddho cittamāsassa, kāḷapakkhe uposathe;

Pātoyeva samādāya, pavaraṃ pattacīvaraṃ;

Anukampāya nāgānaṃ, nāgadīpamupāgami.

ในวันอุโบสถข้างแรมแห่งเดือนจิตตะ พระสัมพุทธเจ้าทรงถือเอาบาตรและจีวรอันประเสริฐแต่เช้าตรู่ ได้เสด็จไปยังนาคทวีปเพื่ออนุเคราะห์พวกนาค

4.

๔.

Vesākhavhayamāso tu, suvisiṭṭho supākaṭo;

Lokagganāthaṃ paṭicca, santehi abhilakkhito.

ส่วนเดือนที่ชื่อว่าวิสาขะ เป็นเดือนที่ประเสริฐยิ่งและปรากฏชัดแจ้ง อันสัตบุรุษทั้งหลายกำหนดไว้โดยอาศัยพระโลกนาถผู้สูงสุด

5.

๕.

Tamhi [Pg.215] vesākhamāsamhi, campakāpi supupphare;

Bodhiṃ dakehi siñcitvā, sajjanā sampamodare.

ในเดือนวิสาขะนั้น แม้ต้นจำปาย่อมบานสะพรั่ง สัตบุรุษทั้งหลายรดน้ำต้นโพธิ์แล้วย่อมรื่นเริงบันเทิงใจ

6.

๖.

Vanesuva potakāpi, pakkhandanti disodisaṃ;

Vikūjantā sabhāsāya, janasotarasāyanaṃ.

แม้ลูกนกทั้งหลายในป่าย่อมกระโดดโลดเต้นไปทั่วทิศ ส่งเสียงร้องด้วยภาษาของตน เป็นที่รื่นรมย์แก่โสตของชนทั้งหลาย

Dutiye [Pg.216] divase bhatta-kāle ārocite jino;

Ramme vesākhamāsamhi, puṇṇāmāyaṃ munissaro.

ในวันที่สอง เมื่อถึงเวลาภัตตาหาร พระชินเจ้าผู้เป็นใหญ่แห่งมุนี ได้เสด็จไปในวันเพ็ญแห่งเดือนวิสาขะอันรื่นรมย์

7.

๗.

Jeṭṭhasammatamāsopi, sogatajanabbhantare;

Vikhyāto lakkhañño ceva, jeṭṭhena saṃyuto hi ve.

แม้เดือนที่สมมติกันว่าเดือนเชษฐะ ในหมู่พุทธบริษัทเป็นที่รู้จักและมีลักษณะเฉพาะ อันที่จริงย่อมประกอบด้วยความประเสริฐ

8.

๘.

Tasmiṃhi jeṭṭhamāsamhi, sumanā vanamallikā;

Pupphanti ca pavāyanti, sabbajanamanoharā.

ในเดือนเชษฐะนั้น ดอกมะลิซ้อนและดอกมะลิป่าย่อมบานและส่งกลิ่นหอม เป็นที่จับใจของชนทั้งปวง

9.

๙.

Parikkhaṇāsusabhāpi, abhavi mranamāmaṇḍale;

Khetale jeṭṭhajotipi, pajjali tasmiñhi ve.

แม้การประชุมเพื่อสอบสนามหลวงก็ได้มีขึ้นในประเทศพม่า อันที่จริงแม้ดาวฤกษ์เชษฐะในท้องฟ้าก็ย่อมส่องแสงในเดือนนั้น

10.

๑๐.

Āsāḷho nāma māsopi, atīva visiṭṭho bhavi;

Paṭisandhiṃ gaṇhi buddho, tasmiñhi muni sudhī.

แม้เดือนที่ชื่อว่าอาสาฬหะก็ได้เป็นเดือนที่ประเสริฐยิ่ง พระพุทธเจ้าผู้เป็นพระมุนีมีปัญญาดีทรงถือปฏิสนธิในเดือนนั้น

11.

๑๑.

Nikkhamipi ca sambuddho, dhammacakkaṃ pavattayi;

Upasampadakammampi, karonti tasmiṃpi hi.

และพระสัมพุทธเจ้าก็ทรงเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ทรงยังพระธรรมจักรให้เป็นไป อันที่จริงแม้การอุปสมบทกรรมเขาก็ย่อมกระทำในเดือนนั้น

12.

๑๒.

Punnāgadumā pupphanti, pavāyanti disodisaṃ;

Ādicco tiṭṭhati tamhi, uttarāyānakoṭiyaṃ.

ต้นปุนนาคย่อมบาน ส่งกลิ่นหอมฟุ้งไปทั่วทิศ พระอาทิตย์ย่อมตั้งอยู่ ณ สุดขีดแห่งอุตตรายานในเดือนนั้น

13.

๑๓.

Sīhe [Pg.219] sāvaṇamāsamhi, salākadānamuttamaṃ;

Denti sādhavo mānusā, saddahantā vatthuttayaṃ.

ในเดือนสาวัณหะ มนุษย์ผู้เป็นสัตบุรุษทั้งหลายผู้เลื่อมใสในพระรัตนตรัย ย่อมถวายสลากภัตอันประเสริฐ

14.

๑๔.

Pupphanti kaṭeruhāpi, tamhi sāvaṇamāsake;

Khe savaṇanakkhattampi, atīva jotayī hi ve.

แม้ดอกกะทกรกย่อมบานในเดือนสาวัณหะนั้น อันที่จริงแม้ดาวฤกษ์ศรวณะในท้องฟ้าก็ย่อมส่องแสงเจิดจ้ายิ่งนัก

15.

๑๕.

Vassabbhantarabhūte ca, samaṇā sugatorasā;

Māse vācanauggaṇha-kammaṃkaṃsu sukhāsayā.

และในระหว่างพรรษา พระสมณะผู้เป็นโอรสของพระสุคตเจ้าทั้งหลาย ผู้มีที่พำนักอันเป็นสุข ได้กระทำการเรียนและการบอกสวดสาธยาย

16.

๑๖.

Kaññārāsisammatehi[Pg.221], poṭṭhapādasumāsake;

Nadīsu dakapūritā, kaṭapatthatasādisā.

ในเดือนภัทรปทอันดีงามที่สมมติกันว่าเป็นราศีกันย์ ในแม่น้ำทั้งหลายเต็มไปด้วยน้ำ ดุจแผ่นกระดานที่ปูลาดไว้

17.

๑๗.

Nāvāmahāussavampi, karonti mānujā tadā;

Kīḷanti sampamodanti, vijite nara nāriyo.

มนุษย์ทั้งหลายย่อมกระทำแม้มหกรรมแข่งเรือในกาลนั้น ชายหญิงทั้งหลายในแว่นแคว้นย่อมเล่นและรื่นเริงบันเทิงใจ

18.

๑๘.

Kañcanayamadumāpi, vikasanti tadā hi ve;

Megho thokaṃ thokaṃ himaṃ, vassati patatipi ca.

อันที่จริงแม้ต้นทองกวาวก็ย่อมบานในกาลนั้น เมฆย่อมโปรยละอองฝนทีละน้อยๆ และตกลงมา

19.

๑๙.

Vassike [Pg.222] assayujimhi, vikasanti anekadhā;

Padumādidakajāni, pupphāni manuññāni ve.

ในเดือนอัสสยุชะแห่งฤดูฝน ดอกไม้อันน่ารื่นรมย์ที่เกิดในน้ำมีดอกบัวเป็นต้น ย่อมบานสะพรั่งหลายชนิด

20.

๒๐.

Mahāpadīpapantīhi, sakalamranamābhūtale;

Pūjenti lokagganāthaṃ, sādhavo sogatājanā.

ชนผู้เป็นสัตบุรุษผู้เป็นสาวกของพระสุคต ย่อมบูชาพระโลกนาถด้วยแถวแห่งประทีปอันยิ่งใหญ่ทั่วพื้นพสุธาพม่า.

21.

๒๑.

Tapodhanā vicaranti, vassaṃvuṭṭhā disodisaṃ;

Sādhavo dānasoṇḍāva, sītāyanti sukhanti ca.

ผู้มีตบะเป็นทรัพย์ผู้จำพรรษาแล้ว ย่อมเที่ยวไปสู่ทิศน้อยใหญ่ สัตบุรุษทั้งหลายผู้มักในการให้ทาน ย่อมเย็นใจและเป็นสุข.

22.

๒๒.

Kattikamāsaseṭṭhepi[Pg.223], sampamodanti mānujā;

Kosītakīpupphāni ca, vikasanti vāyanti ca.

แม้ในเดือนกัตติกะอันประเสริฐ มนุษย์ทั้งหลายย่อมบันเทิงยิ่ง และดอกบวบก็ย่อมบานและย่อมส่งกลิ่นหอม.

23.

๒๓.

Kathinamahādānampi, dadanti sādhavo janā;

Tadā candakiraṇopi, atīva pajjoto ahu.

ชนผู้เป็นสัตบุรุษย่อมถวายมหาทานกฐิน ในกาลนั้น แม้แสงจันทร์ก็สว่างไสวอย่างยิ่ง.

24.

๒๔.

Ahosi himapāto ca, uttaravāto pavāyati;

Kattikajotichaṇopi, ahosi tasmiñhi ve.

หิมะก็ตก และลมเหนือก็พัด แม้เทศกาลประทีปในเดือนกัตติกะก็มีอยู่ในเดือนนั้นนั่นแล.

25.

๒๕.

Dhanurāsīmāgasira[Pg.224], māse hemantasammate;

Sattidharasupūjāvha, sabhāpi sampavattitā.

ในเดือนธนูคือเดือนมิคสิระ อันนับว่าเป็นเหมันตฤดู แม้การประชุมที่ชื่อว่าการบูชาผู้ทรงหอกอันดีก็เป็นไปแล้ว.

26.

๒๖.

Devasammatapupphāni, manuññarucirānipi;

Pupphanti tamhi māsamhi, himapāto ahosi ca.

ดอกไม้ที่เทวดาพึงสรรเสริญและดอกไม้ที่น่ารื่นรมย์สวยงาม ย่อมบานในเดือนนั้น และหิมะก็ตก.

27.

๒๗.

Vīhayo honti pakkā ca, khettesu mranamābhūtale;

Migasiranakkhattampi, joteti ākāsaṅgaṇe.

ข้าวเปลือกก็สุกในนาทั่วพื้นพสุธาพม่า แม้ดาวฤกษ์มิคสิระก็ส่องแสงในท้องฟ้า.

28.

๒๘.

Makāre [Pg.225] phussamāsepi, pupphanti pavāyanti ca;

Sunīlavallipupphāni, janamanoharānipi.

แม้ในเดือนมกรคือเดือนปุสสะ ดอกไม้เถาวัลย์สีน้ำเงินและดอกไม้ที่น่ารื่นรมย์ใจของชนทั้งหลาย ย่อมบานและย่อมส่งกลิ่นหอม.

29.

๒๙.

Senābyūhampi [Pg.226] karonti, bhūpālā mranamāraṭṭhikā;

Saparisā udikkhanti, hatthiassādiādayo.

พระราชาแห่งรัฐพม่าพร้อมด้วยบริวาร ย่อมจัดกระบวนทัพและทอดพระเนตรช้างและม้าเป็นต้น.

30.

๓๐.

Tamhisī atisītalampi, dakkhiṇāyanakoṭiyaṃ;

Aṭṭhāpuṇṇamadinamhi, sūriyo lokamānito.

ในเดือนนั้นหนาวเย็นยิ่งนัก ในที่สุดแห่งทักษิณายัน ในวันเพ็ญ พระอาทิตย์อันโลกนับถือแล้วได้สถิตอยู่.

Bodhito navame māse, phussapuṇṇamiyaṃ jino;

Laṃkādīpaṃ visodhetuṃ, laṅkādīpamupāgami.

ในเดือนที่เก้าจากตรัสรู้ ในวันเพ็ญเดือนปุสสะ พระชินเจ้าได้เสด็จไปสู่เกาะลังกา เพื่อทรงชำระเกาะลังกา.

31.

๓๑.

Kumbhesu [Pg.227] māghamāsehi, tūladumā supupphare;

Pumtālā madhurarasaṃ, mānujānaṃ dadanti ca.

ในเดือนกุมภ์คือเดือนมาฆะ ต้นนุ่นย่อมบานสะพรั่ง และต้นตาลย่อมให้รสหวานแก่มนุษย์ทั้งหลาย.

32.

๓๒.

Yāgumahāussavopi, pākaṭo mranamābhūtale;

Avasesasu meghopi, thanayaṃ abhivassati.

แม้มหกรรมข้าวต้มก็ปรากฏทั่วพื้นพสุธาพม่า และในกาลที่เหลือ แม้เมฆก็ยังคำรนและตกหนัก.

33.

๓๓.

Naranārī manuññāni, padarāni paṇḍāni ca;

Pucimandadumā nava-pattāni dhārentipi ca.

ชายและหญิง (ทรงไว้ซึ่ง) อาภรณ์และเครื่องประดับอันน่ารื่นรมย์ และต้นสะเดาก็ย่อมทรงไว้ซึ่งใบใหม่อีกด้วย.

34.

๓๔.

Mine [Pg.228] phagguṇamāsamhi, surabhigandhikā subhā;

Pupphanti vanamhi dumā, navapattehi sobhare.

ในเดือนมีนคือเดือนผัคคุณะ ต้นไม้ทั้งหลายที่มีกลิ่นหอมอันดีงาม ย่อมบานในป่า และย่อมงดงามด้วยใบใหม่.

35.

๓๕.

Dakkhiṇadesato tamhi, vāto pavāyati hi ve;

Vāḷukapiṭṭhe vāluka-thūpe katvāna pūjayyuṃ.

ในเดือนนั้น ลมย่อมพัดมาจากทิศใต้นั่นแล พึงบูชาด้วยการก่อพระเจดีย์ทรายบนพื้นทราย.

36.

๓๖.

Pathamagimha māsamhi, nānādumāti pupphare;

Tena sabbampi vipinaṃ, vicittaṃ dassaniyañhi ve.

ในเดือนคิมหะแรก ต้นไม้นานาชนิดย่อมบาน ด้วยเหตุนั้น ป่าทั้งปวงก็งดงามน่าดูนั่นแล.

Visute jotipālamhi, visutamhi niketane;

Vasatā nekaganthānaṃ, lekhakena kato ayaṃ.

งานนี้ถูกกระทำโดยผู้เขียน ผู้มีชื่อเสียงชื่อโชติปาละ ผู้เขียนคัมภีร์หลายเล่ม ผู้อยู่ในที่อยู่ที่มีชื่อเสียง.