Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.
Dhammanīti
धम्मनीती
1.
१.
Vanditvā ratanaṃ seṭṭhaṃ[Pg.1], nissāya pubbake garuṃ;
Nitidhammaṃpavakkhāmi, sabbalokasukhāvahaṃ.
श्रेष्ठ (त्रि)रत्नांना वंदन करून आणि प्राचीन गुरूंना शरण जाऊन, मी सर्व जगाला सुख देणाऱ्या 'नीतिधम्मा'चे प्रतिपादन करतो.
2.
२.
Ācariyocasippañca, paññāsutaṃkathādhanaṃ;
Desocanissayomittaṃ, dujjanosujanobalaṃ.
आचार्य (शिक्षक) आणि शिल्प (कला/कौशल्य), प्रज्ञा, श्रुत (ज्ञान), संभाषणरूप धन, देश, आश्रय, मित्र, दुर्जन, सज्जन आणि बल.
3.
३.
Itthīputtocadāsoca[Pg.2], gharāvāsokatākato;
Ñātabbocaalaṅkāro, rājadhammopasevako;
Dukādimissakoceva, pakiṇṇakotimātikā.
स्त्री, पुत्र, दास, गृहस्थाश्रम, केलेले आणि न केलेले, जाणण्यायोग्य गोष्टी, अलंकार, राजधम्म, सेवक, द्विकादी मिश्रक आणि प्रकीर्णक - ही या ग्रंथाची अनुक्रमणिका आहे.
4.
४.
Kintehipādasussasā[Pg.3], yesaṃnatthigarūniha;
Yetappādarajokiṇṇā, tevasādhūvivekino.
ज्यांचे या जगात गुरूच नाहीत, त्यांच्या चरणांची सेवा करून काय लाभ? जे गुरूंच्या चरणधुलीने माखलेले असतात, तेच खरे विवेकी आणि सज्जन होत.
5.
५.
Vināgarūpadesantaṃ, bālolaṅkattumicchati;
Sampāpuṇenaviññūhi, hasabhāvaṃkathaṃnuso.
गुरूंच्या उपदेशाशिवाय मूर्ख स्वतःला सुशोभित करू इच्छितो; तो विद्वानांमध्ये उपहासाचा पात्र कसा बरं होणार नाही?
6.
६.
Uṭṭhānāupaṭṭhānāca, sussusāparicārikā;
Sakkaccaṃsippuggahaṇaṃ, garuṃārādhayebudho.
उद्योगशीलता, सेवा-शुश्रूषा, ऐकण्याची इच्छा, परिचर्या आणि आदरपूर्वक शिल्प ग्रहण करणे, यांद्वारे सुज्ञ माणसाने गुरूंची आराधना करावी.
7.
७.
Upajjhācariyānañca[Pg.4], mātāpitūnamevaca;
Sakkaccaṃyonupaṭṭhāti, sutopitassatādiso.
जो मनुष्य उपाध्याय, आचार्य आणि माता-पिता यांची आदरपूर्वक सेवा करत नाही, त्याचे श्रुत (ज्ञान) देखील तसेच ठरते.
8.
८.
Upajjhācariyānañca, mātāpitūnamevaca;
Sakkaccaṃyoupaṭṭhāti, sutopitassatādiso;
जो मनुष्य उपाध्याय, आचार्य आणि माता-पिता यांची आदरपूर्वक सेवा करतो, त्याचे श्रुत (ज्ञान) देखील तसेच ठरते.
9.
९.
Sammāupaparikkhitvā;
Akkharesupadesuca;
Coraghātosissosiyā,Garucoraṭṭakārako.
अक्षरे आणि उपदेशांचे नीट परीक्षण न करता शिकणारा शिष्य चोर ठरतो आणि तो गुरूला चोराचा आश्रयदाता बनवतो.
10.
१०.
Paṇḍitosutasampanno[Pg.5], yatthaatthīti cesuto;
Mahussāhenataṃṭhānaṃ, gantabbaṃvasutesinā.
विद्वान आणि बहुश्रुत व्यक्ती जिथे कुठे आहे असे ऐकिवात येईल, तिथे ज्ञान मिळवू इच्छिणाऱ्याने मोठ्या उत्साहाने गेले पाहिजे.
11.
११.
Sukhaṃrukkhassachāyāva, tatoñātimātāpitu;
Tatoācariyorañño, tatojinassasāsanaṃ.
वृक्षाची छाया सुखद असते, त्याहून अधिक नातेवाईक आणि माता-पित्यांची छाया सुखद असते; त्याहून अधिक आचार्य आणि राजाची, आणि त्या सर्वांहून अधिक जिनांचे (बुद्धांचे) शासन सुखद असते.
12.
१२.
Pāsāṇachattaṃgarukaṃ, tatodevānacikkhanaṃ;
Tatovuḍḍhānamovādo, tatojinassasāsanaṃ.
दगडाचे छत्र जड असते, त्याहून देवांचे सांगणे अधिक जड असते; त्याहून वृद्धांचा उपदेश अधिक जड असतो आणि त्या सर्वांहून जिनांचे (बुद्धांचे) शासन अधिक जड असते.
13.
१३.
Tulaṃsallahukaṃloke[Pg.6], tatocapalajātiko;
Tatovuḍḍhānanovādo, yatidhammepamādako.
जगात कापूस अत्यंत हलका असतो, त्याहून चंचल स्वभावाचा माणूस हलका असतो; त्याहून वृद्धांच्या उपदेशाकडे दुर्लक्ष करणारा हलका असतो आणि त्या सर्वांहून आपल्या धम्मात प्रमाद करणारा भिक्खू हलका असतो.
14.
१४.
Sutisammutisaṅkhyāca, yogānitivisesakā;
Gandhabbāgaṇikāceva, dhanubedācapūraṇā.
श्रुती, संमती, संख्या, योग, नीती, विशेष शास्त्रे, गंधर्वविद्या, गणिकाकला, धनुर्विद्या आणि पुराणे.
15.
१५.
Tikicchāitihāsāca[Pg.7], jotimāyācachandati;
Ketumantācasaddāca, sippāṭṭhārasakāime.
चिकित्सा, इतिहास, ज्योतिष, माया, छंदशास्त्र, केतुमान आणि शब्दशास्त्र - या अठरा कला आहेत.
16.
१६.
Alasassakutosippaṃ, asippassakutodhanaṃ;
Adhanassakutomittaṃ, amittassakutosukhaṃ;
Asukhassakutopuññaṃ, apuññassakutonibbānaṃ.
आळशाला विद्या कुठून मिळणार? विद्या नसलेल्याला धन कुठून मिळणार? धन नसलेल्याला मित्र कुठून मिळणार? मित्र नसलेल्याला सुख कुठून मिळणार? सुख नसलेल्याला पुण्य कुठून मिळणार? आणि पुण्य नसलेल्याला निब्बान कुठून मिळणार?
17.
१७.
Sippaṃsamaṃdhanaṃnatthi, sippaṃcorānagaṇhanti;
Idhalokesippaṃmittaṃ, paralokesukhāvahaṃ.
विद्येसारखे कोणतेही धन नाही, विद्येला चोर चोरू शकत नाहीत; या लोकात विद्या हाच मित्र आहे आणि परलोकात ती सुख देणारी ठरते.
18.
१८.
Bodhaputrasadāvityaṃ[Pg.8], mākhedācariyaṃgaruṃ;
Sadesepūjitorājā, budhosabbatthapūjito.
हे सुज्ञ पुत्रा! नेहमी विद्या ग्रहण कर, आदरणीय आचार्यांना त्रास देऊ नकोस; राजाचा आदर केवळ त्याच्या स्वतःच्या देशात होतो, परंतु विद्वानाचा आदर सर्वत्र होतो.
19.
१९.
Bodhaputrakimālasse, abodhobhāravāhako;
Bodhakopūjito loke, bodhaputradinedine.
हे सुज्ञ पुत्रा! तू आळस का करतोस? विद्या नसलेला माणूस केवळ ओझे वाहणारा ठरतो; या जगात विद्वानाचा आदर होतो, हे सुज्ञ पुत्रा, दिवसेंदिवस त्याचा गौरव वाढतो.
20.
२०.
Rūpayobbannasampannā, visālakulasambhavā;
Vityāhīnānasobhanti, nigandhāivakiṃsukā.
रूप आणि यौवनाने संपन्न असलेले, तसेच उच्च कुळात जन्मलेले लोकही जर विद्येविना असतील, तर ते सुवास नसलेल्या पळसाच्या फुलांप्रमाणे शोभून दिसत नाहीत.
21.
२१.
Mātāsatrurupitāca[Pg.9], bālakālenasikkhita;
Na sobhatisabhāmajjhe, haṃsamajjhebakoyathā.
जे माता-पिता आपल्या मुलाला बालपणी शिक्षण देत नाहीत, ते त्याचे शत्रूच होत; असा अशिक्षित माणूस विद्वानांच्या सभेत तसाच शोभत नाही, जसा हंसांच्या घोळक्यात बगळा शोभत नाही.
22.
२२.
Guṇoseṭṭhaṅgataṃyāti, nauccesayanevase;
Pāsādasīkharevāso, kākokiṃgaruḷosiyā.
मनुष्य आपल्या गुणांमुळेच श्रेष्ठत्व प्राप्त करतो, उच्च आसनावर बसल्याने नाही; महालाच्या शिखरावर बसल्याने कावळा कधी गरुड होऊ शकतो का?
23.
२३.
Sabbasutamadhiyate, hīnamukkaṭṭhamajjhime;
Sabbassaatthaṃjāneyya, nacasabbaṃpayojaye.
कनिष्ठ, मध्यम किंवा उत्तम, सर्व प्रकारचे ज्ञान प्राप्त करावे; सर्वांचा अर्थ समजून घ्यावा, परंतु सर्वांचाच उपयोग करू नये.
24.
२४.
Nalokesobhatemuḷho[Pg.10],Kevalattapasaṃsako;
Apisampihitokūpe,Katavijjopakāsito.
केवळ स्वतःचीच प्रशंसा करणारा मूर्ख माणूस जगात शोभून दिसत नाही; परंतु विहीर किंवा अंधाऱ्या खोलीत बंद असलेला विद्वान देखील आपल्या विद्येमुळे प्रकाशमान होतो.
25.
२५.
Madantadamanaṃsatthaṃ, khalānaṃkurutemadaṃ;
Cakkhusaṅkhārakaṃtejaṃ, ulūkānamivandhakaṃ.
गर्वाचे दमन करणारे शास्त्र दुर्जनांमध्ये गर्व निर्माण करते; जसे डोळ्यांना दृष्टी देणारा प्रकाश घुबडांसाठी अंधार बनतो.
26.
२६.
Bhojanaṃmethunaṃniddā,Gaveposecavijjati;
Vijjāvisesoposassa,Taṃhīnogosamobhave.
आहार, मैथुन आणि निद्रा या गोष्टी पशूंमध्ये आणि मनुष्यांमध्ये सारख्याच असतात; मनुष्यामध्ये विद्या हेच विशेष वैशिष्ट्य आहे, त्याशिवाय तो पशूसमान ठरतो.
27.
२७.
Yosissosippalobhena[Pg.11], bahuṃbahuṃvagaṇhāti;
Mugovasupinaṃpassaṃ, nasakkākathituṃ paraṃ.
जो शिष्य शिल्पे शिकण्याच्या लोभाने खूप साऱ्या गोष्टी ग्रहण करतो, तो स्वप्न पाहणाऱ्या मुक्या माणसासारखा होतो, जो इतरांना ते सांगू शकत नाही.
28.
२८.
Sussusāsutavaḍḍhanā, paññāyavaḍḍhanaṃsutaṃ;
Paññāyaatthaṃjānanti, ñātoatthosukhāvaho.
ऐकण्याची इच्छा ज्ञानाला वाढवते, ज्ञान प्रज्ञेला वाढवते; प्रज्ञेमुळे लोक अर्थ जाणतात आणि जाणलेले हित सुख देणारे ठरते.
29.
२९.
Anāgataṃbhayaṃdisvā[Pg.12], dūratoparivajjaye;
Āgatañcabhayaṃdisvā, abhitohotipaṇḍito.
येणारे संकट ओळखून ते दुरूनच टाळावे; परंतु संकट समोर आलेले पाहून विद्वान माणूस निर्भय बनतो.
30.
३०.
Lobhaṃkodhaṃmadaṃmānaṃ, tandiṃissaṃpamattakaṃ;
Soṇḍaṃniddālukaṃmakkhaṃ, maccherañcajahebudho.
सुज्ञ माणसाने लोभ, क्रोध, मद, मान, आळस, ईर्ष्या, प्रमाद, मद्यपीपणा, अतिनिद्रा, ढोंगीपणा आणि मत्सर (कंजूषपणा) यांचा त्याग करावा.
31.
३१.
Saddhāhiricaottappaṃ, bāhusaccaṃviraṃsati;
Paññācasattadhammehi, sampannopaṇḍitomato.
श्रद्धा, हिरी, ओत्तप्प, बहुश्रुतता, वीर्य, सती आणि प्रज्ञा - या सात गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला विद्वान मानले जाते.
32.
३२.
Diṭṭhedhammecayoattho[Pg.13],Yocatthosamparāyiko;
Atthābhisamayādhīro,Paṇḍitotipavuccati.
जो या जन्मातील हित आणि परलोकातील हित या दोन्ही गोष्टी जाणतो, अशा हित प्राप्त करणाऱ्या धीर पुरुषाला 'पंडित' म्हटले जाते.
33.
३३.
Sabhāvasadisaṃvākyaṃ, sabhāvasadisaṃpiyaṃ;
Sabhāvasadisaṃkodhaṃ, yojānātisapaṇḍito.
जो परिस्थितीला अनुरूप भाषण, परिस्थितीला अनुरूप प्रेम आणि परिस्थितीला अनुरूप क्रोध व्यक्त करणे जाणतो, तोच खरा पंडित होय.
34.
३४.
Bhūpālopaṇḍitoniccaṃ, nevatulyokudācanaṃ;
Sadesepūjitorājā, budhosabbatthapūjito.
राजा आणि विद्वान यांची कधीही तुलना होऊ शकत नाही; राजाचा आदर केवळ त्याच्या देशात होतो, परंतु विद्वानाचा आदर सर्वत्र होतो.
35.
३५.
Paṇḍitassapasaṃsāya[Pg.14], daṇḍobālenadiyyate;
Paṇḍitopaṇḍiteneva, vaṇṇitovasuvaṇṇito.
मूर्ख माणूस विद्वानाची प्रशंसा करण्याऐवजी त्याला दोष देतो; परंतु विद्वानाची खरी प्रशंसा तेव्हाच होते जेव्हा दुसरा विद्वान त्याची प्रशंसा करतो.
36.
३६.
Attanāyadiekena, vinithenamahājanā;
Vinayaṃyantisabbepi, kodhaṃnāseyyapaṇḍito.
केवळ एकाच संयमी व्यक्तीमुळे सर्व लोक शिस्त शिकतात; म्हणून विद्वानाने आपल्या क्रोधाचा नाश केला पाहिजे.
37.
३७.
Sarīrassaguṇānañca, dūramaccantamantaraṃ;
Sarīraṃkhaṇaviddhaṃsi, guṇātukappaṭhāyino.
शरीर आणि गुण यांच्यात अत्यंत मोठे अंतर आहे; शरीर क्षणभंगुर आहे, परंतु गुण मात्र कल्पानुकल्प टिकून राहतात.
38.
३८.
Atthaṃmahantamāpajjaṃ, vijjaṃsampattimevaca;
Vicareyyāmānathaddho, paṇḍitosopavuccati.
मोठे ऐश्वर्य, विद्या आणि संपत्ती प्राप्त करूनही जो मनुष्य अहंकार व गर्वाशिवाय वागतो, त्यालाच 'पंडित' म्हटले जाते.
39.
३९.
Nālabbhamatipatthenti[Pg.15], naṭṭhampinacasocare;
Vippatyañcanamuyhanti, yenarātevapaṇḍitā.
जे न मिळण्याजोगे आहे त्याची अतिशय इच्छा धरत नाहीत, जे नष्ट झाले आहे त्याचा शोक करत नाहीत, आणि संकटात गोंधळून जात नाहीत, त्यांनाच पंडित (ज्ञानी) म्हटले जाते.
40.
४०.
Gaṇṭhiṭhāneekapade, nātimaññeyyapaṇḍito;
Kimakkoveḷupabbhāro, timahādīpabhānudo.
एखाद्या कठीण मुद्द्यावर किंवा एका शब्दावर पंडिताने अति-अभिमान बाळगू नये. तीन मोठ्या महाद्वीपांना प्रकाश देणारा सूर्य काय बांबूच्या डोंगराआड लपून राहतो?
41.
४१.
Guṇadosesunekena, atthikocivivajjito;
Sukhumālapadumassa, naḷaṃbhavatikakkhaḷaṃ.
गुण आणि दोषांपासून पूर्णपणे मुक्त असा कोणी आहे का? अत्यंत सुकुमार अशा कमळाचा देठही खडबडीत असतो.
42.
४२.
Sumahantānisatthāni, dhārayantābahussutā;
Chedāyosaṃsayānantu, klissantilobhamohitā.
महान शास्त्रांचे ज्ञान बाळगणारे आणि इतरांच्या शंकांचे निरसन करणारे बहुश्रुत लोकही, लोभ आणि मोहाने मोहित होऊन क्लेश भोगतात.
43.
४३.
Dosaṃpisaguṇedisvā[Pg.16], guṇavādīvadantina;
Nalokovijjamānampicandepassatilañjanaṃ.
गुणवान लोक दोषांमध्येही गुण शोधून गुणांविषयीच बोलतात; परंतु जग चंद्रावर असलेला डागच पाहत असते.
44.
४४.
Sakiṃpiviññūdhīrena, karotisahasaṅgamaṃ;
Attatthañcaparatthañca, nibbānantaṃsukhaṃlabhe.
सुज्ञ माणसाने धीरगंभीर व्यक्तीशी एकदा जरी संगती केली, तरी त्याला स्वतःचे आणि इतरांचे कल्याण साधून निर्वाणरूपी परम सुख प्राप्त होते.
45.
४५.
Nadītīreṭṭhitekūpe, araṇitālavaṇḍake;
Navadāpādinatthīti, namukhevacanaṃtathā.
नदीकाठावरील विहीर, अरणी आणि ताडाचा पंखा यांच्याजवळ 'काही नाही' असे शब्द कधीही निघत नाहीत, त्याचप्रमाणे दानशूर व्यक्तीच्या मुखातून 'नाही' हा शब्द कधीही निघत नाही.
46.
४६.
Paṇḍitoapuṭṭhobherī[Pg.17], pajjunnohotipucchito;
Bālopuṭṭhoapuṭṭhopi, bahuṃvikatthatesadā.
ज्ञानी मनुष्य न विचारता नगार्यासारखा शांत असतो आणि विचारल्यावर पर्जन्यासारखा ज्ञानवर्षाव करतो; परंतु मूर्ख मनुष्य विचारले असता किंवा न विचारताही नेहमी स्वतःचीच बडबड करत राहतो.
47.
४७.
Guṇasampannalaṅkāro, sabbasattahitāvaho;
Parattatthaṃnacareyya, kutosopaṇḍitobhave.
जो गुणांनी सुशोभित आहे आणि सर्व प्राण्यांचे कल्याण साधणारा आहे, त्याने जर परोपकार केला नाही, तर तो पंडित कसा म्हणता येईल?
48.
४८.
Saparatthaṃcaredhīro, asakkontosakaṃcare;
Tampicevaasakkonto, pāpāttānaṃviyojaye.
धीरगंभीर माणसाने स्वतःचे आणि इतरांचे कल्याण साधावे; जर ते शक्य नसेल तर स्वतःचे कल्याण साधावे; आणि जर तेही शक्य नसेल, तर स्वतःला पापापासून दूर ठेवावे.
49.
४९.
Sabbaṃsuṇātisotena[Pg.18], sabbaṃpassaticakkhunā;
Nacadiṭṭhaṃsutaṃdhīro, sabbicchitumarahati.
धीरगंभीर मनुष्य कानाने सर्व काही ऐकतो आणि डोळ्यांनी सर्व काही पाहतो; परंतु पाहिलेल्या आणि ऐकलेल्या प्रत्येक गोष्टीवर त्याने विश्वास ठेवू नये किंवा त्याची इच्छा करू नये.
50.
५०.
Cakkhumāssayathāandho, sotavābadhiroyathā;
Paññāvāpiyathāmugo, balavādubbaloriva;
Athaatthesamuppanne, sayeyyamatasāyitaṃ.
डोळे असूनही अंधासारखे, कान असूनही बहिऱ्यासारखे, प्रज्ञावान असूनही मुक्यासारखे आणि बलवान असूनही दुर्बलासारखे राहावे; आणि जेव्हा कठीण प्रसंग उद्भवेल, तेव्हा मृत व्यक्तीप्रमाणे शांत राहावे.
51.
५१.
Atijātaṃmanujātaṃ, puttamicchantipaṇḍitā;
Avajātaṃnaicchanti, yohotikulachinnako.
पंडित माता-पिता आपल्यापेक्षा श्रेष्ठ (अतिजात) किंवा आपल्यासारखाच (अनुजात) पुत्र असावा अशी इच्छा बाळगतात; परंतु कुळाचा नाश करणारा हीन (अवजात) पुत्र त्यांना नको असतो.
52.
५२.
Tayovapaṇḍitāsatthe[Pg.19], ahamevātivādica;
Ahamapitivādīca, nāhanticaimetayo;
शास्त्रांमध्ये तीन प्रकारचे पंडित सांगितले आहेत: 'केवळ मीच ज्ञानी आहे' असे म्हणणारा, 'मीसुद्धा ज्ञानी आहे' असे म्हणणारा, आणि 'मी काहीच नाही' असे मानणारा; हे ते तीन होत.
53.
५३.
Nasāsabhāyatthanasantisanto,Natesantoyenavadantidhammaṃ;
Rāgañcadosañcapahāyamohaṃ,Dhammaṃbhaṇantāvabhavantisanto.
जिथे सज्जन नसतात ती सभा नव्हे, आणि जे धम्माचे आचरण किंवा उपदेश करत नाहीत ते सज्जन नव्हेत; राग, द्वेष आणि मोह यांचा त्याग करून जे धम्माचा उपदेश करतात, तेच खरे सज्जन होत.
54.
५४.
Bālecummattakebhūpe, gurumātāpitūsvapi;
Saṅghejeṭhecabhātari, nadosākariyābudhā.
मूर्ख, वेडा, राजा, गुरुजन, माता-पिता, संघ आणि मोठा भाऊ यांच्यातील दोषांकडे सुज्ञ माणसाने लक्ष देऊ नये.
55.
५५.
Attanāmanotāpañca[Pg.20], ghareduccaritānica;
Vañcanañcaavamānaṃ, matimānapakāsaye.
स्वतःचा मानसिक संताप, घरातील वाईट कृत्ये, झालेली फसवणूक आणि अपमान या गोष्टी बुद्धिमान माणसाने कधीही उघड करू नयेत.
56.
५६.
Paradāraṃjanettiṃva, leḍḍuṃvaparasantakaṃ;
Attāvasabbasattānaṃ, yopassatisapaṇḍito.
जो परस्त्रीला मातेसमान, दुसऱ्याच्या धनाला मातीच्या ढेकळासमान आणि सर्व प्राण्यांना स्वतःसमान मानतो, तोच खरा पंडित होय.
57.
५७.
Saṭhenamittaṃkalusenadhammaṃ,Paropatāpenasamiddhibhāvaṃ;
Sukhenavijjaṃpharusenanāriṃ,Icchantiyetenacevapaṇḍitā.
लबाडीने मैत्री, कलुषित मनाने धम्म, इतरांना पीडा देऊन समृद्धी, आळसात विद्या आणि कठोरतेने स्त्री मिळवू इच्छिणारे... लोक कधीही पंडित असू शकत नाहीत.
58.
५८.
Nipuṇesuhameseyya[Pg.21], vicinitvāsutatthiko;
Sattaṃhukkhaliyaṃpakkaṃ, bhājanepitathābhave.
ज्ञानाची इच्छा बाळगणाऱ्याने सूक्ष्म गोष्टींचा विचार करून निपुण लोकांचा शोध घ्यावा; ज्याप्रमाणे भांड्यात शिजवलेल्या भाताच्या एका शितावरून संपूर्ण भांड्यातील भाताची परीक्षा होते, तसेच येथेही समजावे.
59.
५९.
Vasuṃgaṇhantidūraṭṭhā, pabbateratanocite;
Namilakkhāsamīpaṭṭhā, evaṃbālābahussute.
रत्नांनी भरलेल्या पर्वतावरून दूरवरून आलेले लोक रत्ने घेऊन जातात, परंतु जवळ राहणारे म्लेंच्छ ती मिळवू शकत नाहीत; त्याचप्रमाणे बहुश्रुत व्यक्तीच्या जवळ राहूनही मूर्ख लोक ज्ञान मिळवू शकत नाहीत.
60.
६०.
Hiraññenamigānaṃva[Pg.22], susīlenaasīlino;
Adhammikassadhamena, bālānampisutenakiṃ.
ज्याप्रमाणे पशूंना सोन्याचा काही उपयोग नसतो, शीलहीनांना शीलाचा उपयोग नसतो आणि अधार्मिकांना धम्माचा उपयोग नसतो, त्याचप्रमाणे मूर्खांना श्रुताचा (ज्ञानाचा) काय उपयोग?
61.
६१.
Appassutāyaṃpuriso, balibaddhovajīvati;
Maṃsānitassavaḍḍhanti, paññātassanavaḍḍhati.
अल्पज्ञानी मनुष्य बैलासारखा जगतो; त्याचे केवळ मांस वाढते, पण त्याची प्रज्ञा वाढत नाही.
62.
६२.
Appassutosutaṃappaṃ, bahumaññatimāniko;
Sindhūdakaṃapassanto, kūpesoyaṃvamaṇḍuko.
अल्पज्ञानी मनुष्य आपल्या थोड्याशा ज्ञानाचा मोठा अभिमान बाळगतो; समुद्राचे पाणी न पाहिलेल्या विहिरीतील बेडकासारखी त्याची अवस्था असते.
63.
६३.
Tadamināpijānātha[Pg.23], sobbhesupatīresuca;
Saṇantāyantikusobbhā, tuṇhīyantimahodadhī.
यावरूनच तुम्ही हे जाणून घ्या की, लहान ओढे आणि नाले आवाज करत वाहतात, तर अथांग महासागर शांतपणे वाहतो.
64.
६४.
Subhāsitaṃuttamamāhusanto,Dhammaṃbhaṇenādhammaṃ, taṃdutiyaṃ;
Piyaṃbhaṇenāpiyaṃtaṃtatiyaṃ,Saccaṃbhaṇenālikaṃtaṃcatutthaṃ.
सज्जन म्हणतात की, सुभाषित बोलणे हे सर्वोत्तम आहे; धम्माचे बोलणे, अधम्माचे नाही, हे दुसरे; प्रिय बोलणे, अप्रिय नाही, हे तिसरे; आणि सत्य बोलणे, असत्य नाही, हे चौथे होय.
65.
६५.
Sīhamedāsuvaṇṇeva[Pg.24], nacatiṭṭhantiracate;
Paṇḍitānaṃkathāvākyaṃ nacatiṭṭhatidujjane.
सिंहाची चरबी ज्याप्रमाणे सोन्याच्या पात्रातच टिकते, इतर पात्रात टिकत नाही, त्याचप्रमाणे पंडितांचे उपदेशवचन दुर्जन माणसाच्या मनात टिकत नाही.
66.
६६.
Mahātejopitejoyaṃ, mattikaṃnamuduṃkare;
Āpopāpetimudukaṃ, sādhuvācācakakkhaḷaṃ;
अग्नीचे मोठे तेजही मातीला मऊ करू शकत नाही, परंतु पाणी तिला मऊ करते; त्याचप्रमाणे सज्जनांचे मधुर वचन अत्यंत कठोर व्यक्तीलाही नम्र बनवते.
67.
६७.
Mudunāvaripuṃjeti, mudunājetidāruṇaṃ;
Nāsiddhimudunākiñci, yatotomudunājaye.
सौम्यतेने शत्रूवर विजय मिळवता येतो, सौम्यतेने क्रूर माणसालाही जिंकता येते. सौम्यतेने साध्य होणार नाही असे काहीही नाही, म्हणून सौम्यतेनेच विजय मिळवावा.
68.
६८.
Candanaṃ [Pg.25] sītalaṃ loke, tato candaṃva sītalaṃ;
Candana canda sītamhā, sādhuvākyaṃ subhāsitaṃ.
या जगात चंदन शीतल आहे, चंद्राचा प्रकाश त्याहूनही शीतल आहे; परंतु चंदन आणि चंद्र यांच्या शीतलतेपेक्षाही सज्जनांचे सुभाषित अधिक शीतल असते.
69.
६९.
Sītavāco bahumitto, pharusotu amittako;
Upamaṃ ettha ñātabbā, candasūriyarājunaṃ.
गोड बोलणाऱ्याला अनेक मित्र असतात, तर कठोर बोलणाऱ्याला शत्रू असतात; यासाठी चंद्र आणि सूर्य या दोन राजांची उपमा लक्षात घेतली पाहिजे.
70.
७०.
Pattakalloditaṃappaṃ, vākyaṃsubhāsitaṃbhave;
Khudditassakadannampi, bhuttaṃsādurasobhave.
योग्य वेळी बोललेले थोडेसे बोलणेही सुभाषित ठरते; ज्याप्रमाणे भुकेलेल्या माणसाला निकृष्ट अन्नही खाताना अत्यंत चवदार वाटते.
71.
७१.
Satthakāpibahuvācā[Pg.26], nādarābahubhāṇino;
Sopakārampyudāsīnaṃ, nanudiṭṭhaṃnadījalaṃ.
जरी पुष्कळ बोलणे अर्थपूर्ण असले, तरी अति बडबड करणाऱ्याला आदर मिळत नाही; नदीचे पाणी सर्वांसाठी उपयुक्त असूनही लोक त्याकडे दुर्लक्ष करतात, हे आपण पाहत नाही का?
72.
७२.
Nātivelaṃpabhāseyya, natuṇhisabbadāsiyā;
Avikiṇṇaṃmitaṃvākyaṃ, pattakāleudīraye.
अतिशय बोलू नये आणि नेहमी शांतही राहू नये; योग्य वेळ आल्यावर मोजकेच आणि सुस्पष्ट शब्द बोलावेत.
73.
७३.
Icchitabbesukammesu, vācāyakusalaṃmūlaṃ;
Vācāyakusalenaṭṭhe, icchitabbaṃnasijjhati.
इच्छित कार्ये यशस्वी होण्यासाठी मधुर आणि कुशल वाणी हेच मूळ आहे; वाणीमध्ये कुशलता नसेल, तर इच्छित कार्य कधीही सिद्ध होत नाही.
74.
७४.
Hatthapādāsiropiṭṭhi, kucchipañcaimejanā;
Mukhamevūpasevanti, sadāvaanusāsitā.
हात, पाय, डोके, पाठ आणि पोट हे पाचही अवयव नेहमी मुखाच्या आज्ञेत राहून त्याचीच सेवा करत असतात.
75.
७५.
Saddhādhanaṃsīladhanaṃ[Pg.27], hiriottappiyaṃdhanaṃ;
Sutadhanañcacāgoca, paññāvesattamaṃdhanaṃ.
श्रद्धा हे धन आहे, शील हे धन आहे, ह्री आणि ओत्तप्प हे धन आहे; श्रुत हे धन आहे, त्याग हे धन आहे आणि प्रज्ञा हे सातवे धन आहे.
76.
७६.
Itthīnañcadhanaṃrūpaṃ, purisānaṃdhanaṃkulaṃ;
Uragānaṃdhanaṃvisaṃ, bhūpālānaṃdhanaṃbalaṃ;
Bhikkhūnañcadhanaṃsīlaṃ, brahmaṇānaṃdhanaṃvijjā.
स्त्रियांचे धन रूप आहे, पुरुषांचे धन कुळ आहे; सर्पांचे धन विष आहे, राजांचे धन सैन्यबळ आहे; भिक्खूंचे धन शील आहे आणि ब्राह्मणांचे धन विद्या आहे.
77.
७७.
Narūpaṃnacapaññāṇaṃ[Pg.28], nacakulañcasambhavo;
Kālavippattisampatte, dhanamevavisesakaṃ.
वाईट काळ किंवा संकट आले असता रूप, प्रज्ञा, कुळ किंवा जन्म काहीही कामाला येत नाही; अशा वेळी केवळ धनच श्रेष्ठ ठरते.
78.
७८.
Dhanahīnaṃcajemittā, puttadārāsahodarā;
Dhanavantaṃvasevanti, dhanaṃlokemahāsakhā.
निर्धन माणसाला मित्र, पुत्र, पत्नी आणि भाऊ सोडून जातात; परंतु धनवानाच्या आश्रयाला सर्व जण येतात, म्हणून या जगात धन हाच मोठा मित्र आहे.
79.
७९.
Sattāsadūpasevanti, sodakaṃvāpiādikaṃ;
Sabhogaṃsadhanañceva, tucchātecejahantite.
प्राणी (लोक) संपत्ती आणि धनाने युक्त असलेल्या व्यक्तीचा आश्रय घेतात, जसे पाण्याने भरलेल्या जलाशयाचा; परंतु जेव्हा ते रिकामे (धनहीन) होतात, तेव्हा ते त्यांना सोडून जातात.
80.
८०.
Attanāvakatālakkhī[Pg.29], alakkhīattanākatā;
Nahilakkhiṃalakkhiñca, aññoaññassakārito.
सौभाग्य स्वतःच्या कर्मानेच प्राप्त होते आणि दुर्भाग्य देखील स्वतःच्या कर्मानेच ओढवते. निश्चितच, कोणी दुसरा दुसऱ्याला सौभाग्य किंवा दुर्भाग्य देऊ शकत नाही.
81.
८१.
Dhanavājotiyorājā, nadīvejjotathāime;
Pañcayatthanavijjanti, natatthadivasaṃvase.
धनवान व्यक्ती, ज्योतिषी (विद्वान), राजा, नदी आणि वैद्य (डॉक्टर) – हे पाच जेथे नसतील, तेथे माणसाने एक दिवसही राहू नये.
82.
८२.
Yatthadesenasamāno[Pg.30], napītinacabandhavo;
Nacavijjāgamokoci, natatthadivasaṃvase.
ज्या देशात (किंवा ठिकाणी) आदर-सन्मान नाही, प्रेम नाही, कोणी नातेवाईक नाही आणि ज्ञानाची प्राप्ती होण्याची कोणतीही शक्यता नाही, तेथे माणसाने एक दिवसही राहू नये.
83.
८३.
Amānanāyatthasiyā, santānaṃavamānanaṃ;
Hīnasamānanāvāpi, natatthadivasaṃvase.
जेथे अनादर होत असेल, सज्जनांचा (किंवा पुत्रांचा) अपमान होत असेल किंवा नीच लोकांशी बरोबरी केली जात असेल, अशा ठिकाणी माणसाने एक दिवसही राहू नये.
84.
८४.
Desamosajjagacchanti, sīhāsappurisāgajā;
Tattevanidhanaṃyanti, kākākāpurisāmigā.
सिंह, सत्पुरुष आणि हत्ती (अयोग्य वाटल्यास) आपले स्थान सोडून निघून जातात; परंतु कावळे, भित्रे (कापुरुष) आणि हरीण तेथेच राहून मृत्यूला सामोरे जातात.
85.
८५.
Yatthālasocadakkhoca[Pg.31], sūrobhirusamapūjā;
Nasantotatthavasanti, avisesakarenako.
जेथे आळशी आणि कार्यक्षम, शूर आणि भित्रा यांना समान मान दिला जातो, तेथे सज्जन लोक राहत नाहीत; कारण तेथे गुणांची पारख (भेद) केली जात नाही.
86.
८६.
Calatyekenapādena, tiṭṭhatyekenapaṇḍito;
Nāsamikkhyaparaṃṭhānaṃ, pubbamāyatanaṃcaje.
बुद्धिमान माणूस एका पायाने चालतो आणि दुसऱ्या पायावर स्थिर उभा राहतो. पुढील स्थानाचा नीट विचार केल्याशिवाय, त्याने आपले पूर्वीचे स्थान सोडू नये.
87.
८७.
Ṭhānabhaṭṭhānasobhante, dantākesānakhānarā;
Itiviññāyamatimā, saṭhānaṃnalahuṃcaje.
दात, केस, नखे आणि मनुष्य हे आपल्या मूळ स्थानावरून भ्रष्ट (वेगळे) झाल्यावर शोभून दिसत नाहीत. हे जाणून बुद्धिमान माणसाने आपले स्थान सहजपणे सोडू नये.
88.
८८.
Guṇosabbaññutulyopi, sīdatyekoanissayo;
Anagghaṃratanaṃmaṇi, hemaṃnissāyasobhate.
सर्वज्ञानी व्यक्तीसारखे गुण असूनही, आश्रयाशिवाय मनुष्य संकटात पडतो (यशस्वी होत नाही); कारण अमूल्य रत्न देखील सोन्याच्या आश्रयानेच (सोन्यात जडवल्यावरच) शोभून दिसते.
89.
८९.
Nasevepharusaṃsāmiṃ, taṃpisevenamacchariṃ;
Tatoniggaṇhikaṃsāmiṃ, nevāpaggaṇhikaṃtato.
कठोर मालकाची सेवा करू नये, आणि कंजूष मालकाचीही सेवा करू नये; तसेच, जो केवळ शिक्षा करतो (दोष शोधतो) आणि कधीही कौतुक किंवा साहाय्य करत नाही, अशा मालकाची सेवा तर मुळीच करू नये.
90.
९०.
Parokkheguṇahantāraṃ[Pg.33], paccakkhepiyabhāṇinaṃ;
Tādisaṃnopaseveyya, visakumbhaṃpalobhitaṃ.
जो पाठीमागे गुणांचा नाश करतो (निंदा करतो) आणि समोर गोड बोलतो, अशा व्यक्तीची संगत करू नये; ती वरून दूध लावलेल्या विषाच्या घागरीसारखी असते.
91.
९१.
Piṭṭhitokkaṃniseveyya, niseveaggikucchinā;
Sāmīnaṃsabbakāyena, paralokaṃamuḷhako.
पाठीवर उन्हाचा शेक घ्यावा, पोटावर अग्नीचा शेक घ्यावा; मालकाची सेवा संपूर्ण शरीराने (पूर्ण निष्ठेने) करावी आणि परलोकाची (पुढील जन्माची) तयारी मोहमुक्त मनाने करावी.
92.
९२.
Nasevekatapāpamhi, na sevālikavādane;
Naseveattadatthamhi, naseveatisantake.
पाप करणाऱ्यांची संगत करू नये, खोटे बोलणाऱ्यांची संगत करू नये; केवळ स्वतःचाच स्वार्थ पाहणाऱ्यांची आणि अत्यंत लोभी लोकांची संगत करू नये.
93.
९३.
Mahantaṃnissayaṃkatvā[Pg.34], khuddakopimahābhave;
Hemapabbataṃnissāya, hemapakkhībhavantite.
मोठ्यांचा (महान लोकांचा) आश्रय घेतल्याने लहान व्यक्ती देखील महान बनते; सुवर्ण पर्वताचा (मेरू पर्वताचा) आश्रय घेतल्याने पक्षी देखील सोन्याच्या पंखांचे होतात.
94.
९४.
Asahāyosamattopi, tejasīkiṃkarissati;
Nivātasaṇṭhitoaggi, sayamevūpasammati.
साहाय्यकाशिवाय अत्यंत सामर्थ्यवान मनुष्य तरी काय करू शकणार? वारा नसलेल्या ठिकाणी असलेला अग्नी स्वतःहूनच शांत होतो.
95.
९५.
Rukkhāsubhūminissāya, pupphaphalaṃpavaḍḍhati;
Sappūrisūpanissāya, mahāpuññaṃpavaḍḍhati.
चांगल्या जमिनीचा आश्रय घेऊन वृक्ष जसे फुले आणि फळांनी बहरतात; तसेच सत्पुरुषांचा आश्रय घेतल्याने महान पुण्याची वृद्धी होते.
96.
९६.
Analasoacaṇḍikko[Pg.35], asaṭṭhosucisaccavā;
Aluddhoatthakāmoca, tamuttaṃuttamonaro.
जो आळशी नाही, क्रोधी नाही, कपटी नाही, पवित्र व सत्यवादी आहे, लोभी नाही आणि इतरांचे कल्याण इच्छिणारा आहे; तो मनुष्य माणसांमध्ये सर्वोत्तम (उत्कृष्ट) आहे.
97.
९७.
Ahitepaṭisedhoca, hitesucaniyojako;
Byasanecāpariccāgo, saṅkhepaṃmittalakkhaṇaṃ.
अहितापासून (वाईट गोष्टींपासून) रोखणे, हिताच्या (चांगल्या) कामात लावणे आणि संकटाच्या वेळी सोडून न जाणे; हे थोडक्यात चांगल्या मित्राचे लक्षण आहे.
98.
९८.
Āturebyasanesace[Pg.36], dubbhikkheparaviggahe;
Rājadvāresusāneca, saṅkhepaṃmittalakkhiṇaṃ.
आजारपणात, संकटात, दुष्काळात, शत्रूशी युद्ध प्रसंगी, राजाच्या दारात (न्यायालयात) आणि स्मशानात (जो सोबत असतो), हे थोडक्यात मित्राचे लक्षण आहे.
99.
९९.
Hitesanosumittoca, viññūcadullabhojano;
Yathosadhañcasāduñca, rogahārīcasajjano.
हित चिंतणारा चांगला मित्र आणि सुज्ञ (ज्ञानी) माणूस मिळणे कठीण आहे; जसे गोड आणि रोग दूर करणारे औषध दुर्मिष असते, तसेच सज्जन लोक असतात.
100.
१००.
Yodhuvāniparicajja, adhuvānopasevati;
Dhuvānitassanassanti, adhuvesukathāvakā.
जो निश्चित (शाश्वत) गोष्टींचा त्याग करून अनिश्चित गोष्टींच्या मागे लागतो, त्याच्या निश्चित गोष्टी तर नष्ट होतातच, पण अनिश्चित गोष्टींविषयी काय बोलावे (त्या तर आधीच नष्ट झालेल्या असतात).
101.
१०१.
Luddhamatthenagaṇheyya[Pg.37], thaddhamañjathikammunā;
Chandānuvattiyāmuḷhaṃ, yathābhūtenapaṇḍitaṃ.
लोभी माणसाला धनाने वश करावे, गर्विष्ठ माणसाला हात जोडून (आदराने) वश करावे, मूर्ख माणसाला त्याच्या इच्छेनुसार वागून वश करावे आणि बुद्धिमान माणसाला सत्याने (यथार्थ गोष्टीने) वश करावे.
102.
१०२.
Saccābhikkhaṇasaṃsaggā, asamosaraṇenaca;
Etenamittājiranti, akāleyācanenaca.
अतिशय वारंवार संपर्क ठेवल्याने, अजिबात न भेटल्याने आणि अयोग्य वेळी काहीतरी मागितल्याने मैत्रीमध्ये दुरावा येतो (मैत्री नष्ट होते).
103.
१०३.
Tasmānābhikkhaṇaṃgacche, nacagacchecirāciraṃ;
Kālenayācaṃyāceyya, evaṃmittānajīyare.
म्हणून मित्राकडे अतिशय वारंवार जाऊ नये आणि खूप दीर्घकाळानंतरही जाऊ नये; योग्य वेळीच याचना करावी, म्हणजे मैत्री कधीही नष्ट होत नाही.
104.
१०४.
Yenamittenasaṃsaggā[Pg.38], yogakkhemovihīyati;
Pubbevajjhabhavaṃtassa, rakkheyyaggiṃvapaṇḍito.
ज्या मित्राच्या संगतीने आपले कल्याण (योगक्षेम) नष्ट होते, अशा मित्रापासून बुद्धिमान माणसाने आधीच स्वतःचे रक्षण करावे, जसे अग्नीपासून स्वतःचे रक्षण केले जाते.
105.
१०५.
Yenamittenasaṃsaggā, yogakkhemopavaḍḍhati;
Kareyyattasamaṃvuttiṃ, sabbakiccesupaṇḍito.
ज्या मित्राच्या संगतीने आपले कल्याण (योगक्षेम) वाढते, अशा मित्राशी बुद्धिमान माणसाने सर्व कामांमध्ये स्वतःसारखाच (समान) व्यवहार ठेवावा.
106.
१०६.
Pabbepabbekamenucchu, visesarasavāggato;
Tathāsumettikosādhu, viparittovadujjano.
ऊस जसा कांडाकांडाने (पेरापेराने) अधिक चवदार आणि रसाळ होत जातो, तशीच सज्जनांची मैत्री उत्तरोत्तर मधुर होत जाते; परंतु दुर्जनांची मैत्री याच्या अगदी उलट असते.
107.
१०७.
Tenevamunināvuttaṃ[Pg.39], dhammāyekecilokiyā;
Tatālokuttarāceva, dhammānibbānagāmino.
म्हणूनच मुनींनी (बुद्धांनी) असे म्हटले आहे की, जे काही लौकिक धर्म आहेत आणि जे लोकोत्तर धर्म आहेत, ते सर्व निर्वाणाकडे नेणारे आहेत.
108.
१०८.
Kalyāṇamittamāgamma, sabbetehontipāṇinaṃ;
Tasmākalyāṇamittesu, kātabbaṃhisadādaraṃ.
कल्याणमित्राचा (सद्गुरू किंवा चांगल्या मित्राचा) आश्रय घेऊनच सर्व प्राण्यांचे कल्याण होते; म्हणून कल्याणमित्रांविषयी नेहमीच मनापासून आदर बाळगावा.
109.
१०९.
Yohavekataññūkatavedidhīro,Kalyāṇamittedaḷhabhatticahoti;
Dukkhitassasakkaccaṃkarotikiccaṃ,Tabbhāvaṃsappurisaṃvadantiloke.
जो मनुष्य कृतज्ञ (उपकार जाणणारा) आणि कृतवेदी (उपकाराची परतफेड करणारा), धैर्यवान असतो, ज्याची कल्याणमित्रांवर दृढ भक्ती असते आणि जो दुःखी लोकांचे काम आदराने करतो; त्याला या जगात 'सत्पुरुष' म्हणतात.
110.
११०.
Hitakāroparobandhu[Pg.40], bandhūpiahitoparo;
Ahitodehajobyādhi, hitamāraññamosadhaṃ.
हित करणारा परका माणूसही आपला नातेवाईक असतो, आणि अहित करणारा नातेवाईकही परका असतो; शरीरात उत्पन्न होणारा रोग जसा हानिकारक असतो, तर जंगलातील औषधी वनस्पती हितकारक असते.
111.
१११.
Padumaṃvamukhayassa, vācācandanasītalaṃ;
Madhutiṭṭhatijivhagge, hadayesuhalāhalaṃ;
Tādisaṃnopaseveyya, taṃmittaṃparivajjaye.
ज्याचे मुख कमलासारखे प्रसन्न आहे, वाणी चंदनासारखी शीतल आहे, जिभेच्या टोकावर मध आहे, परंतु हृदयात मात्र हलाहल (भयंकर) विष आहे; अशा मित्राची संगत करू नये, त्याचा पूर्णपणे त्याग करावा.
112.
११२.
Katvānakusalaṃkammaṃ[Pg.41], katvāna, kusalaṃpure;
Sukhitaṃdukkhitaṃhontaṃ, sobāloyonapassati.
पूर्वी अकुशल (वाईट) कर्मे किंवा कुशल (चांगली) कर्मे करून, मनुष्य सुखी किंवा दुःखी होतो; जो मूर्ख माणूस हे (कर्माचे फळ) पाहत नाही (किंवा समजत नाही), तो अज्ञानीच राहतो.
113.
११३.
Kālakkhepenahāpeti, dānasīlādikaṃjaḷo;
Athiraṃpithiraṃmaññe, attānaṃsassatīsamaṃ.
मूर्ख माणूस वेळ वाया घालवून दान, शील इत्यादींचे नुकसान करतो; तो स्वतःला अशाश्वत (अनित्य) असूनही शाश्वत समजतो आणि स्वतःला अमर मानतो.
114.
११४.
Bālodhapāpakaṃkatvā, nataṃchaṭṭitumussahe;
Kiṃbyagghaādigacchanto, padaṃmakkhetumussahe.
मूर्ख माणूस या जगात पाप कृत्य करून त्याचा त्याग करण्याचा प्रयत्न करत नाही; जसे चालताना वाघ कधी स्वतःच्या पावलांचे ठसे पुसून टाकण्याचा प्रयत्न करतो का?
115.
११५.
Niddhanopicakāmeti[Pg.42], dubbaloverikaṃkaro;
Mandasatthovivādatthī, tividhaṃmuḷhalakkhaṇaṃ.
निर्धन असूनही भोगांची इच्छा धरणे, दुर्बळ असूनही शत्रू निर्माण करणे आणि अल्पज्ञानी असूनही वाद घालण्याची इच्छा ठेवणे; ही मूर्खाची तीन लक्षणे आहेत.
116.
११६.
Anavhāyaṃgamayanto, apucchābahubhāsako;
Attagguṇaṃpasaṃsanti, tividhaṃhīnalakkhaṇaṃ.
न बोलावता जाणे, न विचारता खूप बोलणे आणि स्वतःच्याच गुणांची प्रशंसा करणे; ही नीच (अधम) माणसाची तीन लक्षणे आहेत.
117.
११७.
Yathācuṭṭamparāpakkā, bahirattakamevaca;
Antokimilapūraṇo, evaṃdujjanadhammatā.
जसे काही फळे बाहेरून अतिशय लाल आणि सुंदर दिसतात, परंतु आतून किड्यांनी भरलेली असतात; तसाच दुर्जन माणसाचा स्वभाव असतो.
118.
११८.
Yadūnakaṃsaṇatitaṃ, yaṃpūraṃsantamevataṃ;
Aḍḍhakumbhupamobālo, yaṃpūrakumbhovapaṇḍito.
जो अर्धा भरलेला असतो तो आवाज करतो, जो पूर्ण भरलेला असतो तो शांत असतो; मूर्ख माणूस हा अर्ध्या भरलेल्या घागरीसारखा असतो, तर बुद्धिमान माणूस हा पूर्ण भरलेल्या घागरीसारखा (शांत) असतो.
119.
११९.
Budhehisāsamānopi[Pg.43], khalobahutaketavo;
Ghaṃsiyamānopaṅgāro, nilamattaṃnigacchati.
सुज्ञांनी (बुधांनी) उपदेश केला तरी दुर्जन मनुष्य अत्यंत कपटीच राहतो; कोळसा कितीही घासून स्वच्छ केला तरी तो शेवटी काळेपणाच धारण करतो.
120.
१२०.
Muḷhasissopadesena, kunārībharaṇenaca;
Khalasattūhisaṃyogā, paṇḍitopyavasīdati.
मूर्ख शिष्याला उपदेश केल्याने, दुष्ट स्त्रीचे पालनपोषण केल्याने आणि दुर्जन शत्रूंच्या संगतीने बुद्धिमान मनुष्य देखील संकटात सापडतो.
121.
१२१.
Cārutāparadārāya, dhanaṃlokatapattiyā;
Pasutaṃsādhunāsāya, khalekhalatarāguṇā.
दुर्जनाचे सौंदर्य परस्त्रीसाठी असते, त्याचे धन लोकांना त्रास देण्यासाठी असते आणि त्याचे ज्ञान सज्जनांचा नाश करण्यासाठी असते; दुर्जनाच्या ठिकाणी असलेले गुण अधिकच दुष्ट ठरतात.
122.
१२२.
Itohāsataraṃloke[Pg.44], kiñcitassanavijjati;
Dujjanoticayaṃāha, sujanaṃdujjanosayaṃ.
या जगात यापेक्षा अधिक हास्यास्पद गोष्ट दुसरी कोणतीही नाही, की स्वतः दुर्जन असलेला माणूस सज्जन माणसाला 'दुर्जन' म्हणतो.
123.
१२३.
Navināparavādena, ramantidujjanākhalu;
Nasāsabbarasebhutvā, vināsuddhenatussati.
दुसऱ्याची निंदा केल्याशिवाय दुर्जन लोकांना आनंद मिळत नाही; सर्व प्रकारचे रस चाखल्यानंतरही माशी घाणीवर बसल्याशिवाय समाधानी होत नाही.
124.
१२४.
Tappateyātisambandhaṃ, dravaṃbhavatyavanataṃ;
Mududujjanacittaṃna kiṃlohenapamīyate.
तापवल्यावर लोखंड वाकते, वितळते आणि मऊ होते; परंतु दुर्जनाचे मन कधी मऊ होऊ शकते का? त्याची तुलना लोखंडाशीही होऊ शकत नाही.
125.
१२५.
Tasmādujjanasaṃsaggaṃ[Pg.45], āsivīsamivoragaṃ;
Ārakāparivajjeyya, bhūtakāmovicakkhaṇo.
म्हणून, स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्या चतुर (बुद्धिमान) माणसाने विषारी सापाप्रमाणे दुर्जनांची संगत दुरूनच टाळली पाहिजे.
126.
१२६.
Dujjanenahisaṃsaggaṃ, sattutāpinayujjati;
Tattovaḍayhatyaṅgāro, santokāḷāyataṃkaro;
दुर्जनाशी मैत्री किंवा शत्रूत्व दोन्हीही योग्य नाही; कारण कोळसा गरम असेल तर हात भाजतो आणि थंड असेल तर हात काळा करतो.
127.
१२७.
Dujjanovajjanīyova, vijjāyālaṅkatopice;
Maṇinālaṅkatosanto, sabbokiṃnubhayaṃkaro.
दुर्जन माणूस विद्येने विभूषित असला तरीही तो वर्ज्य करण्याजोगाच आहे; मण्याने सुशोभित असलेला साप काय भीतीदायक नसतो का?
128.
१२८.
Agginodahatodāyaṃ, sakhābhavatimāluto;
Soevadīpaṃnāseti, khalenatthevamittatā.
जंगलाला जाळणाऱ्या अग्नीचा वारा मित्र बनतो, पण तोच वारा लहान दिव्याला विझवून टाकतो; दुर्जनाची मैत्री देखील अशीच असते.
129.
१२९.
Sabboduṭṭhokhaloduṭṭho[Pg.46], sabbāduṭṭhatarokhalo;
Mantosadhehisosabbo, khalokenupasammati.
सर्व दुष्ट गोष्टींमध्ये दुर्जन हा सर्वात जास्त दुष्ट असतो; इतर सर्व दुष्ट गोष्टी मंत्र आणि औषधांनी शांत केल्या जाऊ शकतात, परंतु दुर्जनाला कशाने शांत केले जाऊ शकते?
130.
१३०.
Hadayaṭṭhenasutena, khalonevasusīlavā;
Madhunākoṭaraṭṭhena, nimbokiṃmadhurobhave.
हृदयात ज्ञान साठवले तरी दुर्जन माणूस सदाचारी बनत नाही; खोडामध्ये मध भरल्याने कडुनिंब कधी गोड होऊ शकतो का?
131.
१३१.
Asataṃsampayogena, santopiasantobhave;
Maggokacavarayutto, ujumpiasādhubhave.
दुर्जनांच्या संगतीने सज्जन माणूसही दुर्जन बनतो; सरळ असलेला रस्ता देखील कचऱ्याने भरल्यास खराब बनतो.
132.
१३२.
Putimacchaṃkusaggena[Pg.47], yonaroupanayhati;
Kusāpiputiṃvāyanti, evaṃbālupasevanā.
जो माणूस कुजलेला मासा कुश गवत (दर्भ) मध्ये गुंडाळतो, त्याचे ते गवतही कुजलेल्या माशासारखे दुर्गंधीयुक्त बनते; मूर्खांची संगत देखील अशीच असते.
133.
१३३.
Bālaṃnapassenasuṇe, nacabāsenasaṃvase;
Bālenālāpasallāpaṃ, nakarenacarocaye.
मूर्ख माणसाला पाहू नये, त्याचे ऐकू नये आणि त्याच्यासोबत राहू नये; मूर्खाशी संभाषण करू नये आणि त्याची संगत आवडती मानू नये.
134.
१३४.
Anayaṃnetidummedho, adhurāyaniyuñjati;
Dunnayoseyyasohoti, sammāvuttopikuppati;
Vinayaṃsonajānāti, sādhusenaadassanaṃ.
मूर्ख माणूस विनाशाकडे नेतो, अयोग्य कामात नियुक्त करतो, वाईट मार्गालाच श्रेष्ठ मानतो, योग्य प्रकारे सांगितले तरी रागावतो; त्याला शिस्त समजत नाही, म्हणून अशा माणसाचे दर्शन न घेणेच चांगले.
135.
१३५.
Yāvajīvaṃpicebālo[Pg.48], paṇḍitaṃpayirūpāsi;
Nasodhammaṃvijānāti, dabbisūparasaṃyathā.
मूर्ख माणूस आयुष्यभर जरी एखाद्या पंडिताच्या संगतीत राहिला, तरी त्याला धम्म समजत नाही; ज्याप्रमाणे पळीला वरणाची चव कळत नाही.
136.
१३६.
Phalaṃvekadaliṃhanti, hantiveḷunaḷaṃphalaṃ;
Sakkārokāpurisaṃhanti, gabbhoassatariṃyathā.
केळीला आलेले फळ जसे केळीचा नाश करते, बांबू आणि लव्हाळ्याला आलेले फळ जसे त्यांचा नाश करते; त्याचप्रमाणे मिळालेला सत्कार दुर्जन माणसाचा नाश करतो, ज्याप्रमाणे गर्भधारणा खेचरीचा नाश करते.
137.
१३७.
Sunakhosunakhaṃdisvā, dantaṃdassetihiṃsituṃ;
Dujjanodujjanaṃdisvā, rosayaṃhiṃsamicchati.
कुत्रा दुसऱ्या कुत्र्याला पाहून त्याला इजा करण्यासाठी दात दाखवतो; त्याचप्रमाणे दुर्जन माणूस दुसऱ्या दुर्जनाला पाहून संतापून त्याचा घात करण्याची इच्छा धरतो.
138.
१३८.
Maṇḍūkopinukkosīho[Pg.49], sukaropinukkodīpi;
Bilārosadisobyaggho, duppaññopinapaññavā.
बेडूक कधी सिंह होऊ शकत नाही, डुक्कर कधी बिबट्या होऊ शकत नाही, मांजर कधी वाघासारखी होऊ शकत नाही; त्याचप्रमाणे मूर्ख माणूस कधीही प्रज्ञावान होऊ शकत नाही.
139.
१३९.
Maṇḍūkopisīhoviya,Kākogaṇhepiññepiññe;
Bālocapaṇḍitoviya,Dhīropucchevayevaye.
बेडूक स्वतःला सिंहासारखा समजतो, कावळा 'पिञ्ञे-पिञ्ञे' असा ओरडतो आणि मूर्ख माणूस स्वतःला पंडितासारखा समजतो; पण हे सर्व तोपर्यंतच चालते जोपर्यंत एखादा बुद्धिमान माणूस त्यांना प्रश्न विचारत नाही.
140.
१४०.
Kākoduṭṭhosakuṇesu, ghareduṭṭhocamūsiko;
Vānarocavaneduṭṭho, manussesucabrahmaṇo.
पक्ष्यांमध्ये कावळा दुष्ट असतो, घरामध्ये उंदीर दुष्ट असतो, जंगलामध्ये माकड दुष्ट असते आणि माणसांमध्ये ब्राह्मण दुष्ट असतो.
141.
१४१.
Tiṇānibhūmicodakaṃ[Pg.50], catutthaṃvākyasuṭṭhutaṃ;
Etānihisataṃgehe, nochijjantekadācipi.
आसन (गवत), बसण्यासाठी जागा (भूमी), पिण्यासाठी पाणी आणि चौथे म्हणजे गोड बोलणे; सज्जनांच्या घरी या गोष्टींची कधीही कमतरता नसते.
142.
१४२.
Ambuṃpivantinonajjo, rukkhākhādantinophalaṃ;
Meghokadācinosassaṃ, paratthāyasataṃdhanaṃ.
नद्या स्वतःचे पाणी पीत नाहीत, वृक्ष स्वतःची फळे खात नाहीत, ढग कधीही स्वतःचे धान्य खात नाहीत; सज्जनांची संपत्ती ही केवळ परोपकारासाठी असते.
143.
१४३.
Guṇākubbantidūtattaṃ[Pg.51], dūrepivasataṃsataṃ;
Keṭakegandhamāghāya, gacchantibhamarāsayaṃ.
सज्जन लोक जरी दूर राहत असले, तरी त्यांचे गुणच दूताचे काम करतात; केतकीच्या फुलाचा सुगंध घेऊन भ्रमर स्वतःहून त्याच्याकडे जातात.
144.
१४४.
Ākiṇṇopiasabbhīdha, asaṃsaṭṭhovabhaddako;
Bahunāsannajātena, gacche naummattakena.
या जगात दुर्जनांनी वेढलेले असूनही जो त्यांच्यापासून अलिप्त राहतो, तोच धन्य होय; जवळ आलेल्या अनेक वेड्या लोकांच्या सोबत कधीही जाऊ नये.
145.
१४५.
Pāpamittevivajjetvā, bhajeyyuttamapuggalaṃ;
Ovādecassatiṭṭheyya, patthantoacalaṃsukhaṃ.
वाईट मित्रांचा त्याग करून उत्तम व्यक्तीची संगत धरावी; अढळ सुखाची (निर्वाणाची) इच्छा करणाऱ्याने त्यांच्या उपदेशाचे पालन करावे.
146.
१४६.
Yathācapanasāpakkā, bahisaṇḍakamevaca;
Antoamatapūraṇo, evaṃ sujanadhammatā.
ज्याप्रमाणे पिकलेले फणस बाहेरून काट्यांनी भरलेले असते, पण आतून अमृतासारख्या गोड रसाने भरलेले असते; सज्जन माणसाचा स्वभाव देखील तसाच असतो.
147.
१४७.
Taggarañjapalāsena[Pg.52], yonaroupanayhati;
Pattāpigandhaṃvāyanti, evaṃdhīrupasevanā.
जो माणूस तगर पळसाच्या पानात गुंडाळतो, त्याचे ते पानही सुगंधी बनते; बुद्धिमान माणसांची संगत देखील अशीच असते.
148.
१४८.
Dhīraṃpassesuṇedhīraṃ, dhīrenasahasaṃvase;
Dhīrenālāpasallāpaṃ, taṃkaretañcarocaye.
बुद्धिमान माणसाला पहावे, त्याचे ऐकावे आणि त्याच्यासोबत राहावे; बुद्धिमान माणसाशीच संभाषण करावे आणि त्याचीच संगत आवडती मानावी.
149.
१४९.
Nayaṃnayati medhāvī, adhurāyanayujjati;
Sunayoseyyasohoti, sammāvuttonakuppati;
Vinayaṃsopajānāti, sādhutenasamāgamo.
बुद्धिमान माणूस योग्य मार्गावर नेतो, अयोग्य कामात नियुक्त करत नाही, चांगल्या मार्गालाच श्रेष्ठ मानतो, योग्य प्रकारे सांगितले असता रागावत नाही; त्याला शिस्त समजते, म्हणून सज्जनांची संगत नेहमी कल्याणकारी असते.
150.
१५०.
Appakenapiceviññū[Pg.53], paṇḍitaṃpayirūpāsi;
Khippaṃdhammaṃvijānāti, jivhāsūparasaṃyathā.
बुद्धिमान माणूस थोड्या काळासाठी जरी एखाद्या पंडिताच्या संगतीत राहिला, तरी तो धम्म लवकर समजून घेतो; ज्याप्रमाणे जिभेला वरणाची चव लगेच कळते.
151.
१५१.
Bāhubalañcaamaccaṃ, bhogaṃabhijaccaṃbalaṃ;
Imehicatubalehi, paññāveseṭhataṃbalaṃ.
बाहुबळ, मंत्र्यांचे बळ, संपत्तीचे बळ आणि उच्च कुळाचे बळ; या चार प्रकारच्या बळांपेक्षा प्रज्ञेचे बळ हेच सर्वात श्रेष्ठ आहे.
152.
१५२.
Balaṃpakkhīnamākāso[Pg.54], macchānaṃudakaṃbalaṃ;
Dubbalassabalaṃrājā, kumārānaṃrudaṃbalaṃ.
आकाश हे पक्ष्यांचे बळ आहे, पाणी हे माशांचे बळ आहे, राजा हा दुर्बलांचे बळ आहे आणि रडणे हे लहान मुलांचे बळ आहे.
153.
१५३.
Balaṃcandobalaṃsūro, balaṃsamaṇabrahmaṇā;
Balaṃvelaṃsamuddassa, balaṃtibalamitthiyā.
चंद्र हे बळ आहे, सूर्य हे बळ आहे, श्रमण आणि ब्राह्मण हे बळ आहे, किनारा हे समुद्राचे बळ आहे आणि स्त्रीचे बळ हे तिचे सौंदर्य आहे.
154.
१५४.
Sapādānaṃbalaṃsīho, tatopuḷuvakobalaṃ;
Tatokippilikonaro, rājāsabbesamantato.
पायांनी चालणाऱ्या प्राण्यांमध्ये सिंह बलवान आहे, त्यानंतर कीटक बलवान आहेत, त्यानंतर मुंग्या आणि मनुष्य बलवान आहेत; परंतु राजा हा सर्व बाजूंनी सर्वांपेक्षा बलवान असतो.
155.
१५५.
Gatimigānaṃpavanaṃ, ākāsopakkhinaṃgati;
Virāgogatidhammānaṃ, nibbānārahataṃgati.
वन हे पशूंचा आश्रय आहे, आकाश हे पक्ष्यांची गती आहे, विराग ही धम्मांची गती आहे आणि निर्वाण ही अर्हंतांची गती आहे.
156.
१५६.
Careyyakulajaṃpañño[Pg.55], virūpamavikaññakaṃ;
Hīnāyapisurūpāya, vivāhasadisaṃkare.
बुद्धिमान माणसाने उच्च कुळातील मुलीशी विवाह करावा, जरी ती दिसायला सुंदर नसली तरीही; परंतु केवळ सुंदर आहे म्हणून कनिष्ठ कुळातील मुलीशी विवाह करू नये, विवाह नेहमी समान पातळीवरच करावा.
157.
१५७.
Sāmāmigakkhīsukesī, tanumajjhimadantavā;
Dassanīyāmukhavaṇṇā, gambhīranābhivācakā;
Susīlāvāyamatica, hīnakulaṃpivāhaye.
जी स्त्री श्यामवर्णी, सुंदर डोळे आणि केस असलेली, बारीक कंबर आणि सुंदर दात असलेली, देखण्या चेहऱ्याची, गंभीर नाभी व मधुर बोलणारी, सदाचारी आणि बुद्धिमान आहे; अशा स्त्रीशी ती कनिष्ठ कुळातील असली तरीही विवाह करावा.
158.
१५८.
Suttomātāvabhojesi[Pg.56], bharaṇesucadhātiyo;
Kammesusakapanti ca, katakammesudhātinaṃ.
जी आईप्रमाणे भोजन घालते, दाईप्रमाणे संगोपन करते, कामाच्या वेळी दासीप्रमाणे तत्पर राहते आणि काम पूर्ण झाल्यावर हितचिंतक बनते (तीच खरी पत्नी होय).
159.
१५९.
Dhammesupatiṭṭhāniccaṃ, sayanesucavaṇṇibhā;
Kulesubhātaraṃvācī, yānārīseṭṭhasammatā.
जी स्त्री नेहमी धर्मामध्ये (सदाचारात) प्रतिष्ठित असते, शय्येवर (पतीसाठी) प्रिय असते, आणि कुटुंबातील लोकांशी बंधुभावाने बोलते, ती स्त्री श्रेष्ठ मानली जाते.
160.
१६०.
Yonaṃbharatisabbadā[Pg.57], niccaṃātāpiussuko;
Sabbakāmaharaṃposaṃ, bhattāraṃnātimaññati.
जो पती तिचे नेहमी पालनपोषण करतो, सतत उद्योगी व उत्साही असतो आणि तिच्या सर्व इच्छा पूर्ण करतो, अशा पतीचा ती कधीही अवमान करत नाही.
161.
१६१.
Nacāpisvatthibhattāraṃ, icchācārenarosaye;
Bhattucagarunosabbe, patipūjetipaṇḍitā.
ती सुज्ञ स्त्री आपल्या स्वैराचाराने आपल्या हितचिंतक पतीला कधीही क्रोधित करत नाही; आणि पती ज्यांचा आदर करतो, त्या सर्वांचा ती मनापासून आदर-सत्कार करते.
162.
१६२.
Uṭṭhāhikāanalassā, saṅgāhikāparijane;
Bhattumanāpaṃcarati, sambhatamanurakkhati.
ती उद्योगी व आळस नसलेली असते, घरातील सेवकांची व कुटुंबियांची काळजी घेणारी असते, पतीच्या मनाप्रमाणे वागते आणि पतीने मिळवलेल्या धनाचे रक्षण करते.
163.
१६३.
Evaṃvattatiyānārī, bhattuchandavasānugā;
Manāpānāmatedevā, yatthasāupapajjati.
अशा प्रकारे पतीच्या इच्छेनुसार वागणारी जी स्त्री असते, ती मृत्यूनंतर 'मनाप' नावाच्या देवलोकात उत्पन्न होते.
164.
१६४.
Itthiyekacciyovāpi[Pg.58], seyyāvuttāvamuninā;
Bhaṇḍānaṃuttamāitthī, aggupaṭṭhāyikātipi.
मुनींनी (बुद्धांनी) काही स्त्रियांना पुरुषांपेक्षाही श्रेष्ठ म्हटले आहे. सर्व संपत्तीमध्ये स्त्री ही उत्तम संपत्ती आहे आणि ती सर्वश्रेष्ठ परिचारिका देखील आहे.
165.
१६५.
Mātarādhītarāvāpi, bhaginiyāvicakkhaṇo;
Navivittāsanemante, nārīmāyāvinīnanu.
बुद्धिमान माणसाने आपल्या आई, मुलगी किंवा बहिणीसोबतही एकांतात बसू नये; कारण स्त्रिया खरोखरच मायावी असतात.
166.
१६६.
Vijjutānañcalolattaṃ, satthānañcātitikkhaṇaṃ;
Siṅghataṃvāyutejānaṃ, anukubbantināriyo.
स्त्रिया विजेची चंचलता, शस्त्रांचे अति-तीक्ष्णत्व आणि वारा व अग्नीचा वेगवानपणा यांचे अनुकरण करतात (म्हणजेच त्यांच्यात हे गुण असतात).
167.
१६७.
Diguṇothīnamāhāro[Pg.59],Buddhicāpicatugguṇo;
Chaguṇohotivāyāmo,Kāmotvaṭṭhaguṇobhave.
स्त्रियांचा आहार दुप्पट असतो, त्यांची बुद्धी चौपट असते, त्यांचे धाडस सहापट असते आणि त्यांची कामवासना आठपट असते.
168.
१६८.
Ekamekāyaitthiyā, aṭṭhaaṭṭhapatinosiyuṃ;
Sūrocapalavantoca, sabbakāmarasāharā;
Kareyyanavamechandaṃ, unnattāhinapūrati.
जरी एका स्त्रीला आठ पती असले, जे सर्व शूर, बलवान आणि तिच्या सर्व इच्छा व सुखसोयी पूर्ण करणारे असले, तरीही ती नवव्या पुरुषाची इच्छा करेल; कारण ती कधीही तृप्त होत नाही.
169.
१६९.
Vivādasīlīussuyā[Pg.60], passantataṇhikāgatā;
Amitābhuñjanāniddā, sataṃputtaṃpitaṃjahe.
भांडखोर, हेवादावा करणारी, जे दिसेल त्याची हाव धरणारी, अति खाणारी आणि आळशी असणारी स्त्री शंभर मुले आणि पतीलाही सोडून जाऊ शकते.
170.
१७०.
Lapantīsaddhimaññena, passantaññaṃsavibbhamā;
Cittakaṃcintayantaññaṃ, nārīnaṃnāmakopiyo.
एकासोबत बोलणारी, दुसऱ्याकडे विलासाने पाहणारी आणि मनात तिसऱ्याचाच विचार करणारी; अशा स्त्रियांना खरोखर कोण प्रिय असणार?
171.
१७१.
Gaṇheyyavātaṃjālena, sāgaramekapāṇinā;
Osiñceyyacatāḷena, sakenajanayeravaṃ;
Pamādāsuvisajjeyya, itthiyesāvadhammatā.
जाळ्याने वारा पकडणे, एका हाताने समुद्र उपसणे किंवा एका हाताने टाळी वाजवून आवाज करणे शक्य होईल, परंतु स्त्रियांवर विश्वास ठेवणे कठीण आहे; कारण हाच त्यांचा स्वभाव आहे.
172.
१७२.
Jivhāsahassikoyohi[Pg.61], jīvevassasataṃnaro;
Tenanikammunāvutto, thidosokiṃkhayaṃgato.
हजार जिभा असलेला माणूस जर शंभर वर्षे जगला आणि त्याने केवळ स्त्रियांच्या दोषांचेच वर्णन केले, तरीही स्त्रियांचे दोष संपतील का?
173.
१७३.
Pañcaṭhānānisampassaṃ[Pg.62], puttamicchantipaṇḍitā;
Bhatovānobharissati, kiccaṃvānokarissati.
पाच कारणांचा विचार करून सुज्ञ लोक पुत्राची इच्छा करतात: 'आम्ही सांभाळलेला तो आमचे पालनपोषण करेल, या आशेने किंवा तो आमची कर्तव्ये पार पाडेल...'
174.
१७४.
Kulavaṃsociraṃtiṭṭhe, dāyajjaṃpatipajjati;
Athavāpanapetānaṃ, dakkhiṇānupadassati.
...आमचा कुलवंश दीर्घकाळ टिकून राहील, तो वारसा प्राप्त करेल, किंवा मृत पूर्वजांसाठी तो दान-दक्षिणा (पुण्यप्रदान) करेल.'
175.
१७५.
Atijātamanujātaṃ, puttamicchantipaṇḍitā;
Avajātaṃnaicchanti, yohotikulachinnako.
सुज्ञ लोक आपल्यापेक्षा श्रेष्ठ (अतिजात) या आपल्यासारखाच (अनुजात) पुत्र इच्छितात; ते कुलनाशक असणाऱ्या हीन (अवजात) पुत्राची इच्छा करत नाहीत.
176.
१७६.
Ekūdarasamuppannā, nabhavantisamassamā;
Nānāvaṇṇānānācarā, yathābadarakaṇḍakā.
एकाच उदरातून जन्मलेले सर्वजण सारखे नसतात; बोरीच्या काट्यांप्रमाणे त्यांचे रंग आणि वर्तन वेगवेगळे असते.
177.
१७७.
Adammebahavodose[Pg.63], dammetubahavoguṇe;
Tasmāputtañcasissañca, dammakālevadammaye.
असंयमित व्यक्तीमध्ये अनेक दोष असतात, तर संयमित व्यक्तीमध्ये अनेक गुण असतात. म्हणून, पुत्र आणि शिष्याला योग्य वेळीच सुधारावे.
178.
१७८.
Ovādeyyānusāseyya,Asappāyānivāraye;
Dantohiyopiyohoti,Adantohotiappiyo.
उपदेश करावा, मार्गदर्शन करावे आणि अयोग्य गोष्टींपासून परावृत्त करावे; कारण जो संयमित असतो तो सर्वांना प्रिय होतो, आणि जो असंयमित असतो तो अप्रिय होतो.
179.
१७९.
Puttaṃvābhātaraṃduṭṭhaṃ, anusāseyyanojahe;
Kiṃnuchejjaṃhatthapādaṃ, littaasucināsiyā.
दुष्ट पुत्राला किंवा भावाला उपदेश करून सुधारावे, पण त्याचा त्याग करू नये. अशुद्धीने माखलेला हात किंवा पाय कोणी कापून टाकतो का?
180.
१८०.
Antojātodhanakkito[Pg.64], dāsabyopagatosayaṃ;
Dāsākaramarānito, iccevaṃcatudhāsiyuṃ.
घरात जन्मलेला, धनाने विकत घेतलेला, स्वतःहून दासत्व स्वीकारलेला आणि युद्धात पकडून आणलेला – असे दासांचे चार प्रकार असतात.
181.
१८१.
Dāsāpañcevacorayya, sakhañātattasadisā;
Tathāviññūhiviññeyya, mittādārācabandhavā.
दास, चोर, मित्र, नातेवाईक आणि स्वतःसमान – हे पाच प्रकार आहेत. त्याचप्रमाणे सुज्ञांनी मित्र, पत्नी आणि नातेवाईक यांना ओळखावे.
182.
१८२.
Duṭṭhadārenaamityā[Pg.65], dāsocuttaravācako;
Sasappecagharevāso, maccumevanasaṃsayo.
दुष्ट पत्नी, शत्रू मित्र, उलट उत्तर देणारा दास आणि सर्प असलेल्या घरात राहणे, हा मृत्यूच आहे यात शंका नाही.
183.
१८३.
Yasaṃlābhaṃpatthayantaṃ, naraṃvajjantidūrato;
Tasmāanapekkhitvāna, taṃmaggaṃmaggayebudho.
कीर्ती आणि लाभाची इच्छा करणाऱ्या माणसाला लोक दुरूनच टाळतात; म्हणून सुज्ञ माणसाने त्याची अपेक्षा न करता सत्याच्या मार्गाचा शोध घ्यावा.
184.
१८४.
Khalaṃsālaṃpasuṃkhettaṃ[Pg.66], gantācassaabhikkhaṇaṃ;
Mitaṃdhaññaṃnidhāpeyya, mitañcapācayeghare.
खळे, घर, पशुधन आणि शेत या ठिकाणी वारंवार जावे; घरात मोजून धान्य साठवावे आणि मोजूनच अन्न शिजवावे.
185.
१८५.
Añjanānaṃkhayaṃdisvā, vammikānañcasañcayaṃ;
Madhūnañcasamāhāraṃ, paṇḍitogharamāvase.
काजळाचा क्षय, वारुळाचा संचय आणि मधमाश्यांनी केलेला मधाचा संग्रह पाहून सुज्ञ माणसाने गृहस्थाश्रम चालवावा.
186.
१८६.
Sayaṃāyaṃvayaṃjaññā, sayaṃjaññākatākataṃ;
Niggaṇheniggaṇhārahaṃ, paggaṇhepaggaṇhārahaṃ.
आपले उत्पन्न आणि खर्च स्वतःच जाणावा, काय केले आणि काय करायचे राहिले हे स्वतःच जाणावे; जे शिक्षेस पात्र आहेत त्यांना शिक्षा करावी आणि जे आदरास पात्र आहेत त्यांचा सत्कार करावा.
187.
१८७.
Ekayāmonarādhippo[Pg.67],Dviyāmopaṇḍitonaro;
Tayoyāmogharāvāsoca,Catuyāmocaduggato.
एक प्रहर झोपणे राजासाठी, दोन प्रहर पंडितासाठी, तीन प्रहर गृहस्थासाठी आणि चार प्रहर झोपणे दरिद्री माणसासाठी असते.
188.
१८८.
Yocabandhuhiteyutto,Sopitāyocaposako;
Taṃmittaṃyatthavisāso,Bhariyāyatthanibbuti.
जो हिताच्या कार्यात जोडलेला असतो तोच खरा बांधव; जो पालनपोषण करतो तोच पिता; ज्याच्यावर विश्वास ठेवता येतो तोच मित्र; आणि जिच्यामुळे सुख-शांती मिळते तीच खरी पत्नी.
189.
१८९.
Saddhāpemesusantesu, nagaṇemāsakaṃsataṃ;
Saddhāpemeasantesu, māsakaṃpisataṃgaṇe.
जेव्हा श्रद्धा आणि प्रेम असते, तेव्हा शंभर नाण्यांचीही पर्वा केली जात नाही; परंतु जेव्हा श्रद्धा आणि प्रेम नसते, तेव्हा एका नाण्याचीही शंभर नाण्यांसारखी मोजणी केली जाते.
190.
१९०.
Yācakoapiyohoti[Pg.68], yācaṃadadamappiyaṃ;
Tasmāseṭṭhanaroloke, dhanaṃsippaṃpariggahe.
याचक सर्वांना अप्रिय असतो, आणि याचकाला दान न देणाराही अप्रिय असतो; म्हणून जगातील श्रेष्ठ माणसाने धन आणि कला-कौशल्यांचे संपादन करावे.
191.
१९१.
Sabbadāpidhanaṃrakkhe, dāraṃrakkhedhanaṃpica;
Dāraṃdhanañcaattānaṃ, rakkhāyevasadābhave.
नेहमी धनाचे रक्षण करावे, आणि धनाचा त्याग करूनही पत्नीचे रक्षण करावे; परंतु पत्नी आणि धन या दोघांचाही त्याग करून नेहमी स्वतःचे रक्षण करावे.
192.
१९२.
Nasādhāraṇadārassa, nabhuñjesādumekako;
Nasevelokāyatikaṃ, netaṃpaññāyavaḍḍhanaṃ.
परस्त्रीशी संबंध ठेवू नये, एकट्यानेच गोड अन्न खाऊ नये, आणि लोकायत दर्शनाचा स्वीकार करू नये; कारण यामुळे प्रज्ञेची वृद्धी होत नाही.
193.
१९३.
Sīlavāvattasampanno[Pg.69], appamattovicakkhaṇo;
Nivātavuttiathaddho, sūratosakhilomudu.
शीलवान, कर्तव्याचे पालन करणारा, अप्रमादी, बुद्धिमान, नम्र वृत्तीचा, गर्वरहित, सहनशील, मैत्रीपूर्ण आणि मृदू असावे.
194.
१९४.
Saṅgahetāvamittānaṃ, saṃvibhāgīvijānavā;
Tappeyyaannapānena, sadāsamaṇabrahmaṇā.
मित्रांचा संग्रह करणारा, दानशूर, समजूतदार असावे आणि अन्न-पानाने नेहमी श्रमण व ब्राह्मणांना तृप्त करावे.
195.
१९५.
Dhammakāmosutaddharo, bhaveyyaparipucchāko;
Sakkaccaṃpayirūpāse, sīlavantebahussute.
धर्माची आवड असणारा, ऐकलेले लक्षात ठेवणारा, प्रश्न विचारणारा असावे आणि शीलवान व बहुश्रुत लोकांची आदरपूर्वक सेवा करावी.
196.
१९६.
Pubbasirosimedhāvī[Pg.70], dīghāyudakkhiṇaṃsiro;
Pacchimocittasantosi, maraṇaṃuttarobhave.
पूर्वेकडे डोके करून निजल्यास माणूस बुद्धिमान होतो, दक्षिणेकडे डोके केल्यास दीर्घायुष्य मिळते, पश्चिमेकडे डोके केल्यास मनाला संतोष मिळतो आणि उत्तरेकडे डोके केल्यास मृत्यू ओढवतो.
197.
१९७.
Āyumāpācinaṃmūkhaṃ, dhanavādakkhiṇaṃbhave;
Pacchimaṃyasasībhuñje, nobhuñjeuttaraṃmukhaṃ;
पूर्वेकडे तोंड करून जेवल्यास दीर्घायुष्य मिळते, दक्षिणेकडे तोंड केल्यास धनप्राप्ती होते, पश्चिमेकडे तोंड करून जेवल्यास कीर्ती मिळते; परंतु उत्तरेकडे तोंड करून जेवू नये.
198.
१९८.
Bhutvānisīdanaṃthūlaṃ, tiṭṭhantobalavaḍḍhano;
Āyumācaṅkamosiyā, dhāvantorogavajjito.
जेवल्यानंतर बसून राहिल्याने स्थूलपणा येतो, उभे राहिल्याने बल वाढते, शतपावली केल्याने दीर्घायुष्य मिळते आणि धावल्याने माणूस रोगमुक्त होतो.
199.
१९९.
Yocasitañcauṇhañca[Pg.71], tiṇābhiyyonamaññati;
Karaṃpurisakiccāni, sosukhānavihāyati.
जो मनुष्य थंडी आणि उष्णता यांना गवतापेक्षा अधिक मानत नाही आणि आपली मानवी कर्तव्ये पार पाडतो, तो सुखापासून वंचित होत नाही।
200.
२००.
Visamhāmatamādeyya, asuddhamhāpikañcanaṃ;
Nīcamhāpyuttamovijjaṃ, ratanathiṃpidukkulā.
विषातूनही अमृत घ्यावे, अशुद्ध ठिकाणाहूनही सोने घ्यावे, नीच कुळातील व्यक्तीकडूनही उत्तम विद्या घ्यावी आणि हीन कुळातूनही स्त्रीरत्न स्वीकारावे।
201.
२०१.
Guyhamatthamasambuddhaṃ, sambodhayatiyonaro;
Mantabhedabhayātassa, dāsabhūtotitikkhati.
जो मनुष्य आपले न समजलेले गुप्त गुपित दुसऱ्याला प्रकट करतो, तो त्या गुपिताच्या प्रकटीकरणाच्या भयाने त्याचा गुलाम बनून सहन करतो।
202.
२०२.
Aññātavāsavasatā, jātavedasamenapi;
Khamitabbaṃsapaññena, apidāsassatajjitaṃ.
अज्ञातवासात राहत असताना, अग्नीसारख्या तेजस्वी पुरुषानेही, बुद्धिमान असल्यास, दासाने केलेली तंबी देखील सहन केली पाहिजे।
203.
२०३.
Dhanadhaññapayogesu[Pg.72], tathāvijjāgamesuca;
Dūtecabyāhāresu, cattolajjaṃsadābhave.
धन-धान्याच्या व्यवहारात, तसेच विद्या ग्रहण करताना, आणि निरोप पाठवण्यात व भोजनाच्या बाबतीत नेहमी लज्जा सोडून द्यावी।
204.
२०४.
Nahikocikatekicce, kattāraṃsamapekkhate;
Tasmāsabbānikammāni, sāvasesānikāraye.
काम पूर्ण झाल्यावर कोणीही कर्त्याकडे पाहत नाही; म्हणून सर्व कामे काहीतरी शिल्लक ठेवून करावीत।
205.
२०५.
Upakāraṃhiteneva, sattunāsattumuddhare;
Pādalaggaṃkaraṭṭhena, kaṇḍakenevakaṇḍakaṃ.
पायात रुतलेला काटा जसा हातातील दुसऱ्या काट्याने काढावा, तसेच उपकार करणाऱ्या शत्रूच्या साहाय्याने शत्रूचा नाश करावा।
206.
२०६.
Namenamantassabhajebhajantaṃ[Pg.73],Kiccānikubbassakareyyakiccaṃ;
Nānatthakāmassakareyyaatthaṃ,Asambhajantaṃpinasambhajeyya.
जो नम्र होतो त्याला नमन करावे, जो मैत्री करतो त्याच्याशी मैत्री करावी; जो आपले काम करतो त्याचे काम करावे। जो आपले कल्याण इच्छित नाही त्याचे कल्याण करू नये आणि जो आपल्याशी संबंध ठेवत नाही त्याच्याशी संबंध ठेवू नये।
207.
२०७.
Vajecajantisinehākiriyā,Apemacittena nasambhajeyya;
Dijovadumaṃkhiṇaphalaṃñatvā,Aññaṃapekkheyyamahāhiloko.
सोडून जाणाऱ्यावरील प्रेम सोडून द्यावे, प्रेम नसलेल्या मनाशी संबंध ठेवू नये। पक्षी जसा फळहीन झालेला वृक्ष जाणून दुसऱ्या वृक्षाचा शोध घेतो, तसेच हे जग मोठे आहे।
208.
२०८.
Cajeekaṃkulassatthaṃ, gāmassatthaṃkulaṃcaje,Gāmaṃjanapadassatthaṃ, attatthaṃpathaviṃcaje.
कुळाच्या कल्याणासाठी एका व्यक्तीचा त्याग करावा, गावाच्या कल्याणासाठी कुळाचा त्याग करावा, देशाच्या कल्याणासाठी गावाचा त्याग करावा आणि आत्म-कल्याणासाठी पृथ्वीचा त्याग करावा।
209.
२०९.
Dhanaṃcajeaṅgaṃvarassahetu[Pg.74],Aṅgaṃcajejīvitaṃrakkhamāno;
Dhanaṃaṅgaṃjīvitañcāpisabbaṃ,Cajenarodhammamanussaranto.
श्रेष्ठ अवयवाच्या रक्षणासाठी धनाचा त्याग करावा, प्राणांचे रक्षण करताना अवयवाचा त्याग करावा; परंतु धम्माचे स्मरण करणाऱ्या मनुष्याने धन, अवयव आणि प्राण या सर्वांचाच त्याग करावा।
210.
२१०.
Ahāgacchantihāyantā, sattānamihajīvitaṃ;
Tasmāhimāpamattataṃ, gacchantujinasāsane.
दिवस येतात आणि जातात, आणि या जगातील प्राण्यांचे आयुष्य क्षीण होत चालले आहे; म्हणून जिनांच्या (बुद्धांच्या) शासनात त्यांनी कधीही प्रमाद करू नये।
211.
२११.
Etesiyyosamāyanti[Pg.75], santitesaṃnajīrati;
Yoadhippannaṃsahati, yocajānātidesanaṃ.
जे संकटांना सहन करतात आणि जे उपदेश (धम्मदेशना) जाणतात, ते एकत्र येतात आणि त्यांची शांती कधीही नष्ट होत नाही।
212.
२१२.
Aggiāpoitthīmuḷho, sapporājakulānica;
Payatanovagantabbo, maccupāṇaharāniti.
अग्नी, पाणी, स्त्री, मूर्ख मनुष्य, सर्प आणि राजकुल; यांच्याजवळ अत्यंत सावधगिरीने जावे, कारण हे मृत्यूसारखे प्राण घेणारे आहेत।
213.
२१३.
Satthaṃsunicchitamapītivicintanīyaṃ,Sārādhitopyavanipoparisaṅkanīyo;
Hatthaṅgatāpiyuvatīparirakkhanīyā,Satthāvanīpayuvatīsukutovasītaṃ.
उत्तम प्रकारे शिकलेल्या शास्त्राचाही पुन्हा पुन्हा विचार करावा, अत्यंत प्रसन्न असलेल्या राजाविषयीही शंका बाळगावी, आणि हस्तगत असलेल्या तरुणीचेही रक्षण करावे; कारण शास्त्र, राजा आणि तरुणी हे सहजपणे वशात राहणारे कुठे आहेत?
214.
२१४.
Ussāhoripuvamittaṃ[Pg.76], alasomittaṃvaripu,Visaṃviyāmataṃvijjā, pamādoamataṃvisaṃ.
उद्योग (प्रयत्न) हा शत्रूलाही मित्रासारखा बनवतो, तर आळस हा मित्रालाही शत्रू बनवतो। विद्या ही विषातही अमृतासारखी आहे, तर प्रमाद हा अमृतातही विषासारखा आहे।
215.
२१५.
Vaheamittaṃkhandhena, yāvakāleanāgate;
Tamevaāgatekāle, bhindekumbhaṃvasilāyaṃ.
जोपर्यंत अनुकूल वेळ येत नाही, तोपर्यंत शत्रूला खांद्यावर वाहून न्यावे; परंतु वेळ येताच, दगडावर घागरी आपटून फोडावी तसा त्याचा नाश करावा।
216.
२१६.
Siṅgiṃpaññāsahatthena[Pg.77], satenavāhanaṃcaje;
Hatthīnantusahassena, desacajjenadujjanaṃ.
शिंगे असलेल्या प्राण्याला पन्नास हातांच्या अंतरावरून टाळावे, घोड्याला शंभर हातांच्या अंतरावरून टाळावे, हत्तीला हजार हातांच्या अंतरावरून टाळावे आणि दुर्जन माणसाला तो देश सोडूनच टाळावे।
217.
२१७.
Paccakkhegaravosaṃse, parokkhemittabandhave;
Kammantecadāsabhacce, puttadāresaṃsemate.
प्रत्यक्ष समोर असताना गुरूंची प्रशंसा करावी, पाठीमागे मित्र आणि नातेवाईकांची प्रशंसा करावी, काम पूर्ण झाल्यावर दास आणि सेवकांची प्रशंसा करावी, आणि मृत्यूनंतर पुत्र व पत्नीची प्रशंसा करावी।
218.
२१८.
Sinesippaṃsinedhanaṃ, sinepabbatamāruhe;
Sinekāmocakodhoca, imepañcasinesine.
हळूहळू कला शिकावी, हळूहळू धन मिळवावे, हळूहळू पर्वत चढावा, हळूहळू कामवासना आणि क्रोध यांवर नियंत्रण मिळवावे; या पाच गोष्टी हळूहळूच साध्य होतात।
219.
२१९.
Sataṃcakkhusataṃkaṇṇā[Pg.78], nāyakassasutosadā;
Tathāpiandhabadhiro, esānāyakadhammatā.
नायकाला शंभर डोळे आणि शंभर कान असतात, तो नेहमी ऐकत असतो; तरीही तो आंधळा आणि बहिरा असल्यासारखा राहतो, हाच नायकाचा स्वभाव आहे।
220.
२२०.
Bahūnaṃappasārānaṃ, sāmaggiyātidujjayo;
Tiṇenavaṭṭaterajju, tenanāgopibandhate.
अनेक क्षुद्र गोष्टींच्या एकतेवर विजय मिळवणे अत्यंत कठीण असते; गवताच्या दोरीने बलाढ्य हत्तीलाही बांधले जाते।
221.
२२१.
Uppajjatesacekodho, āvajjekakacūpamaṃ;
Uppajjaterasetaṇhā, puttamaṃsūpamaṃsare.
जर क्रोध उत्पन्न झाला, तर 'करवतीच्या उपमेचे' स्मरण करावे; आणि जर रस-तृष्णा उत्पन्न झाली, तर 'पुत्राच्या मांसाच्या उपमेचे' स्मरण करावे।
222.
२२२.
Dānaṃsinehabhesajjaṃ, maccheraṃdosanosadhaṃ;
Dānaṃyasassibhesajjaṃ, maccheraṃkappanosadhaṃ.
दान हे स्नेहाचे औषध आहे, तर कंजूषपणा हे दोषांचे मूळ आहे। दान हे यशाचे औषध आहे, तर कंजूषपणा हे कल्पकाळाचे विष आहे।
223.
२२३.
Dhanamicchevaṇijjeyya[Pg.79], sippamicchebahussute;
Puttamicchenārikaññe, rājāmaccaṃicchāgate.
जर धनाची इच्छा असेल तर व्यापार करावा, जर कलेची इच्छा असेल तर बहुश्रुतांकडे जावे, जर पुत्राची इच्छा असेल तर तरुणीशी विवाह करावा, आणि राजाने आपल्याकडे आलेल्या अमात्याची इच्छा करावी।
224.
२२४.
Mahantaṃvaṭṭarukkhādiṃ, khuddabījaṃbahupphalaṃ;
Sakkhiṃkatvāudikkheyya, puññapāpaṃkaronaro.
लहानशा बीजापासून उत्पन्न झालेला आणि भरपूर फळे देणारा मोठा वटवृक्ष इत्यादी पाहून, पुण्य आणि पाप करणाऱ्या मनुष्याने यालाच साक्षी मानून आपल्या कर्मांच्या फळाकडे पाहावे।
225.
२२५.
Garukātabbaposesu, nīcavuttiṃkarotiyo;
Nīcattaṃsopahantvāna, uttamatthepatiṭṭhati.
जो आदरणीय व्यक्तींच्या प्रति नम्रतेने वागतो, तो आपल्या नीचतेचा नाश करून उत्तम पदावर प्रतिष्ठित होतो।
226.
२२६.
Uttamaṃpaṇipātena[Pg.80], sūraṃbhedenavijaye;
Hīnamappapadānena, vikkamenasamaṃjaye.
उत्तम व्यक्तीला नम्रतेने जिंकावे, शूर व्यक्तीला भेदाने जिंकावे, हीन व्यक्तीला थोडे देऊन जिंकावे आणि बरोबरीच्या व्यक्तीला पराक्रमाने जिंकावे।
227.
२२७.
Nattadosaṃparejaññā, jaññādosaṃparassatu;
Kummoguyhāivaṅgāni, parabhāvañcalakkhaye.
आपले दोष इतरांना समजू देऊ नयेत, परंतु इतरांचे दोष जाणून घ्यावेत। कासवाने आपले अवयव लपवावेत त्याप्रमाणे स्वतःचे रक्षण करावे आणि इतरांच्या स्वभावाचे निरीक्षण करावे।
228.
२२८.
Ussūraseyyaṃālasyaṃ[Pg.81], caṇḍikkaṃdīghasuttiyaṃ;
Ekassaddhānagamanaṃ, paradārupasevanaṃ;
Etaṃbrahmaṇassevassu, anatthāyabhavissati.
सूर्योदयानंतर झोपणे, आळस, क्रूरता, दीर्घसूत्रीपणा, एकट्याने प्रवास करणे आणि परस्त्रीगमन करणे; हे सर्व, हे ब्राह्मणा! तुझ्या अनर्थाला कारणीभूत ठरेल।
229.
२२९.
Surāyogovikāloca, samajjānagharaṅgato;
Khiḍḍadhuttopāpamitto, alasosoimejanā;
Mahābhogāvinassanti, hīnabhāvassidaṃphalaṃ.
मद्यपान करणे, अवेळी फिरणे, जत्रा-उत्सवांमध्ये भटकणे, जुगार खेळणे, वाईट मित्रांची संगत आणि आळस; या लोकांचे मोठे ऐश्वर्य नष्ट होते, हा हीन अवस्थेचाच परिणाम आहे।
230.
२३०.
Atisītaṃatiuṇhaṃ, atisāyamidaṃahu;
Itivissaṭṭhakammante, khaṇāaccantimāṇave.
"खूप थंडी आहे, खूप उष्णता आहे, खूप उशीर झाला आहे," असे म्हणून जे आपले काम सोडून देतात, अशा तरुणांच्या हातांतून सुवर्णसंधी निघून जाते।
231.
२३१.
Paranāsanatonaṭṭho[Pg.82], purevaparanāsako;
Siṅghaṃvaānasaṃyāti, tiṇopāsādajhāpako.
दुसऱ्याचा नाश करणारा मनुष्य दुसऱ्याचा नाश करण्यापूर्वी स्वतःच नष्ट होतो; गवताच्या महालाला आग लावणारा जसा स्वतःच लवकर जळून खाक होतो।
232.
२३२.
Navisāseamittassa, mittañcāpinavisāse;
Kadācikuppitomitto, sabbadosapakāsako.
शत्रूवर कधीही विश्वास ठेवू नये आणि मित्रावरही अतिविश्वास ठेवू नये; कारण कधी मित्र संतप्त झाला, तर तो तुमचे सर्व दोष उघड करतो।
233.
२३३.
Kudesañcakumittañca, kusambandhaṃkubandhavaṃ;
Kudārañcakurājānaṃ, dūratoparivajjaye.
वाईट देश, वाईट मित्र, वाईट नातेसंबंध, वाईट नातेवाईक, वाईट पत्नी आणि वाईट राजा; या सर्वांचा दुरूनच त्याग करावा।
234.
२३४.
Kakkaṭoasīsoyāti[Pg.83], sabbāpadovagacchati;
Athanīkukkuṭīputtā, purisenāvamaññare.
खेकडा डोके नसतानाही चालतो आणि सर्व संकटांतून मुक्त होतो; परंतु हीन कोंबडीच्या पिल्लांचा माणसांकडून नेहमीच अवमान केला जातो।
235.
२३५.
Hīnaputtorājāmacco, bālaputtopipaṇḍito;
Adhanassaputtoseṭṭhi, purisenāvamaññare.
हीन कुळातील पुत्राने राजाचा अमात्य व्हावे, मूर्खाच्या पुत्राने पंडित व्हावे आणि दरिद्र्याच्या पुत्राने श्रेष्ठ व्हावे; म्हणून माणसाने कोणाचाही अवमान करू नये।
236.
२३६.
Yenamicchatisambandhaṃ, tenatīṇinakāraye;
Vivādamatthasambandhaṃ, parokkhedāradassanaṃ.
ज्याच्याशी संबंध टिकवून ठेवण्याची इच्छा असेल, त्याच्याशी तीन गोष्टी करू नयेत: वादविवाद, पैशांचे व्यवहार आणि त्याच्या पाठीमागे त्याच्या पत्नीची भेट घेणे।
237.
२३७.
Iṇasesoaggiseso[Pg.84],Satrusesotathevaca;
Punappunampivaḍḍhanti,Tasmāsesaṃnakāraye.
कर्जाचा उर्वरित भाग, अग्नीचा उर्वरित भाग आणि शत्रूचा उर्वरित भाग; हे पुन्हा पुन्हा वाढत राहतात, म्हणून यांपैकी काहीही शिल्लक ठेवू नये।
238.
२३८.
Kulajātokulaputto, kulavaṃsasurakkhito;
Attanādukkhapattopi, hīnakammaṃnakāraye.
उच्च कुळात जन्मलेला कुलपुत्र, जो आपल्या कुळाच्या परंपरेचे रक्षण करतो, तो स्वतः संकटात सापडला तरी कधीही हीन कर्म करत नाही।
239.
२३९.
Samiddhodhanadhaññena, nakaṭṭhodatiṇaggihi;
Sabbatoduggatonaṭṭho, tasmānadukkaṭaṃkare.
समृद्ध धन आणि धान्याने माणूस सुखी होतो, लाकूड, पाणी, गवत आणि अग्नीने नाही. सर्व बाजूंनी दरिद्री झालेला मनुष्य नष्ट होतो, म्हणून वाईट कर्म करू नये.
240.
२४०.
Nagaṇassaggathogacche[Pg.85], siddhekammesamaṃphalaṃ;
Kammavippatticehoti, pharusaṃtassabhāsaye.
समूहाच्या अग्रभागी जाऊ नये. कार्य यशस्वी झाले तर त्याचे फळ सर्वांना समान मिळते; परंतु कार्यात अपयश आले तर लोक त्याला कठोर शब्द बोलतात.
241.
२४१.
Bālakkopetadhūmoca, vuḍḍhitthipallalodakaṃ;
Āyukkhayakaraṃniccaṃ, rattocadadhibhojanaṃ.
धुरासह कोवळे ऊन, वृद्ध स्त्री, डबक्यातील पाणी आणि रात्री दही खाणे, या गोष्टी नेहमी आयुष्य क्षीण करणाऱ्या ठरतात.
242.
२४२.
Itthīnaṃdujjanānañca, visāsonopapajjate;
Visesigimhinadiyaṃ, rogerājakulamhica.
स्त्रिया, दुर्जन, विशेषतः उन्हाळ्यातील नदी, रोग आणि राजकुल यांच्यावर कधीही विश्वास ठेवू नये.
243.
२४३.
Ayuttakammārabhanaṃvirodho[Pg.86],Saṅghassayuddhañcamahābalehi;
Visāsakammaṃpamadāsuniccaṃ,Dvārānimaccussavadantividvā.
अयोग्य कामाची सुरुवात करणे, विरोध पत्करणे, महाबलशाली लोकांशी किंवा समूहाशी युद्ध करणे आणि स्त्रियांवर नेहमी विश्वास ठेवणे; विद्वान लोक या गोष्टींना मृत्यूची दारे म्हणतात.
244.
२४४.
Thiyoseveyyanaccantaṃ, sādubhuñjeyyanāhitaṃ;
Pūjayemānayevuḍḍhe, garuṃmāyāyanobhaje.
स्त्रियांची अतिसंगती करू नये, चविष्ट परंतु अहितकारक अन्न खाऊ नये, वृद्धांची पूजा व मान ठेवावा आणि गुरूंसोबत कपटाने वागू नये.
245.
२४५.
Vināsatthaṃnagaccheyya, sūrosaṅgāmabhūmiyaṃ;
Paṇḍitvaddhagūvāṇijjo, videsagamanotathā.
शूर माणसाने शस्त्राशिवाय युद्धभूमीत जाऊ नये; तसेच विद्वान, प्रवासी आणि व्यापाऱ्याने परदेशी जाताना तयारीशिवाय जाऊ नये.
246.
२४६.
Dehītivacanadvārā[Pg.87], dehaṭṭhāpañcadevatā;
Sajjaniyyantidhikitti, matihīrisirīpica.
'मला द्या' या याचना करणाऱ्या शब्दाने शरीरात राहणाऱ्या पाच देवता निघून जातात: कीर्ती, बुद्धी, मती, लज्जा आणि समृद्धी.
247.
२४७.
Natthītivacanaṃdukkhaṃ, dehītivacanaṃtathā;
Vākyanatthītidehīti, mābhaveyyabhavābhave.
'नाही' असे म्हणणे दुःखदायक आहे आणि 'द्या' असे म्हणणेही दुःखदायक आहे. 'नाही' आणि 'द्या' हे शब्द माझ्या जन्मोजन्मी कधीही ऐकायला किंवा म्हणायला लागू नयेत.
248.
२४८.
Yatthavosaṃnajānanti, jātiyāvinayenavā;
Natatthamānaṃkiriyā, janevasamaññātake.
जिथे लोक तुमचे कूळ किंवा शील जाणत नाहीत, तिथे गर्व किंवा बडेजाव करू नये; अशा अनोळखी लोकांमध्ये सामान्य माणसासारखे राहावे.
249.
२४९.
Mātāhīnassadubbhāsā[Pg.88], pitāhīnassadukriyā;
Ubhomātāpitāhīnā, dubbhāsācadukkiriyā.
हीन कुळातील आई असेल तर तिचे बोलणे वाईट असते, हीन कुळातील वडील असतील तर त्यांचे कृत्य वाईट असते; आणि जर आई-वडील दोघेही हीन असतील, तर बोलणे आणि कृत्य दोन्ही वाईट असतात.
250.
२५०.
Mātāseṭṭhassasubhāsā,Pitāseṭṭhassasukiriyā;
Ubhomātāpitāseṭṭhā,Subhāsācasukiriyā.
श्रेष्ठ कुळातील आई असेल तर तिचे बोलणे चांगले असते, श्रेष्ठ कुळातील वडील असतील तर त्यांचे कृत्य चांगले असते; आणि जर आई-वडील दोघेही श्रेष्ठ असतील, तर बोलणे आणि कृत्य दोन्ही चांगले असतात.
251.
२५१.
Atidīghomahāmuḷho[Pg.89], majjhimocavicakkhaṇo;
Vāsudevaṃpurekkhitvā, sabbevāmanakāsaṭhā.
अतिशय उंच माणूस महामूर्ख असतो, मध्यम उंचीचा माणूस चतुर असतो; आणि वासुदेवाला वगळता सर्व बुटके लोक लबाड असतात.
252.
२५२.
Ācārokulamakkhāti, desamakkhatibhāsitaṃ;
Sambhavopemamakkhāti, dehamakkhātibhojanaṃ.
आचरण कुळाची ओळख करून देते, भाषा देशाची ओळख करून देते, प्रेम उत्पत्तीची ओळख करून देते आणि शरीर खाल्लेल्या अन्नाची ओळख करून देते.
253.
२५३.
Jalappamāṇaṃkumudanāḷaṃ,Kulappamāṇaṃkaraṇakammaṃ;
Paññāpamāṇaṃkathitavākyaṃ,Bhūmippamāṇaṃbhajjalatiṇaṃ.
कमळाचा दांडा पाण्याच्या खोलीचे प्रमाण दर्शवतो, माणसाचे कर्म त्याच्या कुळाचे प्रमाण दर्शवते, बोललेले शब्द बुद्धीचे प्रमाण दर्शवतात आणि उगवलेले गवत जमिनीच्या सुपीकतेचे प्रमाण दर्शवते.
254.
२५४.
Javenabhadraṃjānanti[Pg.90], vahenacabalibaddhaṃ;
Duhenadhenujānanti, bhāsamānenapaṇḍitaṃ.
उत्कृष्ट घोड्याची ओळख त्याच्या वेगाने होते, बैलाची ओळख ओझे वाहण्याच्या क्षमतेने होते, गाईची ओळख तिच्या दुधाने होते आणि विद्वानांची ओळख त्यांच्या बोलण्याने होते.
255.
२५५.
Jāneyyapesanebhaccaṃ bandhavaṃpibhayāgame,Byasanecatathāmittaṃ, dārañcavibhavakkhaye.
कामावर पाठवताना सेवकाची परीक्षा घ्यावी, संकटाच्या वेळी नातेवाईकाची, विपत्तीच्या वेळी मित्राची आणि संपत्ती नष्ट झाल्यावर पत्नीची परीक्षा घ्यावी.
256.
२५६.
Vināsatthaṃnajānanti, kālaṃsabbepijotikā;
Kukkuṭāpanajānanti, tatorukkhātatobhvāpā.
सर्व ज्योतिषी शास्त्राशिवाय वेळ जाणू शकत नाहीत; परंतु कोंबडे वेळ जाणतात, तसेच वृक्ष आणि राजेही वेळ जाणतात.
257.
२५७.
Pathavībhūsanaṃmeru[Pg.91], rattiyābhūsanaṃsasī;
Janānaṃbhūsanaṃrājā, senānaṃbhūsanaṃgajo.
मेरू पर्वत हा पृथ्वीचा अलंकार आहे, चंद्र हा रात्रीचा अलंकार आहे, राजे हे लोकांचे अलंकार आहेत आणि हत्ती हा सैन्याचा अलंकार आहे.
258.
२५८.
Sīlatāsobhaterūpaṃ,Cāritāsobhatekulaṃ;
Sapupphāsobhateraññaṃ,Sagajāsobhatebalaṃ.
शील रूपाला शोभून दिसते, चारित्र्य कुळाला शोभून दिसते, फुलांनी युक्त जंगल शोभून दिसते आणि हत्तींनी युक्त सैन्य शोभून दिसते.
259.
२५९.
Kokilānaṃsaddaṃrūpaṃ[Pg.92], nārīrūpaṃpatibbataṃ;
Vijjārūpaṃarūpānaṃ, khamārūpaṃtapassinaṃ.
कोकिळांचे सौंदर्य त्यांच्या आवाजात असते, स्त्रियांचे सौंदर्य त्यांच्या पतिव्रता धर्मात असते, कुरूप लोकांचे सौंदर्य त्यांच्या विद्येत असते आणि तपस्वींचे सौंदर्य त्यांच्या क्षमाशीलतेत असते.
260.
२६०.
Kisāsobhātapassīca,Thūlāsobhācatuppadā;
Vijjāsobhāmanussāca,Itthīsobhācasāmikā.
कृश तपस्वी शोभून दिसतो, धष्टपुष्ट प्राणी शोभून दिसतात, विद्वान मनुष्य शोभून दिसतो आणि पतीसह असलेली स्त्री शोभून दिसते.
261.
२६१.
Rattihīnonacandaro, ūmihīnonasāgaro;
Haṃsahīnonasaṃphullo, itthihīnonapuriso.
चंद्राशिवाय रात्र शोभत नाही, लाटांशिवाय समुद्र शोभत नाही, हंसांशिवाय उमललेले सरोवर शोभत नाही आणि स्त्रीशिवाय पुरुष शोभत नाही.
262.
२६२.
Vatthahīnaṃnalaṅkāraṃ[Pg.93], patihīnānanārikā;
Sippahīnonapuriso, dhenuhīnaṃnabhojanaṃ.
वस्त्राशिवाय अलंकार शोभत नाही, पतीशिवाय स्त्री शोभत नाही, कौशल्याशिवाय पुरुष शोभत नाही आणि गाईच्या अभावी भोजन शोभत नाही.
263.
२६३.
Dīpakedīpakocando, nārikedīpakopati;
Tilokedīpakodhammo, suputtokuladīpako.
रात्रीचा दिवा चंद्र आहे, स्त्रीचा दिवा पती आहे, तिन्ही लोकांचा दिवा धम्म आहे आणि सुपुत्र हा कुळाचा दिवा आहे.
264.
२६४.
Aputtakaṃgharaṃsuññaṃ, desaṃsuññaṃarājikaṃ;
Apaññassamukhaṃsuññaṃ, sabbasuññaṃdaliddakaṃ.
पुत्राशिवाय घर शून्य असते, राजाशिवाय देश शून्य असतो, मूर्खाचे मुख शून्य असते आणि दरिद्री माणसासाठी सर्व काही शून्य असते.
265.
२६५.
Sotaṃsutenevanakuṇḍalena[Pg.94],Dānenapāṇīnatukaṅkaṇena;
Ābhātikāyopurisuttamassa,Paropakārenanacandanena.
कानाची शोभा धम्म ऐकण्याने होते, कुंडल घालण्याने नाही; हाताची शोभा दानाने होते, कंकण घालण्याने नाही; आणि उत्तम पुरुषाचे शरीर परोपकाराने शोभून दिसते, चंदनाचा लेप लावण्याने नाही.
266.
२६६.
Dānaṃsīlaṃpariccāgaṃ[Pg.95], ajjavaṃmaddavaṃtapaṃ;
Akodhaṃavihiṃsañca, khantīcaavirodhanaṃ;
Dasetedhammerājāno, appamattenadhāreyyuṃ.
दान, शील, त्याग, सरळपणा, मृदुता, तप, अक्रोध, अहिंसा, क्षमा आणि अविरोध; राजांनी या दहा राजधर्मांचे अप्रमादपूर्वक पालन करावे.
267.
२६७.
Dānaṃatthacariyāpiya, vācāattasamaṃpica;
Saṅgahācaturoime, munindenapakāsitā.
दान, प्रिय बोलणे, जनकल्याणकारी आचरण आणि समानता; हे चार संग्रहवस्तू मुनींद्रांनी प्रकाशित केले आहेत.
268.
२६८.
Vanemigānalabhanti, matābhayāniddasukhaṃ;
Rājānopinalabhanti, uttarathāmabhītato;
Saṃsārabhayabhitena, naramantiyepaṇḍitā.
वणातील प्राण्यांना मृत्यूच्या भयामुळे सुखाची झोप मिळत नाही; राजांनाही त्यांच्यापेक्षा अधिक बलवानांच्या भयामुळे सुख मिळत नाही; परंतु संसाराच्या भयाने भयभीत झालेले विद्वान लोक धम्मामध्ये रममाण होतात.
269.
२६९.
Khamājāgariyuṭṭhānaṃ[Pg.96], saṃvibhāgodayikkhanā;
Nāyakassaguṇāete, icchitabbāhitatthino.
क्षमा, जागृतता, उद्योगशीलता, दानशीलता आणि दयाळूपणा; कल्याण इच्छिणाऱ्या नेत्यांमध्ये हे गुण असणे आवश्यक आहे.
270.
२७०.
Paribhūtomuduhoti, atitikkhañcaveravā;
Etañcaubhayaṃñatvā, anumajjhaṃsamācare.
अतिशय मऊ असणारा माणूस अपमानित होतो आणि अतिशय कठोर असणारा माणूस शत्रू निर्माण करतो; हे दोन्ही जाणून माणसाने मध्यम मार्गाचे आचरण करावे.
271.
२७१.
Nekantamudunāsakkā, ekantatikhiṇenavā;
Mahatteṭṭhapituattaṃ, tasmāubhayamācare.
केवळ सौम्य राहून किंवा केवळ कठोर राहून मोठेपण टिकवून ठेवता येत नाही; म्हणून माणसाने दोन्हीचे आचरण करावे.
272.
२७२.
Kassakovāṇijomacco[Pg.97], samaṇosutasīlavā;
Tesuvipulajātesu, raṭṭhaṃpivipulaṃsiyā.
शेतकरी, व्यापारी, मंत्री आणि बहुश्रुत व शीलवान श्रमण; हे सर्व समृद्ध झाले की राष्ट्रही समृद्ध होते.
273.
२७३.
Tesudubbalajātesu, raṭṭhaṃpidubbalaṃsiyā;
Saraṭṭhaṃvipulaṃtasmā, dhāreyyaraṭṭhabhāravā.
ते दुर्बल झाले की राष्ट्रही दुर्बल होते; म्हणून राष्ट्रधुरा वाहणाऱ्यांनी आपले राष्ट्र समृद्ध ठेवावे.
274.
२७४.
Mahārukkhassaphalino, āmaṃchindatiyophalaṃ;
Rasañcassanajānāti, bījañcassavinassati.
जो मनुष्य फळांनी बहरलेल्या मोठ्या वृक्षाचे कच्चे फळ तोडतो, त्याला त्याचा रस मिळत नाही आणि त्याचे बीजही नष्ट होते.
275.
२७५.
Mahārukkhūpamaṃraṭṭhaṃ, adhammenapasāsati;
Rasañcassanajānāti, raṭṭhañcāpivinassati.
जे राजे मोठ्या वृक्षासारख्या असलेल्या राष्ट्रावर अधर्माने राज्य करतात, त्यांना राष्ट्राचा रस मिळत नाही आणि त्यांचे राष्ट्रही नष्ट होते.
276.
२७६.
Mahārukkhassaphalino[Pg.98], pakkaṃchindatiyophalaṃ;
Rasañcassavijānāti, bījañcassananassati.
जो मनुष्य फळांनी बहरलेल्या मोठ्या वृक्षाचे पिकलेले फळ तोडतो, त्याला त्याचा रस मिळतो आणि त्याचे बीजही नष्ट होत नाही.
277.
२७७.
Mahārukkhūpamaṃraṭṭhaṃ, dhammena yopasāsati;
Rasañcassavijānāti, raṭṭhañcāpinanassati.
जे राजे मोठ्या वृक्षासारख्या असलेल्या राष्ट्रावर धर्माने राज्य करतात, त्यांना राष्ट्राचा रस मिळतो आणि त्यांचे राष्ट्रही नष्ट होत नाही.
278.
२७८.
Yocarājājanapadaṃ, adhammenapasāsati;
Sabbosadhīhisorājā, viruddhohotikhattiyo.
जे राजे आपल्या जनपदावर अधर्माने राज्य करतात, ते क्षत्रिय राजे सर्व औषधी वनस्पतींच्या विरुद्ध जातात.
279.
२७९.
Tathevanegamehiṃsaṃ[Pg.99], yeyuttākayavikkaye;
Ojādānabalikāre, sakosenavirujjhati.
त्याचप्रमाणे, खरेदी-विक्रीमध्ये (व्यापारात) गुंतलेल्या आणि कर व नजराणा देणाऱ्या व्यापाऱ्यांना त्रास दिल्याने, राजा स्वतःच्याच कोषाशी (तिजोरीशी) विरोध ओढवून घेतो.
280.
२८०.
Pahāravarakhettaññū, saṅgāmekatanissame;
Ussitehiṃsayaṃrājā, sabalenavirujjhati.
त्याचप्रमाणे, युद्धात पराक्रम गाजविणाऱ्या आणि रणभूमीचे ज्ञान असणाऱ्या शूर योद्ध्यांना त्रास दिल्याने, राजा स्वतःच्याच सैन्याशी विरोध ओढवून घेतो.
281.
२८१.
Tathevaisayohiṃsaṃ, saṃyamebrahmacāriyo;
Adhammacārikhattiyo, sasaggenavirujjhati.
त्याचप्रमाणे, संयमी आणि ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्या ऋषी-मुनींना त्रास दिल्याने, अधर्मी क्षत्रिय (राजा) स्वर्गाशी (सुगतीशी) विरोध ओढवून घेतो.
282.
२८२.
Sayaṃkatānaparena[Pg.100], mahānajjojuvaṅkatā;
Issarenatathāraññā, saraṭṭheadhipaccattā.
मोठ्या नद्या स्वतःच वाकड्या-तिकड्या होतात, दुसऱ्या कोणामुळे नाही; त्याचप्रमाणे, आपल्या राज्याचा स्वामी आणि अधिपती असलेला राजा स्वतःच्याच कर्माने नष्ट होतो, दुसऱ्या कोणामुळे नाही.
283.
२८३.
Puttopāpaṃkatomātā,Sissopāpaṃkatogaru;
Nāgarehikatorājā,Rājāpāpaṃpurohito.
पुत्राने पाप केले तर माता, शिष्याने पाप केले तर गुरू, नागरिकांनी पाप केले तर राजा आणि राजाने पाप केले तर पुरोहित (त्या पापाचा भागीदार होतो).
284.
२८४.
Puññāpuññaṃkarontesu, chabhāgoekadesakaṃ;
Rājālabhatisabbehi, tasmāpāpānivāraye;
Puññamevapavaḍḍhento, janakāyaṃpasāsaye.
लोक जे काही पुण्य किंवा पाप करतात, त्या सर्वांमधून राजाला सहावा भाग मिळतो; म्हणून राजाने लोकांना पापापासून परावृत्त करावे आणि पुण्याचीच वृद्धी करत प्रजेचे पालन करावे.
285.
२८५.
Bālassajīvitaṃappaṃ[Pg.101], paṇḍitassabahutaraṃ;
Janakāyassarājāva, rājadhammovarājunaṃ.
मूर्खाचे जीवन अल्प (मूल्यहीन) असते आणि पंडिताचे (बुद्धिमानाचे) जीवन बहुमूल्य असते. ज्याप्रमाणे राजा हा प्रजेचा प्रमुख असतो, त्याचप्रमाणे राजधर्म हा राजांचा प्रमुख (श्रेष्ठ मार्गदर्शक) असतो.
286.
२८६.
Anāyakāvinassanti, nassantibahunāyakā;
Thināyakāvinassanti, nassantisusunāyakā.
नायक (नेता) नसलेले नष्ट होतात, अनेक नायक असलेलेही नष्ट होतात, स्त्री नायक असलेले नष्ट होतात आणि लहान मूल (अपरिपक्व) नायक असलेलेही नष्ट होतात.
287.
२८७.
Kacchapīnañcamacchīnaṃ, kukkuṭīnañcadhenunaṃ;
Puttaposoyathāhoti, tathāmaccesurājunaṃ.
ज्याप्रमाणे कासवी, मासे, कोंबड्या आणि गाई आपापल्या पिल्लांचे संगोपन करतात, त्याचप्रमाणे राजाने आपल्या मंत्र्यांचे (अमात्यांचे) संगोपन (काळजी) केले पाहिजे.
288.
२८८.
Nahirājakulaṃpatto[Pg.102], aññātolabhateyasaṃ;
Nāsūronātidummedho, napamattokudācanaṃ.
राजकुलात पोहोचलेला मनुष्य जर अज्ञात (गुणहीन), भित्रा, अत्यंत मूर्ख किंवा सदैव प्रमादी (असावध) असेल, तर त्याला कधीही यश मिळत नाही.
289.
२८९.
Yadāsīlañcapaññañca[Pg.103], soceyyañcādhigacchati;
Athavisāsitotamhi, guyhañcassanarakkhati.
जेव्हा तो (सेवक) शील, प्रज्ञा आणि शुचिता (पवित्रता) प्राप्त करतो, तेव्हा राजा त्याच्यावर विश्वास ठेवतो आणि तो राजाचे गुपित सुरक्षित ठेवतो.
290.
२९०.
Divāvāyadivārattiṃ, rājakiccesupaṇḍito;
Ajjhiṭṭhonavikappeyya, sarājavasatiṃvase.
दिवस असो वा रात्र, राजाच्या कामासाठी बोलावले असता बुद्धिमान माणसाने संकोच किंवा शंका करू नये; अशा प्रकारे त्याने राजदरबारात राहावे.
291.
२९१.
Naraññāsamakaṃvatthaṃ, namālaṃnavilepanaṃ;
Ākappaṃsarakuttiṃvā, naraññāsadisamācare.
राजाने परिधान केलेल्या वस्त्रांसारखी वस्त्रे, माळा किंवा सुगंधी द्रव्ये वापरू नयेत; तसेच राजासारखी अंगविक्षेप किंवा आवाजाची नक्कल करू नये.
292.
२९२.
Kiḷerājāamaccehi[Pg.104], bhariyāparivārito;
Nāmaccorājabhariyā, bhāvaṃkubbethapaṇḍito.
जेव्हा राजा आपल्या पत्नींनी वेढलेला असताना मंत्र्यांसोबत क्रीडा करत असेल, तेव्हा बुद्धिमान मंत्र्याने राजाच्या पत्नींबद्दल कोणताही आसक्तीचा भाव दाखवू नये.
293.
२९३.
Anuddhatoacapalo, nipakosaṃvutindriyo;
Manopaṇidhisampanno, sarājavasatiṃvase.
अहंकाररहित, चंचल नसलेला, बुद्धिमान, इंद्रियांवर ताबा असलेला आणि मनात चांगला संकल्प बाळगणारा होऊन त्याने राजदरबारात राहावे.
294.
२९४.
Nāssabhariyākiḷeyya, namanteyyarahogato;
Nāssakosedhanaṃgaṇhe, sarājavasatiṃvase.
त्याने राजाच्या पत्नींशी क्रीडा करू नये, त्यांच्याशी एकांतात बोलू नये आणि राजाच्या तिजोरीतून धन घेऊ नये; अशा प्रकारे त्याने राजदरबारात राहावे.
295.
२९५.
Na [Pg.105] niddaṃbahuṃmaññeyya, namadāyasuraṃpive;
Nāsadāyemigehaññe, sarājavasatiṃvase.
त्याने जास्त झोपू नये, मद्यपान करू नये आणि राजाच्या जंगलातील प्राण्यांची शिकार करू नये; अशा प्रकारे त्याने राजदरबारात राहावे.
296.
२९६.
Nāssapiṭṭhaṃnapallaṅkaṃ, nakocchaṃnanāvaṃrathaṃ;
Sammatomhītiāruḷhe, sarājavasatiṃvase.
मी राजाचा अत्यंत प्रिय आहे असे समजून त्याने राजाचे आसन, पलंग, खुर्ची, नौका किंवा रथावर चढू नये; अशा प्रकारे त्याने राजदरबारात राहावे.
297.
२९७.
Nātidūrebhajerañño, naccāsannevicakkhaṇo;
Samukhācassatiṭṭheyya, santasantosabhattuno.
बुद्धिमान माणसाने राजाच्या फार दूरही राहू नये आणि फार जवळही राहू नये; त्याने आपल्या स्वामीचा आदर करत त्यांच्या समोर उभे राहावे.
298.
२९८.
Namerājāsakhāhoti [Pg.106]6, narājāhotimethuno;
Khippaṃkujjhantirājāno, sulenakkhivaghaṭṭitaṃ.
राजा माझा मित्र नाही किंवा तो माझ्या समान दर्जाचा नाही (हे लक्षात ठेवावे); कारण सुईने डोळ्याला स्पर्श केल्यावर जशी तीव्र वेदना होते, तसेच राजे लवकर संतप्त होतात.
299.
२९९.
Napūjitomaññamāno, medhāvīpaṇḍitonaro;
Pharusaṃpatimanteyya, rājānaṃparisaṃgataṃ.
आपला योग्य सन्मान झाला नाही असे वाटले तरी, बुद्धिमान आणि चतुर माणसाने सभेत राजाशी कठोरपणे बोलू नये.
300.
३००.
Laddhadvārolabhedvāraṃ, nevarājūsuvīsaye;
Aggiṃvasaṃyatotiṭṭhe, sarājavasatiṃvase.
राजदरबारात प्रवेश मिळाल्यावर त्याने मर्यादा ओलांडू नये आणि राजाशी अतिपरिचय वाढवू नये; अग्नीजवळ असल्याप्रमाणे स्वतःवर ताबा ठेवून राहावे, अशा प्रकारे त्याने राजदरबारात राहावे.
301.
३०१.
Puttaṃvābhātaraṃvāpi[Pg.107], sampaggaṇhātikhattiyo;
Gāmehinigamehivā, raṭṭhehijanapadehi;
Tuṇhibhūtovudikkheyya, nabhaṇechekapāpakaṃ.
राजाने आपल्या पुत्राला किंवा भावाला गावे, शहरे, राज्ये किंवा प्रांत देऊन त्यांचा सन्मान केला, तर ते शांत राहून पाहावे, त्याबद्दल कोणतीही वाईट किंवा निंदाजनक गोष्ट बोलू नये.
302.
३०२.
Hatthāroheanikaṭṭhe, rathikepattikārake;
Tesaṃkammāvadhānena, rājāvaḍḍhetivettanaṃ;
Natesaṃantarāgacche, sarājavasatiṃvase.
हत्तीस्वार, अंगरक्षक, रथस्वार किंवा पायदळ सैनिक यांच्या कामाची दखल घेऊन जर राजा त्यांचे वेतन वाढवत असेल, तर त्यांच्यामध्ये अडथळा आणू नये; अशा प्रकारे त्याने राजदरबारात राहावे.
303.
३०३.
Cāpovūnūdarocassa[Pg.108], vaṃsovāpipakampayye;
Paṭilomaṃnavatteyya, sarājavasatiṃvase.
त्याने धनुष्याप्रमाणे लवचिक आणि बांबूच्या काठीप्रमाणे वाकणारा असावे; राजाच्या इच्छेविरुद्ध कधीही वागू नये, अशा प्रकारे त्याने राजदरबारात राहावे.
304.
३०४.
Cāpovūnūdarocassa, macchovassaajivhako;
Abhāsaṃnipakosūro, sarājavasatiṃvase.
त्याने धनुष्याप्रमाणे लवचिक, जिभ नसलेल्या माशाप्रमाणे (मौन बाळगणारा), कमी बोलणारा, बुद्धिमान आणि शूर असावे; अशा प्रकारे त्याने राजदरबारात राहावे.
305.
३०५.
Nabāḷhaṃitthiṃgaccheyya, sampassaṃ tejasaṅkhayaṃ;
Kāsaṃsāsaṃthaddhābalaṃ, khīṇamedhonigacchati.
तेजाचा (शक्तीचा) क्षय होतो हे ओळखून त्याने स्त्रीच्या मागे अतिशय धावू नये; कारण वीर्य नष्ट झाल्याने खोकला, दमा आणि अशक्तपणा येतो.
306.
३०६.
Nātivelaṃpabhāseyya[Pg.109], natuṇhisabbadāsiyā;
Avitiṇṇaṃmitaṃvācaṃ, patthakāleudīraye.
त्याने अतिप्रमाणात बोलू नये आणि नेहमीच मौनही बाळगू नये; योग्य वेळी मोजके आणि स्पष्ट शब्द बोलावेत.
307.
३०७.
Akodhanoasaṅghaṭṭo,Saccosaṇhoapesuṇo;
Samphaṃgiraṃnabhāseyya,Sarājavasatiṃvase.
क्रोध न करणारा, कोणाशीही वाद न घालणारा, सत्य बोलणारा, मृदू, चहाडी न करणारा आणि निरर्थक बडबड न करणारा होऊन त्याने राजदरबारात राहावे.
308.
३०८.
Mātāpitubharoassa[Pg.110], kulejeṭṭhāpacāyiko;
Hiriottappasampanno, sarājavasatiṃvase.
त्याने माता-पित्यांचे संगोपन करावे, कुळातील ज्येष्ठांचा आदर करावा आणि हिरी-ओत्तप्प (पापाची लाज व भीती) यांनी युक्त होऊन राजदरबारात राहावे.
309.
३०९.
Vinitosippavādanto, yatattoniyatomudu;
Appamattosucidakkho, sarājavasatiṃvase.
विनयी, कलांमध्ये निपुण, संयमी, नियम पाळणारा, मृदू, अप्रमादी (सावध), पवित्र आणि चतुर होऊन त्याने राजदरबारात राहावे.
310.
३१०.
Nivātavuttivuḍḍhesu[Pg.111], sappatissosagāravo;
Sūratosukhasaṃvāso, sarājavasatiṃvase.
वृद्धांविषयी नम्रता बाळगणारा, आदरयुक्त, विनयशील, शांत स्वभावाचा आणि मिळूनमिसळून राहणारा होऊन त्याने राजदरबारात राहावे.
311.
३११.
Ārakāparivajjeyya, saññituṃpahitaṃjanaṃ;
Bhattāramevudikkheyya, nacaaññassarājino.
शत्रूने पाठवलेल्या गुप्तहेरापासून त्याने दूर राहावे; त्याने केवळ आपल्याच स्वामीची सेवा करावी, इतर कोणत्याही राजाकडे पाहू नये.
312.
३१२.
Samaṇebrahmaṇecāpi, sīlavantebahussute;
Sakkaccaṃpayirūpāse, annapānenatappayye;
Āsajjapañhepuccheyya, ākaṅkhaṃvuḍḍhimattano.
त्याने शीलवान आणि बहुश्रुत श्रमण व ब्राह्मणांची आदरपूर्वक सेवा करावी, त्यांना अन्न-पानाने तृप्त करावे आणि स्वतःच्या प्रगतीसाठी त्यांना प्रश्न विचारावेत.
313.
३१३.
Dinnapubbaṃnahāpeyya[Pg.112], dānaṃsamaṇabrahmaṇe;
Nacakiñcinivāreyya, dānakālevaṇibbake.
श्रमण आणि ब्राह्मणांना पूर्वीपासून दिले जाणारे दान त्याने थांबवू नये; तसेच दान देण्याच्या वेळी याचकांना (भिक्षुकांना) दान देण्यापासून कोणालाही रोखू नये.
314.
३१४.
Paññāvāvuḍḍhisampanno, vidhānavidhikovido;
Kālaññūsamayaññūca, sarājavasatiṃvase.
प्रज्ञावान, गुणांची वृद्धी करणारा, नियम व पद्धतींमध्ये निपुण, काळ आणि वेळ ओळखणारा होऊन त्याने राजदरबारात राहावे.
315.
३१५.
Uṭṭhātākammaceresu, appamattovicakkhaṇo;
Susaṃvihitakammanto, sarājavasatiṃvase.
कर्तव्ये पार पाडण्यात तत्पर, अप्रमादी (सावध), चतुर आणि आपले काम व्यवस्थितपणे नियोजित करणारा होऊन त्याने राजदरबारात राहावे.
316.
३१६.
Khalaṃsālaṃpasuṃkhettaṃ[Pg.113], gantācassaabhikkhaṇaṃ;
Mitaṃdhaññaṃnidhāpeyya, mitañcapācayeghare.
त्याने खळे, कोठार, पशुधन आणि शेतजमीन येथे वारंवार जावे; मोजून धान्य साठवावे आणि घरातही मोजकेच अन्न शिजवावे.
317.
३१७.
Puttaṃvābhātaraṃvāpi, sīlesuasamāhitaṃ;
Anaṅgavāhitebālā, yathāpetātathevate;
Coḷañcanesaṃpiṇḍañca, āsanañcapadāpare.
आपला पुत्र किंवा भाऊ जर शीलाचे पालन करत नसेल, तर ते मूर्ख, ओझे वाहणाऱ्या प्राण्यांसारखे किंवा प्रेतांसारखे आहेत; त्यांना केवळ वस्त्र, अन्न आणि बसण्यासाठी जागा द्यावी (त्यापेक्षा जास्त काही देऊ नये).
318.
३१८.
Dāsekammakarepose[Pg.114], sīlesususamāhite;
Dakkheuṭṭhānasampanne, adhipaccamhiṭhāpaye.
परंतु जे दास आणि कामगार शीलाचे उत्तम पालन करणारे, चतुर आणि उद्योगी असतील, त्यांना अधिकाराच्या पदांवर नियुक्त करावे.
319.
३१९.
Sīlavācaalobhoca, anuruttocarājino;
Āvīrahohitocassa, sarājavasatiṃvase.
जो शीलवान, लोभरहित, राजाचा अनुवर्ती (आज्ञाधारक) आणि निष्कपट असतो, त्याने राजवाड्यात राहावे.
320.
३२०.
Chandaññūrājinoassa, cittaṭṭhocassarājino;
Asaṅkusakavuttissa, sarājavasatiṃvase.
जो राजाची इच्छा जाणणारा असतो, राजाच्या मनात स्थान मिळवलेला असतो आणि संकोचरहित (सरळ) वर्तनाचा असतो, त्याने राजवाड्यात राहावे.
321.
३२१.
Ucchādanenhāpaneca[Pg.115], dhotepādeadosiraṃ;
Āhatopinakuppeyya, sarājavasatiṃvase.
अंग रगडताना, अंघोळ घालताना, पाय धुताना किंवा डोक्यावर मार बसला तरी जो रागवत नाही, त्याने राजवाड्यात राहावे.
322.
३२२.
Kumbhiñhipañjaliṃkriyā, cātañcāpipadakkhiṇaṃ;
Kimevasabbakāmānaṃ, nadādaṃdhīramuttamaṃ.
जो पाण्याने भरलेल्या कुंभालाही हात जोडतो आणि चव्हाट्यालाही प्रदक्षिणा घालतो, अशा धीर व उत्तम पुरुषाला राजा सर्व इच्छा का पूर्ण करून देणार नाही?
323.
३२३.
Yodetisayanaṃvatthaṃ, yānaṃāvasataṃgharaṃ;
Pajjunnorivabhūtānaṃ, bhogehiabhivassati.
जो शय्या (बिछाना), वस्त्र, वाहन, निवास आणि घर देतो, तो पर्जन्याप्रमाणे (मेघाप्रमाणे) प्राण्यांवर भोगांचा वर्षाव करतो.
324.
३२४.
Dvevimekaṇḍakātikkhā[Pg.116], sarīraparisositā;
Kāmetiniddhanoyoca, yocakuppatyanissaro.
हे दोन तीक्ष्ण काटे आहेत जे शरीराला सुकवून टाकतात: एक म्हणजे जो निर्धन असून भोगांची इच्छा करतो, आणि दुसरा जो असमर्थ असूनही क्रोध करतो.
325.
३२५.
Adhanassarasaṃkhādā, abalassahatāhatā;
Apaññassakathāvākyā, tividhaṃhīnalakkhaṇaṃ.
निर्धनाची स्वादिष्ट भोजनाची इच्छा, दुर्बळाचे मारामारी करणे आणि प्रज्ञाहीनाचे (मूर्खाचे) संभाषण, ही तीन हीन लक्षणे आहेत.
326.
३२६.
Pathabyāmadhurātīṇi[Pg.117], ucchunārīsubhāsitaṃ;
Ucchunārīsutappanti, natappantisubhāsitaṃ.
पृथ्वीवर तीन गोष्टी मधुर आहेत: ऊस, स्त्री आणि सुभाषित (सुवचन). ऊस आणि स्त्री तृप्त करतात, परंतु सुभाषित कधीही तृप्त करत नाही (त्याची गोडी कधी संपत नाही).
327.
३२७.
Pathabyātīṇiratanāni, saṅgahānimahītale;
Sippaṃdhaññañcamittañca, bhavantiratanāime.
पृथ्वीतलावर संग्रह करण्यायोग्य तीन रत्ने आहेत: शिल्प (कला/कौशल्य), धान्य आणि मित्र; हीच खरी रत्ने आहेत.
328.
३२८.
Kalyāṇamittaṃkantāraṃ, yuddhaṃsabhāyabhāsituṃ;
Asatthāgantumicchanti, muḷhātecaturojanā.
कल्याणमित्राकडे जाणे, अरण्यात जाणे, युद्धात जाणे आणि सभेत बोलणे; या चार ठिकाणी जे शस्त्राशिवाय (किंवा तयारीशिवाय) जाऊ इच्छितात, ते चार लोक मूर्ख आहेत.
329.
३२९.
Jīvantopimatāpañca[Pg.118], byāsenaparikittitā;
Dukkhitobyādhitopakkho, iṇavānityasevako.
जिवंत असूनही मृत मानले गेलेले पाच लोक व्यासांनी सांगितले आहेत: दुःखी, रोगी, पक्षघाती (किंवा मूर्ख), कर्जदार आणि निरंतर सेवा करणारा (नोकर).
330.
३३०.
Cakkhudvārādikaṃchakkaṃ, saṃvutosapaññonaro;
Chabbidhohotisīlena, asīlenāpichabbidho.
डोळे इत्यादी सहा इंद्रियद्वारांवर संयम ठेवणारा प्रज्ञावान मनुष्य शीलवान असल्यामुळे सहा प्रकारचा होतो, आणि शील नसलेलाही सहा प्रकारचा होतो.
331.
३३१.
Niddālukopamādoca, sukhitorogavālaso;
Nicchandocakammārāmo, sattetesatthavajjitā.
झोपाळू, प्रमादी (बेसावध), सुखलोलुप, रोगी, आळशी, निरुत्साही आणि कामातच रमणारा; हे सात जण शास्त्रापासून (विद्येपासून) वंचित राहतात.
332.
३३२.
Kulajopaññavāchando[Pg.119], hirottapposutaddharo;
Atthakāmosurakkhoca, aṭṭhetesatthayujjitā.
कुलीन, प्रज्ञावान, शिकण्याची इच्छा असणारा, ह्री (लाज) व ओत्तप्प (पापाची भीती) बाळगणारा, बहुश्रुत, हितचिंतक आणि स्वतःचे रक्षण करणारा; हे आठ जण शास्त्राचा (विद्येचा) लाभ घेण्यास योग्य असतात.
333.
३३३.
Kulaseṭṭhosapaññoca, vuḍḍhisūrocasīlavā;
Bahussutovuṭṭhānoca, mīrosugatigāmiko;
Navetesujanāseṭṭhā, pāpāttānaṃnivāraye.
कुलीन, प्रज्ञावान, समृद्ध, शूर, शीलवान, बहुश्रुत, उद्योगी, सौम्य आणि सुगतीला जाणारा; हे नऊ श्रेष्ठ सज्जन आहेत, ज्यांनी स्वतःला पापापासून परावृत्त केले पाहिजे.
334.
३३४.
Buddhopaccekabuddhoca, arahāaggasāvako;
Mātāpitāgarusatthā, dāyakodhammadesako;
Paṇḍitehiimedasa, na dubbhantītijāniyā.
बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध, अर्हत, अग्रश्रावक, माता, पिता, गुरु, शिक्षक, दाता आणि धम्मदेशक; पंडितांनी हे जाणावे की या दहा जणांशी कधीही द्रोह करू नये.
335.
३३५.
Dhammatthakāmamokkhānaṃ[Pg.120], pāṇosaṃsiddhikāraṇaṃ;
Taṃnighātokiṃnihato, rakkhitokiṃnarakkhati.
धम्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांच्या सिद्धीचे कारण प्राण (जीवन) आहे. त्याचा नाश झाल्यावर काय नष्ट होत नाही? आणि त्याचे रक्षण केल्यावर कशाचे रक्षण होत नाही?
336.
३३६.
Sathaṃdīghāyukosabba[Pg.121], sattānaṃsukhakāraṇaṃ;
Asathaṃpanasabbesaṃ, dukkhahetunasaṃsayo.
प्रामाणिकपणा (सज्जनता) हा सर्व प्राण्यांच्या दीर्घायुष्याचे आणि सुखाचे कारण आहे; तर अप्रामाणिकपणा (दुर्जनता) हा सर्वांच्या दुःखाचे कारण आहे, यात शंका नाही.
337.
३३७.
Yantagatoucchurasaṃ, najahātigajotathā;
Saṅgāmesugatoliḷaṃ, sussutenāpicandanaṃ.
यंत्रात टाकला तरी ऊस आपला रस सोडत नाही, युद्धात गेला तरी हत्ती आपली क्रीडा (लीला) सोडत नाही, आणि सुकले तरी चंदन आपला सुगंध सोडत नाही.
338.
३३८.
Sāragandhaṃnajahāti, dukkhapattopipaṇḍito;
Najahātisataṃdhammaṃ, sukhakālekathāvakā.
चंदन जसे आपल्यातील उत्तम सुगंध सोडत नाही, तसेच पंडित मनुष्य दुःखात पडला तरी सज्जनांचा धम्म सोडत नाही; मग सुखाच्या काळात तर काय सांगावे!
339.
३३९.
Attābandhumanussānaṃ, ripuattāvajantunaṃ;
Attāvaniyatoñāti, attāvaniyatoripu.
मनुष्य स्वतःच स्वतःचा बंधू आहे आणि स्वतःच स्वतःचा शत्रू आहे. स्वतःवर नियंत्रण ठेवणारा स्वतःचा नातेवाईक आहे आणि स्वतःवर नियंत्रण न ठेवणारा स्वतःचा शत्रू आहे.
340.
३४०.
Attānaṃpariccāgena[Pg.122], yaṃnissitānurakkhanaṃ;
Karontisajjanāyeva, nataṃnitimātāmataṃ.
स्वतःचा त्याग करूनही आश्रितांचे रक्षण करणे जे केवळ सज्जनच करतात, ते नीतिशास्त्राच्या अभ्यासकांना मान्य नसते (कारण नीतिशास्त्र स्वतःच्या रक्षणाला प्राधान्य देते).
341.
३४१.
Satthakabbavicārena, kālogacchatidhīmataṃ;
Byasanenaasādhūnaṃ, niddāyakalahenavā.
बुद्धिमान लोकांचा वेळ शास्त्र आणि काव्याच्या चिंतनात जातो; तर दुर्जनांचा वेळ व्यसनात, निद्रेत किंवा भांडणात जातो.
342.
३४२.
Bhamarāpupphamicchanti, putimicchantimakkhikā;
Sujānāguṇamicchanti, dosamicchantidujjanā.
भ्रमर (भुंगे) फुलांची इच्छा करतात, माश्या घाणीची इच्छा करतात; सज्जन गुणांची इच्छा करतात, तर दुर्जन दोषांची इच्छा करतात.
343.
३४३.
Namantiphalinorukkhā[Pg.123], namatevabudhājanā;
Sukkhakaṭṭhañcamuḷhoca, nevanamantibhijjate.
फळांनी लदबदलेली झाडे वाकतात, तसेच बुद्धिमान लोकही नम्र होतात; परंतु सुके लाकूड आणि मूर्ख मनुष्य कधीही वाकत नाहीत, ते तुटून जातील पण वाकणार नाहीत.
344.
३४४.
Sacesantovivādati, khippasandhiyarepuna;
Bālopattāvabhijjanti, natesamatamāgamuṃ.
जर सज्जनांमध्ये वाद झाला, तर ते पुन्हा लवकरच एकत्र येतात (जुळवून घेतात); परंतु मूर्ख लोक मातीच्या घागरीसारखे फुटतात, ते कधीही एकमताला येत नाहीत.
345.
३४५.
Appampisādhūnaṃdhanaṃ, kūpāvārivanissayo;
Bahukaṃpiasādhūnaṃ, nacavārivaaṇṇave.
सज्जनांचे थोडेसे धनही विहिरीच्या पाण्यासारखे सर्वांना आधार देणारे असते; परंतु दुर्जनांचे भरपूर धनही समुद्राच्या पाण्यासारखे (निरुपयोगी) असते.
346.
३४६.
Sokaṭhānasahassāni[Pg.124], bhayaṭhānasatānica;
Divasedivasemuḷhaṃ, āvīsantinapaṇḍitaṃ.
हजारो शोकाची स्थाने आणि शेकडो भयाची स्थाने दररोज मूर्ख मनुष्याला ग्रासतात, पंडिताला (बुद्धिमानाला) नाही.
347.
३४७.
Duṭṭhacittopanāhissa, kodhopāsāṇalekhito;
Kucchitabbosujanassa, jalelekhāciraṭṭhitā.
दुष्ट बुद्धीच्या माणसाचा क्रोध दगडावरील रेषेसारखा (दीर्घकाळ टिकणारा) असतो; तर सज्जन माणसाचा क्रोध पाण्यावरील रेषेसारखा असतो, जो अजिबात टिकत नाही.
348.
३४८.
Nidulukoasantuṭṭho, akataññūcabhiruko;
Sakkontinasamācāraṃ, sikkhituṃtekadācipi.
अतिशय झोपाळू, असंतुष्ट, कृतघ्न आणि भीरू (भित्रा) लोक कधीही चांगल्या आचरणाचे शिक्षण घेऊ शकत नाहीत.
349.
३४९.
Sādhuttaṃsujanasamāgamākhalānaṃ[Pg.125],Sādhūnaṃnakhalasamāgamākhalattaṃ;
Āmodaṃkusumabhavaṃdadhātibhūmi,Bhūgandhaṃnacakusumānidhārayanti.
सज्जनांच्या संगतीने दुर्जनांना सज्जनत्व प्राप्त होते, परंतु दुर्जनांच्या संगतीने सज्जनांना दुर्जनत्व प्राप्त होत नाही; कारण पृथ्वी फुलांचा सुगंध धारण करते, पण फुले पृथ्वीचा मातीचा वास धारण करत नाहीत.
350.
३५०.
Guṇamaddhisamaṃmakkhe, parenakalahesati;
Addhisamaṃpakāsentaṃ, anumattaṃpidosakaṃ.
दुसऱ्याशी भांडण चालू असताना, मनुष्य त्याच्या पर्वतासारख्या मोठ्या गुणांना लपवतो (मातीमोल करतो) आणि त्याच्या अणुएवढ्या लहान दोषालाही पर्वतासारखे मोठे करून दाखवतो.
351.
३५१.
Dosaṃparassapassanti, attadosaṃnapassati;
Tilamattaṃparadosaṃ, nāḷikeraṃnapassati.
लोक दुसऱ्यांचे दोष पाहतात, पण स्वतःचे दोष पाहत नाहीत; दुसऱ्याचा तिळाएवढा लहान दोषही त्यांना दिसतो, पण स्वतःचा नारळाएवढा मोठा दोषही त्यांना दिसत नाही.
352.
३५२.
Kodhoatthaṃnajānāti[Pg.126], kodhodhammaṃnapassati;
Andhatamaṃtadāhoti, yaṃkodhosahatenaraṃ.
क्रोधाविष्ट मनुष्य हित जाणत नाही, क्रोध धम्म पाहत नाही; जेव्हा क्रोध मनुष्यावर ताबा मिळवतो, तेव्हा तिथे घोर अंधार पसरतो.
353.
३५३.
Kodhoabbhantarejāto, dhuvaṃnāsetikodhanaṃ;
Vatthālaṅkārapuṇṇāyaṃ, mañjusāyaṃsikhīyathā.
आतमध्ये उत्पन्न झालेला क्रोध क्रोधी माणसाचा नक्कीच नाश करतो, जसे वस्त्र आणि अलंकारांनी भरलेल्या पेटीत लागलेला अग्नी त्या पेटीचा नाश करतो.
354.
३५४.
Rāgonāmamanosallaṃ, guṇavarattacorako;
Rāhuvijjāsasaṅkissa, tapodhanahutāsano.
राग (आसक्ती/वासना) हा मनातील शल्य आहे, श्रेष्ठ गुणांची चोरी करणारा चोर आहे, विद्यारूपी चंद्राला गिळणारा राहू आहे आणि तपोबलाचा नाश करणारा अग्नी आहे.
355.
३५५.
Natittirājādhanena[Pg.127], paṇḍitopisubhāsite;
Cakkhūpipiyadassane, sāgaropimahājale.
राजा धनाने कधी तृप्त होत नाही, पंडित सुभाषिते ऐकून तृप्त होत नाही, डोळे प्रिय वस्तू पाहून तृप्त होत नाहीत आणि समुद्र महाजलाने कधी तृप्त होत नाही.
356.
३५६.
Asantuṭṭhoyatinaṭṭho, santuṭṭhopimahīpati;
Sasajjāgaṇikānaṭṭhā, nilajjāsukulagatā.
असंतुष्ट संन्यासी नष्ट होतो आणि संतुष्ट राजा नष्ट होतो; लाजाळू वेश्या नष्ट होते आणि निर्लज्ज कुलीन स्त्री नष्ट होते.
357.
३५७.
Bhūpāṇṇavaggithīsippī, abhijjhālucapuggalo;
Etesaṃmahicchantānaṃ, mahicchatāanicchitā.
राजा, समुद्र, अग्नी, स्त्री, कारागीर आणि लोभी मनुष्य; या अतिशय हाव असणाऱ्यांची हाव कधीही संपत नाही.
358.
३५८.
Ārogyaṃparamaṃlābhaṃ[Pg.128], santuṭṭhīparamaṃdhanaṃ;
Visāsoparamaṃñāti, nibbānaṃparamaṃsukhaṃ.
आरोग्य हा परम लाभ आहे, संतुष्टी (संतोष) हे परम धन आहे, विश्वास हा परम नातेवाईक आहे आणि निब्बान हे परम सुख आहे.
359.
३५९.
Duggataṃgacchabholābha, lābholābhenapūrati;
Thalepavuṭṭhapajjunna, āpoāpenapūrati.
हे लाभा, तू दरिद्र्याकडे जा, कारण लाभ लाभाने तृप्त होत नाही. कोरड्या जमिनीवर पडणाऱ्या पावसाच्या ढगाप्रमाणे, पाणी पाण्यानेच भरते.
360.
३६०.
Bodhayantinayācanti, dehītipacchimājanā;
Passavatthuṃadānassa, mābhavatūtiīdiso.
नंतरचे (किंवा कनिष्ठ) लोक 'द्या' अशी याचना न करता केवळ जाणीव करून देतात. दान न देण्याचे फळ पहा, आणि 'माझी अशी अवस्था होऊ नये' असा विचार करा.
361.
३६१.
Seleselenamāṇikaṃ[Pg.129], gajegajenamuttikaṃ;
Vanevanenacandanaṃ, ṭhāneṭhānenapaṇḍitaṃ.
प्रत्येक पर्वतावर मणी नसतो, प्रत्येक हत्तीमध्ये मोती नसतो, प्रत्येक वनात चंदन नसते आणि प्रत्येक ठिकाणी पंडित (विद्वान) नसतात.
362.
३६२.
Satesujāyatesūro, sahassesucapaṇḍito;
Vākyaṃsatasahassesu, cāgobhavativānavā.
शंभरांमध्ये एखादा शूर जन्मतो, हजारांमध्ये एखादा पंडित (विद्वान) जन्मतो, लाखो लोकांमध्ये एखादा वक्ता जन्मतो, तर एखादा दाता (त्यागी) मिळणे कठीणच असते.
363.
३६३.
Jinenaāgataṃsūraṃ, dhanañcagehamāgataṃ;
Jiṇṇaannaṃpasaṃseyya, dārañcagatayobbanaṃ.
विजय मिळवून परतलेल्या शूराची, घरात आलेल्या धनाची, पचलेल्या अन्नाची आणि तारुण्य निघून गेलेल्या पत्नीची प्रशंसा करावी.
364.
३६४.
Potthakesucayaṃsippaṃ[Pg.130], parahatthesuyaṃdhanaṃ;
Yadāicchesamuppanne, nataṃsippaṃnataṃdhanaṃ.
पुस्तकात असलेले ज्ञान आणि दुसऱ्याच्या हातात असलेले धन, जेव्हा गरज निर्माण होते तेव्हा ते ज्ञान आणि ते धन काहीही कामाचे नसते.
365.
३६५.
Vācāvudhācarājāno, saccāvudhācasamaṇā;
Dhanāvudhāseṭṭhinoca, goṇāvudhādaliddakā.
राजे हे वाणीचे शस्त्र बाळगणारे असतात, श्रमण (भिक्खू) हे सत्याचे शस्त्र बाळगणारे असतात, श्रेष्ठ (श्रीमंत व्यापारी) हे धनाचे शस्त्र बाळगणारे असतात आणि दरिद्री लोक हे बैलांचे शस्त्र बाळगणारे असतात.
366.
३६६.
Ukkaṭṭhesūramicchanti, kolāhalesubhāsitaṃ;
Piyaṃannañcapānañca, atthakiccesupaṇḍitaṃ.
संकटकाळात शूराची इच्छा केली जाते, कोलाहलात सुभाषितेची (चांगल्या बोलण्याची), भूक लागली असता प्रिय अन्न आणि पेयाची, आणि कार्याच्या वेळी पंडिताची (विद्वानाची) गरज भासते.
367.
३६७.
Kapaṇetārayemittaṃ[Pg.131], dubbhikkhedhaññaṃdhāraye;
Sabhāyaṃdhārayesippaṃ, saṅgahānimahītale.
संकटकाळात मित्राचे रक्षण करावे, दुष्काळात धान्याचा साठा करावा, सभेत आपल्या कलेचे (विद्येचे) प्रदर्शन करावे; हेच पृथ्वीवरील संग्रह (कल्याणकारी मार्ग) आहेत.
368.
३६८.
Dubbhikkheannadānañca, subhikkhecahiraññadaṃ;
Bhayecabhayadhātāraṃ, sabbesaṃvaramaṃvaraṃ.
दुष्काळात अन्नदान करणे, सुकाळात सुवर्णदान करणे आणि भीतीप्रसंगी अभयदान देणे, हे सर्व दानांमध्ये श्रेष्ठ दान आहे.
369.
३६९.
Haṃsomajjhenakākānaṃ, sīhogunnaṃnasobhate;
Gadrabhānaṃnaturaṅgo, bālānañcanapaṇḍito.
कावळ्यांच्या मध्ये हंस, गाईंच्या मध्ये सिंह, गाढवांच्या मध्ये घोडा आणि मूर्खांच्या मध्ये पंडित (विद्वान) शोभून दिसत नाही.
370.
३७०.
Nasorājāyoajeyyaṃ[Pg.132], jinātinasosakhāraṃ;
Yoayuttenajināti, nasābhariyāpatino;
Virodhatinateputtā, yenabharanti jiṇṇa.
तो राजा नव्हे जो अन्यायाने जिंकतो, तो मित्र नव्हे जो अयोग्य मार्गाने जिंकतो, ती पत्नी नव्हे जी पतीचा विरोध करते, आणि ते पुत्र नव्हेत जे वृद्ध मातापित्यांचे पालनपोषण करत नाहीत.
371.
३७१.
Natthivijjāsamaṃmittaṃ, natthibyādhisamoripu;
Natthiattasamaṃpemaṃ, natthikammaparaṃbalaṃ.
विद्येसारखा दुसरा मित्र नाही, आजारासारखा दुसरा शत्रू नाही, आत्मप्रेमासारखे (स्वतःवरील प्रेमासारखे) दुसरे प्रेम नाही आणि कर्मापेक्षा मोठे दुसरे कोणतेही बळ नाही.
372.
३७२.
Itthimissokutosīlaṃ,Maṃsabhakkhokutodayaṃ;
Surāpānokutosaccaṃ,Mahākodhokutotapaṃ.
स्त्रीसंगात मग्न असलेल्या व्यक्तीला शील कोठून असणार? मांस खाणाऱ्याला दया कोठून असणार? मद्यपान करणाऱ्याला सत्य कोठून असणार? आणि अत्यंत क्रोधी माणसाला तप (संयम) कोठून असणार?
373.
३७३.
Kvātibhārosamatthānaṃ[Pg.133], kiṃdūrobyavahārinaṃ;
Kovidesosavijjānaṃ, koparopiyavādinaṃ.
समर्थ (सक्षम) लोकांसाठी कोणते ओझे जड आहे? व्यापाऱ्यांसाठी कोणते अंतर दूर आहे? विद्वानांसाठी कोणता देश परका आहे? आणि प्रिय बोलणाऱ्यांसाठी कोण परका आहे?
374.
३७४.
Dubbhikkhokasinonatthi, santānaṃnatthipāpako;
Mugassakalahonatthi, natthijāgaratobhayaṃ.
शेतकऱ्याला दुष्काळाची भीती नसते, शांत (संयमी) व्यक्तीला पाप नसते, मुक्या माणसाचा कधी वाद होत नाही आणि जागृत राहणाऱ्याला कधीही भय नसते.
375.
३७५.
Bālitthīmakkhikātuṇḍi, isīnañcakamaṇḍalu;
Setambuphalaṃtambulaṃ, nojjhiṭṭhamupajāyato.
लहान मुलगी, माशीचे तोंड, ऋषींचा कमंडलू, पांढरे पाणी, फळ आणि तांबूल (विडा) हे कधीही उष्टे किंवा अपवित्र मानले जात नाहीत.
376.
३७६.
Pañcaratyāsugandhabbā[Pg.134], sattaratyādhanuggahā;
Ekamāsāsubhariyā, aḍḍhamāsāsissāmalā.
पाच रात्री रियाज न केल्यास संगीतकार, सात रात्री सराव न केल्यास धनुर्धारी, एक महिना दूर राहिल्यास चांगली पत्नी आणि अर्धा महिना अभ्यास न केल्यास शिष्य मलिन (अकार्यक्षम) होतो.
377.
३७७.
Malitthiyāduccaritaṃ, maccheraṃdadatomalaṃ;
Malāvelāmakādhammā, asmiṃlokeparamhica;
Malaṃmalataraṃtato, avijjāparamaṃmalaṃ.
दुराचरण हा स्त्रीचा मळ (दोष) आहे, कंजूषपणा हा दात्याचा मळ आहे. या लोकात आणि परलोकात पापी प्रवृत्ती हेच मळ आहेत; परंतु या सर्व मळांपेक्षा अत्यंत वाईट मळ म्हणजे 'अविद्या' (अज्ञान) हाच सर्वात मोठा मळ आहे.
378.
३७८.
Sutassarakkhāsabbadābhiyogo,Kulassavatthaṃpurisassavijjā;
Raññopamādopasamodhanassa,Itthīnantunatthevajāturakkhā.
सततचा अभ्यास हे ज्ञानाचे रक्षण करते, सदाचार हे कुळाचे रक्षण करतो, विद्या हे पुरुषाचे रक्षण करते; राजाचा आळस हा संपत्तीचा नाश करतो, परंतु स्त्रियांचे रक्षण (स्वतःच्या शीलाशिवाय) इतर कशानेही होऊ शकत नाही.
379.
३७९.
Sattānaṃjaratāhanti[Pg.135], taṇhāhantisabbasukhaṃ;
Sabbabalaṃcintāhanti, dayāhantisakaṃdhanaṃ.
वृद्धत्व प्राण्यांचा नाश करते, तृष्णा (वासना) सर्व सुखांचा नाश करते, चिंता सर्व शक्तीचा नाश करते आणि दया स्वतःच्या धनाचा नाश करते (दानात खर्च झाल्यामुळे).
380.
३८०.
Nīcevāsosiriṃhanti, hantigaruṃcayācako;
Pasaṃsāsuguṇaṃhanti, hanticittaṃasaññatā.
नीच लोकांसोबत राहणे वैभवाचा नाश करते, याचना करणे आदराचा नाश करते, खोटी प्रशंसा सद्गुणांचा नाश करते आणि असंयम मनाचा नाश करतो.
381.
३८१.
Asanaṃbhayamantānaṃ[Pg.136], maccānaṃmaraṇaṃbhayaṃ;
Uttamānantusabbesaṃ, avamānaṃparaṃbhayaṃ.
मरणशील प्राण्यांना मृत्यूचे भय असते, परंतु सर्व उत्तम (प्रतिष्ठित) व्यक्तींसाठी अपमान हेच सर्वात मोठे भय असते.
382.
३८२.
Sūriyotapanaṃtapo, nasantiparivāritā;
Candaraṃsītalaṃjātaṃ, tārakāparivāritā;
Upamāetthañātabbā, sūriyacandarājunaṃ.
सूर्य आपल्या उष्णतेने तळपतो आणि तो परिवाराने (ताऱ्यांनी) वेढलेला नसतो; चंद्र शीतल किरणे देतो आणि तो ताऱ्यांनी वेढलेला असतो. राजांच्या बाबतीत सूर्य आणि चंद्राची हीच उपमा समजून घ्यावी.
383.
३८३.
Alasomandabuddhica, sukhitorogapīḷito;
Niddāromaṃsavaḍḍhano, subhakkhocaviluddhako.
आळशी, मंदबुद्धी असलेला, केवळ सुखाची इच्छा करणारा, रोगाने पीडित असलेला, अतिनिद्रा घेणारा, केवळ शरीराचे मांस वाढवणारा आणि केवळ चविष्ट अन्नाचा शोध घेणारा मनुष्य विद्या प्राप्त करू शकत नाही.
384.
३८४.
Pamādojāyatemadā, pamādājāyatekhayo;
Khayādosāpavaḍḍhanti, madaṃkiṃnajahebudho.
मदापासून (अहंकारापासून) प्रमाद (बेसावधपणा) निर्माण होतो, प्रमादापासून नाश होतो, नाशापासून दोष वाढतात; मग बुद्धिमान माणसाने मदाचा त्याग का करू नये?
385.
३८५.
Yādisaṃvappatebījaṃ[Pg.137], tādisaṃphalaṃsampatto;
Kalyāṇakārikalyāṇaṃ, pāpakārīcapāpakaṃ.
माणूस जसे बीज पेरतो, तसेच फळ त्याला मिळते; कल्याणी (चांगले) कर्म करणाऱ्याला चांगले फळ मिळते आणि पाप कर्म करणाऱ्याला वाईट फळ मिळते.
386.
३८६.
Puññāpāpaphalaṃyoce, nasaddahatisaccato;
Sovesakānanaṃkhippaṃ, ādāsatalamānaye.
जो मनुष्य पुण्य आणि पापाच्या फळावर खरोखर विश्वास ठेवत नाही, त्याने स्वतःचे तोंड आरशात पाहावे (आणि स्वतःच्या कर्माचे प्रतिबिंब ओळखावे).
387.
३८७.
Samparāyikattheyo[Pg.138], nasaddahaticepiso;
Āvāsesappagāmīnaṃ, mokkhabhekiṃnapassati.
जर एखादा मूर्ख माणूस परलोकातील कर्माच्या फळावर विश्वास ठेवत नसेल, तर तो नरकात जाणाऱ्या प्राण्यांचे दुःख आणि मुक्तांचा मोक्ष (मुक्ती) का पाहत नाही?
388.
३८८.
Saddhāhiricaottappaṃ, bāhusaccaṃviraṃsati;
Paññācasattadhammehi, sampannopaṇḍitomato.
श्रद्धा, हिरी (पापाची लाज), ओत्तप्प (पापाचे भय), बहुश्रुतता (ज्ञान), वीर्य (प्रयत्न), सती (स्मृती) आणि प्रज्ञा या सात गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीलाच पंडित (विद्वान) मानले जाते.
389.
३८९.
Ravimūlaṃsasīkhandhaṃ, soriaṅgācapattikaṃ;
Buddhaṃpupphaṃgarubījaṃ, bharaguphalamevaca.
सूर्य हे मूळ आहे, चंद्र हा खांदा (फांदी) आहे, मंगळ आणि शनी ही पाने आहेत, बुध हे फूल आहे, गुरू हे बीज आहे आणि शुक्र हे फळ आहे.
390.
३९०.
Potthakādīnikhettaṃva[Pg.139], lekhāniyuganaṅgalaṃ;
Akkharānibījaṃkatvā, carantopaṇḍitobhave.
पुस्तकादी साधनांना शेत मानून, लेखणीला जू आणि नांगर मानून, आणि अक्षरांना बीज बनवून जो अभ्यास करतो, तोच पंडित (विद्वान) होतो.
391.
३९१.
Akkharaṃekamekañca, buddharūpaṃsamaṃsiyā;
Tasmāhipaṇḍitoposo, likheyyapiṭakattayaṃ.
प्रत्येक अक्षर हे बुद्धांच्या रूपासारखेच पवित्र असते; म्हणूनच बुद्धिमान माणसाने त्रिपिटकाचे लेखन करावे.
392.
३९२.
Duggatiṃnābhijāyeyya, piṭakattayakārako;
Bahukkhattuṃcakkavatti, rājācatudīpādhipo.
त्रिपिटकाची निर्मिती (लेखन) करणारा कधीही दुर्गतीला प्राप्त होत नाही; तो अनेक वेळा चारही द्वीपांचा अधिपती असा चक्रवर्ती राजा होतो.
393.
३९३.
Padesarajjaṃvipulaṃ, gaṇanātoasaṅkhyeyo;
Chakāmāvacarodeva, rājāhotibahukkhattuṃ.
तो असंख्य वेळा प्रादेशिक राज्याचा स्वामी होतो आणि सहा कामावचर देवलोकांचा राजा होतो.
394.
३९४.
Dānādīnicapuññāni[Pg.140], karontobodhiaṅkuro;
Bhavāsabbaṅgasampanno, tilokapūjitobhave.
दान इत्यादी पुण्यकर्मे करणारा बोधिसत्व सर्व गुणांनी संपन्न होऊन तिन्ही लोकांमध्ये पूजनीय होतो.
395.
३९५.
Addhemahaddhanephite, jāyarekulamuttame;
Uttamenevasaṃvāso, piṭakattayavācako.
त्रिपिटकाचे वाचन करणारा अत्यंत श्रीमंत, समृद्ध आणि उत्तम कुळात जन्म घेतो आणि त्याचा सहवास नेहमी उत्तम लोकांशीच होतो.
396.
३९६.
Ekakkharaphalenahi, piṭakattayakārako;
Caturāsītisahassaṃ, labhantipavaraṃsukhaṃ.
त्रिपिटकाच्या एका एका अक्षराच्या लेखनाच्या फळाने मनुष्य चौऱ्याऐंशी हजार पट श्रेष्ठ सुख प्राप्त करतो.
397.
३९७.
Appakenāpimedhāvī, pābhatenavicakkhaṇo;
Samuṭṭhāpetiattānaṃ, anumaggivasandhamaṃ.
ज्याप्रमाणे हुशार माणूस लहानशा ठिणगीला फुंकून मोठा अग्नी पेटवतो, त्याचप्रमाणे बुद्धिमान आणि चतुर मनुष्य अगदी थोड्या भांडवलानेही स्वतःची प्रगती करतो.
398.
३९८.
Dukkhaṃpāpassapuññassa[Pg.141], sukhaṃmissassamissakaṃ;
Sabbaṃsadisakaṃyāti, ñātabbaṃkammunophalaṃ.
पापाचे फळ दुःख असते, पुण्याचे फळ सुख असते आणि मिश्र कर्माचे फळ मिश्र (सुख-दुःख दोन्ही) असते; सर्व काही कर्माच्या अनुरूपच मिळते, हे कर्माचे फळ म्हणून जाणावे.
399.
३९९.
Codentocatubhāgāca, kammakārātayobhāgā;
Sāminosamabhāgāca, ekabhāgānumodanā.
प्रेरणा देणाऱ्याला चौथा भाग, काम करणाऱ्यांना तीन भाग, मालकाला समान भाग आणि अनुमोदन देणाऱ्याला एक भाग मिळतो.
400.
४००.
Anattassavākyāparamaṃtuṇhi[Pg.142],Asantamittāparamaṃekaṃ;
Surūpadārāvaramandhā,Dūrekalābhāvaramassasukkhaṃ.
अयोग्य व्यक्तीच्या बोलण्यापेक्षा मौन श्रेष्ठ आहे; वाईट मित्रांपेक्षा एकटे राहणे श्रेष्ठ आहे; सुंदर पत्नीपेक्षा अंध असणे श्रेष्ठ आहे; आणि दूरच्या लाभापेक्षा तात्काळ मिळणारे सुख श्रेष्ठ आहे.
401.
४०१.
Hīnacajjopice hoti, uṭṭhātādhītimānaro;
Sīlaācārasampanno, niseaggivabhāsati.
जरी एखादा मनुष्य हीन कुळात जन्मलेला असला, तरी जर तो उद्योगी, धैर्यवान, शील आणि सदाचाराने संपन्न असेल, तर तो रात्रीच्या अग्नीप्रमाणे प्रकाशतो.
402.
४०२.
Nacajjavasalohoti,Nacajjahotibrahmaṇo;
Kammunāvasalohoti,Kammunāhotibrahmaṇo.
जन्माने कोणीही हीन (वसळ) होत नाही आणि जन्माने कोणी ब्राह्मण होत नाही; कर्मानेच माणूस हीन होतो आणि कर्मानेच तो ब्राह्मण होतो.
403.
४०३.
Pathavīveḷukaṃpattaṃ[Pg.143], cakkavāḷaṃsucipphalaṃ;
Sineruvammikaṃkhuddaṃ, samuddopātitaṃyathā.
पृथ्वी बांबूच्या पानावढी, चक्रवाळ (विश्व) सुईच्या टोकाएवढे, मेरू पर्वत लहान वारुळासारखा आणि समुद्र एका लहान पाण्याच्या थेंबासारखा वाटतो.
404.
४०४.
Ekenevacakappena, mātukhīraṃnasañcayaṃ;
Tatotusamuddocāpi, atirekataraṃbahuṃ.
केवळ एकाच कल्पामध्ये मनुष्याने प्यायलेल्या आईच्या दुधाचा साठा हा महासागराच्या पाण्यापेक्षाही कितीतरी पटीने अधिक आहे.
405.
४०५.
Brahmātimātāpītaro, pubbācariyāvuccate;
Āhuneyyācaputtānaṃ, pajānamanukampakā.
माता-पिता हे 'ब्रह्मा' म्हटले जातात, त्यांना 'पहिले आचार्य' म्हटले जाते. ते आपल्या मुलांच्या पूजेस पात्र असतात आणि आपल्या अपत्यांवर अनुकंपा करणारे असतात.
406.
४०६.
Tasmāhinenamasseyya[Pg.144], sakkareyyacapaṇḍito;
Annenaathopānena, vatthenasayanenaca.
म्हणूनच, सुज्ञ माणसाने त्यांना नमस्कार करावा आणि अन्न, पेय, वस्त्र तसेच शय्या देऊन त्यांचा आदर-सत्कार करावा.
407.
४०७.
Ucchādanenanhāpena, pādānaṃdhovanenaca;
Uṭṭhāyapādacariyā, upaṭṭhāpeyyapaṇḍito;
Idhevanaṃpasaṃsanti, paccasaggepamodati.
शरीराला तेल चोळणे, स्नान घालणे, पाय धुणे आणि उठून त्यांची सेवा-चाकरी करणे यांद्वारे सुज्ञ माणसाने त्यांची सेवा करावी. या लोकात लोक त्याची प्रशंसा करतात आणि परलोकात तो स्वर्गात आनंदित होतो.
408.
४०८.
Ekassekenakappena[Pg.145], puggalassaṭṭhisañcayo;
Samaṃpabbatarāsimhi, itivuttaṃmahesinā.
एकाच कल्पामध्ये एकाच व्यक्तीच्या हाडांचा संचय हा एखाद्या पर्वताच्या ढिगाऱ्याएवढा होईल, असे महाऋषींनी म्हटले आहे.
409.
४०९.
Sabbadānaṃdhammadānaṃjināti;
Sabbarasaṃdhammarasojināti,Sabbaratiṃdhammaratijināti;
Sabbadukkhaṃtaṇhakkhayojināti.
धम्मदान हे सर्व दानांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; धम्मरस हा सर्व रसांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; धम्मरती ही सर्व आनंदांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; आणि तृष्णेचा क्षय सर्व दुःखांवर विजय मिळवतो.
410.
४१०.
Appamādaratāhotha, sacittamanurakkhatha;
Dukkhāuddharathattānaṃ, paṅkesannaṃvakuñjaraṃ.
अप्रमादामध्ये मग्न राहा, आपल्या चित्ताचे रक्षण करा; चिखलात रुतलेल्या हत्तीप्रमाणे स्वतःला दुःखातून बाहेर काढा.
411.
४११.
Cajadujjanasaṃsaggaṃ[Pg.146], bhajasādhusamāgamaṃ;
Karapuññamahorattiṃ, saraniccamaniccataṃ.
दुर्जनांची संगत सोडा, सज्जनांच्या संगतीचा आश्रय घ्या; दिवस-रात्र पुण्यकर्मे करा आणि अनित्यतेचे निरंतर स्मरण करा.
412.
४१२.
Aniccāvatasaṅkhārā, uppādavayadhammino;
Uppajjitvānirujjhanti, tesaṃvūpasamosukho.
सर्व संस्कार खरोखर अनित्य आहेत, ते उत्पन्न होणे आणि नष्ट होणे या स्वभावाचे आहेत; उत्पन्न होऊन ते निरुद्ध होतात, त्यांचा उपशम सुखकारक आहे.
413.
४१३.
Nahidhammoadhammoca, ubhosamavipākino;
Adhammonirayaṃneti, dhammopāpetisuggatiṃ.
धम्म आणि अधम्म या दोघांचे परिणाम कधीही समान नसतात; अधम्म नरकाकडे घेऊन जातो, तर धम्म सुगतीप्रत पोहोचवतो.
414.
४१४.
Samasīsaṃsamapādaṃ[Pg.147], antarañcasamaṃsamaṃ;
Idaṃmanasinidhāya, likheyyapiṭakattayanti.
समान शीर्ष, समान पाद आणि अक्षरांमधील अंतरही अगदी समान ठेवून, हे मनात ठेवून त्रिपिटक लिहावे.