Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो.
Mahārahanīti
महारहनीती
Paṇḍitakathā
पंडितकथा
1.
१.
Mahāraharahaṃ [Pg.1] sakya,Muniṃ nīvaraṇā taṇhā;
Muttaṃ muttaṃ sudassanaṃ,Vande bodhivaraṃ varaṃ.
नीवरण (अडथळे) आणि तृष्णेपासून मुक्त झालेल्या, अत्यंत पूजनीय, दर्शनीय आणि मुक्त अशा श्रेष्ठ शाक्यमुनींना आणि उत्तम बोधीला मी वंदन करतो.
2.
२.
Muninā [Pg.2] munināgena,Duṭṭhapabbajjitā jitā;
Yathā yathāasaddhamma-Puraṇā puraṇādayo.
ज्याप्रमाणे मुनींमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या (मुनिनाग) बुद्धांनी असद्धर्माचे प्रवर्तक असणाऱ्या पुराण (पूरण कस्सप) इत्यादी दुष्ट प्रवृत्तीच्या प्रव्रजितांना (दीक्षितांना) जिंकले.
3.
३.
Tathā tathāgatovādā,Nugate lokanītiyaṃ;
Katayogena vidūnā,Jeyyovānattha kārino.
त्याचप्रमाणे, तथागतांच्या उपदेशाचे अनुसरण करणाऱ्या लोकनीतीमध्ये, प्रयत्नशील विद्वानांनी अनर्थ करणाऱ्यांवर विजय मिळवावा.
4.
४.
Nitīdha [Pg.3] jantunaṃ sāro,Mittācariyāca pītarā;
Nītimā subuddhi byatto,Sutavā atthadassimā.
या जगात मनुष्यासाठी नीती हाच सार आहे, तसेच मित्र, आचार्य आणि मातापिताही (सार आहेत). नीतिमान, सुबुद्ध, चतुर, बहुश्रुत आणि अर्थदर्शी मनुष्य श्रेष्ठ ठरतो.
5.
५.
Kaviheraññakā katvā,Suttattaṃ satthakañcanaṃ;
Gajjapajjādyālaṅkāraṃ,Karontīdha manorammaṃ.
कवी आणि सुवर्णकार हे अनुक्रमे गद्य-पद्यादी अलंकार आणि अर्थपूर्ण सुवर्णालंकार करून या जगात (काव्य व सुवर्ण) मनमोहक बनवतात.
6.
६.
Vutyaṃ [Pg.4] visadañāṇassa,Ñāto atthotarassa na;
Surappabhāya ādāso,Chāyaṃ disse na mākare.
स्पष्ट ज्ञान असणाऱ्या व्यक्तीच्या बोलण्यातून श्रेष्ठ अर्थ समजतो, इतरांच्या नाही; जसे सूर्याच्या प्रकाशात आरशात प्रतिबिंब दिसते, चिखलात किंवा अंधारात नाही.
7.
७.
Mahātejopi tejoyaṃ,Mattikaṃ namudukaṃkaro;
Āpo āpeti mudukaṃ,Sādhuvācāca kakkhaḷaṃ.
अत्यंत प्रखर असलेले तेज (अग्नी) मातीला मऊ करत नाही (तर कठीण करतो), परंतु पाणी तिला मऊ करते; त्याचप्रमाणे सज्जनांचे मधुर वचन कठोर माणसालाही नम्र करते.
8.
८.
Mudunāva [Pg.5] ripuṃ jeti,Mudunā jeti dāruṇaṃ;
Nosiddhaṃ mudunā kiñci,Yatvato mudunā jaye.
मृदुतेनेच (सौम्यतेने) शत्रूवर विजय मिळवता येतो, मृदुतेनेच क्रूर माणसाला जिंकता येते. मृदुतेने काहीही साध्य होत नाही असे नाही, म्हणून माणसाने मृदुतेनेच विजय मिळवावा.
9.
९.
Candanaṃ sītalaṃ loke,Tato candaṃva sītalaṃ;
Candanacandasītamhā,Vākyaṃ sādhusubhāsitaṃ.
या जगात चंदन शीतल आहे, चंदनापेक्षा चंद्र अधिक शीतल आहे; परंतु चंदन आणि चंद्राच्या शीतलतेपेक्षाही सज्जनांचे सुभाषित (मधुर वचन) अत्यंत शीतल असते.
10.
१०.
Pattakalloditaṃ [Pg.6] appaṃ,Vākyaṃ subhāsitaṃ bhave;
Khudditassa kadannaṃpi,Suttaṃ sāduraso siyā.
योग्य वेळी बोललेले थोडेसे भाषणही सुभाषित ठरते; जसे भुकेलेल्या माणसाला निकृष्ट अन्नही स्वादिष्ट रसासारखे वाटते.
11.
११.
Satthakāpi bahūvācā,Nādarā bahubhāṇino;
Sopakāramudāsīnaṃ,Nanudiṭṭhaṃ nadījalaṃ.
पुष्कळ बोलणाऱ्या माणसाचे शब्द जरी अर्थपूर्ण असले तरी त्याचा आदर केला जात नाही; नदीचे पाणी उपकारक असूनही शांत असते, हे आपण पाहत नाही का?
12.
१२.
Saṃsāravisarukkhassa[Pg.7],Dvayamevāmataṃphalaṃ;
Subhāsitassasārādo,Sādhūhirasamāgamo.
संसाररूपी विषवृक्षाला केवळ दोनच अमृततुल्य फळे आहेत: एक म्हणजे सुभाषितांच्या रसाचा आस्वाद घेणे आणि दुसरे म्हणजे सज्जनांची संगत लाभणे.
13.
१३.
Pāsāṇachattaṃ garukaṃ,Tato devānacikkhanā;
Tato vuḍḍhānamovādo,Tato buddhassa sāsanaṃ;
दगडाचे छत्र जड असते, त्यापेक्षा देवांचे सांगणे जड (महत्त्वाचे) असते, त्यापेक्षा वृद्धांचा उपदेश अधिक जड असतो आणि त्या सर्वांपेक्षा बुद्धांचे शासन (शिक्षण) अत्यंत जड (महत्त्वाचे) असते.
14.
१४.
Tulaṃ [Pg.8] sallahukaṃ loke,Tato capalajātiko;
Tatonovādiko tato,Yati dhammepamādako.
या जगात कापूस अत्यंत हलका असतो, त्यापेक्षा चंचल स्वभावाचा माणूस हलका असतो, त्यापेक्षा उपदेश न ऐकणारा हलका असतो आणि त्याहूनही धम्मामध्ये प्रमाद (दुर्लक्ष) करणारा भिक्खू अधिक हलका असतो.
15.
१५.
Aha gacchati hāyantī,Sattānamidha jīvitaṃ;
Tasmāhi māpamattatvaṃ,Gacchantu jinasāsane.
दिवसेंदिवस या जगातील प्राण्यांचे आयुष्य कमी होत चालले आहे; म्हणूनच, जिनांच्या (बुद्धांच्या) शासनात कधीही प्रमाद (दुर्लक्ष) करू नका.
16.
१६.
Paṇḍitassa pasaṃsāya,Daṇḍobālena dīyate;
Paṇḍito paṇḍiteneva,Vaṇṇitova suvaṇṇito.
मूर्ख माणूस पंडिताची प्रशंसा करण्याऐवजी त्याला त्रास देतो; परंतु पंडिताने पंडिताची केलेली प्रशंसा हीच खरी योग्य प्रशंसा असते.
17.
१७.
Satesu [Pg.9] jāyate sūro,Sahassesuca paṇḍito;
Vuttā satasahassesu,Dātā bhavativā navā.
शंभरांमध्ये एखादा शूर जन्माला येतो, हजारांमध्ये एखादा पंडित जन्माला येतो, लक्षामध्ये एखादा वक्ता जन्माला येतो; परंतु दाता (दानशूर) मिळणे कठीण असते, तो कदाचितच मिळतो किंवा मिळत नाही.
18.
१८.
Bhūpattaṃca paṇḍitattañca,Nevatulyaṃ kadācipi;
Sadesepūjito rājā,Buddho sabbatthapūjito.
राजा आणि पंडित यांची कधीही तुलना होऊ शकत नाही; कारण राजाची केवळ स्वतःच्या देशात पूजा होते, तर पंडिताची (विद्वानाची) सर्वत्र पूजा होते.
19.
१९.
Kvātibhāro [Pg.10] samatthānaṃ,Kiṃdūro byavahārinaṃ;
Kovideso savijjānaṃ,Koparo piyavādinaṃ.
समर्थ लोकांसाठी कोणता भार मोठा असतो? व्यापाऱ्यांसाठी कोणते अंतर दूर असते? विद्वानांसाठी कोणता देश परका असतो? आणि प्रिय बोलणाऱ्यांसाठी कोण परका असतो?
20.
२०.
Nanu te yevasantā no,Sāgarā nakulācalā;
Appampi mariyādaṃ ye,Saṃvaṭṭevi jahantino.
तेच खरे सज्जन आहेत जे प्रलयकाळातही आपली मर्यादा कधीही सोडत नाहीत; समुद्र आणि पर्वत देखील आपली मर्यादा सोडू शकतात, पण सज्जन आपली मर्यादा कधीही सोडत नाहीत.
21.
२१.
Palayetītamariyādā[Pg.11],Bhavantikira sāgarā;
Mariyādātikaṃ sādhu,Naicchanti palayepi.
प्रलयकाळात समुद्र देखील आपली मर्यादा ओलांडून वाहू लागतो; परंतु सज्जन पुरुष प्रलय आला तरी कधीही आपल्या मर्यादेचे उल्लंघन करण्याची इच्छा करत नाहीत.
22.
२२.
Sataṃ dīghāyukaṃ sabba,Sattānaṃ sukhakāraṇaṃ;
Asataṃpana sabbesaṃ,Dukkhahetu nasaṃsayo.
सज्जनांचे दीर्घायुष्य हे सर्व प्राण्यांच्या सुखाचे कारण असते; परंतु दुर्जनांचे आयुष्य सर्वांच्या दुःखाचे कारण असते, यात शंका नाही.
23.
२३.
Pāmokkhe [Pg.12] sujane sante,Sabbepi sujanā janā;
Jātekasmiṃsāragandhe,Sabbe gandhamayā dumā.
जेव्हा मुख्य नेता सज्जन असतो, तेव्हा सर्व लोक सज्जन बनतात; जसे वनात एक चंदनाचे सुगंधी झाड उगवले की, त्यायोगे इतर सर्व झाडे सुगंधी बनतात.
24.
२४.
Attanā yadi ekena,Vinatena mahājanā;
Vinayaṃ yanti sabbepi,Ko taṃ nāseyya paṇḍito.
जर स्वतः एकट्याने विनयशील राहिल्याने सर्व लोक विनयशील बनत असतील, तर कोणता पंडित स्वतःच्या विनयशीलतेचा नाश करेल?
25.
२५.
Sarīrassa [Pg.13] guṇānañca,Dūramaccanta mantaraṃ;
Sarīraṃ khaṇaviddhaṃsi,Kappantiṭṭhāyino guṇā.
शरीर आणि गुण यांच्यात अत्यंत मोठे अंतर आहे; शरीर हे क्षणभंगुर आहे, तर गुण हे कल्पानुकल्प टिकून राहणारे असतात.
26.
२६.
Yadi niccamaniccena,Nimalaṃ malavāhinā;
Yo so kāyena labhetha,Kiṃnaladdhaṃ bhave nukiṃ.
जर या अनित्य आणि मलमूत्र वाहून नेणाऱ्या अपवित्र शरीराद्वारे नित्य आणि निर्मळ यश प्राप्त करता येत असेल, तर माणसाने काय मिळवले नाही असे होईल?
27.
२७.
Dhammatthakāmamokkhānaṃ,Pāṇaṃ saṃsiddhikāraṇaṃ;
Tannighātā kinnahataṃ,Rakkhanā kinnarakkhitaṃ.
धम्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांच्या सिद्धीचे कारण प्राण (जीवन) हेच आहे; प्राणाचा नाश केल्यावर काय नष्ट होत नाही? आणि त्याचे रक्षण केल्यावर कशाचे रक्षण होत नाही?
28.
२८.
Attā [Pg.14] bandhu manussassa,Ripu attāva jantunaṃ;
Attāva niyato ñāti,Attāva niyato ripu.
मनुष्य स्वतःच स्वतःचा मित्र आहे आणि स्वतःच स्वतःचा शत्रू आहे; स्वतःच स्वतःचा खरा नातेवाईक आहे आणि स्वतःच स्वतःचा निश्चित शत्रू आहे.
29.
२९.
Attanoparicāgena,Yaṃsitamanurakkhanaṃ;
Karonti sajjanāyeva,Na taṃ nītimatā mataṃ.
स्वतःचा त्याग करून इतरांचे रक्षण करणे हे केवळ सज्जनच करतात; परंतु नीतिशास्त्राच्या अभ्यासकांना हे मत मान्य नाही.
30.
३०.
Tiṇāni [Pg.15] bhūmirudakaṃ,Catutthī vākyasuṭṭhutā;
Etāni hi sataṃgehe,Nochindante kadācipi.
बसण्यासाठी तृणाचे आसन, जागा, पाणी आणि चौथी मधुर वाणी; या गोष्टी सज्जनांच्या घरी कधीही कमी पडत नाहीत.
31.
३१.
Ambuṃ pivantino najjo,Rukkho khādatino phalaṃ;
Megho kvacipi no sassaṃ,Paratthāya sataṃdhanaṃ.
नद्या स्वतःचे पाणी पीत नाहीत, वृक्ष स्वतःची फळे खात नाहीत, ढग स्वतः पिकवलेले धान्य खात नाहीत; त्याचप्रमाणे सज्जनांची संपत्ती ही केवळ परोपकारासाठीच असते.
32.
३२.
Sataṃ pharusavācāhi,Nayāti vikatiṃ mano;
Tiṇukkāhi nasakkāva,Tāpetuṃ sāgare jalaṃ.
कठोर शब्दांमुळे सज्जनांचे मन कधीही विचलित होत नाही; गवताच्या मशालीने समुद्राचे पाणी तापवणे कधीही शक्य नसते.
33.
३३.
Sampatyaṃ [Pg.16] mahattaṃceto,Bhavatyuppalakomalaṃ;
Vippatyañca mahāsele,Silāsaṅghādakakkaso.
संपत्तीच्या काळात महापुरुषांचे मन कमळासारखे कोमल असते, तर आपत्तीच्या काळात ते पर्वतावरील खडकासारखे अत्यंत कठोर बनते.
34.
३४.
Atthaṃ mahantamāpajja,Vijjaṃ sampattimevaca;
Careyyāmānathaddhoyo,Paṇḍito so pavuccati.
जो मनुष्य मोठी संपत्ती, विद्या आणि ऐश्वर्य प्राप्त करूनही गर्वरहित आणि नम्रपणे वागतो, त्यालाच 'पंडित' म्हटले जाते.
35.
३५.
Nālabbhamabhipatthenti[Pg.17],Naṭṭhampi nacasocare;
Vippatyañca namuyhanti,Yenarā teva paṇḍito.
जे लोक अप्राप्य गोष्टीची इच्छा करत नाहीत, नष्ट झालेल्या गोष्टीबद्दल शोक करत नाहीत आणि संकटाच्या वेळी विचलित होत नाहीत, तेच खरे पंडित होत.
36.
३६.
Gaṇṭhiṭṭhāne ekapade,Nātimaññeyya paṇḍito;
Kiṃ akko veḷupabbhāro,Timahādīpabhānudo.
एखाद्या कठीण शब्दाच्या किंवा गुंतागुंतीच्या अर्थाच्या ठिकाणी पंडिताने दुर्लक्ष करू नये; कारण लहानशी ठिणगी देखील मोठे कार्य करू शकते.
37.
३७.
Guṇadosesumekena,Natthi koci vivajjito;
Sukhumālassa padumassa,Naḷā bhavati kakkasā.
गुण आणि दोषांपैकी कोणत्याही एकापासून मुक्त असा कोणीही नाही; अत्यंत कोमल असलेल्या कमळाची दांडी देखील खडबडीत असते.
38.
३८.
Sumahantāni [Pg.18] satthāni,Dhārayanto bahussutā;
Chettāro saṃsayānantu,Kilante lobhamohatā.
महान शास्त्रांचे (ज्ञानाचे) धारण करणारे आणि संशयांचे निवारण करणारे बहुश्रुत लोकसुद्धा लोभ आणि मोहामुळे क्लेश पावतात.
39.
३९.
Dosampi saguṇe disvā,Guṇavādī vadantino;
Na loko vijjamānampi,Cande passati lañchanaṃ.
गुणी व्यक्तीमध्ये दोष असूनही गुणग्राही लोक त्यांच्या गुणांचेच वर्णन करतात. लोक चंद्रावर डाग असूनही (त्याच्याकडे दुर्लक्ष करून) केवळ त्याच्या प्रकाशाचाच विचार करतात.
40.
४०.
Nipuṇe [Pg.19] sutameseyya,Vicinitvā sutatthiko;
Bhattaṃ hukkhaliyaṃ pakkaṃ,Bhājanaṃpi tathā bhave.
ज्ञानप्राप्तीची इच्छा असणाऱ्याने विचारपूर्वक कुशल व्यक्तीकडूनच ज्ञान मिळवावे. ज्याप्रमाणे भांड्यात शिजवलेला भात भांड्यालाही उष्ण करतो, त्याचप्रमाणे ज्ञानी व्यक्तीच्या संगतीने ज्ञान प्राप्त होते.
41.
४१.
Guṇā kubbanti dūtattaṃ,Dūrepi vasataṃ sataṃ;
Ketake gandha ghāsāya,Gacchanti bhamarā sayaṃ.
सज्जन लोक जरी दूर राहत असले, तरी त्यांचे गुणच दूताचे काम करतात. केवड्याच्या (केतकीच्या) सुवासाने आकर्षित होऊन भुंगे स्वतःच त्याच्याकडे जातात.
42.
४२.
Paṇḍito sutasampanno,Yatthaatthīti cesuto;
Mahussāhena taṃṭhānaṃ,Gantabbaṃ sutaresinā.
विद्वान आणि बहुश्रुत व्यक्ती जेथे राहतात असे ऐकले, तर ज्ञान मिळवू इच्छिणाऱ्याने मोठ्या उत्साहाने त्या ठिकाणी गेले पाहिजे.
43.
४३.
Sabbasutaṃ [Pg.20] madhīyetha,Hīnamukkaṭṭha majjhimaṃ;
Sabbassaatthaṃ jāneyya,Naca sabbaṃ payojaye;
Hoti tādisakokālo,Yattha atthāvahaṃ sutaṃ.
हीन, मध्यम आणि उत्तम अशा सर्व प्रकारच्या ज्ञानाचा अभ्यास करावा. सर्वांचा अर्थ समजून घ्यावा, परंतु सर्वांचाच (सर्वत्र) उपयोग करू नये. अशी वेळ येते जेव्हा ते ज्ञान फायदेशीर ठरते.
44.
४४.
Ṭhito cirattanaṃ nīre,Sakkharo nantaraṃsuto;
Dabbho nīrantike jāto,Sabbakālantaraṃsuto.
पाण्यात दीर्घकाळ राहिलेला दगड आतून कोरडाच राहतो; परंतु पाण्याच्या काठावर उगवलेले दर्भ (गवत) नेहमी ओले राहते.
45.
४५.
Vasuṃ [Pg.21] gaṇhanti dūraṭṭhā,Pabbate ratanocite;
Na milakkhā samīpaṭṭhā,Evaṃ bālā bahussute.
रत्नांनी समृद्ध असलेल्या पर्वतावरून दूरचे लोक येऊन रत्ने गोळा करतात, परंतु जवळ राहणारे म्लेंच्छ (अज्ञानी लोक) ते मिळवू शकत नाहीत. त्याचप्रमाणे मूर्ख लोक जवळ असलेल्या बहुश्रुताकडून ज्ञान मिळवू शकत नाहीत.
46.
४६.
Hiraññena migānaṃva,Susīlaṃpi asīlino;
Adhammikassa dhammena,Bālānaṃpi sutena kiṃ.
ज्याप्रमाणे पशूंना सोन्याचा काही उपयोग नसतो, त्याचप्रमाणे शीलहीनांना शीलाचा, अधार्मिकांना धर्माचा आणि मूर्खांना ज्ञानाचा (बहुश्रुततेचा) काय उपयोग?
47.
४७.
Sutena [Pg.22] hadayaṭṭhena,Khalo nevasusīlavā;
Madhunā koṭaraṭṭhena,Nimbo kiṃ madhurāyate.
हृदयात ज्ञान असूनही दुर्जन माणूस कधीही शीलवान बनत नाही. झाडाच्या ढोलीत मध भरल्याने कडुनिंब कधी गोड होतो का?
48.
४८.
Sakiṃpi viññu dhīrena,Karoti sahasaṅgamaṃ;
Attatthañca paratthañca,Nibbānantaṃ sukhaṃ labhe.
बुद्धिमान माणसाने जर एखाद्या विद्वानाची एकदा जरी संगत केली, तर तो स्वतःचे आणि इतरांचे कल्याण साधून निर्वाणरूपी परम सुख प्राप्त करतो.
49.
४९.
Haṃso majjhe nakākānaṃ,Sīho gunnaṃ nasobhati;
Gadrabhānaṃ turaṅgono,Bālānañca napaṇḍito.
कावळ्यांच्या मध्ये हंस, गाईंच्या मध्ये सिंह, गाढवांच्या मध्ये घोडा आणि मूर्खांच्या मध्ये विद्वान शोभून दिसत नाही.
50.
५०.
Ākiṇṇopi [Pg.23] asabbhīva,Asaṃsaṭṭhova bhaddako;
Bahunā sannajātena,Gacche nummattakenidha.
दुर्जनांच्या गर्दीत राहूनही सज्जन माणूस अलिप्त राहतो. या जगात वेड्यांसारख्या वागणाऱ्या मूर्खांच्या गर्दीत माणसाने सामील होऊ नये.
51.
५१.
Nadītire khatekūpe,Araṇītālavaṇṭake;
Navade āpādi natthīti,Mukheca vacanaṃ tathā.
नदीच्या काठावर, खणलेल्या विहिरीत, अरणीत (अग्नी उत्पन्न करणाऱ्या लाकडात), पंख्यामध्ये आणि माणसाच्या मुखात 'काही नाही' असे कधीही होत नाही (तेथे अनुक्रमे पाणी, अग्नी, वारा आणि शब्द नेहमी उपलब्ध असतात).
52.
५२.
Sutasanniccayā [Pg.24] dhīrā,Tuṇhibhūtā apucchitā;
Puṇṇā subhāsitenāpi,Ghaṇḍādyaghaṭitāyathā.
ज्ञानाचा संग्रह करणारे धीर पुरुष न विचारता शांत राहतात. सुभाषिते (ज्ञान) ठासून भरलेली असूनही, न वाजवलेल्या घंटेप्रमाणे ते मौन बाळगतात.
53.
५३.
Apuṭṭho paṇḍito bherī,Pajjunno hoti pucchito;
Bālo puṭṭho apuṭṭhoca,Bahuṃ vikattate sadā.
न विचारता विद्वान माणूस नगार्यासारखा शांत असतो आणि विचारल्यावर पर्जन्यासारखा (ज्ञानाचा वर्षाव करणारा) होतो. परंतु मूर्ख माणूस विचारले किंवा न विचारले तरी नेहमी बडबड करत राहतो.
54.
५४.
Sampannaguṇā laṅkāro,Sabbasatta hitāvaho;
Nacareyya parattatthaṃ,Kuto so paṇḍito bhave.
सर्व गुणांनी संपन्न असलेला आणि सर्व प्राण्यांचे कल्याण करणाराच खरा अलंकार आहे. जो दुसऱ्यांच्या कल्याणासाठी झटत नाही, तो विद्वान कसा असू शकेल?
55.
५५.
Saparatthaṃ [Pg.25] care dhīro,Asakkonto sakaṃ care;
Tathāpica asakkonto,Pāpāttānaṃ viyojaye.
धीर पुरुषाने स्वतःचे आणि इतरांचे कल्याण करावे. ते शक्य नसल्यास स्वतःचे कल्याण करावे. आणि तेही शक्य नसल्यास स्वतःला पापापासून दूर ठेवावे.
56.
५६.
Bālecummattake bhūpe,Gurumātāpitūsvapi;
Nadosaṃ kariyā pañño,Saṅgheca jeṭṭhabhātari.
मूर्ख, वेडा, राजा, गुरु, माता-पिता, संघ आणि मोठा भाऊ यांच्यावर बुद्धिमान माणसाने कधीही दोषारोप करू नये.
57.
५७.
Atthanāsaṃ [Pg.26] manotāpaṃ,Ghareduccaritānica;
Vañcanaṃ avamānañca,Matimā napakāsaye.
बुद्धिमान माणसाने संपत्तीचा नाश, मनाचा संताप, घरातील वाईट आचरण, फसवणूक आणि झालेला अपमान कधीही इतरांसमोर उघड करू नये.
58.
५८.
Paradānaṃ janettīva,Leṭṭuva paradabbakaṃ;
Attāva sabbabhūtāni,Yo passati so passati.
जो परस्त्रीला मातेसमान, परधनाला मातीच्या ढेकळासमान आणि सर्व प्राण्यांना स्वतःसमान पाहतो, तोच खरा पाहणारा (ज्ञानी) होय.
59.
५९.
Parūpavāde padhiro,Paravajjesvalocano;
Paṅgulo aññanārīsu,Dussakappesvacetano.
दुसऱ्यांच्या निंदेबाबत बहिरा, इतरांच्या दोषांकडे न पाहणारा (आंधळा), परस्त्रीच्या मागे न धावणारा (पांगळा) आणि वाईट विचारांच्या बाबतीत अचेतन (संवेदनशील नसलेला) असावे.
60.
६०.
Sabbaṃ suṇāti sotena,Sabbaṃ passati cakkhunā;
Nacadiṭṭhaṃ sutaṃ dhīro,Sabbaṃ uccitumarahati.
धीर पुरुष कानाने सर्व काही ऐकतो आणि डोळ्यांनी सर्व काही पाहतो, परंतु पाहिलेल्या आणि ऐकलेल्या सर्वच गोष्टींवर त्याने विश्वास ठेवू नये (किंवा त्या बोलून दाखवू नयेत).
61.
६१.
Cakkhumassa yathāandho,Sotavā padhiroyathā;
Paññāvāssa yathāmūgo,Balavā dubbaloriva;
Atha atthesamuppanne,Sayetha matasāyitaṃ.
डोळे असूनही आंधळ्यासारखे, कान असूनही बहिऱ्यासारखे, प्रज्ञावान असूनही मुक्यासारखे आणि बलवान असूनही दुर्बलासारखे राहावे. आणि संकट समयी मृत व्यक्तीप्रमाणे शांत राहावे.
62.
६२.
Pāpamitte [Pg.28] vivajjetvā,Bhajeyyu ttamapuggalaṃ;
Ovādecassa tiṭṭheyya,Patthento acalaṃsukhaṃ.
पापमित्रांचा त्याग करून उत्तम व्यक्तीची संगत करावी. अढळ सुखाची इच्छा करणाऱ्याने त्यांच्या उपदेशानुसार वागावे.
63.
६३.
Sususā sutavaḍḍhanaṃ,Sutaṃ paññāyavaḍḍhanaṃ;
Paññāya atthaṃ jānāti,Ñāto attho sukhāvaho.
ऐकण्याची इच्छा (जिज्ञासा) ज्ञानाची वृद्धी करते, ज्ञान प्रज्ञेची वृद्धी करते, प्रज्ञेमुळे अर्थ समजतो आणि समजलेला अर्थ सुख देणारा ठरतो.
64.
६४.
Pāmojja [Pg.29] karaṇaṃ ṭhānaṃ,Pasaṃsāvahanaṃsukhaṃ;
Phalānisaṃso bhāveti,Vahanto porissaṃdhuraṃ.
कर्तृत्वाची धुरा वाहणारा माणूस आनंद देणारे, प्रशंसा मिळवून देणारे आणि सुख देणारे फळ प्राप्त करतो.
65.
६५.
Atisītaṃ atiuṇhaṃ,Atisāya midaṃahu;
Iti visaṭṭha kammante,Khaṇā accanti māṇave.
खूप थंडी आहे, खूप उष्णता आहे, खूप उशीर झाला आहे, असे म्हणून जे आपले काम टाळतात, ते तरुण सुवर्णसंधी गमावून बसतात.
66.
६६.
Yoca [Pg.30] sītañca uṇhañca,Tiṇātiyo namaññati;
Karaṃ purisa kiccāni,So sukhā navihāyati.
जो माणूस थंडी आणि उष्णतेला तृणासमान मानून आपली कर्तव्ये पार पाडतो, तो सुखापासून कधीही वंचित होत नाही.
67.
६७.
Yasalābhaṃ jigīsantaṃ,Naraṃ vajjenti dūrato;
Apatthetvāna te tasmā,Taṃmaggaṃ maggaye budho.
कीर्ती आणि लाभाची हाव धरणाऱ्या माणसापासून लोक दूर राहतात. म्हणून शहाण्या माणसाने त्याची इच्छा न धरता सन्मार्गाचा शोध घ्यावा.
68.
६८.
Desamosajja gacchanti,Sīhā sappurisā gajā;
Tattheva nidhanaṃ yanti,Kākā kāpurisā migā.
सिंह, सज्जन पुरुष आणि हत्ती (गरज पडल्यास) आपले स्थान सोडून निघून जातात. परंतु कावळे, भित्रे लोक आणि हरीण त्याच ठिकाणी नाश पावतात.
69.
६९.
Yasmiṃdese [Pg.31] nasammāro,Napiti nacabandhavā;
Nacavijjāgamo koci,Natattha vasatī vasse.
ज्या देशात आदर नाही, उपजीविकेचे साधन नाही, नातेवाईक नाहीत आणि ज्ञानाची प्राप्ती होत नाही, अशा ठिकाणी वस्ती करू नये.
70.
७०.
Dhanavā gaṇako rājā,Nadī vejjā imejanā;
Yattha pañca navijjante,Na tatthavasatī vase.
श्रीमंत माणूस, ज्योतिषी (किंवा हिशोबनीस), राजा, नदी आणि वैद्य हे पाच जेथे नसतील, तेथे वस्ती करू नये.
71.
७१.
Asanaṃ [Pg.32] bhayamantānaṃ,Maccānaṃ maraṇaṃ bhayaṃ;
Uttamānantusabbesaṃ,Avamānaṃ paraṃ bhayaṃ.
भुकेलेल्यांना अन्नाची चिंता असते, मर्त्य मानवांना मृत्यूचे भय असते; परंतु सर्व उत्तम पुरुषांना अपमानाचे सर्वात मोठे भय असते.
72.
७२.
Amānanā yattha siyā,Santānaṃ avamānanā;
Hīnasamānanāvāpi,Na tatthavasati vase.
जेथे आदर मिळत नाही, सज्जनांचा अपमान होतो किंवा नीच लोकांचा सन्मान केला जातो, अशा ठिकाणी वस्ती करू नये.
73.
७३.
Yatthālasoca dakkhoca,Sūro bhīruca pūjito;
Na santā tattha vassanti,Avisesakarena ko.
जेथे आळशी आणि कार्यक्षम, शूर आणि भित्रा या दोघांचाही सारखाच आदर केला जातो, तेथे सज्जन लोक राहत नाहीत. भेद न करणाऱ्या ठिकाणी कोण राहील?
74.
७४.
Dukkho [Pg.33] nivāso sambādhe,Ṭhāne asucisaṅkaṭe;
Tato rimhipiyānante,Tatoca akataññunaṃ.
अरुंद, अस्वच्छ आणि संकटमय ठिकाणी राहणे दुःखदायक असते; त्याहूनही अधिक दुःखदायक शत्रूंच्या मध्ये राहणे आणि त्याहूनही अधिक कृतघ्न लोकांच्या सोबत राहणे होय.
75.
७५.
Siṅgīnaṃ pañcahatthena,Satena vājinaṃ caje;
Hatthīnantu sahassena,Desacāgena dujjane.
शिंगे असलेल्या प्राण्यापासून पाच हात दूर राहावे, घोड्यापासून शंभर हात, हत्तीपासून हजार हात दूर राहावे आणि दुर्जन माणसापासून देश सोडून दूर जावे.
76.
७६.
Caje [Pg.34] ekaṃ kulassatthaṃ,Gāmassatthaṃ kulaṃ caje;
Gāmaṃ janapadassatthaṃ;
Attatthaṃ pathavī caje.
कुळाच्या कल्याणासाठी एकाचा त्याग करावा, गावाच्या कल्याणासाठी कुळाचा त्याग करावा, देशाच्या कल्याणासाठी गावाचा त्याग करावा आणि स्वतःच्या (आत्मिक) कल्याणासाठी संपूर्ण पृथ्वीचा त्याग करावा.
77.
७७.
Calatyekenapādena,Tiṭṭhatyekena paṇḍito;
Asamikhyaparaṃṭhānaṃ,Pubbamāyanaṃnacaje.
बुद्धिमान माणूस एका पायाने चालतो आणि दुसऱ्या पायावर स्थिर राहतो. पुढील स्थानाचा विचार केल्याशिवाय त्याने आपले पूर्वीचे स्थान सोडू नये.
78.
७८.
Ṭhānabhaṭṭhā [Pg.35] nasobhanti,Dantākesāna khānarā;
Matimā itiviññāya,Saṭhānaṃ nacaje lahuṃ.
आपल्या स्थानावरून भ्रष्ट झालेले दात, केस, नखे आणि मनुष्य शोभून दिसत नाहीत; बुद्धिमान माणसाने हे जाणून आपले स्थान सहजपणे सोडू नये।
79.
७९.
Caje dhanaṃ aṅgavarassahetu,Aṅgaṃ caje jivitaṃ rakkhamāno;
Aṅgaṃ dhanaṃ jivitañcāpi sabbaṃ,Caje naro dhamma manussaranto.
उत्कृष्ट अवयवाच्या (शरीराच्या रक्षणाच्या) हेतूने धनाचा त्याग करावा, प्राणांचे रक्षण करण्यासाठी अवयवाचा त्याग करावा; परंतु धम्माचे स्मरण करणाऱ्या मनुष्याने अवयव, धन आणि प्राण या सर्वांचाही त्याग करावा।
80.
८०.
Sotaṃ [Pg.36] suteneva na kuṇḍalena,Dānena pāṇī natu kaṅkaṇena;
Ābhāti kāyo purisuttamassa,Paropakārena na candanena.
उत्तम पुरुषाचे कान (धम्म) श्रवणाने शोभतात, कुंडल घातल्याने नाही; हात दानाने शोभतात, कंकणाने (कड्याने) नाही; आणि शरीर परोपकाराने शोभते, चंदनाने नाही।
Sambhedakathā
संभेदकथा
81.
८१.
Sattha [Pg.37] kappavicārena,Kālo gacchati dhīmataṃ;
Byasanena asādhūnaṃ,Niddāya kalahenavā.
बुद्धिमान लोकांचा काळ शास्त्र आणि विचारांच्या चिंतनात जातो; तर दुर्जनांचा काळ व्यसनात, निद्रेत किंवा कलहात (भांडणात) जातो।
82.
८२.
Sokaṭhānasahassāni,Bhayaṭhānasatānica;
Divasedivase muḷhaṃ,Āvīsanti napaṇḍitaṃ.
हजारो शोकाची स्थाने आणि शेकडो भयाची स्थाने दररोज मूर्ख माणसाला व्यापतात, पंडिताला (बुद्धिमान माणसाला) नाही।
83.
८३.
Atidīgho [Pg.38] mahāmuḷho,Majjhimoca vicakkhaṇo;
Vāsudevaṃ purakkhitvā,Sabbevāmanakā saṭṭhā.
अतिशय उंच असलेला महामूर्ख असतो, मध्यम उंचीचा चतुर असतो; वासुदेवाला पुढे ठेवून सर्व बुटके (वामन) धूर्त असतात।
84.
८४.
Na loke sobhate muḷho,Kevalattapasaṃsako;
Api sampihite kūpe,Katavijjo pakāsate.
केवळ स्वतःचीच प्रशंसा करणारा मूर्ख जगात शोभून दिसत नाही; परंतु विद्वान मनुष्य झाकलेल्या विहिरीप्रमाणे गुप्त असला तरीही प्रकाशित होतो।
85.
८५.
Madantadamanaṃ satthaṃ,Khalānaṃ kurute madaṃ;
Cakkhusaṅkhārakaṃ tejaṃ,Uluṅkāna mivandhakaṃ.
गर्वाचे दमन करणारे शास्त्र दुर्जनांमध्ये गर्व निर्माण करते; जसे डोळ्यांना दृष्टी देणारा प्रकाश घुबडांसाठी अंधार बनतो।
86.
८६.
Atyappamapi [Pg.39] sādhūnaṃ,Silālekheva tiṭṭhate;
Jalelekheva nīcānaṃ,Yaṃ kataṃ taṃpi nassati.
सज्जनांचे अगदी थोडेही (चांगले कर्म) दगडावरील कोरीव लेखाप्रमाणे टिकून राहते; तर नीच लोकांचे (कर्म) पाण्यावरील रेषेसारखे असते, जे तात्काळ नष्ट होते।
87.
८७.
Dabbamappaṃpi sādhūnaṃ,Jalaṃ kūpeva nissayo;
Bahuttaṃpi asādhūnaṃ,Naca vāriva aṇṇave.
सज्जनांचे थोडेही धन विहिरीतील पाण्याप्रमाणे (इतरांना) आश्रय देणारे ठरते; तर दुर्जनांचे भरपूर धन असूनही ते समुद्रातील पाण्याप्रमाणे निरुपयोगी असते।
88.
८८.
Duṭṭhacitto [Pg.40] panāhissa,Kodho pāsāṇalikkhito;
Kujjhitabbe sujanassa,Jalelekhā ciraṭṭhito.
दुष्ट चित्त असलेल्या माणसाचा राग दगडावर कोरलेल्या रेषेसारखा (दीर्घकाळ टिकणारा) असतो; तर सज्जन माणसाचा राग पाण्यावरील रेषेसारखा असतो (जो फार काळ टिकत नाही)।
89.
८९.
Bālassa jīvitaṃ pāpaṃ,Mitarassi taraṃ bhave;
Janakāyassa rājāva,Rājadhammova rājunaṃ.
मूर्खाचे जीवन पापी असते, तर शहाण्याचे जीवन त्याहून वेगळे (श्रेष्ठ) असते; जसा लोकांचा राजा असतो, तसेच राजांसाठी राजधम्म असतो।
90.
९०.
Sappādānaṃ balī sīho,Puḷāvako tato kippīlikā,Narā tato balī rājā,Sabbesa mantako balī.
श्वापदांमध्ये सिंह बलवान आहे, त्याहून कोल्हा (किंवा कीटक) आणि त्याहून मुंगी; मनुष्यांमध्ये राजा बलवान आहे, परंतु मृत्यू (अंतक) हा सर्वांपेक्षा बलवान आहे।
91.
९१.
Bhūpoṇṇava [Pg.41] ggi thī sippi,Abhijjhālucapuggalo;
Etesaṃpi mahicchānaṃ,Mahicchitā aniccatā.
राजा, समुद्र, अग्नी, स्त्री, सोनार आणि लोभी मनुष्य; या अत्यंत हाव असणाऱ्यांच्या मोठ्या इच्छा कधीही तृप्त न होणाऱ्या (अनित्य) असतात।
92.
९२.
Niddāluko asantuṭṭho,Akataññūca bhīruko;
Sakkuṇantina sācāraṃ,Sikkhituṃ te kadācipi.
झोपाळू, असंतुष्ट, कृतघ्न आणि भित्रा मनुष्य; हे कधीही सदाचार शिकण्यास समर्थ होत नाहीत।
93.
९३.
Niddālu [Pg.42] kāmarāmoca,Sukhito bhogavālaso;
Nicchanto kammarāmo ca,Sattete satthavajjitā.
झोपाळू, कामवासनेत रमणारा, सुखासीन, भोगाळू (आळशी), इच्छा नसलेला आणि संसारात रमणारा; हे सात जण शास्त्रापासून (ज्ञानापासून) वंचित राहतात।
94.
९४.
Samiddho dhanadhaññena,Kaṭṭho dakatiṇaggihi;
Sabbato duggatenaṭṭho,Tasmā nadukkataṃ kare.
धनधान्याने समृद्ध असलेला परंतु लाकूड, पाणी, गवत आणि अग्नी यांनी रहित असलेला मनुष्य सर्व बाजूंनी संकटात सापडतो; म्हणून माणसाने दुष्कृत्य करू नये।
95.
९५.
Puññapāpaphalaṃ [Pg.43] yo ce,Nasaddhahati saccato;
So ve khippaṃva attānaṃ,Ādāsatalamānaye.
जो मनुष्य पुण्य आणि पापाच्या फळावर खरोखर विश्वास ठेवत नाही, तो स्वतःला लवकरच आरशाच्या समोर आणतो (अर्थात स्वतःचे पतन स्वतःच पाहतो)।
96.
९६.
Samparāyikamatthaṃ yo,Nasaddhahati cepiso;
Āvāse sagga gāmīnaṃ,Mākkabhe kiṃnapassati.
जो परलोकातील कल्याणावर विश्वास ठेवत नाही, तो स्वर्गात जाणाऱ्यांच्या निवासस्थानातील माकडांना पाहत नाही काय?
97.
९७.
Mahantaṃ vaṭṭarukkhādiṃ,Khuddabījaṃ bahūphalaṃ;
Sakkhikatvā udikkheyya,Puññapāpakaro naro.
लहान बीजापासून निर्माण होणारे आणि भरपूर फळे देणारे मोठे वडाचे झाड इत्यादी पाहून, पुण्य आणि पाप करणाऱ्या मनुष्याने त्याचा प्रत्यक्ष साक्षीदार म्हणून विचार करावा।
98.
९८.
Yassa [Pg.44] sallahukaṃ hoti,Gurusakkāramānanaṃ;
Tassa sallahukāyeva,Vijjāsampattisampadā.
ज्याला गुरूंचा आदर आणि सन्मान करणे अत्यंत सोपे (सहज) वाटते, त्याला विद्या आणि संपत्तीची प्राप्ती देखील सहजपणे होते।
99.
९९.
Upajjhācariyānañca,Mātāpitūnamevaca;
Sakkaccaṃ yonupaṭṭhāti,Suto tassapitādiso.
जो मनुष्य उपाध्याय, आचार्य आणि माता-पिता यांची आदरपूर्वक सेवा करतो; त्याचा मुलगा देखील त्याच्याशी तसाच वागतो।
100.
१००.
Dese dese kulānīca,Desedese ca bandhavo;
Tādisaṃ sahajā yattha,Desaṃ passāminevatu.
प्रत्येक देशात कुटुंबे असतात आणि प्रत्येक देशात नातेवाईक असतात; परंतु जिथे माणसाचा जन्म झाला आहे, त्या देशासारखा दुसरा देश मला दिसत नाही।
101.
१०१.
Puttaṃvā [Pg.45] bhātaraṃ duṭṭhaṃ,Anusāseyya nojahe;
Kiṃnu chejjaṃ karaṃpādaṃ,Littaṃ asucinā siyā;
दुष्ट पुत्राला किंवा भावाला उपदेश करावा, पण त्याचा त्याग करू नये; अशुद्धीने (घाणीने) माखलेला हात किंवा पाय कोणी कापून टाकतो का?
102.
१०२.
Bahuputte pitāeko,Avassaṃ poseti sadā;
Bahuputtā nasakkonti,Posetuṃ pitarekakaṃ.
एकटा पिता अनेक पुत्रांचे नेहमीच पालनपोषण करतो; परंतु अनेक पुत्र मिळून एका पित्याचे पालनपोषण करू शकत नाहीत।
103.
१०३.
Atijātamanujātaṃ[Pg.46],Puttamicchanti paṇḍitā;
Avajātaṃ naicchanti,Yohoti kulagandhano.
बुद्धिमान लोक आपल्यापेक्षा श्रेष्ठ (अतिजात) किंवा आपल्यासारखाच (अनुजात) पुत्र इच्छितात; ते कुळाचा नाश करणाऱ्या हीन (अवजात) पुत्राची इच्छा करत नाहीत।
104.
१०४.
Pañcaṭhānāni sampassaṃ,Puttamicchanti paṇḍitā;
Jātovā no bharissati,Kiccaṃvā no karissati.
पाच गोष्टींचा विचार करून बुद्धिमान लोक पुत्राची इच्छा करतात: 'जन्माला आल्यावर तो आमचे पालनपोषण करेल किंवा आमची कर्तव्ये पार पाडेल।'
105.
१०५.
Kulavaṃso [Pg.47] ciraṃ tiṭṭhe,Dāyajjaṃ paṭipaccati;
Athavāpana petānaṃ,Dakkhiṇaṃnupadassati.
'कुळपरंपरा दीर्घकाळ टिकून राहील, तो वारसा सांभाळेल किंवा मृत पूर्वजांच्या उद्देशाने दानधर्म करेल।'
106.
१०६.
Antojāto dhanakkīto,Dāsabyopagato sayaṃ;
Dāsākaramarānīto,Ccevante catudhā siyuṃ.
घरात जन्मलेला, धनाने विकत घेतलेला, स्वतःहून दासत्व पत्करलेला आणि युद्धात पकडून आणलेला; असे दासांचे चार प्रकार आहेत।
107.
१०७.
Dāsā pañceva corayya-Sakhañātyattasadisā;
Tathā viññūhi viññeyyā,Mittādārāca bandhavā.
चोर, मालक, मित्र, नातेवाईक आणि स्वतःसारखा; असे दासांचे पाच प्रकार सुज्ञांनी जाणावेत. तसेच मित्र, पत्नी आणि नातेवाईक यांच्या बाबतीतही जाणावे।
108.
१०८.
Tayova [Pg.48] paṇḍitā satthe,Ahamevātivādīca,Ahamapiti vādīca,Nāhantica imetayo.
शास्त्रात तीन प्रकारचे पंडित असतात: 'मीच केवळ बोलणारा आहे', 'मीसुद्धा बोलणारा आहे' आणि 'मी बोलणारा नाही'; हे ते तीन होत।
109.
१०९.
Vinā satthaṃ nagaccheyya,Sūro saṅkāmabhūmiyaṃ;
Paṇḍitaddhagū vāṇijjo,Videsagamano tathā.
शूर माणसाने शस्त्राशिवाय युद्धभूमीत जाऊ नये; त्याचप्रमाणे पंडित, प्रवासी आणि व्यापाऱ्याने परदेशी जाताना (ज्ञानाशिवाय किंवा तयारीशिवाय) जाऊ नये।
110.
११०.
Sammā [Pg.49] upaparikkhitvā,Akkharesu padesuca;
Coraghāto siyā sisso,Guru coraṭṭakārako.
अक्षरे आणि पदांचे नीट परीक्षण न केल्यास, शिष्य चोराचा वध करणारा (किंवा स्वतःच चोर) बनू शकतो आणि गुरू चोराला आश्रय देणारा बनू शकतो।
111.
१११.
Sādhuttaṃ sujanasamāgamā khalānaṃ,Sādhūnaṃ nakhalasamāgamā khalattaṃ;
Āmodaṃkusumabhavaṃdadhātibhūmi,Bhūgandhaṃ naca kusumāni dhārayanti.
सज्जनांच्या संगतीने दुर्जनांना सज्जनत्व प्राप्त होते, परंतु दुर्जनांच्या संगतीने सज्जनांना दुर्जनत्व प्राप्त होत नाही; पृथ्वी फुलांपासून उत्पन्न होणारा सुगंध धारण करते, परंतु फुले पृथ्वीचा गंध धारण करत नाहीत।
112.
११२.
Saṭṭhena [Pg.50] mittaṃ kalusena dhammaṃ,Paropatāpena samiddhibhāvaṃ;
Sukhena vijjaṃ pharusena nāriṃ,Icchanti ye te navapaṇḍitāva.
जे धूर्ततेने मैत्री, कलुषिततेने धम्म, इतरांना त्रास देऊन समृद्धी, सुखाने विद्या आणि कठोरतेने स्त्री मिळवू इच्छितात, ते खरोखर पंडित (बुद्धिमान) नाहीत।
Mittakathā
मित्रकथा
113.
११३.
Katvāna [Pg.51] kusalaṃkammaṃ,Katvācā kusalaṃ pure;
Sukhitadukkhitā honti,So bālo yo napassati.
पूर्वी कुशल (चांगले) कर्म करून आणि अकुशल (वाईट) कर्म करून लोक सुखी आणि दुःखी होतात; जो हे पाहत नाही तो मूर्ख होय।
114.
११४.
Sayaṃkatena pāpena,Aniṭṭhaṃ labhate phalaṃ;
Te me so me janentīti,Punāguṃ kurute jaḷo.
स्वतः केलेल्या पापामुळे मनुष्य अनिष्ट फळ मिळवतो; 'त्यांनी मला हे केले, त्याने मला हे केले' असे मानून मूर्ख माणूस पुन्हा पाप करतो।
115.
११५.
Kālakhepena [Pg.52] hāpeti,Dānasīlādikaṃ jaḷo;
Athirampi thiraṃ maññe,Attānaṃ sassatīsamaṃ.
मूर्ख माणूस वेळ वाया घालवून दान, शील इत्यादी गोष्टी गमावतो; स्वतः अस्थिर असूनही तो स्वतःला शाश्वत आणि स्थिर मानतो।
116.
११६.
Bālova pāpakaṃ katvā,Nataṃchaṭṭetumussahe;
Kiṃ byagghatādi gacchanto,Padaṃ makkhetumussahe.
मूर्ख माणूस पापकृत्य करून ते सोडून देण्याचा (किंवा लपवण्याचा) प्रयत्न करत नाही. वाघ चालताना आपली पावले पुसून टाकण्याचा प्रयत्न करतो का?
117.
११७.
Paranassanato naṭṭho,Pureva paranāsako;
Sīghaṃvā dassanaṃ yāti,Tiṇaṃ pāsādajjhāpakaṃ.
दुसऱ्याचा नाश करणारा स्वतः आधीच नष्ट होतो; महाल जाळणाऱ्या गवताप्रमाणे तो लवकरच विनाशाला प्राप्त होतो.
118.
११८.
Bhojanā [Pg.53] methunā niddā,Gave poseca vijjati;
Vijjā viseso posassa,Tatohīno gosamo bhave.
भोजन, मैथुन आणि निद्रा हे पशु आणि मनुष्य दोघांमध्येही समान असतात. ज्ञान हेच मनुष्याचे विशेष वैशिष्ट्य आहे, ज्ञानाशिवाय मनुष्य पशूसमान ठरतो.
119.
११९.
Muḷhasisso padesena,Kunārībharaṇenaca;
Khalasatthūhisaṃyogā,Paṇḍitopyavasīdati.
मूर्ख शिष्याला उपदेश केल्याने, दुष्ट स्त्रीचे भरणपोषण केल्याने आणि दुर्जनांच्या संगतीने सुज्ञ (पंडित) माणूसही नाशास प्राप्त होतो.
120.
१२०.
Dvecimekaṇṭakā [Pg.54] tikkhā,Sarīrasobhitā kāme;
Nidhano yoca kāmeti,Yocakuppatyanissāro.
शरीराला टोचणारे हे दोन तीक्ष्ण काटे आहेत: एक म्हणजे निर्धन असूनही भोगांची इच्छा बाळगणारा आणि दुसरा म्हणजे असमर्थ असूनही क्रोध व्यक्त करणारा.
121.
१२१.
Nidhanocāpi kāmeti,Dubbalo kalahaṃpiyo;
Mandasattho vivādatthi,Tividhaṃ muḷhalakkhaṇaṃ.
निर्धन असूनही भोगांची इच्छा धरणारा, दुर्बळ असूनही भांडणप्रिय असणारा आणि अल्पज्ञानी असूनही वाद घालू इच्छिणारा—ही मूर्खाची तीन लक्षणे आहेत.
122.
१२२.
Appasuto sute appe,Bahuṃmaññati mānavo;
Sindhudakama passanto,Kūpetoyaṃva maṇḍuko.
अल्पश्रुत (कमी ऐकलेला/शिकलेला) माणूस थोडेसे ऐकून स्वतःला खूप ज्ञानी समजतो; समुद्राचे पाणी न पाहिलेल्या विहिरीतील बेडकाप्रमाणे तो असतो.
123.
१२३.
Tadamināpi [Pg.55] jānāti,Sobbhesu padaresuca;
Sunantā yanti kusumbhā,Tuṇhīyanti mahodadhi.
यावरूनही हे समजते की, लहान ओढे आणि दऱ्यांमधून वाहणारे पाणी आवाज करत वाहते, तर अथांग महासागर शांत असतो.
124.
१२४.
Yaṃ ūnakaṃ taṃ sunati,Yaṃ pūraṃ santameva taṃ;
Aḍḍhakumbhūpamo bālo,Rahato pūrova paṇḍito.
जे अपूर्ण असते ते आवाज करते, जे पूर्ण भरलेले असते ते शांत असते. मूर्ख माणूस हा अर्ध्या भरलेल्या घागरीसारखा असतो, तर ज्ञानी पुरुष हा पाण्याने पूर्ण भरलेल्या सरोवरासारखा असतो.
125.
१२५.
Budhehibhāsamānopi[Pg.56],Khalo bahutaketavo;
Ghaṃsiyamāno aṅgāro,Nilamattaṃ nagacchati.
बुधजनांनी (ज्ञानी लोकांनी) उपदेश केला तरी दुर्जन माणूस कपटीच राहतो; कोळसा कितीही घासल्यास तो आपला काळेपणा सोडत नाही.
126.
१२६.
Cārutā paradārāya,Dhanaṃ lokatappatiyā;
Pasutaṃ sādhunāsāya,Khale khalatarā guṇā.
परस्त्रीसाठी सौंदर्य, लोकांना त्रास देण्यासाठी संपत्ती आणि सज्जनांचा नाश करण्यासाठी केलेले प्रयत्न—हे दुर्जनांचे अत्यंत वाईट गुण आहेत.
127.
१२७.
Ito [Pg.57] hassataraṃ loke,Kiñci tassa navijjati;
Dujjanotica yaṃāha,Sajjanaṃ dujjano sayaṃ.
या जगात यापेक्षा अधिक हास्यास्पद काहीही नाही की, जेव्हा एखादा दुर्जन स्वतः सज्जन माणसाला 'दुर्जन' म्हणतो.
128.
१२८.
Rogaṇḍacaṅkuro tejo,Visamassataro ghaṇo;
Avināsiya samanti,Na khaloca sanissayaṃ.
रोग, गळू, अंकुर, अग्नी, विष, खेचर आणि मेघ हे आपल्या आश्रयाचा नाश केल्याशिवाय शांत होत नाहीत; दुर्जन व्यक्तीचेही तसेच असते.
129.
१२९.
Navinā [Pg.58] paravādena,Ramante dujjanā khalu;
Na sā sabbarase bhutvā,Vinā vacce natussati.
दुसऱ्याची निंदा केल्याशिवाय दुर्जन लोकांना आनंद मिळत नाही; सर्व प्रकारचे रस चाखूनही माशी विष्ठेशिवाय समाधानी होत नाही.
130.
१३०.
Tappate yāti sandhānaṃ,Davo bhavati vanataṃ;
Muduṃ dujjanacittaṃ kiṃ,Lohena upamīyate.
तपविल्यावर वितळणारे, थंड झाल्यावर जोडले जाणारे आणि जंगलात वणवा बनणारे—दुर्जनाचे मन लोखंडासारखे कठीण असते, त्याची तुलना लोखंडाशी का केली जाऊ नये?
131.
१३१.
Tasmā dujjanasaṃsaggaṃ,Āsīvisa mivoragaṃ;
Ārakā parivajjeyya,Bhūtikāmo vicakkhaṇo.
म्हणूनच, स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्या चतुर माणसाने विषारी सापाप्रमाणे दुर्जनांची संगत दुरूनच टाळली पाहिजे.
132.
१३२.
Dujjanena [Pg.59] hi saṃsaggo,Sattutāpi nayujjate;
Tatto dahati aṅgāro,Santātu kālataṃkaro.
दुर्जनाची संगत तर सोडाच, पण त्याच्याशी शत्रुत्वही योग्य नाही; कारण गरम असलेला कोळसा हात भाजतो आणि थंड झाल्यावर हात काळा करतो.
133.
१३३.
Dujjano vajjanīyova,Vijjāyālaṅkatopi ce;
Maṇinā laṅkato santo,Sappo kiṃ nabhayaṅkaro.
दुर्जन माणूस विद्येने विभूषित असला तरीही तो वर्ज्य (टाळण्याजोगा) आहे; मण्याने सुशोभित असलेला साप काय भीतीदायक नसतो?
134.
१३४.
Aggino [Pg.60] dahato dāyaṃ,Sakhābhavati māluto;
Sova dīpaṃtu nāseti,Khale nattheva mittatā.
अग्नी जेव्हा जंगलाला जाळतो, तेव्हा वारा त्याचा मित्र बनतो; पण तोच वारा लहान दिव्याला विझवून टाकतो. दुर्जनांशी कधीही मैत्री असू शकत नाही.
135.
१३५.
Nasmase katapāpamhi,Nasmase alikavādini;
Nasmasettatthapaññamhi,Atisantepi nasmase.
पाप करणाऱ्यावर विश्वास ठेवू नये, खोटे बोलणाऱ्यावर विश्वास ठेवू नये, केवळ स्वतःचा स्वार्थ पाहणाऱ्यावर विश्वास ठेवू नये आणि अत्यंत शांत दिसणाऱ्यावरही विश्वास ठेवू नये.
136.
१३६.
Māretuṃ kittakā sakkā,Dujjanā gagaṇūpamā;
Māritā kodhacittetu,Mārito honti dujjanā.
आकाशासारख्या अमर्याद असलेल्या दुर्जनांना किती मारणार? परंतु स्वतःच्या क्रोधाचा नाश केला की सर्व दुर्जन मारल्यासारखेच आहेत.
137.
१३७.
Bhūmi [Pg.61] kaṇṭakasaṃkiṇṇā,Chādituṃ nevasakyate;
Upāhana mattakena,Channā bhavati medanī.
काट्यांनी भरलेली संपूर्ण पृथ्वी चामड्याने झाकणे शक्य नाही; परंतु पायात पादत्राणे (चप्पल) घातल्याने संपूर्ण पृथ्वी झाकल्यासारखी होते.
138.
१३८.
Sattā sadāpasevanti,Sodakaṃ vāpiādikaṃ;
Sabhogaṃ sadhanañcevaṃ,Tucchāce te jahanti te.
प्राणी नेहमी पाण्याने भरलेल्या तलावाचा आश्रय घेतात; त्याचप्रमाणे लोक वैभव आणि संपत्ती असलेल्या माणसाचा आश्रय घेतात, आणि तो रिकामा (निर्धन) झाल्यावर त्याला सोडून देतात.
139.
१३९.
Dhanahīnaṃ [Pg.62] caje mitto,Puttadārā sahodarā;
Atthavantaṃva sevanti,Attho loke mahāsakhā.
धनहीन झालेल्या माणसाला मित्र, पुत्र, पत्नी आणि भाऊ सोडून देतात; ते केवळ धनवानाचीच सेवा करतात. या जगात पैसा (संपत्ती) हाच मोठा मित्र आहे.
140.
१४०.
Na rūpinī na paññāṇo,Nakulīno padhānatā;
Kāle vipattisampatte,Dhanimāva visesatā.
संकटकाळात रूप, बुद्धी किंवा उच्च कुळ महत्त्वाचे ठरत नाही; तर केवळ धनवान व्यक्तीलाच महत्त्व प्राप्त होते.
141.
१४१.
Kalyāṇamittaṃ [Pg.63] kantāraṃ,Yuddhaṃ sabhāyaṃ bhāsituṃ;
Asatthā gantu micchanti,Muḷhā tecaturojanā.
कल्याणमित्राकडे जाणे, अरण्यातून प्रवास करणे, युद्धात उतरणे आणि सभेत बोलणे—या गोष्टी पूर्वतयारीशिवाय (किंवा शस्त्राशिवाय) करू इच्छिणारे ते चार लोक मूर्ख असतात.
142.
१४२.
Ahitā paṭisedhoca,Hitesuca payojanaṃ;
Byasanesva pariccāgo,Saṅkhepā mittalakkhaṇaṃ.
अहितापासून रोखणे, हिताच्या कार्यात लावणे आणि संकटाच्या वेळी साथ न सोडणे—हे थोडक्यात मित्राचे लक्षण आहे.
143.
१४३.
Āture byasanepatte,Dubbhikkhe sattu viggahe;
Rājadvāre susāneca,Yo tiṭṭhati sabandhavo.
जो आजारपणात, संकटात, दुष्काळात, शत्रूशी युद्धप्रसंगी, राजदरबारात आणि स्मशानात सोबत उभा राहतो, तोच खरा बांधव (नातेवाईक) होय.
144.
१४४.
So [Pg.64] bandhu yo hiteyutto,So pitā yo tu posako;
So ñāti yatra visāso,Sā bhariyā yatra nibbūti.
जो हिताच्या कार्यात तत्पर असतो तोच खरा बांधव, जो पालनपोषण करतो तोच पिता, ज्याच्यावर विश्वास ठेवता येतो तोच खरा नातेवाईक आणि जिच्या सान्निध्यात शांती (सुख) मिळते तीच खरी पत्नी होय.
145.
१४५.
Hitesino sumittoca,Viññūca dullabhā janā;
Yatho sadhaṃca sāduṃca,Rogahārīca sujano.
हितचिंतक, चांगले मित्र आणि सुज्ञ लोक मिळणे कठीण असते; ज्याप्रमाणे चवीला गोड आणि रोग दूर करणारे औषध मिळणे दुर्मिळ असते.
146.
१४६.
Agaruko [Pg.65] anālasso,Asaṭṭhoca saccavā suci;
Aluddho atthakāmoca,Ediso suhaduttamo.
अहंकाररहित, आळस नसलेला, निष्कपट, सत्यवादी, पवित्र, लोभ नसलेला आणि हित पाहणारा—असा माणूसच सर्वोत्तम मित्र असतो.
147.
१४७.
Yo dhuvāni pariccajja,Adhūvānyupasevati;
Dhuvāpi tassa nassanti,Adhuvesu kathāvakā.
जो निश्चित गोष्टींचा त्याग करून अनिश्चित गोष्टींच्या मागे लागतो, त्याच्या निश्चित गोष्टीही नष्ट होतात; आणि अनिश्चित गोष्टी तर आधीच नष्ट झालेल्या असतात.
148.
१४८.
Luddhamatthenagaṇheyya[Pg.66],Thaddha mañjalikammunā;
Chandānuvattiyā muḷhaṃ,Yathābhūtena paṇḍitaṃ.
लोभी माणसाला धनाने, गर्विष्ठ माणसाला हात जोडून (नम्रतेने), मूर्ख माणसाला त्याच्या इच्छेनुसार वागून आणि ज्ञानी माणसाला सत्याने वश करावे.
149.
१४९.
Uttamaṃ pāṇipātena,Sūraṃ bhedena vijaye;
Nicaṃ dabbapadānena,Vikkamena samaṃ jaye.
उत्तम (श्रेष्ठ) माणसाला नम्रतेने, शूर माणसाला भेदाने (फूट पाडून), नीच माणसाला दान देऊन आणि बरोबरीच्या माणसाला पराक्रमाने जिंकावे.
150.
१५०.
Yassayassa hi yobhāvo,Tenatena hi taṃnaraṃ;
Anupavissa medhāvī,Khippamattavasaṃ naye.
ज्या माणसाचा जसा स्वभाव असेल, त्याच्या त्या स्वभावात प्रवेश करून बुद्धिमान माणसाने त्याला लवकरच आपल्या वश करावे.
151.
१५१.
Yena [Pg.67] icchati sambandhaṃ,Tena tīṇi nakāraye;
Vivāda matthasambandhaṃ,Parokkhe dāradassanaṃ.
ज्या व्यक्तीशी संबंध टिकवून ठेवण्याची इच्छा असेल, तिच्यासोबत तीन गोष्टी करू नयेत: वादविवाद, पैशांचे व्यवहार आणि तिच्या अनुपस्थितीत तिच्या पत्नीची भेट घेणे.
152.
१५२.
Accābhikkhaṇasaṃsaggā,Asammosaraṇenaca;
Etena mittā jīranti,Akāle yācanāyaca.
अतिशय वारंवार भेटण्याने, अजिबात न भेटण्याने आणि अवेळी काहीतरी मागण्याने मैत्रीमध्ये दुरावा येतो (मैत्री नष्ट होते).
153.
१५३.
Tasmā [Pg.68] nābhikkhaṇaṃ gacche,Nacagacche cirāciraṃ;
Kālena yācaṃ yāceyya,Evaṃ mittā najīraye.
म्हणूनच, अतिशय वारंवार जाऊ नये आणि खूप विलंबानेही जाऊ नये; योग्य वेळीच मागणी करावी, यामुळे मैत्री नष्ट होत नाही.
154.
१५४.
Ete bhiyyo samaṃ yanti,Sandhi tesaṃ najīrati;
Yo adhippannaṃ sahati,Yoca jānāti desanaṃ.
या दोन व्यक्तींमध्ये अधिक सलोखा वाढतो आणि त्यांचा संबंध कधीही तुटत नाही: जो दुसऱ्याचा अपराध सहन करतो आणि जो स्वतःची चूक मान्य करून उपदेश समजून घेतो.
155.
१५५.
Sace santā vivādanti,Khippaṃ sandhiraye puna;
Bālā pattāva bhijjanti,Na te samathamajjhaguṃ.
सज्जन लोकांमध्ये जर वाद झाला, तर ते लवकरच पुन्हा एकत्र येतात (तडजोड करतात); परंतु मूर्ख लोक मातीच्या भांड्यासारखे फुटतात, ते कधीही शांतता (समेट) घडवून आणू शकत नाहीत.
156.
१५६.
Yenamittena [Pg.69] saṃsaggo,Yogakkhemo vihīyati;
Pubbeva jjhābhavantassa,Rakkhe akkhiva paṇḍito.
ज्या मित्राच्या संगतीने योगक्षेम (कल्याण/सुरक्षितता) नष्ट होतो, स्वतःचा नाश होण्यापूर्वीच सुज्ञ माणसाने डोळ्याप्रमाणे स्वतःचे रक्षण करावे.
157.
१५७.
Yenamittena saṃsaggā,Yogakkhemo pavaḍḍhati;
Kareyyattasamaṃ vutti,Sabbakiccesu paṇḍito.
ज्या मित्राच्या संगतीने योगक्षेम वाढतो, सुज्ञ माणसाने सर्व कार्यांत त्याच्याशी स्वतःसमान (आदराचे) वर्तन ठेवावे.
158.
१५८.
Guṇo [Pg.70] sabbaññutulyopi,Sīdate ko anissayo;
Anaggha mapimāṇikkaṃ,Hemaṃ nissāya sobhate.
सर्वज्ञतेसमान गुण असला तरी आश्रयाशिवाय कोणाचा ऱ्हास होत नाही? अमूल्य असलेले माणिकही सोन्याच्या आश्रयानेच (सोबतीनेच) शोभून दिसते.
159.
१५९.
Pabbepabbe kamenucchu,Visesarasivaggato;
Tathā sumittiko sādhu,Viparitova dujjano.
ऊस जसा कांड्याकांड्याने (पेरापेराने) हळूहळू अधिक रसाळ आणि गोड होत जातो, त्याचप्रमाणे चांगला मित्र उत्तरोत्तर चांगला होत जातो; परंतु दुर्जन याच्या उलट असतो.
160.
१६०.
Teneva muninā vuttaṃ,Yekecilokiyādhammā;
Tathā nibbānagāmīno,Santi lokuttarādhammā.
म्हणूनच त्या मुनींनी (बुद्धांनी) म्हटले आहे की, जे काही लौकिक धर्म आहेत आणि तसेच निर्वाणाकडे नेणारे जे लोकोत्तर धर्म आहेत,
161.
१६१.
Kalyāṇamitta [Pg.71]1 māgamma,Sabbe te honti pāṇinaṃ;
Tasmā kalyāṇamittesu,Kātabbo ādaro sadā.
कल्याणमित्राचा आश्रय घेतल्यानेच प्राण्यांना हे सर्व (लौकिक व लोकोत्तर धर्म) प्राप्त होतात; म्हणून कल्याणमित्रांविषयी नेहमी आदर बाळगावा.
162.
१६२.
Yo ve kataññū katavediko dhiro,Kalyāṇamitto daḷhabhattica hoti;
Dukkhitassa sakkaccaṃ kareti kiccaṃ,Tathāvidhaṃ sappurisāti vadanti.
जो कृतज्ञ, कृतवेदी (केलेल्या उपकाराची जाणीव ठेवणारा), धीर, कल्याणमित्र आणि दृढ भक्ती असलेला असतो; जो दुःखी माणसाचे काम आदराने करतो, अशा व्यक्तीला सत्पुरुष म्हणतात.
163.
१६३.
Yassahi [Pg.72] dhammaṃ puriso vijaññā,Yecassa kaṅkhaṃ vinayanti santo;
Tañhissa dīpañca parāyanañca,Na tena mittaṃ jirayetha pañño.
ज्या व्यक्तीकडून मनुष्य धम्म जाणतो आणि जे संत (सज्जन) त्याची शंका दूर करतात; तोच त्याचा दीप आणि आश्रय असतो, सुज्ञ माणसाने अशा मित्राशी कधीही मैत्री तोडू नये.
Nāyakakathā
नायककथा
164.
१६४.
Kassako [Pg.73] vāṇijomacco,Samaṇo sutasīlavā;
Tesu vipulajātesu,Raṭṭhaṃpi vipulaṃ siyā.
शेतकरी, व्यापारी, अमात्य (मंत्री) आणि बहुश्रुत व शीलवान श्रमण; हे सर्व जेव्हा समृद्ध होतात, तेव्हा राष्ट्रही समृद्ध होते.
165.
१६५.
Tesu dubbalajātesu,Raṭṭhaṃpi dubbalaṃ siyā;
Tasmā raṭṭhaṃpi vipulaṃ,Dhāraye raṭṭhasāravā.
हे जेव्हा दुर्बळ होतात, तेव्हा राष्ट्रही दुर्बळ होते; म्हणून राष्ट्रहितैषी (नेत्याने) राष्ट्राला समृद्ध ठेवावे.
166.
१६६.
Mahārukkhassa [Pg.74] phalino,Āmaṃ chindati yo phalaṃ;
Rasañcassa najānāti,Bījañcassa vinassati.
जो मनुष्य फळांनी बहरलेल्या मोठ्या वृक्षाचे कच्चे फळ तोडतो, त्याला त्याचा रस (चव) मिळत नाही आणि त्याचे बीजही नष्ट होते.
167.
१६७.
Mahārukkhupamaṃ raṭṭhaṃ,Yo adhammena sāsati;
Rasañcassa najānāti,Raṭṭhañcāpi vinassati.
जो राजा मोठ्या वृक्षासमान असलेल्या राष्ट्रावर अधर्माने शासन करतो, त्याला राष्ट्राचा रस (लाभ) मिळत नाही आणि ते राष्ट्रही नष्ट होते.
168.
१६८.
Mahārukkhassa phalino,Pakkaṃ chindati yo phalaṃ;
Rasañcassa vijānāti,Bījañcassa nanassati.
जो मनुष्य फळांनी बहरलेल्या मोठ्या वृक्षाचे पिकलेले फळ तोडतो, त्याला त्याचा रस (चव) मिळतो आणि त्याचे बीजही नष्ट होत नाही.
169.
१६९.
Mahārukkhupamaṃ [Pg.75] raṭṭhaṃ,Dhammena yo pasāsati;
Rasañcassa vijānāti,Raṭṭhañcāpi nanassati.
जो राजा मोठ्या वृक्षासमान असलेल्या राष्ट्रावर धर्माने शासन करतो, त्याला राष्ट्राचा रस (लाभ) मिळतो आणि ते राष्ट्रही नष्ट होत नाही.
170.
१७०.
Janappadañca yorājā,Adhammena pasāsati;
Sabbo sadhihi sorājā,Viruddho hoti khattiyo.
जो क्षत्रिय राजा आपल्या जनपदावर (देशावर) अधर्माने शासन करतो, तो राजा सर्व औषधी वनस्पतींशी (निसर्गाशी) विरोध पत्करतो.
171.
१७१.
Tatheva [Pg.76] nigame hiṃsaṃ,Ye yuttā kayavikkaye;
Suṅkadānabalīkāre,Sa kosena virujjhati.
त्याचप्रमाणे, खरेदी-विक्री करणाऱ्या व्यापारी नगरांना त्रास देऊन, कर आणि बळजबरीने महसूल गोळा करून, तो राजा आपल्याच कोषाशी (तिजोरीशी) विरोध पत्करतो.
172.
१७२.
Mahāravarakhettesu,Saṅga, me katanissame;
Ussite hiṃsayaṃ rājā,Sabalena virujjhati.
रणभूमीवर पराक्रम गाजवून विजय मिळवलेल्या सैनिकांना त्रास देणारा राजा आपल्याच सैन्याशी विरोध पत्करतो.
173.
१७३.
Tatheva isayo hiṃso,Saṃyame brahmacāriyo;
Adhammacāri khattīyo,So saggena virujjhati.
त्याचप्रमाणे, संयमी आणि ब्रह्मचारी ऋषी-मुनींना त्रास देणारा अधर्मी क्षत्रिय राजा स्वर्गाशी (सुगतीशी) विरोध पत्करतो.
174.
१७४.
Sayaṃkatā [Pg.77] naparena,Mahānajjo juvakatā;
Issarena tathā raññā,Saraṭṭhe adhipaccatā.
मोठ्या नद्या स्वतःच वेगवान बनतात, दुसऱ्या कोणामुळे नाही; त्याचप्रमाणे राजाचे आपल्या राष्ट्रावरील अधिपत्य हे त्याच्या स्वतःच्या कर्तृत्वाने निर्माण होते, दुसऱ्या कोणामुळे नाही.
175.
१७५.
Pāpaṃvāpi hi puññaṃvā,Padhāno yaṃ karotice;
Lokopevaṃ karotyeva,Taṃ vijāneyya paṇḍito.
नेता (प्रमुख) जे काही पाप किंवा पुण्य करतो, लोकही तसेच करतात; सुज्ञ माणसाने हे लक्षात ठेवावे.
176.
१७६.
Kacchapīnañca [Pg.78] macchīnaṃ,Kukkuṭīnañca dhenūnaṃ;
Puttaposā yathāhoti,Tathā maccesu rājūnaṃ.
कासव, मासे, कोंबड्या आणि गाई ज्याप्रमाणे आपल्या पिलांचे संगोपन करतात, त्याचप्रमाणे राजाने आपल्या प्रजेचे संगोपन केले पाहिजे.
177.
१७७.
Anāyakā vinassanti,Nassanti bahunāyakā;
Thīnāyakā vinassanti,Nassanti susunāyakā.
नायक (नेता) नसलेले नष्ट होतात, अनेक नायक असलेलेही नष्ट होतात; स्त्री नायक असलेले नष्ट होतात आणि लहान मूल नायक असलेलेही नष्ट होतात.
178.
१७८.
Bahuvo [Pg.79] yattha netāro,Sabbe paṇḍitamānino;
Sabbe mahattamicchanti,Kataṃ nesaṃ vinassati.
जिथे अनेक नेते असतात, जे सर्व स्वतःलाच शहाणे समजतात आणि सर्वांनाच मोठेपणा हवा असतो, त्यांचे केलेले काम नष्ट होते.
179.
१७९.
Nodayāya vināsāya,Bahunāyakatā bhūsaṃ;
Nomilanti vinassanti,Padmā nyakkehisattahi.
अनेक नेते असणे हे प्रगतीसाठी नसून अत्यंत विनाशासाठी असते; सात सूर्यांच्या उष्णतेने कमळे कोमेजून नष्ट होत नाहीत का?
180.
१८०.
Asantuṭṭho yatī naṭṭho,Santuṭṭhoca mahīpati;
Salajjā gaṇikā naṭṭhā,Nilajjātu kulaṅganā.
असंतुष्ट यती (साधू) नष्ट होतो आणि संतुष्ट राजा नष्ट होतो; लाजाळू गणिका नष्ट होते आणि निर्लज्ज कुलस्त्री नष्ट होते.
181.
१८१.
Na [Pg.80] gaṇassa ggato gacche,Siddhe kamme samaṃphalaṃ;
Kammavippatti cehoti,Mukharo tatra haññate.
समूहाच्या पुढे (नेता बनून) जाऊ नये; कारण काम यशस्वी झाले तर त्याचे फळ सर्वांना समान मिळते, पण जर कामात अपयश आले तर पुढे असणारा (नेता) मारला जातो.
182.
१८२.
Padhiro ca tapassīni,Sūro raṇavaṇo tathā;
Majjapo patithī rājā,Ete nasaddahāmahaṃ.
बहिरा तपस्वी, रणांगणावर जखमा झालेला शूरवीर, मद्यपी, परस्त्री (किंवा पतीची स्त्री) आणि राजा; यांच्यावर मी विश्वास ठेवत नाही.
183.
१८३.
Jāneyya [Pg.81] pesane bhaccaṃ,Bandhavāpi bhayāgate;
Āpadāsu tathā mittaṃ,Dārañca vibhavakkhaye.
कामावर पाठवताना सेवकाची, संकटसमयी नातेवाईकांची, आपत्तीच्या वेळी मित्राची आणि संपत्ती नष्ट झाल्यावर पत्नीची परीक्षा होते (त्यांना ओळखावे).
184.
१८४.
Raṇā paccāgataṃ sūraṃ,Dhanañca gharamāgataṃ;
Jiṇṇa mannaṃ pasaṃseyya,Dārañca gatayobbanaṃ.
युद्धावरून परतलेल्या शूरवीराची, घरी आलेल्या धनाची, पचलेल्या अन्नाची आणि तारुण्य निघून गेलेल्या पत्नीची प्रशंसा करावी.
185.
१८५.
Saddhāpemesu santesu,Nagaṇe māsakaṃ sataṃ;
Saddhāvemesva santesu,Māsakaṃpi sataṃ gaṇe.
श्रद्धा आणि प्रेम असेल तर शंभर मासे (नाणी) देखील मोजले जात नाहीत; पण श्रद्धा आणि प्रेम नसेल तर एक मासा (नाणे) देखील शंभर वेळा मोजला जातो.
186.
१८६.
Adantadamanaṃ [Pg.82] dānaṃ,Dānaṃ sabbatthasādhakaṃ;
Dānena piyavācena,Unnamanti namantica.
दान हे अनावर असलेल्यांना आवर घालणारे आहे, दान हे सर्व गोष्टी साध्य करणारे आहे; दानाने आणि प्रिय बोलण्याने लोक उन्नत होतात आणि नम्रही होतात.
187.
१८७.
Dānaṃ sinehabhesajjaṃ,Maccheraṃ dussanosadhaṃ;
Dānaṃ yasassabhosajjaṃ,Maccheraṃ kappanosadhaṃ.
दान हे स्नेहाचे औषध आहे, तर मत्सर (कंजूषपणा) हे द्वेषाचे औषध आहे; दान हे यशाचे औषध आहे, तर मत्सर हे दारिद्र्याचे औषध आहे.
188.
१८८.
Dubbhikkhe [Pg.83] annadātaṃca,Subhikkheca hiraññadaṃ;
Bhayecābhayatādānaṃ,Saggepi bahu maññate.
दुष्काळात अन्न देणारा, सुकाळात सुवर्ण देणारा आणि भीतीमध्ये अभय देणारा; या दात्यांचा स्वर्गातही मोठा आदर केला जातो.
189.
१८९.
Sataṃcakkhu sataṃkaṇṇā,Nāyakassa sutā sadā;
Tathāpi andhapadhīro;
Esā nāyakadhammatā.
नेत्याला नेहमी शंभर डोळे आणि शंभर कान असतात (गुप्तहेरांच्या रूपाने); तरीही तो आंधळा आणि बहिरा असल्यासारखा राहतो, हाच नेत्याचा स्वभाव (धर्म) आहे.
190.
१९०.
Khamā jāgariyu ṭṭhānaṃ,Saṃvibhāgo dayikkhaṇā;
Nāyakassa guṇāete,Icchitabbā hitatthinā.
क्षमा, जागृतता, उद्योगशीलता, वाटणी करणे (दानशीलता) आणि दयाळूपणा; कल्याण इच्छिणाऱ्या नेत्यामध्ये हे गुण असणे आवश्यक आहे.
191.
१९१.
Paribhūto [Pg.84] mudū hoti,Atitikkhoca veravā;
Etañcaubhayaṃ ñatvā,Anumajjhaṃ samācare.
जो अतिशय मऊ (सौम्य) असतो त्याचा अपमान होतो, आणि जो अतिशय तीक्ष्ण (कठोर) असतो त्याचे शत्रू निर्माण होतात; हे दोन्ही जाणून घेऊन माणसाने मध्यम मार्गाचे आचरण करावे.
192.
१९२.
Nekantamudunā sakkā,Ekantatikhiṇenavā;
Attaṃ mahante ṭhapetuṃ,Tasmā ubhaya mācare.
केवळ अत्यंत सौम्यतेने किंवा केवळ अत्यंत कठोरतेने स्वतःला मोठ्या पदावर टिकवून ठेवणे शक्य नाही; म्हणून दोन्हीचा योग्य वापर करावा.
193.
१९३.
Piṭṭhito [Pg.85] kkaṃ niseveyya,Kucchinātu hutāsanaṃ;
Sāmikaṃ sabbabhāvena,Paralokaṃ amāyāya.
पाठीने सूर्याचे सेवन करावे (उन्हात बसावे), पोटाने अग्नीचे सेवन करावे (शेकावे), संपूर्ण भावाने मालकाची सेवा करावी आणि कपट न करता परलोकाची (धर्माची) सेवा करावी.
194.
१९४.
Naseve pharusaṃsāmiṃ,Taṃpi sevena macchariṃ;
Tato paggaṇhakaṃseve,Seve niggaṇhakaṃ tato;
कठोर मालकाची सेवा करू नये, तसेच कंजूष मालकाचीही सेवा करू नये; परंतु जो प्रोत्साहन देतो त्याची सेवा करावी आणि जो चूक झाल्यावर शासन (नियंत्रण) करतो त्याचीही सेवा करावी.
195.
१९५.
Na sā rājā yo ajeyyaṃ jināti,Na so sakhāyo sakhāraṃ jināti;
Na sā bhariyā patino virodhati,Na te vuttā ye nabharanti jiṇṇakaṃ.
तो राजा नव्हे जो अजिंक्य असलेल्यावर विजय मिळवतो; तो मित्र नव्हे जो मित्राचा पराभव करतो; ती पत्नी नव्हे जी पतीचा विरोध करते; आणि ते पुत्र नव्हेत जे वृद्ध मातापित्यांचे पालनपोषण करत नाहीत.
196.
१९६.
Na [Pg.86] sā sabhā yattha nasanti santo,Na te santo ye navadanti dhammaṃ;
Rāgañca dosañca pahāya mohaṃ,Dhammaṃ bhaṇantāva bhavanti santo.
ती सभा नव्हे जिथे सत्पुरुष नसतात; ते सत्पुरुष नव्हेत जे धम्माचा उपदेश करत नाहीत; राग, द्वेष आणि मोह यांचा त्याग करून जे धम्माचे प्रवचन करतात, तेच खरे सत्पुरुष असतात.
197.
१९७.
Sutassa rakkhā satatābhiyogo;
Kulassa vattaṃ purisassa vijjā;
Rañño pamādo pasamodhanassa,Thīnantu jānāmi na jātu rakkhaṃ.
सततचा अभ्यास हे ज्ञानाचे (श्रुताचे) रक्षण करतो; सदाचार हे कुळाचे रक्षण करतो आणि विद्या हे पुरुषाचे रक्षण करते; राजाचा आळस हा संपत्तीचा नाश करतो; परंतु स्त्रियांच्या बाबतीत मी जाणतो की त्यांचे रक्षण कधीही होऊ शकत नाही.
Itthikathā
स्त्री-कथा (स्त्रियांविषयीचे वर्णन)
198.
१९८.
Namātarā [Pg.89] dhītuyā vāpi,Bhagīniyā vicakkhaṇo;
Navivittāsane mante,Nārī māyāvinīnanu.
बुद्धिमान माणसाने आपल्या स्वतःच्या आईसोबत, मुलीसोबत किंवा बहिणीसोबत देखील एकांतात बसू नये; कारण स्त्रिया खरोखरच मायावी असतात.
199.
१९९.
Vijjutānañca lolattaṃ,Satthānañcatitikkhaṇaṃ;
Sīghataṃ vāyutejānaṃ,Anukubbanti nāriyo.
विजेची चंचलता, शस्त्रांचे अति-तीक्ष्णत्व आणि वारा व अग्नीचा वेगवानपणा यांचे स्त्रिया अनुकरण करतात.
200.
२००.
Dviguṇo thīna māhāro,Buddhicāpi catugguṇo;
Chaguṇo hoti vāyāmo,Kāmotva ṭṭha guṇobhave.
स्त्रियांचा आहार दुप्पट असतो, त्यांची बुद्धी चौपट असते, त्यांचा उद्योग सहापट असतो आणि त्यांची कामवासना आठपट असते.
201.
२०१.
Ekamekāyaitthīyā,Aṭṭhaṭṭhapatino siyuṃ;
Sūrāca balavantoca,Sabbākāmarasāharā;
Kareyya navame chandaṃ,Unnattā hi napūrati.
जरी एका स्त्रीला आठ पती असले, जे शूर, बलवान आणि तिच्या सर्व इच्छा पूर्ण करणारे असतील, तरीही ती नवव्या पुरुषाची इच्छा करेल; कारण त्या कधीही तृप्त होत नाहीत.
202.
२०२.
Lapanti [Pg.90] saddhimaññena,Passantaññaṃ savibbhamā;
Cittakaṃ cintayantaññaṃ,Nārīnaṃnāma ko piyo.
त्या एकाशी बोलतात, दुसऱ्याकडे विलासाने पाहतात आणि मनात तिसऱ्याचाच विचार करतात; अशा स्त्रियांना खरोखर कोण प्रिय असणार?
203.
२०३.
Jivhāsahassiko yo hi,Jīve vassasataṃ naro;
Tena nikammuno vutto,Thīdoso kiṃkhayaṃgato.
हजार जिभा असलेला माणूस जर शंभर वर्षे जगला आणि त्याने सतत स्त्रियांच्या दोषांचे वर्णन केले, तरीही स्त्रियांचे दोष संपणार नाहीत.
204.
२०४.
Aggi āpo thiyo muḷho,Sappo rājakulānica;
Payatanāpagantabbo,Maccupāṇaharāniti.
अग्नी, पाणी, स्त्रिया, मूर्ख माणूस, साप आणि राजघराणे; यांच्यापासून अत्यंत काळजीपूर्वक दूर राहिले पाहिजे, कारण हे मृत्यूसारखे प्राण हरण करणारे आहेत.
205.
२०५.
Itthīnaṃ [Pg.91] dujjanā nañca,Visāsonopapajjate;
Vīsassa siṅgino roga,Nadīrājakulassaca.
स्त्रिया, दुर्जन व्यक्ती, विष, शिंगे असलेले प्राणी, रोग, नदी आणि राजघराणे यांच्यावर कधीही विश्वास ठेवू नये.
206.
२०६.
Satthaṃ sunicchitamatīpi vicintanīyaṃ,Svārādhitopya vanipo parisaṅkanīyo;
Hatthaṅgatāpi yuvatīparirakkhanīyā,Satthāvanīpayuvatīsu kutovasitthaṃ.
शास्त्राचा चांगला अभ्यास केला असला तरी त्यावर पुन्हा विचार केला पाहिजे; राजाची कितीही चांगली सेवा केली असली तरी त्याच्याविषयी सावध राहिले पाहिजे; आणि तरुण स्त्री आपल्या ताब्यात असली तरी तिचे रक्षण केले पाहिजे. शास्त्र, राजा आणि तरुण स्त्री यांच्या बाबतीत पूर्ण खात्री कशी असू शकते?
207.
२०७.
Ayuttakammāraddhanaṃ virodho,Saṅghassa yuddhañca mahābalehi;
Vissāsakammaṃ pamādāsu niccaṃ,Dvārānimaccussa vadanti paññā.
अयोग्य कामाची सुरुवात करणे, संघाशी विरोध करणे, अत्यंत बलवानांशी युद्ध करणे, स्त्रियांवर विश्वास ठेवणे आणि नेहमी आळस करणे; या गोष्टींना बुद्धिमान लोक मृत्यूची दारे म्हणतात.
208.
२०८.
Vātaṃ jālena naro parāmase,Osiñce sāgaraṃ ekapāṇinā;
Sakenatālena janeyya ghosaṃ,Yo sabbabhāvaṃ pamadāsu osaje.
जो माणूस स्त्रियांवर पूर्ण विश्वास ठेवतो, तो जाळ्याने वारा पकडण्याचा, एका हाताने समुद्र उपसण्याचा किंवा एका हाताने टाळी वाजवण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या मूर्खासारखाच आहे.
209.
२०९.
Itthīpi [Pg.93] hi ekacciyā,Seyyā vuttāva muninā;
Bhaṇḍāna muttamaṃ itthī,Aggupaṭṭhāyikātica.
कारण काही स्त्रिया श्रेष्ठ असतात, असे मुनींनी म्हटले आहे. स्त्री ही सर्व वस्तूंमध्ये उत्तम आहे आणि ती सर्वोत्तम सेवा करणारी आहे.
210.
२१०.
Yo naṃ bharati sabbadā,Niccaṃ ātāpi ussuko;
Sabbakāmaharaṃ posaṃ,Bhattāraṃ nātimaññati.
जो पती नेहमी तिचे पालनपोषण करतो, सतत उद्योगी व उत्साही राहतो आणि तिच्या सर्व इच्छा पूर्ण करतो, अशा पतीचा ती कधीही अवमान करत नाही.
211.
२११.
Nācāpi [Pg.94] sotthi bhattāraṃ,Issācārena rosaye;
Bhattuca garunosabbe,Paṭipūjeti paṇḍito.
ती आपल्या पतीला ईर्ष्यायुक्त वर्तनाने कधीही क्रोधित करत नाही; आणि ती सुजाण स्त्री पतीचा व त्याच्या सर्व आदरणीय वडीलधाऱ्यांचा आदर करते.
212.
२१२.
Uṭṭhāyikā anālāsā,Saṅgahitaparijjanā;
Bhattu manāpaṃ carati,Bhattakaṃ anurakkhati.
ती उद्योगी व आळस नसलेली असते, नोकरचाकरांची काळजी घेणारी असते, पतीच्या मनाप्रमाणे वागते आणि पतीने मिळवलेल्या धनाचे रक्षण करते.
213.
२१३.
Evaṃ vattati yānārī,Bhattuchandavasānugā;
Manāpānāma tedevā,Yattha sā upapajjati.
अशा प्रकारे जी स्त्री पतीच्या इच्छेनुसार वागते, ती मृत्यूनंतर 'मनाप' नावाच्या देवांमध्ये उत्पन्न होते.
214.
२१४.
Kokilānaṃ [Pg.95] saro rūpaṃ,Nārīrūpaṃ patibbataṃ;
Vijjā rūpa marūpānaṃ,Khamā rūpaṃ tapassīnaṃ.
कोकिळांचे सौंदर्य त्यांच्या स्वरात असते, स्त्रीचे सौंदर्य तिच्या पतिव्रता धर्मात असते, कुरूपांचे सौंदर्य त्यांच्या विद्येत असते आणि तपस्वींचे सौंदर्य त्यांच्या क्षमाशीलतेत असते.
215.
२१५.
Āneya kulajaṃ pañño,Virūpamapi kaññakaṃ;
Hīnāyapi surūpāya,Vivāhaṃsadisaṃ kare.
बुद्धिमान माणसाने चांगल्या कुळातील मुलीशी विवाह करावा, जरी ती कुरूप असली तरी; परंतु केवळ सुंदर आहे म्हणून हीन कुळातील मुलीशी विवाह करू नये, विवाह नेहमी समान कुळातच करावा.
216.
२१६.
Visamhāmatamādeyya[Pg.96],Amajjamhāpikañcanaṃ;
Nicamhāpyuttamāvijjā,Ratanitthīpidukulā.
विषातूनही अमृत स्वीकारावे, अशुद्ध गोष्टींमधूनही सुवर्ण घ्यावे, नीच माणसाकडूनही उत्तम विद्या ग्रहण करावी आणि सामान्य कुळातूनही स्त्री-रत्न स्वीकारावे.
217.
२१७.
Bālitthī makkhikātuṇḍaṃ,Isīnañca kamaṇḍaluṃ;
Setambu phalaṃ tambulaṃ,Nocchiṭṭhamupajāyate.
तरुण स्त्री, माशीचे तोंड, ऋषींचा कमंडलू, पांढरे कमळ आणि तांबूल; हे कधीही उष्टे किंवा अपवित्र मानले जात नाहीत.
218.
२१८.
Bālakko paṇṇadhūmoca,Vuddhitthī pallalodakaṃ;
Āyukkhayakaraṃ niccaṃ,Rattoca dadhibhojanaṃ.
सकाळचे कोवळे ऊन, पानांचा धूर, वृद्ध स्त्री, डबक्यातील पाणी आणि रात्री दही खाणे; या गोष्टी नेहमी आयुष्य कमी करणाऱ्या ठरतात.
219.
२१९.
Thiyo [Pg.97] seveyya naccantaṃ,Sāduṃ bhuñjeyyanāhitaṃ;
Pūjaye mānaye vuddhe,Guruṃ māyāya nobhaje.
स्त्रियांचे अतिसेवन करू नये, अहितकारक असलेले गोड अन्न खाऊ नये, वृद्धांचा आदर व पूजा करावी आणि गुरूंची कपटाने सेवा करू नये.
220.
२२०.
Ācāro kula mākhyāti,Desa mākhyāti bhāsitaṃ;
Sambhavo pema mākhyāti,Deha mākhyātibhojanaṃ.
सदाचार कुळाची ओळख करून देतो, भाषा देशाची ओळख करून देते, आदरयुक्त वर्तन प्रेमाची ओळख करून देते आणि शरीर आहाराची ओळख करून देते.
221.
२२१.
Dehītivacanādvārā[Pg.98],Dehaṭṭhāpañcadevatā;
Sajja niyanti dhī kitti,Hirī sirī matīpica.
'(मला) द्या' असे शब्द तोंडातून निघताच, शरीरात राहणाऱ्या पाच देवता – बुद्धी, कीर्ती, लाज, लक्ष्मी आणि मती – लगेच निघून जातात.
222.
२२२.
Dehītivacanaṃ dukkhaṃ,Natthītivacanaṃ tathā;
Vākyaṃdehītinatthīti,Mābhaveyya bhavebhave.
'(मला) द्या' असे म्हणणे दुःखदायक आहे आणि '(माझ्याकडे) नाही' असे म्हणणे देखील दुःखदायक आहे. म्हणून जन्मोजन्मी '(मला) द्या' आणि '(माझ्याकडे) नाही' हे शब्द कधीही बोलावे लागू नयेत.
223.
२२३.
Bodhayanti nayācanti,Dehīti pacchimājanā;
Passa vatthumadānassa,Mābhavatūti īdiso.
सज्जन लोक केवळ सुचवतात, ते '(मला) द्या' अशी याचना करत नाहीत. दान न देण्याचा परिणाम पहा, माझी अशी अवस्था कधीही न होवो.
224.
२२४.
Mahā [Pg.99] atyappakaṃ yāti,Niguṇe guṇavāpiha;
Aṭṭhānaṭṭheyyabhāvena,Gajindoiva dabbake.
गुणवान मनुष्य देखील दुर्गुणी लोकांच्या संगतीत किंवा अयोग्य ठिकाणी राहिल्यामुळे अत्यंत क्षुद्र बनतो, ज्याप्रमाणे एखादा गजराज गवताच्या ढिगाऱ्यात अडकतो.
225.
२२५.
Mahantaṃ nissayaṃkatvā,Khuddopyatimahā bhave;
Hemapabbatamāpajja,Sovaṇṇākira pakkhino.
महान व्यक्तींचा आश्रय घेतल्याने लहान माणूसही खूप मोठा बनतो, ज्याप्रमाणे सुवर्ण पर्वतावर गेलेले पक्षी देखील सोन्याचे बनतात.
226.
२२६.
Bahūna [Pg.100] mappasārānaṃ,Ekibhāvo hidujjayo;
Tiṇena vaṭṭate rajju,Tāya nāgopi bandhate.
अनेक दुर्बळ गोष्टींची एकजूट देखील अजिंक्य असते; गवताच्या काड्या एकत्र करून दोरी बनवली जाते, जिच्याद्वारे बलाढ्य हत्तीलाही बांधले जाऊ शकते.
227.
२२७.
Asahāyo samatthopi,Tejasi kiṃ karissati;
Nivātasaṇṭhito aggi,Sayamevūpasammati.
मदतनीस नसलेला समर्थ माणूस देखील आपल्या तेजाने काय करू शकणार? वारा नसलेल्या ठिकाणी असलेला अग्नी स्वतःच शांत होतो.
228.
२२८.
Khantuṃ tapanajotejo,Sakkāhoti na vaṇṇajo;
Bhūpādīhi katodaṇḍo,Sakkāhoti na bhaccajo.
सूर्याचा ताप सहन केला जाऊ शकतो, पण तापलेल्या वाळूचा ताप सहन होत नाही; राजाने दिलेला दंड सहन केला जाऊ शकतो, पण नोकराने केलेला छळ सहन होत नाही.
229.
२२९.
Thīsaṃsagge [Pg.101] kutosuddho,Maṃsabhakkhe kutodayā;
Surāpāṇe kutosaccaṃ,Pakodhamhi kutotapo.
स्त्रियांच्या संगतीत शुद्धता कशी असणार? मांसभक्षण करणाऱ्यामध्ये दया कशी असणार? मद्यपान करणाऱ्यामध्ये सत्य कसे असणार? आणि अत्यंत क्रोधी माणसाकडे तप कसा असणार?
230.
२३०.
Thīyā guyhaṃ nasaṃseyya,Amittassaca paṇḍito;
Yocā missena saṃhīro,Hadayattheno yonaro.
बुद्धिमान माणसाने आपले गुपित स्त्रीला किंवा शत्रूला सांगू नये; तसेच जो दुसऱ्यांच्या प्रभावाखाली येतो आणि जो मनाचा चोर असतो त्यालाही सांगू नये.
231.
२३१.
Guyhamattha [Pg.102]Sambodhayati yonaro;
Mantabhedabhayā tassa,Dāsabhūto titikkhati.
जो माणूस आपले गुपित दुसऱ्याला सांगतो, तो गुपित उघड होण्याच्या भीतीने त्या दुसऱ्या व्यक्तीचा गुलाम बनून सर्व काही सहन करतो.
232.
२३२.
Vahe amitta khandhena,Yāvakāle anāgate;
Tamheva cāgate kāle,Bhinde ghaṭami vuppale.
जोपर्यंत अनुकूल वेळ येत नाही, तोपर्यंत शत्रूला खांद्यावर वाहून न्यावे; परंतु वेळ येताच, दगडावर मातीचा घडा फोडावा तसा त्याचा नाश करावा.
233.
२३३.
Khalaṃ [Pg.103] sālaṃ pasuṃ khettaṃ,Gantvācassa abhikkhaṇaṃ;
Mitaṃ dhaññaṃ nidhāpeyya,Mitañca pācaye ghare.
खळे, घर, पशुधन आणि शेत या ठिकाणी वारंवार जाऊन पाहणी करावी; मोजून धान्य साठवावे आणि घरात मोजूनच अन्न शिजवावे.
234.
२३४.
Kodhaṃ lobhaṃ madaṃ mānaṃ,Tandiṃ missaṃ pamattakaṃ;
Soṇṭhaṃniddhālukaṃ makkhaṃ,Maccherañca jahe budho.
बुद्धिमंत माणसाने क्रोध, लोभ, मद, मान (अहंकार), आळस, दांभिकता, प्रमाद (बेसावधपणा), व्यसनाधीनता, अतिनिद्रा, कृतघ्नता आणि मत्सर यांचा त्याग करावा.
235.
२३५.
Kodho [Pg.104] abbhantare jāto,Dhūvaṃ nāseti kodhanaṃ;
Vatthālaṅkārapuṇṇāyaṃ,Mañjūsāyaṃ sikhīyathā.
ज्याप्रमाणे वस्त्र आणि अलंकारांनी भरलेल्या पेटीत लागलेला अग्नी त्या पेटीचाच नाश करतो, त्याचप्रमाणे अंतकरणात उत्पन्न झालेला क्रोध क्रोधी माणसाचा निश्चितच नाश करतो.
236.
२३६.
Uppajjate sace kodho;
Āvajje kakacūpamaṃ;
Uppajje ce rase taṇhā,Puttamaṃsūpamaṃ sare.
जर क्रोध उत्पन्न झाला, तर 'करवतीच्या उपमेचे' (ककचूपम सुत्ताचे) स्मरण करावे; आणि जर चवीविषयी तृष्णा उत्पन्न झाली, तर 'पुत्राच्या मांसाच्या उपमेचे' स्मरण करावे.
237.
२३७.
Guṇa maddhisamaṃ makkhe,Parena kalahe sati;
Addhisamaṃ pakāseti,Aṇumattaṃvavajjakaṃ.
दुसऱ्यासोबत भांडण चालू असताना, माणूस त्याच्या पर्वतासारख्या गुणांना झाकून टाकतो आणि त्याच्या अणुएवढ्या लहान दोषालाही पर्वतासारखे मोठे करून दाखवतो.
238.
२३८.
Tasseva [Pg.105] tena pāpīyo,Yo kuddhaṃ paṭikujjhati;
Kuddha mapaṭikujjhanto,Saṅgāmaṃ jeti dujjayaṃ.
जो क्रोधी माणसावर उलट रागवतो, तो अधिक वाईट ठरतो. जो क्रोधाला क्रोधाने उत्तर देत नाही, तो जिंकण्यास कठीण असलेला संग्राम जिंकतो.
239.
२३९.
Rāgonāma manosallaṃ,Guṇatthavaratakkaro;
Rāhu vijjāsasaṅkassa,Tapodhanahutāsano.
राग (आसक्ती) हे मनातील शल्य आहे, ते श्रेष्ठ गुणांची चोरी करणारा चोर आहे, ते ज्ञानरूपी चंद्राला गिळंकृत करणारा राहू आहे आणि तपश्चर्येच्या संपत्तीला भस्म करणारा अग्नी आहे.
240.
२४०.
Pamādo [Pg.106] jāyate madā,Pamādā jāyate khayo;
Khayā padosā jāyanti,Madaṃ kiṃ najahe budho.
मदापासून प्रमाद निर्माण होतो, प्रमादापासून नाश होतो आणि नाशापासून अनेक दोष निर्माण होतात. मग सुज्ञ माणसाने मदाचा त्याग का करू नये?
241.
२४१.
Namanti phalinorukkhā,Namanti vibudhājanā;
Sukkhakaṭṭhañca muḷhoca,Bhijjateva nanamanti.
फळांनी लगडलेली झाडे लवतात (नम्र होतात), विद्वान लोकही नम्र होतात; परंतु सुके लाकूड आणि मूर्ख माणूस तुटून जातील, पण कधीही नम्र होणार नाहीत.
242.
२४२.
Ṭhāne [Pg.107] vuddhāna mokāsaṃ,Dade vuddhāpacāyiko;
Nanu tālo ajīvopi,Samīpa ññe paronato.
वृद्धांचा आदर करणाऱ्याने त्यांना योग्य स्थान दिले पाहिजे. निर्जीव असलेले ताडाचे झाडसुद्धा आपल्या शेजारी असलेल्या दुसऱ्या झाडाकडे झुकलेले नसते का?
243.
२४३.
Garukātabbaposesu,Niccavuttiṃ karoti yo;
Nicattaṃ so pahantāna,Uttamatte patiṭṭhati.
जो आदरणीय व्यक्तींच्या प्रति नेहमी नम्रतेने वागतो, तो स्वतःची हीनता नष्ट करून श्रेष्ठत्वावर प्रतिष्ठित होतो.
244.
२४४.
Yattha posaṃ najānanti,Jātiyā vinayena vā;
Na tattha mānaṃ kariyā,Vasa maññātakejane.
जिथे लोक एखाद्याच्या कुळाला किंवा शील-विनयाला ओळखत नाहीत, अशा अनोळखी लोकांमध्ये राहत असताना माणसाने अहंकार करू नये.
245.
२४५.
Aññātavāsaṃ [Pg.108] vasatā,Jātavedasamenāpi;
Khamitabbaṃ sapaññena,Api dāsassa tajjitaṃ.
अनोळखी ठिकाणी राहत असताना, अग्नीसारख्या तेजस्वी पुरुषानेही बुद्धिमान बनून दासाने (नोकराने) केलेल्या अपमानाचा किंवा धमकावण्याचाही सहनशीलतेने स्वीकार करावा.
246.
२४६.
Dhanadhaññāpayogesu,Tathā vijjāgamesuca;
Dūteca byavahāreca,Cattalajjo sadā bhave.
धनधान्याच्या व्यवहारात, विद्या ग्रहण करताना, दूताच्या कामात आणि दैनंदिन व्यवहारात माणसाने नेहमी संकोच (लाज) सोडून वागावे.
247.
२४७.
Nahi [Pg.109] koci kate kicce,Kattāraṃ sammapekkhate;
Tasmā sabbānikammāni,Sāvasesāni kāraye.
काम पूर्ण झाल्यावर कोणीही काम करणाऱ्याची विचारपूस करत नाही; म्हणून सर्व कामे काही प्रमाणात शिल्लक ठेवूनच करावीत.
248.
२४८.
Iṇaseso aggiseso,Sattuseso tayoime;
Punappunaṃpi vaḍḍhanti,Tasmā sesaṃ nakāraye.
कर्जाचा उर्वरित भाग, अग्नीचा उर्वरित भाग आणि शत्रूचा उर्वरित भाग—हे तिन्ही पुन्हा पुन्हा वाढत राहतात; म्हणून या तिन्हींचा कोणताही अंश शिल्लक ठेवू नये.
249.
२४९.
Natthi vijjāsamaṃ vittaṃ,Natthi byādhisamo ripu;
Natthi attasamaṃ pemaṃ,Natthi kammaparaṃ balaṃ.
विद्येसारखे कोणतेही धन नाही, आजारासारखा कोणताही शत्रू नाही, आत्मप्रेमासारखे कोणतेही प्रेम नाही आणि कर्मापेक्षा मोठे कोणतेही बळ नाही.
250.
२५०.
Attanā [Pg.110] kurute lakkhī,Alakkhīcāpi attanā;
Nahi lakkhī alakkhīca,Añño aññassa kurute.
माणूस स्वतःच स्वतःचे भाग्य घडवतो आणि स्वतःच स्वतःचे दुर्भाग्यही ओढवून घेतो. भाग्य किंवा दुर्भाग्य हे कोणी दुसरा दुसऱ्यासाठी कधीही निर्माण करत नाही.
251.
२५१.
Sayaṃ āyaṃ vayaṃ raññā,Sayaṃ jaññā katākataṃ;
Attanāva bhavakkheyya,Katāni akatānica.
राजाने स्वतःच आपले उत्पन्न आणि खर्च जाणून घ्यावा, तसेच काय केले आहे आणि काय करायचे बाकी आहे हे स्वतःच समजून घ्यावे. माणसाने स्वतःच आपल्या केलेल्या आणि न केलेल्या कर्मांचे परीक्षण करावे.
252.
२५२.
Upakāraṃ [Pg.111] hiteneva,Sattunā sattu muddhare;
Pādalaggaṃ karaṭṭhena,Kaṇṭakena kaṇṭakaṃ.
ज्याप्रमाणे पायात रुतलेला काटा हातात घेतलेल्या दुसऱ्या काट्याने काढला जातो, त्याचप्रमाणे हितकारक ठरणाऱ्या शत्रूच्या साहाय्याने दुसऱ्या शत्रूचे उच्चाटन करावे.
253.
२५३.
Name namantassa bhaje bhajantaṃ,Kiccāni krupassa kareyya kiccaṃ;
Nā natthakāmassa kareyya atthaṃ,Asambhajantaṃpi nasambhajeyya.
जो नम्र होतो त्याच्याशी नम्र यावे, जो मैत्री करतो त्याच्याशी मैत्री करावी, जो आपले काम करतो त्याचे काम करावे. जो आपले अहित इच्छितो त्याचे हित करू नये आणि जो आपल्याशी संबंध ठेववत नाही त्याच्याशी संबंध ठेवू नये.
254.
२५४.
Caje [Pg.112] cajantaṃ navataṃ kariyā,Apetacittena nasambhajeyya;
Dijo dumaṃ khīṇaphala mañatvā,Aññaṃ sapekkheyya mahāti loko.
जो आपल्याला सोडतो त्याला सोडून द्यावे, त्याच्याशी नवीन नाते जोडू नये. ज्याचे मन आपल्यापासून दूर गेले आहे त्याच्याशी संबंध ठेवू नये. ज्याप्रमाणे पक्षी फळहीन झालेले झाड ओळखून दुसऱ्या झाडाचा शोध घेतो, तसेच या जगातही घडते.