1 Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
ඒ භාග්යවත් වූ, අරහත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.
Mahārahanīti
මහාරහ නීතිය
Paṇḍitakathā
පණ්ඩිත කථාව
1.
1.
Mahāraharahaṃ [Pg.1] sakya,Muniṃ nīvaraṇā taṇhā;
Muttaṃ muttaṃ sudassanaṃ,Vande bodhivaraṃ varaṃ.
නීවරණයන්ගෙන් හා තණ්හාවෙන් මිදුණා වූ, විමුක්ත වූ, දැකීමට ප්රිය උපදවන, පූජනීය වූ ශාක්ය මුනීන්ද්රයන් වහන්සේට සහ උතුම් වූ බෝධීන් වහන්සේට මම වන්දනා කරමි.
2.
2.
Muninā [Pg.2] munināgena,Duṭṭhapabbajjitā jitā;
Yathā yathāasaddhamma-Puraṇā puraṇādayo.
මුනිවරයෙකු හා මුනි-නාගයෙකු බඳු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින්, අසද්ධර්මයෙන් පිරුණු පූරණ කස්සප ආදී වූ දුෂ්ට පැවිද්දන් පරාජය කරන ලදී.
3.
3.
Tathā tathāgatovādā,Nugate lokanītiyaṃ;
Katayogena vidūnā,Jeyyovānattha kārino.
එලෙසම, තථාගතයන් වහන්සේගේ අවවාදයන්ට අනුකූල වූ ලෝක නීතියෙහි නියැලී කටයුතු කරන බුද්ධිමත්හු අනර්ථය සිදු කරන්නන් පරදවති.
4.
4.
Nitīdha [Pg.3] jantunaṃ sāro,Mittācariyāca pītarā;
Nītimā subuddhi byatto,Sutavā atthadassimā.
මෙලොව සත්වයන්ට යහපත් චර්යා ධර්මයන් සාරය වේ. එය මිතුරන්, ගුරුවරුන් හා මව්පියන් වැන්න. නීතිගරුක තැනැත්තා මනා බුද්ධියක් ඇති, දක්ෂ වූ, බහුශ්රැත වූ හා අර්ථය දකින්නෙක් වෙයි.
5.
5.
Kaviheraññakā katvā,Suttattaṃ satthakañcanaṃ;
Gajjapajjādyālaṅkāraṃ,Karontīdha manorammaṃ.
රන්කරුවන් රන් නූලෙන් ස්වර්ණාභරණ සාදන්නාක් මෙන්, කවිවරු මෙහි ගද්ය පද්ය ආදී වූ අලංකාරයන්ගෙන් යුත් මනෝරම්ය වූ දේ නිර්මාණය කරති.
6.
6.
Vutyaṃ [Pg.4] visadañāṇassa,Ñāto atthotarassa na;
Surappabhāya ādāso,Chāyaṃ disse na mākare.
පැහැදිලි ප්රඥාව ඇත්තෙකුට මිස ගැඹුරු අර්ථය වටහාගත නොහැකිය. කන්නාඩියෙන් බාහිර රූපය පෙනුනද, සූර්යාලෝකය ඇති තැනක වුවද ජලයෙහි සිටින මකරා දැකිය නොහැක්කාක් මෙනි.
7.
7.
Mahātejopi tejoyaṃ,Mattikaṃ namudukaṃkaro;
Āpo āpeti mudukaṃ,Sādhuvācāca kakkhaḷaṃ.
මහා තේජසක් ඇති ගින්න මැටි මොළොක් නොකරයි. එහෙත් ජලය එය මොළොක් කරයි. එලෙසම යහපත් වචනය ද රළු තැනැත්තා මෘදු කරයි.
8.
8.
Mudunāva [Pg.5] ripuṃ jeti,Mudunā jeti dāruṇaṃ;
Nosiddhaṃ mudunā kiñci,Yatvato mudunā jaye.
මෘදු භාවයෙන් සතුරා ජය ගනී. මෘදු භාවයෙන් රළු තැනැත්තා ජය ගනී. මෘදු භාවයෙන් සාධනය කරගත නොහැකි කිසිවක් නැත. එබැවින් මෘදු බවින්ම ජය ගත යුතුය.
9.
9.
Candanaṃ sītalaṃ loke,Tato candaṃva sītalaṃ;
Candanacandasītamhā,Vākyaṃ sādhusubhāsitaṃ.
ලෝකයෙහි සඳුන් සිසිල් ය. සඳුන්ට වඩා චන්ද්රයා සිසිල් ය. සඳුන් සහ චන්ද්රයා යන දෙදෙනාගේම සිසිලසට වඩා සත්පුරුෂයන්ගේ සුභාෂිත වචනය සිසිල් ය.
10.
10.
Pattakalloditaṃ [Pg.6] appaṃ,Vākyaṃ subhāsitaṃ bhave;
Khudditassa kadannaṃpi,Suttaṃ sāduraso siyā.
සුදුසු කාලයෙහි කියන ලද ස්වල්ප වූ වචනය ද සුභාෂිතයක් වෙයි. බඩගිනි වූවෙකුට නිසරු ආහාරය පවා ඉතා රසවත් භෝජනයක් වන්නාක් මෙනි.
11.
11.
Satthakāpi bahūvācā,Nādarā bahubhāṇino;
Sopakāramudāsīnaṃ,Nanudiṭṭhaṃ nadījalaṃ.
බොහෝ දේ කතා කරන තැනැත්තාගේ වචන අර්ථවත් වුවද, ගෞරවයකින් තොරව පවසන්නේ නම් ඒවා පිළි නොගැනේ. එය බොහෝ උපකාරී වුවද මිනිසුන් නොසලකා හරින ගංගා ජලය මෙනි.
12.
12.
Saṃsāravisarukkhassa[Pg.7],Dvayamevāmataṃphalaṃ;
Subhāsitassasārādo,Sādhūhirasamāgamo.
සංසාරය නැමති විෂ වෘක්ෂයෙහි අමෘත බඳු ඵලයන් දෙකක් පමණක් ඇත්තේය. එනම්, සුභාෂිතයන්ගේ රසය විඳීම සහ සත්පුරුෂයන් ආශ්රය කිරීමයි.
13.
13.
Pāsāṇachattaṃ garukaṃ,Tato devānacikkhanā;
Tato vuḍḍhānamovādo,Tato buddhassa sāsanaṃ;
ගල් කුඩය බරය. ඊට වඩා දේව අණ බරය. ඊටත් වඩා වැඩිහිටියන්ගේ අවවාදය බරය. ඒ සියල්ලටම වඩා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය උතුම්ය.
14.
14.
Tulaṃ [Pg.8] sallahukaṃ loke,Tato capalajātiko;
Tatonovādiko tato,Yati dhammepamādako.
ලෝකයෙහි තරාදිය ඉතා සැහැල්ලුය. ඊට වඩා චපල ගති ඇත්තා සැහැල්ලුය. ඊටත් වඩා අවවාද නොපිළිගන්නා තැනැත්තා සැහැල්ලුය. ඒ සියල්ලටම වඩා ධර්මයෙහි ප්රමාද වන පැවිද්දා සැහැල්ලුය.
15.
15.
Aha gacchati hāyantī,Sattānamidha jīvitaṃ;
Tasmāhi māpamattatvaṃ,Gacchantu jinasāsane.
දවස් ගෙවී යද්දී මෙලොව සත්වයන්ගේ ජීවිතය ද දිරාපත් වෙයි. එබැවින් බුදු සසුනෙහි කිසිවිටෙකත් ප්රමාද නොවෙත්වා.
16.
16.
Paṇḍitassa pasaṃsāya,Daṇḍobālena dīyate;
Paṇḍito paṇḍiteneva,Vaṇṇitova suvaṇṇito.
පණ්ඩිතයෙකුගේ ප්රශංසාව මෝඩයාට දඬුවමක් බඳුය. පණ්ඩිතයෙකු පණ්ඩිතයෙකු විසින්ම වර්ණනා කරනු ලැබීමම මනා වර්ණනාවකි.
17.
17.
Satesu [Pg.9] jāyate sūro,Sahassesuca paṇḍito;
Vuttā satasahassesu,Dātā bhavativā navā.
සියයක් දෙනා අතරින් එක් වීරයෙක් උපදී. දහසක් දෙනා අතරින් එක් පණ්ඩිතයෙක් උපදී. ලක්ෂයක් දෙනා අතරින් එක් කථිකයෙක් උපදී. එහෙත් දානපතියෙකු ලැබෙන්නේ ද නැත්තේ ද යන්න සැකයකි.
18.
18.
Bhūpattaṃca paṇḍitattañca,Nevatulyaṃ kadācipi;
Sadesepūjito rājā,Buddho sabbatthapūjito.
රාජ්යත්වය සහ පණ්ඩිතභාවය කිසිවිටෙකත් සමාන නොවේ. රජු පිදුම් ලබන්නේ තම රටෙහි පමණි. එහෙත් පණ්ඩිතයා සැමතැනදීම පිදුම් ලබයි.
19.
19.
Kvātibhāro [Pg.10] samatthānaṃ,Kiṃdūro byavahārinaṃ;
Kovideso savijjānaṃ,Koparo piyavādinaṃ.
දක්ෂයන්ට බරක් වූ කලක් කොයින්ද? ව්යාපාරිකයන්ට දුරක් කොයින්ද? උගතුන්ට පරදේශයක් කොයින්ද? ප්රියශීලීව කතා කරන්නන්ට සතුරෙකු කොයින්ද?
20.
20.
Nanu te yevasantā no,Sāgarā nakulācalā;
Appampi mariyādaṃ ye,Saṃvaṭṭevi jahantino.
යුගාන්තයේදී පවා තම සීමාවන් ස්වල්පයක්වත් ඉක්මවා නොයන සත්පුරුෂයෝ, මහා සාගර සහ කුල පර්වතයන්ට වඩා උතුම් නොවෙත්ද?
21.
21.
Palayetītamariyādā[Pg.11],Bhavantikira sāgarā;
Mariyādātikaṃ sādhu,Naicchanti palayepi.
මහා සාගරය වුවද තම සීමාවන් ඉක්මවා ගලා යා හැකිය. එහෙත් සත්පුරුෂයෝ විනාශයකදී වුවද තම සීල සීමාවන් ඉක්මවා යාමට අකමැති වෙති.
22.
22.
Sataṃ dīghāyukaṃ sabba,Sattānaṃ sukhakāraṇaṃ;
Asataṃpana sabbesaṃ,Dukkhahetu nasaṃsayo.
සත්පුරුෂයන්ගේ දීර්ඝායුෂ සියලු සත්වයන්ගේ සැපයට හේතු වේ. එහෙත් අසත්පුරුෂයන්ගේ ජීවිතය සියලු දෙනාගේම දුකට හේතු වන බව නිසැකය.
23.
23.
Pāmokkhe [Pg.12] sujane sante,Sabbepi sujanā janā;
Jātekasmiṃsāragandhe,Sabbe gandhamayā dumā.
නායකයා සත්පුරුෂයෙකු වූ කල්හි සියලු ජනයා සත්පුරුෂයෝ වෙති. සුවඳැති සඳුන් ගසක් උපන් කල්හි ඒ වනයේ ඇති අනෙක් සියලු ගස්ද සුවඳවත් වන්නාක් මෙනි.
24.
24.
Attanā yadi ekena,Vinatena mahājanā;
Vinayaṃ yanti sabbepi,Ko taṃ nāseyya paṇḍito.
තමා එක් අයෙකු හික්මීමෙන් සියලු ජනයා හික්මෙන්නේ නම්, කිනම් පණ්ඩිතයෙක් තමාගේ ඒ හික්මීම විනාශ කරගන්නේද?
25.
25.
Sarīrassa [Pg.13] guṇānañca,Dūramaccanta mantaraṃ;
Sarīraṃ khaṇaviddhaṃsi,Kappantiṭṭhāyino guṇā.
ශරීරය සහ ගුණධර්ම අතර ඉතා විශාල වෙනසක් ඇත. ශරීරය ක්ෂණයකින් විනාශ වන සුළුය; ගුණධර්ම කල්ප ගණනක් පවතින්නේය.
26.
26.
Yadi niccamaniccena,Nimalaṃ malavāhinā;
Yo so kāyena labhetha,Kiṃnaladdhaṃ bhave nukiṃ.
අනිත්ය වූ ද, කෙලෙස් පිරුණා වූ ද මෙම ශරීරයෙන් යමෙක් නිත්ය වූ ද නිර්මල වූ ද ගුණධර්ම ලබා ගන්නේ නම්, ඔහු විසින් ලබා නොගත් උතුම් දෙයක් තවත් ඇත්ද?
27.
27.
Dhammatthakāmamokkhānaṃ,Pāṇaṃ saṃsiddhikāraṇaṃ;
Tannighātā kinnahataṃ,Rakkhanā kinnarakkhitaṃ.
ධර්මය, අර්ථය, කාමය සහ මෝක්ෂය යන කරුණු සාක්ෂාත් කර ගැනීමට ජීවිතය උපකාරී වේ. එය විනාශ කිරීමෙන් විනාශ නොවන්නේ කුමක්ද? එය ආරක්ෂා කිරීමෙන් ආරක්ෂා නොවන්නේ කුමක්ද?
28.
28.
Attā [Pg.14] bandhu manussassa,Ripu attāva jantunaṃ;
Attāva niyato ñāti,Attāva niyato ripu.
මිනිසාට තමාම මිතුරා වෙයි. සත්වයාට තමාම සතුරා වෙයි. තමාම තමාගේ නියත නෑයා වන අතර, තමාම තමාගේ නියත සතුරා ද වෙයි.
29.
29.
Attanoparicāgena,Yaṃsitamanurakkhanaṃ;
Karonti sajjanāyeva,Na taṃ nītimatā mataṃ.
තමා සම්පූර්ණයෙන්ම කැපවී අනුන් ආරක්ෂා කිරීම සත්පුරුෂයන් කළද, එය නීතිශාස්ත්රඥයන් විසින් (ප්රායෝගිකව) අනුමත නොකරන ලද්දකි.
30.
30.
Tiṇāni [Pg.15] bhūmirudakaṃ,Catutthī vākyasuṭṭhutā;
Etāni hi sataṃgehe,Nochindante kadācipi.
තණ ඇතිරිලි, වාඩිවීමට සුදුසු භූමිය, පැන් සහ සිව්වැන්න වූ ප්රිය වචනය යන මේවා සත්පුරුෂයන්ගේ නිවසෙහි කිසිවිටෙකත් හිඟ නොවේ.
31.
31.
Ambuṃ pivantino najjo,Rukkho khādatino phalaṃ;
Megho kvacipi no sassaṃ,Paratthāya sataṃdhanaṃ.
ගංගාවෝ තමන්ගේම පැන් නොබොති. ගස් තමන්ගේම ඵල නොකති. වැසි වලාකුළු කිසිවිටෙකත් තමන් නිසා වැවෙන ගොවිතැන් අනුභව නොකරයි. සත්පුරුෂයන් සතු ධනය ද එලෙසම පරෝපකාරය පිණිසම පවතී.
32.
32.
Sataṃ pharusavācāhi,Nayāti vikatiṃ mano;
Tiṇukkāhi nasakkāva,Tāpetuṃ sāgare jalaṃ.
රළු වචන ඇසීමෙන් සත්පුරුෂයන්ගේ සිත වෙනස් නොවේ. තණකොළ පන්දමකින් මහා සාගරයේ ජලය රත් කළ නොහැක්කාක් මෙනි.
33.
33.
Sampatyaṃ [Pg.16] mahattaṃceto,Bhavatyuppalakomalaṃ;
Vippatyañca mahāsele,Silāsaṅghādakakkaso.
සෞභාග්යයේදී උත්තමයන්ගේ සිත නෙළුම් මලක් මෙන් මෘදු වෙයි. දුෂ්කරතාවලදී එය මහා ගල් පර්වතයක් මෙන් නොසැලෙන සුළු වෙයි.
34.
34.
Atthaṃ mahantamāpajja,Vijjaṃ sampattimevaca;
Careyyāmānathaddhoyo,Paṇḍito so pavuccati.
මහා ධනය, ශාස්ත්රය හා සම්පත් ලබාගෙන ද, මානයෙන් හා අහංකාරයෙන් තොරව හැසිරෙන යමෙක් වේද, ඔහු පණ්ඩිතයෙකැයි කියනු ලැබේ.
35.
35.
Nālabbhamabhipatthenti[Pg.17],Naṭṭhampi nacasocare;
Vippatyañca namuyhanti,Yenarā teva paṇḍito.
ලබාගත නොහැකි දේ නොපතන, අහිමි වූ දේ ගැන ශෝක නොකරන, විපතකදී මුළාවට පත් නොවන මිනිසුන්ම පණ්ඩිතයෝ වෙති.
36.
36.
Gaṇṭhiṭṭhāne ekapade,Nātimaññeyya paṇḍito;
Kiṃ akko veḷupabbhāro,Timahādīpabhānudo.
පණ්ඩිතයා විසින් ගැටලු සහගත තැනක ඇති එක් පදයක් වුවද අවඥාවට ලක් නොකළ යුතුය. කුඩා සූර්යයා මහා දිවයින් ආලෝකවත් කරන්නේ නැද්ද?
37.
37.
Guṇadosesumekena,Natthi koci vivajjito;
Sukhumālassa padumassa,Naḷā bhavati kakkasā.
ගුණ සහ දෝෂ යන දෙකෙන් එකක්වත් නැති කිසිවෙකුත් නැත. ඉතා සිනිඳු වූ නෙළුම් මලෙහි ද දණ්ඩ රළු ස්වභාවයක් ගනී.
38.
38.
Sumahantāni [Pg.18] satthāni,Dhārayanto bahussutā;
Chettāro saṃsayānantu,Kilante lobhamohatā.
මහා ශාස්ත්රයන් දරන්නා වූ, සැකයන් දුරු කරන්නා වූ බහුශ්රුතයෝ පවා ලෝභය හා මෝහය නිසා විනාශයට පත් වෙති.
39.
39.
Dosampi saguṇe disvā,Guṇavādī vadantino;
Na loko vijjamānampi,Cande passati lañchanaṃ.
ගුණවන්තයන් කෙරෙහි වරදක් දුටුවද, ගුණ පවසන්නෝ ඔවුන්ගේ ගුණ ම පවසති. ලෝකයා සඳෙහි පවතින කැළැල නොදකින්නාක් මෙනි.
40.
40.
Nipuṇe [Pg.19] sutameseyya,Vicinitvā sutatthiko;
Bhattaṃ hukkhaliyaṃ pakkaṃ,Bhājanaṃpi tathā bhave.
ශ්රුතය (දැනුම) කැමති තැනැත්තා විමසා බලා දක්ෂයන්ගෙන් දැනුම සෙවිය යුතුය. සැළියක පිසූ බත නිසා එම සැළිය ද ඒ හා සමාන තත්ත්වයට පත් වන්නාක් මෙනි.
41.
41.
Guṇā kubbanti dūtattaṃ,Dūrepi vasataṃ sataṃ;
Ketake gandha ghāsāya,Gacchanti bhamarā sayaṃ.
සත්පුරුෂයන් දුර බැහැර ජීවත් වුවද, ඔවුන්ගේ ගුණධර්මයන් ම දූතයෙකු මෙන් ක්රියා කරයි. වැටකේ මලෙහි සුවඳ ආඝ්රාණය කිරීමට බඹරුන් තමන් විසින් ම එහි පැමිණෙන්නාක් මෙනි.
42.
42.
Paṇḍito sutasampanno,Yatthaatthīti cesuto;
Mahussāhena taṃṭhānaṃ,Gantabbaṃ sutaresinā.
ඥානවන්ත වූ ද, බහුශ්රුත වූ ද පණ්ඩිතයෙකු යම් තැනක වෙසෙතැයි අසන්නට ලැබෙන්නේ නම්, ශ්රුතය සොයන්නා විසින් මහත් උත්සාහයෙන් යුතුව එම ස්ථානයට යා යුතුය.
43.
43.
Sabbasutaṃ [Pg.20] madhīyetha,Hīnamukkaṭṭha majjhimaṃ;
Sabbassaatthaṃ jāneyya,Naca sabbaṃ payojaye;
Hoti tādisakokālo,Yattha atthāvahaṃ sutaṃ.
හීන, මධ්යම, ප්රණීත යන සෑම ශ්රුතයක් ම උගත යුතුය. සෑම දෙයක ම අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය, එහෙත් ඒ සෑම දෙයක් ම ප්රායෝගිකව නොයෙදිය යුතුය. යම් දිනෙක එම උගත් දැනුම ප්රයෝජනවත් වන කාලයක් පැමිණෙන්නේ ය.
44.
44.
Ṭhito cirattanaṃ nīre,Sakkharo nantaraṃsuto;
Dabbho nīrantike jāto,Sabbakālantaraṃsuto.
දියෙහි බොහෝ කල් තිබුණ ද ගල්කැටය ඇතුළතින් තෙත් නොවේ. එහෙත් දිය අසල වැවුණු දර්භ තණකොළය නිරන්තරයෙන් ම තෙතමනය සහිතව පවතී.
45.
45.
Vasuṃ [Pg.21] gaṇhanti dūraṭṭhā,Pabbate ratanocite;
Na milakkhā samīpaṭṭhā,Evaṃ bālā bahussute.
රත්නයන්ගෙන් පිරි කන්දෙන් දුර බැහැර වෙසෙන්නෝ ධනය ලබා ගනිති. එහෙත් ඊට සමීපව වෙසෙන මිලේච්ඡයෝ එයින් ඵල නොලබති. බාලයන් බහුශ්රුතයන් ළඟ සිටිය ද ධර්මය නොලබන්නේ ද එලෙසිනි.
46.
46.
Hiraññena migānaṃva,Susīlaṃpi asīlino;
Adhammikassa dhammena,Bālānaṃpi sutena kiṃ.
මුවන්ට රන්වලින් ඇති ප්රයෝජනය කුමක්ද? දුශ්ශීලයන්ට සිල්වත්කමෙන් ඇති පල කිම? අධර්මවාදියාට ධර්මයෙන් ඇති පල කිම? එලෙසින් ම බාලයන්ට උගත්කමෙන් ඇති පල කිම?
47.
47.
Sutena [Pg.22] hadayaṭṭhena,Khalo nevasusīlavā;
Madhunā koṭaraṭṭhena,Nimbo kiṃ madhurāyate.
සිතෙහි දරාගත් ශ්රුතය තිබුණ ද දුර්ජනයා සිල්වතෙකු නොවේ. බෙනයෙහි මීපැණි පිරවූ පමණින් කොහොඹ ගසක් මිහිරි වේ ද?
48.
48.
Sakiṃpi viññu dhīrena,Karoti sahasaṅgamaṃ;
Attatthañca paratthañca,Nibbānantaṃ sukhaṃ labhe.
නුවණැත්තා ධීර වූ පණ්ඩිතයෙකු එක් වරක් හෝ ඇසුරු කරන්නේ නම්, හෙතෙම තමාගේ ද අන්යයන්ගේ ද යහපත සලසාගෙන, නිර්වාණය කෙළවර කොට ඇති උතුම් සැපය ලබන්නේ ය.
49.
49.
Haṃso majjhe nakākānaṃ,Sīho gunnaṃ nasobhati;
Gadrabhānaṃ turaṅgono,Bālānañca napaṇḍito.
කපුටන් මැද හංසයා ද, ගවයන් මැද සිංහයා ද, බූරුවන් මැද අශ්වයා ද නොබබළන්නාක් මෙන්, බාලයන් මැද පණ්ඩිතයා නොබබළයි.
50.
50.
Ākiṇṇopi [Pg.23] asabbhīva,Asaṃsaṭṭhova bhaddako;
Bahunā sannajātena,Gacche nummattakenidha.
අසත්පුරුෂයන්ගෙන් ගැවසී ගත්ත ද සත්පුරුෂයා ඔවුන් හා නොමිශ්රව වෙසෙයි. මේ ලෝකයෙහි උමතු වූවන් රාශියක් සමඟ හැසිරීම උමතු වීමක් වැනිය.
51.
51.
Nadītire khatekūpe,Araṇītālavaṇṭake;
Navade āpādi natthīti,Mukheca vacanaṃ tathā.
ගං ඉවුරක කැනූ ළිඳෙහි ජලය ද, ගිනිගානා ලීයේ ගින්න ද, තල්වැටෙහි සුළඟ ද නැතැයි කිව නොහැකි සේ ම, මිනිසාගේ කටෙහි වචනය ද සැමවිටම පවතී.
52.
52.
Sutasanniccayā [Pg.24] dhīrā,Tuṇhibhūtā apucchitā;
Puṇṇā subhāsitenāpi,Ghaṇḍādyaghaṭitāyathā.
බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇති ධීරයෝ, අන්යයන් විසින් නොඅසන ලද්දාහු නම් නිශ්ශබ්දව වෙසෙති. සුභාෂිතයෙන් පිරී තිබුණ ද, නොපහරන ලද මිණිගෙඩියක් හඬ නොනඟන්නාක් මෙනි.
53.
53.
Apuṭṭho paṇḍito bherī,Pajjunno hoti pucchito;
Bālo puṭṭho apuṭṭhoca,Bahuṃ vikattate sadā.
නොවිමසන ලද පණ්ඩිතයා බෙරයක් මෙන් නිහඬ වන අතර, විමසන ලද කල්හි වැසි වලාකුළක් මෙන් දැනුම වස්වයි. එහෙත් බාලයා වනාහි ඇසුව ද නොඇසුව ද සැමවිටම බොහෝ සෙයින් කතා කරයි.
54.
54.
Sampannaguṇā laṅkāro,Sabbasatta hitāvaho;
Nacareyya parattatthaṃ,Kuto so paṇḍito bhave.
ගුණධර්මයන්ගෙන් පිරිපුන් තැනැත්තා ලොවට අභරණයකි, සියලු සතුන්ට යහපත සලසන්නෙකි. යමෙක් පරහිත සුවය පිණිස ක්රියා නොකරන්නේ නම්, හෙතෙම කෙසේ නම් පණ්ඩිතයෙකු වන්නේ ද?
55.
55.
Saparatthaṃ [Pg.25] care dhīro,Asakkonto sakaṃ care;
Tathāpica asakkonto,Pāpāttānaṃ viyojaye.
ඥානවන්තයා තමාගේ ද අන්යයන්ගේ ද යහපත පිණිස ක්රියා කළ යුතුය. එසේ කිරීමට අපොහොසත් වන්නේ නම්, තමාගේ යහපත පිණිස හෝ ක්රියා කළ යුතුය. එය ද කළ නොහැකි නම්, අවම වශයෙන් තමා පවින් වළක්වා ගත යුතුය.
56.
56.
Bālecummattake bhūpe,Gurumātāpitūsvapi;
Nadosaṃ kariyā pañño,Saṅgheca jeṭṭhabhātari.
අඥානයා, උමතු වූවා, රජු, ගුරුවරයා, මව, පියා, මහා සංඝරත්නය සහ වැඩිමහල් සොහොයුරා කෙරෙහි නුවණැත්තා කිසිවිටෙකත් ක්රෝධ නොකළ යුතුය.
57.
57.
Atthanāsaṃ [Pg.26] manotāpaṃ,Ghareduccaritānica;
Vañcanaṃ avamānañca,Matimā napakāsaye.
තමාගේ ධන විනාශය, සිතේ ඇති වන කනගාටුව, නිවසේ සිදුවන වැරදි හැසිරීම්, රැවටීම් සහ තමාට සිදු වූ අවමානයන් නුවණැති පුද්ගලයා අන්යයන්ට ප්රකාශ නොකළ යුතුය.
58.
58.
Paradānaṃ janettīva,Leṭṭuva paradabbakaṃ;
Attāva sabbabhūtāni,Yo passati so passati.
අනුන්ගේ භාර්යාව තමාගේ මව මෙන් ද, අනුන්ගේ ධනය පස් කැටයක් මෙන් ද, සියලු සතුන් තමා මෙන් ද යමෙක් දකින්නේ ද, සැබෑව දකින්නා ඔහු ම ය.
59.
59.
Parūpavāde padhiro,Paravajjesvalocano;
Paṅgulo aññanārīsu,Dussakappesvacetano.
අන්යයන්ගේ නින්දා අපහාසවලදී බිහිරෙකු මෙන් ද, අනුන්ගේ වැරදි සෙවීමේදී අන්ධයෙකු මෙන් ද, අන්ය ස්ත්රීන් කෙරෙහි කොරෙකු මෙන් ද, පාපී සිතුවිලිවලදී සෙලවීමක් නැතිව ද ක්රියා කළ යුතුය.
60.
60.
Sabbaṃ suṇāti sotena,Sabbaṃ passati cakkhunā;
Nacadiṭṭhaṃ sutaṃ dhīro,Sabbaṃ uccitumarahati.
නුවණැත්තා කනෙන් සියල්ල අසයි, ඇසෙන් සියල්ල දකියි. එහෙත් දුටු පමණින් හෝ ඇසූ පමණින් ඒ සියල්ල ම පිළිගැනීමට හෝ ප්රකාශ කිරීමට නොපෙළඹිය යුතුය.
61.
61.
Cakkhumassa yathāandho,Sotavā padhiroyathā;
Paññāvāssa yathāmūgo,Balavā dubbaloriva;
Atha atthesamuppanne,Sayetha matasāyitaṃ.
ඇස් ඇත්තෙකු වුව ද අන්ධයෙකු මෙන් ද, කන් ඇත්තෙකු වුව ද බිහිරෙකු මෙන් ද, ප්රඥාවන්තයෙකු වුව ද ගොතයෙකු මෙන් ද, බලවතෙකු වුව ද දුර්වලයෙකු මෙන් ද හැසිරිය යුතුය. යම් ගැටලුවක් මතු වූ කල්හි, මළ සිරුරක් මෙන් නිසලව සිටිය යුතුය.
62.
62.
Pāpamitte [Pg.28] vivajjetvā,Bhajeyyu ttamapuggalaṃ;
Ovādecassa tiṭṭheyya,Patthento acalaṃsukhaṃ.
පාපමිත්රයන් සම්පූර්ණයෙන් ම වළකා, උත්තම පුරුෂයන් ඇසුරු කළ යුතුය. නොසැලෙන නිවන් සැපය ප්රාර්ථනා කරන්නා වූ තැනැත්තා ඔවුන්ගේ අවවාදයන්හි පිහිටා සිටිය යුතුය.
63.
63.
Sususā sutavaḍḍhanaṃ,Sutaṃ paññāyavaḍḍhanaṃ;
Paññāya atthaṃ jānāti,Ñāto attho sukhāvaho.
ඇසීමට ඇති කැමැත්ත දැනුම වර්ධනය කරයි; දැනුම ප්රඥාව වර්ධනය කරයි; ප්රඥාව මඟින් යහපත හඳුනා ගනී; එසේ හඳුනා ගන්නා ලද අර්ථය සැපය ළඟා කර දෙයි.
64.
64.
Pāmojja [Pg.29] karaṇaṃ ṭhānaṃ,Pasaṃsāvahanaṃsukhaṃ;
Phalānisaṃso bhāveti,Vahanto porissaṃdhuraṃ.
මිනිසෙකු ලෙස ඉටු කළ යුතු යුතුකම් නමැති ධුරය දරන තැනැත්තා, ප්රීතිය ඇති කරන, ප්රශංසාව ළඟා කර දෙන, සැපය ගෙන දෙන ආනිශංසයන් තමා කරා ළඟා කර ගනියි.
65.
65.
Atisītaṃ atiuṇhaṃ,Atisāya midaṃahu;
Iti visaṭṭha kammante,Khaṇā accanti māṇave.
"අධික ශීතල ය, අධික උණුසුම ය, දැන් බොහෝ වේලාවක් ගත වී ඇත" යනුවෙන් පවසමින් කටයුතු මඟහරින්නා වූ මිනිසුන්ගේ ජීවිතයේ වටිනා අවස්ථාවන් ඉක්මවා යයි.
66.
66.
Yoca [Pg.30] sītañca uṇhañca,Tiṇātiyo namaññati;
Karaṃ purisa kiccāni,So sukhā navihāyati.
යමෙක් ශීතල හා උණුසුම තණකොළයක් තරම්වත් මායිම් නොකොට, මිනිසෙකු ලෙස කළ යුතු යුතුකම් ඉටු කරයි ද, හෙතෙම කිසිදා සැපයෙන් පිරිහෙන්නේ නැත.
67.
67.
Yasalābhaṃ jigīsantaṃ,Naraṃ vajjenti dūrato;
Apatthetvāna te tasmā,Taṃmaggaṃ maggaye budho.
කීර්තිය හා ලාභය පමණක් ම අපේක්ෂා කරන මිනිසාව ලෝකයා දුරින් ම මඟහරිති. එබැවින් ඥානවන්තයා එවැනි දෑ නොපතමින් ධාර්මික මාර්ගය ම සෙවිය යුතුය.
68.
68.
Desamosajja gacchanti,Sīhā sappurisā gajā;
Tattheva nidhanaṃ yanti,Kākā kāpurisā migā.
සිංහයෝ ද, සත්පුරුෂයෝ ද, ඇත්තු ද සුදුසු කල තම දේශය අතහැර වෙනත් දේශයන් කරා යති. එහෙත් කපුටෝ ද, ලාමක මිනිස්සු ද, මුවෝ ද උපන් ස්ථානයෙහි ම රැඳී සිට විනාශයට පත් වෙති.
69.
69.
Yasmiṃdese [Pg.31] nasammāro,Napiti nacabandhavā;
Nacavijjāgamo koci,Natattha vasatī vasse.
යම් දේශයක ගරුබුහුමනක් නැද්ද, ජීවනෝපායක් නැද්ද, කිසිදු නෑදෑයෙකු නැද්ද, කිසිදු ශිල්ප ශාස්ත්රයක් ඉගෙනීමට අවස්ථාවක් නැද්ද, එහි වාසය නොකළ යුතුය.
70.
70.
Dhanavā gaṇako rājā,Nadī vejjā imejanā;
Yattha pañca navijjante,Na tatthavasatī vase.
ධනවතෙකු, නැකත්කරුවෙකු, පාලකයෙකු, ගඟක් සහ වෛද්යවරයෙකු යන මේ පස්දෙනා යම් තැනක නැද්ද, එහි වාසය නොකළ යුතුය.
71.
71.
Asanaṃ [Pg.32] bhayamantānaṃ,Maccānaṃ maraṇaṃ bhayaṃ;
Uttamānantusabbesaṃ,Avamānaṃ paraṃ bhayaṃ.
දිළිඳු අයට ආහාර නොලැබීම බියකි; මනුෂ්යයන්ට මරණය බියකි; එහෙත් සියලු උත්තමයන්ට මහත් ම බිය වන්නේ අවමානයට පත් වීමයි.
72.
72.
Amānanā yattha siyā,Santānaṃ avamānanā;
Hīnasamānanāvāpi,Na tatthavasati vase.
යම් තැනක ගරුබුහුමන් ලැබීමක් නැද්ද, සත්පුරුෂයන්ට අවමන් කිරීමක් වේද, නැතහොත් පහත් අය හා සමානව සැලකීමක් වේද, එහි වාසය නොකළ යුතුය.
73.
73.
Yatthālasoca dakkhoca,Sūro bhīruca pūjito;
Na santā tattha vassanti,Avisesakarena ko.
අලසයා ද උත්සාහවන්තයා ද, නිර්භීතයා ද බියගුල්ලා ද එක හා සමානව පුදනු ලබන දේශයක සත්පුරුෂයෝ වාසය නොකරති. වෙනසක් නොදක්වන තැනක වෙසෙන්නේ කවුද?
74.
74.
Dukkho [Pg.33] nivāso sambādhe,Ṭhāne asucisaṅkaṭe;
Tato rimhipiyānante,Tatoca akataññunaṃ.
පටු වූ ද, අපිරිසිදු වූ ද, තදබද සහිත වූ ද ස්ථානයක වාසය කිරීම දුක් සහිත ය. ඊටත් වඩා සතුරන් මැද වාසය කිරීම දුක් සහිත ය; ඒ සියල්ලටත් වඩා ගුණමකු මිනිසුන් සමඟ ජීවත් වීම අතිශයින් ම දුක් සහිත ය.
75.
75.
Siṅgīnaṃ pañcahatthena,Satena vājinaṃ caje;
Hatthīnantu sahassena,Desacāgena dujjane.
අං ඇති සතුන්ගෙන් රියන් පහක් ද, අශ්වයන්ගෙන් රියන් සියයක් ද, ඇතන්ගෙන් රියන් දහසක් ද දුරු විය යුතුය. එහෙත් දුර්ජනයාගෙන් දේශය ම අතහැර යාමෙන් දුරු විය යුතුය.
76.
76.
Caje [Pg.34] ekaṃ kulassatthaṃ,Gāmassatthaṃ kulaṃ caje;
Gāmaṃ janapadassatthaṃ;
Attatthaṃ pathavī caje.
පවුලේ යහපත උදෙසා එක් අයෙකු ද, ගමේ යහපත උදෙසා පවුලක් ද, රටේ යහපත උදෙසා ගමක් ද, තමාගේ ආධ්යාත්මික සුභසිද්ධිය උදෙසා මුළු මහත් පෘථිවිය ම වුව ද අත්හැරිය යුතුය.
77.
77.
Calatyekenapādena,Tiṭṭhatyekena paṇḍito;
Asamikhyaparaṃṭhānaṃ,Pubbamāyanaṃnacaje.
පණ්ඩිතයා එක් පයක් ඔසවා තබන අතර, අනෙක් පය පොළොවෙහි ස්ථාවරව තබයි. ඊළඟ ස්ථානය පිළිබඳව මැනවින් සොයා නොබලා, තමා කලින් සිටි ස්ථානය අත් නොහළ යුතුය.
78.
78.
Ṭhānabhaṭṭhā [Pg.35] nasobhanti,Dantākesāna khānarā;
Matimā itiviññāya,Saṭhānaṃ nacaje lahuṃ.
තම ස්ථානයෙන් ගිලිහුණු විට දත්, කෙස්, නිය සහ මිනිස්සු ශෝභමාන නොවෙති. නුවණැත්තා මෙය තේරුම් ගෙන, ඉක්මන් වී තම ස්ථානය අත් නොහැරිය යුතුය.
79.
79.
Caje dhanaṃ aṅgavarassahetu,Aṅgaṃ caje jivitaṃ rakkhamāno;
Aṅgaṃ dhanaṃ jivitañcāpi sabbaṃ,Caje naro dhamma manussaranto.
ශරීරයේ උතුම් අවයවයක් බේරා ගැනීම උදෙසා ධනය ද, ජීවිතය ආරක්ෂා කර ගැනීම උදෙසා අවයවයන් ද අත්හළ යුතුය. එහෙත් දහම සිහිපත් කරන (ධර්මය රකින) මිනිසා ශරීරාංග, ධනය හා ජීවිතය යන සියල්ලම දහම වෙනුවෙන් පරිත්යාග කළ යුතුය.
80.
80.
Sotaṃ [Pg.36] suteneva na kuṇḍalena,Dānena pāṇī natu kaṅkaṇena;
Ābhāti kāyo purisuttamassa,Paropakārena na candanena.
කණ බැබළෙන්නේ ධර්ම ශ්රවණයෙන් මිස කන්වල පළඳින තෝඩුවලින් නොවේ. අත බැබළෙන්නේ දානයෙන් (ත්යාගශීලී බවෙන්) මිස වළලු පැළඳීමෙන් නොවේ. උතුම් මිනිසාගේ ශරීරය බැබළෙන්නේ පරෝපකාරයෙන් (අන් අයට උපකාර කිරීමෙන්) මිස සඳුන් ආලේප කිරීමෙන් නොවේ.
Sambhedakathā
සම්භේද කථා (විවිධ කරුණු පිළිබඳ කථාව)
81.
81.
Sattha [Pg.37] kappavicārena,Kālo gacchati dhīmataṃ;
Byasanena asādhūnaṃ,Niddāya kalahenavā.
ප්රඥාවන්තයන්ගේ කාලය ගතවන්නේ ශාස්ත්ර හැදෑරීම හා ධර්ම විචාරයෙනි. අසත්පුරුෂයන්ගේ (නරක අයගේ) කාලය ගතවන්නේ දුරාචාරයෙන්, නින්දෙන් හෝ රණ්ඩු සරුවල්වලිනි.
82.
82.
Sokaṭhānasahassāni,Bhayaṭhānasatānica;
Divasedivase muḷhaṃ,Āvīsanti napaṇḍitaṃ.
දහස් ගණන් ශෝකයට කරුණු ද, සිය ගණන් බියට කරුණු ද දිනපතා අඥාන පුද්ගලයා වෙත පැමිණෙයි; එහෙත් බුද්ධිමත් පණ්ඩිතයා වෙත ඒවා නොපැමිණෙයි.
83.
83.
Atidīgho [Pg.38] mahāmuḷho,Majjhimoca vicakkhaṇo;
Vāsudevaṃ purakkhitvā,Sabbevāmanakā saṭṭhā.
ඉතා උස පුද්ගලයා මහා මෝඩයෙකි, මධ්යම උස ඇති තැනැත්තා නුවණැත්තෙකි. වාසුදේව පෙරටු කොට ගත්, මිටි (කුරු) මිනිස්සු හැම දෙනාම වංචාකාරයෝ වෙති.
84.
84.
Na loke sobhate muḷho,Kevalattapasaṃsako;
Api sampihite kūpe,Katavijjo pakāsate.
තමාටම ප්රශංසා කරගන්නා මෝඩයා ලෝකයෙහි නොබබළයි. එහෙත්, වසා ඇති ළිඳක් තුළ සිටියද උගත් බුද්ධිමතා බැබළෙන්නේය (ප්රසිද්ධ වන්නේය).
85.
85.
Madantadamanaṃ satthaṃ,Khalānaṃ kurute madaṃ;
Cakkhusaṅkhārakaṃ tejaṃ,Uluṅkāna mivandhakaṃ.
මදය (උඩඟුකම) මර්ධනය කරන ශාස්ත්රය, නීචයන් (නරක මිනිසුන්) තුළ ඇති කරන්නේ උඩඟුකමකි. එය ඇස් පෙනීමට උපකාරී වන ආලෝකය, බකමූණන්ට අන්ධකාරයක් වන්නාක් බඳුය.
86.
86.
Atyappamapi [Pg.39] sādhūnaṃ,Silālekheva tiṭṭhate;
Jalelekheva nīcānaṃ,Yaṃ kataṃ taṃpi nassati.
සත්පුරුෂයන් විසින් කරන ලද ඉතා සුළු උපකාරයක් වුවද ගලක කෙටූ අකුරක් සේ නොමැකී පවතී. අසත්පුරුෂයන්ට කරන ලද යමක් වේද, එය දියෙහි ඇඳි ඉරක් සේ වහා විනාශ වී යයි.
87.
87.
Dabbamappaṃpi sādhūnaṃ,Jalaṃ kūpeva nissayo;
Bahuttaṃpi asādhūnaṃ,Naca vāriva aṇṇave.
සත්පුරුෂයන් සතු ධනය ස්වල්පයක් වුවද, එය ළිඳක ඇති ජලය මෙන් අන් අයට ප්රයෝජනවත් වේ. අසත්පුරුෂයන් සතු ධනය බොහෝ වුවද, එය මහා සාගරයේ ජලය මෙන් කාටවත් ප්රයෝජනයක් නැති දෙයක් වේ.
88.
88.
Duṭṭhacitto [Pg.40] panāhissa,Kodho pāsāṇalikkhito;
Kujjhitabbe sujanassa,Jalelekhā ciraṭṭhito.
දුෂ්ට සිත් ඇත්තාගේ ක්රෝධය ගලක කෙටූ අකුරක් මෙන් කල් පවතී. සත්පුරුෂයාගේ කෝපය දියෙහි ඇඳි ඉරක් මෙන් වහා නැති වී යයි, බොහෝ කල් නොපවතී.
89.
89.
Bālassa jīvitaṃ pāpaṃ,Mitarassi taraṃ bhave;
Janakāyassa rājāva,Rājadhammova rājunaṃ.
අඥානයාගේ ජීවිතය පාපකාරී වේ, මිතුරාගේ (නුවණැත්තාගේ) ජීවිතය ඊට වඩා වෙනස් (පුණ්යවන්ත) වේ. පොදු ජනයාට රජු යම් සේද, රජවරුන්ට රාජධර්මය ද එසේම වේ.
90.
90.
Sappādānaṃ balī sīho,Puḷāvako tato kippīlikā,Narā tato balī rājā,Sabbesa mantako balī.
සිවුපාවුන් අතර සිංහයා බලවත්ය. පණුවන් (කුඩා සතුන්) අතර කූඹියා බලවත්ය. මිනිසුන් අතර රජු බලවත්ය. එහෙත් මේ සියල්ලන්ටම වඩා මාරයා (මරණය) බලවත්ය.
91.
91.
Bhūpoṇṇava [Pg.41] ggi thī sippi,Abhijjhālucapuggalo;
Etesaṃpi mahicchānaṃ,Mahicchitā aniccatā.
රජු, මහා සාගරය, ගින්න, ස්ත්රිය, සර්පයා සහ අතිශය ලෝභී පුද්ගලයා යන මොවුන්ගේ මහත් වූ ආශාවන් කිසිදා කෙළවරක් නොවේ (සතුටු කළ නොහැකිය).
92.
92.
Niddāluko asantuṭṭho,Akataññūca bhīruko;
Sakkuṇantina sācāraṃ,Sikkhituṃ te kadācipi.
කඩිසර නොවන (නිදිබර) තැනැත්තා, සතුටක් නැති (අතෘප්තිමත්) තැනැත්තා, කළ ගුණ නොදන්නා තැනැත්තා සහ බියගුලු තැනැත්තා යන මොවුහු කිසි කලෙකත් යහපත් හැසිරීමක් ඉගෙනීමට සමත් නොවෙති.
93.
93.
Niddālu [Pg.42] kāmarāmoca,Sukhito bhogavālaso;
Nicchanto kammarāmo ca,Sattete satthavajjitā.
නිදිබර තැනැත්තා, කාමයන්හි ඇලුනු තැනැත්තා, සැප සෙල්ලමට බර තැනැත්තා, ධනය ඇතත් අලස තැනැත්තා, (ඉගෙනීමට) අකමැති තැනැත්තා සහ (වෙනත්) වැඩවලම ඇලී වෙසෙන තැනැත්තා යන මේ සත්දෙනා ශාස්ත්ර හැදෑරීමෙන් බැහැර වූවෝ වෙති.
94.
94.
Samiddho dhanadhaññena,Kaṭṭho dakatiṇaggihi;
Sabbato duggatenaṭṭho,Tasmā nadukkataṃ kare.
ධන ධාන්යයෙන් මෙන්ම දර, දිය, තණ සහ ගින්නෙන් පොහොසත් වුවද, (අකුසල් කිරීමෙන්) හැම අතින්ම දුකට පත් විය හැකිය. එබැවින් කිසිවෙක් අකුසල් (පාප කර්ම) නොකළ යුතුය.
95.
95.
Puññapāpaphalaṃ [Pg.43] yo ce,Nasaddhahati saccato;
So ve khippaṃva attānaṃ,Ādāsatalamānaye.
පින් පව්වල විපාක සැබෑ ලෙසම විශ්වාස නොකරන යමෙක් වේද, ඔහු ඉතා ඉක්මනින් තමා කෙලෙසා ගනී (නැතහොත් තමාගේ විනාශය ළඟා කර ගනී).
96.
96.
Samparāyikamatthaṃ yo,Nasaddhahati cepiso;
Āvāse sagga gāmīnaṃ,Mākkabhe kiṃnapassati.
යමෙක් පරලොව ජීවිතය සහ එහි විපාක විශ්වාස නොකරයිද, ඔහු ස්වර්ගගාමී වන්නන්ගේ සැපවත් විමාන දෙස බලා හෝ එය වටහා නොගන්නේ මන්ද?
97.
97.
Mahantaṃ vaṭṭarukkhādiṃ,Khuddabījaṃ bahūphalaṃ;
Sakkhikatvā udikkheyya,Puññapāpakaro naro.
කුඩා බීජයකින් හටගෙන බොහෝ ඵල දරන මහත් වූ නුග රුක ආදී ගස් දෙස බලා, පින් පව් කරන මනුෂ්යයා (කර්මයේ විපාක පිළිබඳව) ප්රත්යක්ෂ කොට වටහා ගත යුතුය.
98.
98.
Yassa [Pg.44] sallahukaṃ hoti,Gurusakkāramānanaṃ;
Tassa sallahukāyeva,Vijjāsampattisampadā.
ගුරුවරුන්ට ගරු බුහුමන් කිරීම යමෙකුට ඉතා සුළු (වැදගත්කමක් නැති) දෙයක් වේද, ඔහුට ලැබෙන විද්යාව හා ශිල්ප ඥානය ද ඉතා අල්ප (වැදගත්කමක් නැති) එකක්ම වෙයි.
99.
99.
Upajjhācariyānañca,Mātāpitūnamevaca;
Sakkaccaṃ yonupaṭṭhāti,Suto tassapitādiso.
උපාධ්යායයන් වහන්සේලාට ද, ගුරුවරුන්ට ද, මවුපියන්ට ද යමෙක් ගෞරවයෙන් උපස්ථාන නොකරයිද, ඔහුගේ පුත්රයා ද (පසු කලෙක) ඔහුට එලෙසම සලකනු ඇත.
100.
100.
Dese dese kulānīca,Desedese ca bandhavo;
Tādisaṃ sahajā yattha,Desaṃ passāminevatu.
රටින් රටෙහි කුලවත් පවුල් ඇත, රටින් රටෙහි නෑදෑයෝ ද ඇත. නමුත් තමන් උපන් රටෙහි සිටින සහෝදරයන් වැනි අය සිටින වෙනත් කිසිම රටක් මම නොදකිමි.
101.
101.
Puttaṃvā [Pg.45] bhātaraṃ duṭṭhaṃ,Anusāseyya nojahe;
Kiṃnu chejjaṃ karaṃpādaṃ,Littaṃ asucinā siyā;
නරක හැසිරීම් ඇති පුත්රයෙකු හෝ සහෝදරයෙකු වුවද අවවාද කර හදාගත යුතු මිස අත් නොහැරිය යුතුය. අසූචි තැවරුණු පමණින් කෙනෙකු තම අත හෝ පය කපා දමන්නේද?
102.
102.
Bahuputte pitāeko,Avassaṃ poseti sadā;
Bahuputtā nasakkonti,Posetuṃ pitarekakaṃ.
එක් පියෙකු පුත්රයන් බොහෝ දෙනෙකු වුවද නිරන්තරයෙන්ම පෝෂණය කරයි. නමුත් ඒ බොහෝ පුත්රයන්ට එක් පියෙකුව පෝෂණය කිරීමට නොහැකි වෙයි.
103.
103.
Atijātamanujātaṃ[Pg.46],Puttamicchanti paṇḍitā;
Avajātaṃ naicchanti,Yohoti kulagandhano.
නුවණැත්තෝ තමන්ට වඩා උසස් වූ (අතිජාත) හෝ තමන් හා සමාන වූ (අනුජාත) පුත්රයන් කැමති වෙති. කුලය විනාශ කරන (අවජාත) පුත්රයෙකු ලැබීමට ඔවුහු අකමැති වෙති.
104.
104.
Pañcaṭhānāni sampassaṃ,Puttamicchanti paṇḍitā;
Jātovā no bharissati,Kiccaṃvā no karissati.
නුවණැති මවුපියෝ කරුණු පහක් බලාපොරොත්තු වෙන් පුත්රයන් පතති; එනම්: 'වැඩිවියට පත් වූ කල අපව පෝෂණය කරනු ඇත, අපගේ වත්පිළිවෙත් (කටයුතු) කර දෙනු ඇත'.
105.
105.
Kulavaṃso [Pg.47] ciraṃ tiṭṭhe,Dāyajjaṃ paṭipaccati;
Athavāpana petānaṃ,Dakkhiṇaṃnupadassati.
අපගේ කුල පරම්පරාව බොහෝ කල් පවත්වා ගනු ඇත, අපගේ උරුමය (දායාදය) රැකගනු ඇත, නැතහොත් අප මියගිය පසු අප වෙනුවෙන් පින් පමුණුවනු ඇත.
106.
106.
Antojāto dhanakkīto,Dāsabyopagato sayaṃ;
Dāsākaramarānīto,Ccevante catudhā siyuṃ.
නිවසෙහිම උපන් තැනැත්තා, මුදලට මිලදී ගත් තැනැත්තා, තමාම වහල්භාවයට පත් වූ තැනැත්තා සහ යුද්ධයෙන් අල්ලාගෙන එන ලද තැනැත්තා යැයි වහල්ලු සිව්දෙනෙක් වෙති.
107.
107.
Dāsā pañceva corayya-Sakhañātyattasadisā;
Tathā viññūhi viññeyyā,Mittādārāca bandhavā.
මිතුරන්, භාර්යාවන් සහ නෑදෑයන් වහලුන් වැනි අය, සොරෙකු වැනි අය, ස්වාමියෙකු වැනි අය, මිතුරෙකු වැනි අය, නෑදෑයෙකු වැනි අය හෝ තමා හා සමාන අය ලෙස නුවණැත්තන් විසින් වටහා ගත යුතුය.
108.
108.
Tayova [Pg.48] paṇḍitā satthe,Ahamevātivādīca,Ahamapiti vādīca,Nāhantica imetayo.
ශාස්ත්රයෙහි පණ්ඩිතයෝ තිදෙනෙක් වෙති; එනම් 'මමම පමණක් දනිමි' කියන තැනැත්තා ද, 'මමත් දනිමි' කියන තැනැත්තා ද, 'මම නොදනිමි' කියන තැනැත්තා ද යන තිදෙනාය.
109.
109.
Vinā satthaṃ nagaccheyya,Sūro saṅkāmabhūmiyaṃ;
Paṇḍitaddhagū vāṇijjo,Videsagamano tathā.
සොල්දාදුවා අවියක් නොමැතිව සටන් බිමට නොයා යුතුය. එලෙසම පණ්ඩිතයා ශාස්ත්රය නොමැතිව ද, වෙළෙන්දා බඩු බාහිරාදිය නොමැතිව ද, විදේශගත වන්නා අවශ්ය උපකරණ (හෝ මගපෙන්වීම්) නොමැතිව ද නොයා යුතුය.
110.
110.
Sammā [Pg.49] upaparikkhitvā,Akkharesu padesuca;
Coraghāto siyā sisso,Guru coraṭṭakārako.
අකුරු සහ පද පිළිබඳව මනාව විමසා නොබලන්නේ නම්, ශිෂ්යයා සොරෙකු මරන්නෙකු (නැතහොත් වැරදිකරුවෙකු) වැනිය; ගුරුවරයා සොරුන් බිහිකරන්නෙකු වැනිය.
111.
111.
Sādhuttaṃ sujanasamāgamā khalānaṃ,Sādhūnaṃ nakhalasamāgamā khalattaṃ;
Āmodaṃkusumabhavaṃdadhātibhūmi,Bhūgandhaṃ naca kusumāni dhārayanti.
සත්පුරුයන් ඇසුරු කිරීමෙන් අසත්පුරුෂයෝ ද යහපත් වෙති; එහෙත් අසත්පුරුෂයන් ඇසුරු කිරීමෙන් සත්පුරුෂයෝ අයහපත් නොවෙති. මල්වල සුවඳ පොළොව විසින් දරා ගනු ලබන නමුත්, පොළොවේ පස් ගඳ මල් විසින් දරා ගනු නොලැබේ.
112.
112.
Saṭṭhena [Pg.50] mittaṃ kalusena dhammaṃ,Paropatāpena samiddhibhāvaṃ;
Sukhena vijjaṃ pharusena nāriṃ,Icchanti ye te navapaṇḍitāva.
වංචාවෙන් මිත්රත්වය ද, කෙලෙස් සහිතව ධර්මය ද, අනුන්ට පීඩා කිරීමෙන් දියුණුව ද, අලස සැපයෙන් ශිල්පය ද, රළු වචනයෙන් ස්ත්රියකගේ ආදරය ද බලාපොරොත්තු වන යමෙක් වෙත්ද, ඔවුහු කිසිසේත්ම පණ්ඩිතයෝ නොවෙති.
Mittakathā
මිත්ර කථාව (මිතුරන් පිළිබඳ කථාව)
113.
113.
Katvāna [Pg.51] kusalaṃkammaṃ,Katvācā kusalaṃ pure;
Sukhitadukkhitā honti,So bālo yo napassati.
පෙර කරන ලද කුසල් කර්ම සහ අකුසල් කර්මයන් නිසා මිනිස්සු සැප හෝ දුක් විඳිති. මෙය වටහා නොගන්නා තැනැත්තා අඥානයෙකි (මෝඩයෙකි).
114.
114.
Sayaṃkatena pāpena,Aniṭṭhaṃ labhate phalaṃ;
Te me so me janentīti,Punāguṃ kurute jaḷo.
තමා විසින්ම කරන ලද පාපයන් නිසා කෙනෙකුට අකමැති (නරක) විපාක ලැබෙයි. 'ඔවුන් මට මෙසේ කළා, ඔහු මට මෙසේ කළා' යැයි සිතමින් අඥාන පුද්ගලයා නැවත නැවතත් පව් සිදු කරයි.
115.
115.
Kālakhepena [Pg.52] hāpeti,Dānasīlādikaṃ jaḷo;
Athirampi thiraṃ maññe,Attānaṃ sassatīsamaṃ.
අස්ථිර වූ තම ශරීරය (ජීවිතය) සදාකාලික ස්ථිර දෙයක් ලෙස සලකන මෝඩයා, කාලය නාස්ති කරමින් දාන ශීලාදී පින්කම් මඟහැර ගනී.
116.
116.
Bālova pāpakaṃ katvā,Nataṃchaṭṭetumussahe;
Kiṃ byagghatādi gacchanto,Padaṃ makkhetumussahe.
අඥානයා පව් කොට එය අත්හැරීමට උත්සාහ නොකරයි. ව්යාඝ්රයා ආදී සතුන් ගමන් කරන කල තමන්ගේ පියසටහන් මකා දැමීමට උත්සාහ කරත්ද?
117.
117.
Paranassanato naṭṭho,Pureva paranāsako;
Sīghaṃvā dassanaṃ yāti,Tiṇaṃ pāsādajjhāpakaṃ.
අනුන් විනාශ කරන්නා අනුන් විනාශ කිරීමටත් ප්රථමයෙන්ම තමාම විනාශයට පත් වේ. ප්රාසාදයක් දවන පිදුරු මෙන් හෙතෙම වහාම විනාශයට පැමිණේ.
118.
118.
Bhojanā [Pg.53] methunā niddā,Gave poseca vijjati;
Vijjā viseso posassa,Tatohīno gosamo bhave.
ආහාර අනුභවය, මෛථුනය සහ නින්ද ගවයන්ට මෙන්ම මිනිසුන්ට ද පොදුය. මිනිසාගේ සුවිශේෂී ගුණය විද්යාවයි. එයින් තොර වූ මිනිසා ගවයෙකු හා සමාන වේ.
119.
119.
Muḷhasisso padesena,Kunārībharaṇenaca;
Khalasatthūhisaṃyogā,Paṇḍitopyavasīdati.
මෝඩ සිසුවෙකුට උපදෙස් දීමෙන් ද, නපුරු ස්ත්රියක නඩත්තු කිරීමෙන් ද, දුර්ජන පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීමෙන් ද පණ්ඩිතයා පවා පිරිහීමට පත් වේ.
120.
120.
Dvecimekaṇṭakā [Pg.54] tikkhā,Sarīrasobhitā kāme;
Nidhano yoca kāmeti,Yocakuppatyanissāro.
ශරීරය නසන තියුණු කටු වැනි පුද්ගලයන් දෙදෙනෙක් ලොව වෙති. එනම්, නිර්ධන ව වස්තුව හා කාමයන් පතන්නා සහ ශක්තියක් නැතිව ක්රෝධ කරන්නා ය.
121.
121.
Nidhanocāpi kāmeti,Dubbalo kalahaṃpiyo;
Mandasattho vivādatthi,Tividhaṃ muḷhalakkhaṇaṃ.
දුප්පත් වුව ද කාමයන් පැතීම, දුබල වුව ද කලහ කිරීමට කැමති වීම සහ අල්පශ්රැත වුව ද වාද කිරීමට කැමති වීම යන මේවා මෝඩයාගේ ලක්ෂණ තුනකි.
122.
122.
Appasuto sute appe,Bahuṃmaññati mānavo;
Sindhudakama passanto,Kūpetoyaṃva maṇḍuko.
අල්පශ්රැත මිනිසා තමාගේ මඳ දැනුම ඉතා උතුම් කොට සිතයි. ඔහු මහා සාගරයේ ජලය නොදැක ළිඳෙහි වතුර පමණක් දන්නා මැඩියෙකු වැනිය.
123.
123.
Tadamināpi [Pg.55] jānāti,Sobbhesu padaresuca;
Sunantā yanti kusumbhā,Tuṇhīyanti mahodadhi.
ළිං සහ සිදුරු තුළින් ගලා යන කුඩා දිය පහරවල් ශබ්ද කරමින් ගලා යයි. එහෙත් මහා සාගරය නිශ්ශබ්දව පවතී. මෙයින් ද ඒ බව දත හැකිය.
124.
124.
Yaṃ ūnakaṃ taṃ sunati,Yaṃ pūraṃ santameva taṃ;
Aḍḍhakumbhūpamo bālo,Rahato pūrova paṇḍito.
අඩක් පිරුණු කලයක් ශබ්ද නඟයි, මනාව පිරුණු කලයක් නිශ්ශබ්දව පවතී. අඥාන පුද්ගලයා අඩක් පිරුණු කලයක් බඳුය, පණ්ඩිතයා දියෙන් පිරුණු විලක් වැනිය.
125.
125.
Budhehibhāsamānopi[Pg.56],Khalo bahutaketavo;
Ghaṃsiyamāno aṅgāro,Nilamattaṃ nagacchati.
වංචා සහගත වූ දුර්ජනයා, පණ්ඩිතයන් අවවාද කළ ද යහපත් නොවේ. අඟුරු කොතරම් මැද්දත් එහි කළු පැහැය හැර දීප්තිමත් බවක් නොලැබේ.
126.
126.
Cārutā paradārāya,Dhanaṃ lokatappatiyā;
Pasutaṃ sādhunāsāya,Khale khalatarā guṇā.
දුර්ජනයාගේ නරක ගුණාංග මෙසේය: ඔහුගේ රූප සෝභාව අනුන්ගේ භාර්යාවන් උදෙසාය, ධනය ලෝකයා පෙළීම පිණිසය, උත්සාහය සත්පුරුෂයන් විනාශ කිරීම පිණිසය.
127.
127.
Ito [Pg.57] hassataraṃ loke,Kiñci tassa navijjati;
Dujjanotica yaṃāha,Sajjanaṃ dujjano sayaṃ.
ලෝකයෙහි මීට වඩා සිනහ උපදවන සුළු කරුණක් තවත් නැත. එනම්, අසත්පුරුෂයා විසින් සත්පුරුෂයාට "දුර්ජනයෙක්" යැයි පැවසීමයි.
128.
128.
Rogaṇḍacaṅkuro tejo,Visamassataro ghaṇo;
Avināsiya samanti,Na khaloca sanissayaṃ.
රෝගය, වණයක්, ගින්න, විෂ, අශ්වතීර්තයා සහ ආශ්රිතයන් සහිත දුර්ජනයා විනාශ නොකර සංසිඳෙන්නේ නැත.
129.
129.
Navinā [Pg.58] paravādena,Ramante dujjanā khalu;
Na sā sabbarase bhutvā,Vinā vacce natussati.
අනුන්ට නින්දා අපහාස කිරීමෙන් තොරව අසත්පුරුෂයෝ සතුටු නොවේ. බැල්ලිය සියලු රසවත් ආහාර අනුභව කළත් අසූචි අනුභව නොකර සතුටු නොවන්නාක් මෙනි.
130.
130.
Tappate yāti sandhānaṃ,Davo bhavati vanataṃ;
Muduṃ dujjanacittaṃ kiṃ,Lohena upamīyate.
රත් කළ විට ලෝහය උණු වී එකතු වේ, සිසිල් වූ විට දැඩි වේ. දුර්ජනයාගේ සිත මෘදු නොවන බැවින් එය ලෝහයට උපමා කළ හැක්කේ කෙසේද?
131.
131.
Tasmā dujjanasaṃsaggaṃ,Āsīvisa mivoragaṃ;
Ārakā parivajjeyya,Bhūtikāmo vicakkhaṇo.
එබැවින් දියුණුව කැමති නුවණැති මිනිසා, විෂඝෝර සර්පයෙකු මෙන් අසත්පුරුෂයන්ගේ ඇසුර දුරින්ම වර්ජනය කළ යුතුය.
132.
132.
Dujjanena [Pg.59] hi saṃsaggo,Sattutāpi nayujjate;
Tatto dahati aṅgāro,Santātu kālataṃkaro.
දුර්ජනයෙකු සමඟ ඇසුර හෝ සතුරුකම පවා සුදුසු නැත. මන්ද, රත් වූ අඟුරු අත පුළුස්සන අතර නිවුණු අඟුරු අත කළු කරයි.
133.
133.
Dujjano vajjanīyova,Vijjāyālaṅkatopi ce;
Maṇinā laṅkato santo,Sappo kiṃ nabhayaṅkaro.
ශිල්ප ශාස්ත්රයෙන් අලංකාර වුව ද දුර්ජනයා ඇසුරෙන් දුරු කළ යුතුය. මැණිකකින් බබළන සර්පයා වුව ද බිය උපදවන්නේ නැද්ද?
134.
134.
Aggino [Pg.60] dahato dāyaṃ,Sakhābhavati māluto;
Sova dīpaṃtu nāseti,Khale nattheva mittatā.
ලැව්ගින්නක් වනය දවන විට සුළඟ ඊට මිත්රයෙක් වේ. එහෙත් එම සුළඟම කුඩා පහනක් නිවා දමයි. එමෙන්ම දුර්ජනයන් කෙරෙහි සැබෑ මිත්රත්වයක් නැත.
135.
135.
Nasmase katapāpamhi,Nasmase alikavādini;
Nasmasettatthapaññamhi,Atisantepi nasmase.
පව් කළ තැනැත්තා විශ්වාස නොකරන්න. බොරු කියන්නා විශ්වාස නොකරන්න. ආත්මාර්ථකාමියා විශ්වාස නොකරන්න. ඉතා ශාන්ත ලෙස පෙනී සිටින්නා වුව ද විශ්වාස නොකරන්න.
136.
136.
Māretuṃ kittakā sakkā,Dujjanā gagaṇūpamā;
Māritā kodhacittetu,Mārito honti dujjanā.
අහස මෙන් අනන්ත වූ දුර්ජනයන් කොතරම් නම් මරා දැමිය හැකිද? තමාගේ ක්රෝධ සහගත සිත නැසූ කල්හි සියලු දුර්ජනයන් නසන ලද්දේ වෙයි.
137.
137.
Bhūmi [Pg.61] kaṇṭakasaṃkiṇṇā,Chādituṃ nevasakyate;
Upāhana mattakena,Channā bhavati medanī.
කටුවලින් ගහන වූ මුළු මහ පොළොවම වසා දැමීමට කිසිසේත් නොහැකිය. එහෙත් පාවහන් යුවළක් පැළඳීමෙන් මුළු පොළොවම වසා දැමුවා හා සමාන වේ.
138.
138.
Sattā sadāpasevanti,Sodakaṃ vāpiādikaṃ;
Sabhogaṃ sadhanañcevaṃ,Tucchāce te jahanti te.
සත්වයෝ නිරතුරුවම ජලය ඇති විල් ආදිය ඇසුරු කරති. එමෙන්ම ධන ධාන්ය ඇති අයව ඇසුරු කරන අතර, ඔවුන් දිළිඳු වූ කල්හි ඔවුන්ව හැර යති.
139.
139.
Dhanahīnaṃ [Pg.62] caje mitto,Puttadārā sahodarā;
Atthavantaṃva sevanti,Attho loke mahāsakhā.
ධනය නැති වූ කල මිතුරෝ ද, අඹුදරුවෝ ද, සහෝදරයෝ ද මිනිසාව හැර යති. ධනවත් පුද්ගලයාම ඇසුරු කරති. එබැවින් ලෝකයෙහි ධනයම උතුම් මිතුරා වේ.
140.
140.
Na rūpinī na paññāṇo,Nakulīno padhānatā;
Kāle vipattisampatte,Dhanimāva visesatā.
රූප සෝභාව, ප්රඥාව හෝ කුලවත් බව ප්රධාන නොවේ. විපතක් පැමිණි කල්හි ධනවත් තැනැත්තාම කැපී පෙනෙයි.
141.
141.
Kalyāṇamittaṃ [Pg.63] kantāraṃ,Yuddhaṃ sabhāyaṃ bhāsituṃ;
Asatthā gantu micchanti,Muḷhā tecaturojanā.
කල්යාණ මිත්රයෙකු ඇසුරු කිරීමට, වනාන්තරයකට යාමට, යුද්ධයකට යාමට සහ සභාවක් මැද කතා කිරීමට අවි ආයුධ හෝ සුදුසු සූදානමක් නොමැතිව යාමට කැමති වන පුද්ගලයන් සිව්දෙනා මෝඩයෝ වෙති.
142.
142.
Ahitā paṭisedhoca,Hitesuca payojanaṃ;
Byasanesva pariccāgo,Saṅkhepā mittalakkhaṇaṃ.
අයහපතින් වැළැක්වීම ද, යහපතෙහි යෙදවීම ද, විපතේදී අත් නොහැරීම ද යන මේවා කෙටියෙන් සැබෑ මිතුරාගේ ලක්ෂණ වේ.
143.
143.
Āture byasanepatte,Dubbhikkhe sattu viggahe;
Rājadvāre susāneca,Yo tiṭṭhati sabandhavo.
රෝගාතුර වූ විට ද, විපතට පත් වූ විට ද, සාගතයකදී ද, සතුරන් සමඟ සටනේදී ද, රජවාසලේදී සහ සොහොනේදී ද ළඟින් සිටින තැනැත්තාම සැබෑ ඥාතියා වේ.
144.
144.
So [Pg.64] bandhu yo hiteyutto,So pitā yo tu posako;
So ñāti yatra visāso,Sā bhariyā yatra nibbūti.
යහපතෙහි යොදවන්නා සැබෑ මිතුරාය, පෝෂණය කරන්නා සැබෑ පියාය, විශ්වාසය තැබිය හැකි තැනැත්තා සැබෑ ඥාතියාය, සැනසීම ලබාදෙන තැනැත්තිය සැබෑ භාර්යාවය.
145.
145.
Hitesino sumittoca,Viññūca dullabhā janā;
Yatho sadhaṃca sāduṃca,Rogahārīca sujano.
යහපත පතන, කල්යාණ මිත්ර වූ, නුවණැති පුද්ගලයන් ලොව ඉතා දුර්ලභය. එය රසවත් වූත්, රෝග නසන්නා වූත් ඖෂධයක් සොයා ගැනීම තරම් දුෂ්කරය.
146.
146.
Agaruko [Pg.65] anālasso,Asaṭṭhoca saccavā suci;
Aluddho atthakāmoca,Ediso suhaduttamo.
අහංකාර නොවන, අලස නොවන, කපටි නොවන, සත්යගරුක, පිරිසිදු, ලෝභ නොවන සහ යහපත කැමති වන තැනැත්තා උතුම්ම කල්යාණ මිතුරා වේ.
147.
147.
Yo dhuvāni pariccajja,Adhūvānyupasevati;
Dhuvāpi tassa nassanti,Adhuvesu kathāvakā.
ස්ථිර දේ අත්හැර අස්ථිර දේ පසුපස යන පුද්ගලයාට ස්ථිර දේ ද අහිමි වේ. අස්ථිර දේ ගැන කවර කතාද?
148.
148.
Luddhamatthenagaṇheyya[Pg.66],Thaddha mañjalikammunā;
Chandānuvattiyā muḷhaṃ,Yathābhūtena paṇḍitaṃ.
ලෝභියා ධනයෙන් ද, මුරණ්ඩු මිනිසා දොහොත් මුදුන් දී වැඳීමෙන් ද, මෝඩයා ඔහුගේ අභිමතය පරිදි ක්රියා කිරීමෙන් ද, පණ්ඩිතයා සත්යය ප්රකාශ කිරීමෙන් ද දිනාගත යුතුය.
149.
149.
Uttamaṃ pāṇipātena,Sūraṃ bhedena vijaye;
Nicaṃ dabbapadānena,Vikkamena samaṃ jaye.
උතුම් පුද්ගලයා වැඳ වැටීමෙන් ද, වීරයා භේද කිරීමෙන් ද, පහත් පුද්ගලයා සුළු තෑගි දීමෙන් ද, සමාන පුද්ගලයා පරාක්රමයෙන් ද ජයගත යුතුය.
150.
150.
Yassayassa hi yobhāvo,Tenatena hi taṃnaraṃ;
Anupavissa medhāvī,Khippamattavasaṃ naye.
යම් යම් පුද්ගලයන්ගේ ස්වභාවය යම් සේද, නුවණැත්තා ඔවුන්ගේ එම ස්වභාවය හඳුනාගෙන, ඒ අනුව ක්රියා කරමින් ඔවුන්ව වහාම තමාගේ වසඟයට ගත යුතුය.
151.
151.
Yena [Pg.67] icchati sambandhaṃ,Tena tīṇi nakāraye;
Vivāda matthasambandhaṃ,Parokkhe dāradassanaṃ.
යමෙකු සමඟ මිත්රත්වය පවත්වා ගැනීමට කැමති නම්, ඔහු සමඟ කරුණු තුනක් නොකළ යුතුය. එනම්, වාද කිරීම, ධන ගනුදෙනු කිරීම සහ ඔහු නැති තැන ඔහුගේ බිරිඳ දෙස බැලීමයි.
152.
152.
Accābhikkhaṇasaṃsaggā,Asammosaraṇenaca;
Etena mittā jīranti,Akāle yācanāyaca.
පමණට වඩා නිතර ඇසුරු කිරීමෙන් ද, කිසිසේත්ම මුණනොගැසීමෙන් ද, නුසුදුසු වේලාවන්හිදී දේවල් ඉල්ලා සිටීමෙන් ද මිත්රත්වය පිරිහීමට පත් වේ.
153.
153.
Tasmā [Pg.68] nābhikkhaṇaṃ gacche,Nacagacche cirāciraṃ;
Kālena yācaṃ yāceyya,Evaṃ mittā najīraye.
එබැවින් නිතර නිතර නොයා යුතුය, එමෙන්ම ඉතා දිගු කලකින් ද නොයා යුතුය. සුදුසු කාලයේදී පමණක් උපකාර ඉල්ලා සිටිය යුතුය. එවිට මිත්රත්වය නොපිරිහෙයි.
154.
154.
Ete bhiyyo samaṃ yanti,Sandhi tesaṃ najīrati;
Yo adhippannaṃ sahati,Yoca jānāti desanaṃ.
වරද ඉවසන සහ කරුණු පැහැදිලි කර දීමට දන්නා පුද්ගලයන්ගේ මිත්රත්වය තව තවත් තහවුරු වන අතර ඔවුන්ගේ බැඳීම කිසිදා බිඳී නොයයි.
155.
155.
Sace santā vivādanti,Khippaṃ sandhiraye puna;
Bālā pattāva bhijjanti,Na te samathamajjhaguṃ.
සත්පුරුෂයෝ වාද කළහොත් වහාම නැවත සමගි වෙති. එහෙත් මෝඩයෝ මැටි වළඳක් බිඳෙන්නාක් මෙන් බිඳී යති, ඔවුහු කිසිදා සමගියට නොපැමිණෙති.
156.
156.
Yenamittena [Pg.69] saṃsaggo,Yogakkhemo vihīyati;
Pubbeva jjhābhavantassa,Rakkhe akkhiva paṇḍito.
යම් මිතුරෙකු ඇසුරු කිරීමෙන් ලෞකික ලෝකෝත්තර අභිවෘද්ධිය (යෝගක්ෂේමය) පිරිහෙන්නේ නම්, නුවණැත්තා තමා විනාශ වීමටත් පෙර, තමන්ගේ ඇසක් ආරක්ෂා කරන්නාක් මෙන් ඔහුගෙන් තමන්ව ආරක්ෂා කරගත යුතුය.
157.
157.
Yenamittena saṃsaggā,Yogakkhemo pavaḍḍhati;
Kareyyattasamaṃ vutti,Sabbakiccesu paṇḍito.
යම් මිතුරෙකු ඇසුරු කිරීමෙන් අභිවෘද්ධිය (යෝගක්ෂේමය) වර්ධනය වේ නම්, නුවණැත්තා සියලු කටයුතුවලදී ඔහු කෙරෙහි තමා හා සමාන ආකල්පයකින් (මිත්රත්වයකින්) කටයුතු කළ යුතුය.
158.
158.
Guṇo [Pg.70] sabbaññutulyopi,Sīdate ko anissayo;
Anaggha mapimāṇikkaṃ,Hemaṃ nissāya sobhate.
කෙනෙකුගේ ගුණය සර්වඥතාව හා සමාන වුවද, කිසිදු ආධාරයක් නොමැතිව ඔහු කෙසේ බැබළෙන්නද? අනර්ඝ වූ මැණිකක් වුවද බැබළෙන්නේ රනින් කළ ආභරණයක රඳා පැවතීමෙනි.
159.
159.
Pabbepabbe kamenucchu,Visesarasivaggato;
Tathā sumittiko sādhu,Viparitova dujjano.
උක් ගස පුරුකෙන් පුරුක ක්රමයෙන් වඩාත් රසවත් වන්නාක් මෙන්, කල්යාණ මිත්රයාගේ ඇසුර ද දිනෙන් දින ගුණයෙන් වැඩි වෙයි. අසත්පුරුෂයා (නරක මිතුරා) මීට හාත්පසින්ම වෙනස්ය.
160.
160.
Teneva muninā vuttaṃ,Yekecilokiyādhammā;
Tathā nibbānagāmīno,Santi lokuttarādhammā.
එහෙයින්ම ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී: “යම්තාක් ලෞකික ධර්මයන් ඇත්ද, එමෙන්ම නිවන් මඟට පමුණුවන ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ඇත්ද,”
161.
161.
Kalyāṇamitta [Pg.71]1 māgamma,Sabbe te honti pāṇinaṃ;
Tasmā kalyāṇamittesu,Kātabbo ādaro sadā.
ඒ සියලු ධර්මයන් සත්වයන්ට ලැබෙන්නේ කල්යාණ මිත්රයෙකු ඇසුරු කිරීමෙනි. එබැවින් කල්යාණ මිත්රයන් කෙරෙහි සැමවිටම ගෞරව සම්ප්රයුක්ත ආදරයක් දැක්විය යුතුය.
162.
162.
Yo ve kataññū katavediko dhiro,Kalyāṇamitto daḷhabhattica hoti;
Dukkhitassa sakkaccaṃ kareti kiccaṃ,Tathāvidhaṃ sappurisāti vadanti.
යමෙක් කළ ගුණ දන්නා වූ, කෙලෙහිගුණ සලකන්නා වූ, ධීර වූ, කල්යාණ මිත්රයෙකු වූ, දැඩි භක්තියක් ඇත්තෙකු වේ ද, දුකට පත් වූවන්ගේ කටයුතු ගෞරවයෙන් ඉටුකරයි ද, එවැනි තැනැත්තා සත්පුරුෂයෙකැයි නුවණැත්තෝ පවසති.
163.
163.
Yassahi [Pg.72] dhammaṃ puriso vijaññā,Yecassa kaṅkhaṃ vinayanti santo;
Tañhissa dīpañca parāyanañca,Na tena mittaṃ jirayetha pañño.
යම් පුද්ගලයෙකුගෙන් ධර්මය ඉගෙන ගන්නේ ද, යම් සත්පුරුෂයෙක් තමාගේ සැක දුරු කෙරෙත් ද, ඔහු තමාට පිහිටක් සහ සරණක් වන්නේය. නුවණැත්තා එවැනි මිතුරෙකු සමඟ ඇති මිත්රත්වය කිසිදා පළුදු කර නොගත යුතුය.
Nāyakakathā
නායක කථා (නායකයන් පිළිබඳ උපදෙස්)
164.
164.
Kassako [Pg.73] vāṇijomacco,Samaṇo sutasīlavā;
Tesu vipulajātesu,Raṭṭhaṃpi vipulaṃ siyā.
ගොවියා ද, වෙළෙන්දා ද, රාජ්ය අමාත්යවරයා ද, උගත් ධර්මධර ශීලවන්ත මහණාණන් වහන්සේ ද යන මොවුන් දියුණුවට පත් වූ කල්හි, රට ද මහත් දියුණුවට පත් වන්නේය.
165.
165.
Tesu dubbalajātesu,Raṭṭhaṃpi dubbalaṃ siyā;
Tasmā raṭṭhaṃpi vipulaṃ,Dhāraye raṭṭhasāravā.
මොවුන් දුර්වල වූ කල්හි රට ද දුර්වල වන්නේය. එබැවින් රටේ සමෘද්ධිය රකින්නා වූ නායකයා රට සැමවිටම දියුණු තත්ත්වයක පවත්වා ගත යුතුය.
166.
166.
Mahārukkhassa [Pg.74] phalino,Āmaṃ chindati yo phalaṃ;
Rasañcassa najānāti,Bījañcassa vinassati.
පල දරන මහා වෘක්ෂයකින් නොපැසුණු (අමු) ඵලයක් කඩා ගන්නා තැනැත්තා, එහි නියම රසය නොදන්නේය; එමෙන්ම එහි බීජය ද විනාශයට පත් වෙයි.
167.
167.
Mahārukkhupamaṃ raṭṭhaṃ,Yo adhammena sāsati;
Rasañcassa najānāti,Raṭṭhañcāpi vinassati.
මහා වෘක්ෂයකට සමාන වූ රට, යමෙක් අධර්මයෙන් පාලනය කරන්නේ ද, හෙතෙම එහි සැබෑ ඵලය (රසය) අත් නොවිඳින්නේය; එමෙන්ම රට ද විනාශයට පත් වෙයි.
168.
168.
Mahārukkhassa phalino,Pakkaṃ chindati yo phalaṃ;
Rasañcassa vijānāti,Bījañcassa nanassati.
පල දරන මහා වෘක්ෂයකින් ඉදුණු ඵල නෙළා ගන්නා තැනැත්තා, එහි නියම රසය ද විඳින්නේය; එහි බීජය ද විනාශ නොවේ.
169.
169.
Mahārukkhupamaṃ [Pg.75] raṭṭhaṃ,Dhammena yo pasāsati;
Rasañcassa vijānāti,Raṭṭhañcāpi nanassati.
මහා වෘක්ෂයකට සමාන වූ රට, යමෙක් ධර්මානුකූලව පාලනය කරන්නේ ද, හෙතෙම එහි සැබෑ පල රසය විඳින්නේය; එමෙන්ම රට ද විනාශ නොවේ.
170.
170.
Janappadañca yorājā,Adhammena pasāsati;
Sabbo sadhihi sorājā,Viruddho hoti khattiyo.
යම් රජෙක් තම රට වැසියන්ව අධර්මයෙන් පාලනය කරන්නේ ද, ඒ ක්ෂත්රිය රජු සියලු ඖෂධ පැළෑටි හා ස්වභාවධර්මය සමඟ ද විරුද්ධ වන්නෙක් වෙයි.
171.
171.
Tatheva [Pg.76] nigame hiṃsaṃ,Ye yuttā kayavikkaye;
Suṅkadānabalīkāre,Sa kosena virujjhati.
එමෙන්ම, වෙළඳාමේ යෙදෙන නියම්ගම් වැසියන්ට හිංසා පමුණුවමින්, බදු සහ අයබදු බලහත්කාරයෙන් අය කරන්නේ නම්, ඒ රජු තමාගේම භාණ්ඩාගාරය සමඟ විරුද්ධ වෙයි (භාණ්ඩාගාරය විනාශ කරගනියි).
172.
172.
Mahāravarakhettesu,Saṅga, me katanissame;
Ussite hiṃsayaṃ rājā,Sabalena virujjhati.
මහා සටන් බිමෙහිදී හෝ තම දේශ සීමාවන්හිදී, දක්ෂ වීරයන්ට හා සටනෙහි යෙදෙන්නන්ට හිංසා පමුණුවන රජු තමාගේම සේනාව සමඟ විරුද්ධ වෙයි (සේනාව අහිමි කරගනියි).
173.
173.
Tatheva isayo hiṃso,Saṃyame brahmacāriyo;
Adhammacāri khattīyo,So saggena virujjhati.
එමෙන්ම, සංයමයෙන් යුත්, බ්රහ්මචාරීව වසන සෘෂිවරුන්ට (තපස්වීන්ට) හිංසා කරන, අධර්මයේ හැසිරෙන ක්ෂත්රිය රජු ස්වර්ගය සමඟ විරුද්ධ වෙයි (ස්වර්ගගාමී වීමට නොහැකි වෙයි).
174.
174.
Sayaṃkatā [Pg.77] naparena,Mahānajjo juvakatā;
Issarena tathā raññā,Saraṭṭhe adhipaccatā.
මහා ගංගාවන් අන්යයෙකු විසින් නොව, තමන් විසින්ම වේගවත් කරනු ලබන්නාක් මෙන්; රජෙකුගේ හෝ පාලකයෙකුගේ ස්වකීය දේශය කෙරෙහි ඇති ආධිපත්යය ද තමා විසින්ම (තමාගේම ශක්තියෙන්) ස්ථාපිත කරගත යුත්තකි.
175.
175.
Pāpaṃvāpi hi puññaṃvā,Padhāno yaṃ karotice;
Lokopevaṃ karotyeva,Taṃ vijāneyya paṇḍito.
නායකයා පවක් හෝ පිනක් හෝ වේවා යමක් කෙරේද, ලෝකයා ද එසේම කරති. නුවණැත්තා මෙය හොඳින් වටහාගත යුතුය.
176.
176.
Kacchapīnañca [Pg.78] macchīnaṃ,Kukkuṭīnañca dhenūnaṃ;
Puttaposā yathāhoti,Tathā maccesu rājūnaṃ.
කැස්බෑවුන් (ඇසින් බලා), මසුන් (සිතින් සිතා), කිකිළියන් (පියාපත්වලින් වසා) සහ දෙනුන් (කිරි දීමෙන්) තම පැටවුන් පෝෂණය කරන්නාක් මෙන්, රජවරුන් ද තම වැසියන් කෙරෙහි එසේම සැලකිලිමත් විය යුතුය.
177.
177.
Anāyakā vinassanti,Nassanti bahunāyakā;
Thīnāyakā vinassanti,Nassanti susunāyakā.
නායකයෙකු නොමැති අය විනාශ වෙති; නායකයන් බොහෝ දෙනෙකු සිටින අය ද විනාශ වෙති; ස්ත්රියකගේ නායකත්වය යටතේ සිටින අය ද විනාශ වෙති; බාලයෙකු (ළදරුවෙකු) නායකත්වය දරන විට ද විනාශ වෙති.
178.
178.
Bahuvo [Pg.79] yattha netāro,Sabbe paṇḍitamānino;
Sabbe mahattamicchanti,Kataṃ nesaṃ vinassati.
යම් තැනක නායකයන් බොහෝ දෙනෙකු සිටීද, සියල්ලෝම තමන් පණ්ඩිතයන් යැයි සිතත්ද, සියල්ලෝම ප්රධානත්වය කැමති වෙත්ද, ඔවුන් කරන කටයුත්ත විනාශයට පත් වෙයි.
179.
179.
Nodayāya vināsāya,Bahunāyakatā bhūsaṃ;
Nomilanti vinassanti,Padmā nyakkehisattahi.
බොහෝ නායකයන් සිටීම දියුණුව පිණිස නොව, බෙහෙවින්ම විනාශය පිණිස පවතී. සූර්යයන් සත් දෙනෙකු පෑයූ කල නෙළුම් මල් නොපිපී, මිලින වී විනාශ වී යන්නාක් මෙනි.
180.
180.
Asantuṭṭho yatī naṭṭho,Santuṭṭhoca mahīpati;
Salajjā gaṇikā naṭṭhā,Nilajjātu kulaṅganā.
ලද දෙයින් සතුටක් නැති මහණා විනාශ වෙයි; ලද දෙයින් සතුටු වන රජු (රාජ්යය දියුණු කරගත නොහැකිව) විනාශ වෙයි; ලැජ්ජාශීලී ගණිකාව (වෘත්තිය කරගත නොහැකිව) විනාශ වෙයි; ලැජ්ජාවක් නැති කුල කාන්තාව ද විනාශ වෙයි.
181.
181.
Na [Pg.80] gaṇassa ggato gacche,Siddhe kamme samaṃphalaṃ;
Kammavippatti cehoti,Mukharo tatra haññate.
සමූහයකට පෙරමුණ ගෙන නොයා යුතුය. මන්ද යත්, කාර්යය සාර්ථක වුවහොත් එහි ප්රතිඵලය සැමට සමව ලැබෙන අතර, කාර්යය වැරදී ගියහොත් එහිදී පෙරමුණ ගත් තැනැත්තාට (හෝ කටකාරයාට) දඬුවම් විඳීමට සිදු වන බැවිනි.
182.
182.
Padhiro ca tapassīni,Sūro raṇavaṇo tathā;
Majjapo patithī rājā,Ete nasaddahāmahaṃ.
බිහිරි වූ තපස්වියා ද, සිරුරේ තුවාල නැති වීරයා ද, බේබද්දා ද, පතිභක්තියැයි කියන ස්ත්රිය ද, රජු ද යන මොවුන් මම විශ්වාස නොකරමි.
183.
183.
Jāneyya [Pg.81] pesane bhaccaṃ,Bandhavāpi bhayāgate;
Āpadāsu tathā mittaṃ,Dārañca vibhavakkhaye.
මෙහෙකරුවාගේ විශ්වාසවන්තකම රාජකාරියක යෙදවීමේදී ද, ඥාතීන්ගේ හිතවත්කම බියක් පැමිණි කල්හි ද, මිතුරාගේ සැබෑ ස්වභාවය විපතකදී ද, බිරිඳගේ ගුණය ධනය විනාශ වූ කල්හි ද හඳුනාගත යුතුය.
184.
184.
Raṇā paccāgataṃ sūraṃ,Dhanañca gharamāgataṃ;
Jiṇṇa mannaṃ pasaṃseyya,Dārañca gatayobbanaṃ.
සටනින් ජයගෙන පෙරළා පැමිණි වීරයා ද, නිවසට රැගෙන ආ ධනය ද, ජීර්ණය වූ ආහාරය ද, තාරුණ්යය ඉක්මවා ගිය බිරිඳ ද ප්රශංසා කටයුතුය.
185.
185.
Saddhāpemesu santesu,Nagaṇe māsakaṃ sataṃ;
Saddhāvemesva santesu,Māsakaṃpi sataṃ gaṇe.
විශ්වාසය හා ආදරය පවතින කල්හි, සියයක් මස්සක් වුවද නොගණියි; විශ්වාසය හා ආදරය නොමැති කල්හි, එක මස්සක් වුවද සිය වතාවක් ගණන් බලයි.
186.
186.
Adantadamanaṃ [Pg.82] dānaṃ,Dānaṃ sabbatthasādhakaṃ;
Dānena piyavācena,Unnamanti namantica.
දානය (දීම) නොදැමුණවුන් දමනය කරයි; දානය සියලු යහපත සාදා දෙයි; දානයෙන් හා ප්රියශීලී වචනයෙන් මිනිස්සු උසස් වෙති, එමෙන්ම යටත් වෙති.
187.
187.
Dānaṃ sinehabhesajjaṃ,Maccheraṃ dussanosadhaṃ;
Dānaṃ yasassabhosajjaṃ,Maccheraṃ kappanosadhaṃ.
දානය යනු ස්නේහය (ආදරය) වර්ධනය කරන ඖෂධයකි, මසුරුකම වෛරය වඩවන බෙහෙතකි; දානය කීර්තිය පතුරුවන ඖෂධයකි, මසුරුකම කාලකන්නිකම ගෙන දෙන බෙහෙතකි.
188.
188.
Dubbhikkhe [Pg.83] annadātaṃca,Subhikkheca hiraññadaṃ;
Bhayecābhayatādānaṃ,Saggepi bahu maññate.
දුර්භික්ෂ කාලයකදී ආහාර දෙන තැනැත්තා ද, සුභික්ෂ කාලයකදී ධනය දෙන තැනැත්තා ද, බියකදී අභයදානය දෙන තැනැත්තා ද යන මොවුන් ස්වර්ගයෙහි පවා බොහෝ සෙයින් අගය කරනු ලැබෙත්.
189.
189.
Sataṃcakkhu sataṃkaṇṇā,Nāyakassa sutā sadā;
Tathāpi andhapadhīro;
Esā nāyakadhammatā.
නායකයාට සැමවිටම (ඔත්තුකරුවන් මාර්ගයෙන්) සියයක් ඇස් සහ සියයක් කන් ඇත්තේය; එසේ වුවද, ඔහු අන්ධයෙකු හා බිහිරෙකු මෙන් (උපේක්ෂාවෙන්) සිටිය යුතුය. මෙය නායකත්වයේ ස්වභාවයයි.
190.
190.
Khamā jāgariyu ṭṭhānaṃ,Saṃvibhāgo dayikkhaṇā;
Nāyakassa guṇāete,Icchitabbā hitatthinā.
ඉවසීම, අවදිමත් බව, වීර්යය, ත්යාගශීලී බව සහ කරුණාවන්ත බව යන මේවා යහපත කැමති නායකයෙකු විසින් අපේක්ෂා කළ යුතු ගුණාංගයන්ය.
191.
191.
Paribhūto [Pg.84] mudū hoti,Atitikkhoca veravā;
Etañcaubhayaṃ ñatvā,Anumajjhaṃ samācare.
පමණට වඩා මෘදු වන තැනැත්තා අවඥාවට ලක් වෙයි; පමණට වඩා තද වන තැනැත්තා වෛරයට ලක් වෙයි. මේ දෙකම වටහාගෙන නායකයා මධ්යස්ථ ප්රතිපත්තියක් අනුගමනය කළ යුතුය.
192.
192.
Nekantamudunā sakkā,Ekantatikhiṇenavā;
Attaṃ mahante ṭhapetuṃ,Tasmā ubhaya mācare.
අතිශයින්ම මෘදු වීමෙන් හෝ අතිශයින්ම දැඩි වීමෙන් හෝ තමන්ගේ උසස් බව පවත්වා ගත නොහැකිය. එබැවින් අවස්ථාවට අනුව ඒ දෙකම භාවිත කළ යුතුය.
193.
193.
Piṭṭhito [Pg.85] kkaṃ niseveyya,Kucchinātu hutāsanaṃ;
Sāmikaṃ sabbabhāvena,Paralokaṃ amāyāya.
සූර්ය රශ්මිය පිටුපසින් ද, ගින්නෙහි උණුසුම ඉදිරිපසින් ද සේවනය කළ යුතුය. තම ස්වාමියාට මුළු හදවතින්ම සේවය කළ යුතු අතර, පරලොව ජීවිතය වංචාවෙන් තොරව සකස් කරගත යුතුය.
194.
194.
Naseve pharusaṃsāmiṃ,Taṃpi sevena macchariṃ;
Tato paggaṇhakaṃseve,Seve niggaṇhakaṃ tato;
පරුෂ ස්වාමියෙකු ඇසුරු නොකළ යුතුය, මසුරු ස්වාමියෙකු ද ඇසුරු නොකළ යුතුය. වැරදි කරන්නන්ට දඬුවම් කරන සහ ගුණවතුන්ට සංග්රහ කරන ස්වාමියාව ඇසුරු කළ යුතුය.
195.
195.
Na sā rājā yo ajeyyaṃ jināti,Na so sakhāyo sakhāraṃ jināti;
Na sā bhariyā patino virodhati,Na te vuttā ye nabharanti jiṇṇakaṃ.
යමෙක් ජයගත නොහැකි දෙයක් (අධාර්මිකව) ජය ගනී ද, හෙතෙම රජෙක් නොවේ. යමෙක් තම මිතුරා රවටයි/පරදවයි ද, හෙතෙම මිතුරෙක් නොවේ. යමෙක් තම සැමියාට විරුද්ධව කටයුතු කරයි ද, ඕ තොමෝ භාර්යාවක් නොවේ. යමෙක් මහලු දෙමාපියන් පෝෂණය නොකරයි ද, ඔවුහු (සුජාත) දරුවෝ නොවෙති.
196.
196.
Na [Pg.86] sā sabhā yattha nasanti santo,Na te santo ye navadanti dhammaṃ;
Rāgañca dosañca pahāya mohaṃ,Dhammaṃ bhaṇantāva bhavanti santo.
සත්පුරුෂයන් නැති සභාව සභාවක් නොවේ. ධර්මය ප්රකාශ නොකරන්නෝ සත්පුරුෂයෝ නොවෙති. රාගය, ද්වේෂය සහ මෝහය දුරු කොට, ධර්මය දේශනා කරන්නෝ ම සත්පුරුෂයෝ වෙති.
197.
197.
Sutassa rakkhā satatābhiyogo;
Kulassa vattaṃ purisassa vijjā;
Rañño pamādo pasamodhanassa,Thīnantu jānāmi na jātu rakkhaṃ.
උගත් දෙය රැකගැනීම නිරන්තර අභ්යාසයයි. කුලයේ රැකවරණය කුල සිරිත් රැකීමයි. මිනිසාගේ රැකවරණය විද්යාවයි. රජුගේ ප්රමාදය රටේ විනාශයට හේතු වේ. ස්ත්රීන්ගේ රැකවරණය සම්බන්ධයෙන් නම් කිසිසේත් රැකවරණයක් ඇති බව මම නොදනිමි.
Itthikathā
ස්ත්රී කථා (ස්ත්රීන් පිළිබඳ පරිච්ඡේදය)
198.
198.
Namātarā [Pg.89] dhītuyā vāpi,Bhagīniyā vicakkhaṇo;
Navivittāsane mante,Nārī māyāvinīnanu.
නුවණැති පුරුෂයා තමාගේ මව, දියණිය හෝ සහෝදරිය සමඟ වුව ද හුදකලා අසුනක නොසිටිය යුතුය. මන්ද, ස්ත්රීහු සැබවින්ම මායාවී වෙති.
199.
199.
Vijjutānañca lolattaṃ,Satthānañcatitikkhaṇaṃ;
Sīghataṃ vāyutejānaṃ,Anukubbanti nāriyo.
ස්ත්රීහු විදුලි කෙටීමේ චංචල බව ද, ආයුධවල ඇති අතිශය තියුණු බව ද, සුළඟේ හා ගින්නේ වේගවත් බව ද අනුකරණය කරති (එබඳු ස්වභාවයක් ඇත්තාහ).
200.
200.
Dviguṇo thīna māhāro,Buddhicāpi catugguṇo;
Chaguṇo hoti vāyāmo,Kāmotva ṭṭha guṇobhave.
ස්ත්රීන්ගේ ආහාරය (පුරුෂයන් මෙන්) දෙගුණයකි. බුද්ධිය (උපායශීලී බව) සිව්ගුණයකි. වීරිය (උත්සාහය) සයගුණයකි. කාමය අටගුණයකි.
201.
201.
Ekamekāyaitthīyā,Aṭṭhaṭṭhapatino siyuṃ;
Sūrāca balavantoca,Sabbākāmarasāharā;
Kareyya navame chandaṃ,Unnattā hi napūrati.
එක් එක් ස්ත්රියකට වීර වූ ද, බලවත් වූ ද, සියලු යස ඉසුරෙන් පිරිපුන් වූ ද සැමියන් අටදෙනෙකු බැගින් සිටිය ද, ඕ තොමෝ නවවැන්නෙකු කෙරෙහි ද ඇල්ම දක්වන්නීය. මන්ද යත් ස්ත්රියගේ තෘප්තිය කිසි කලෙකත් නොපිරෙන බැවිනි.
202.
202.
Lapanti [Pg.90] saddhimaññena,Passantaññaṃ savibbhamā;
Cittakaṃ cintayantaññaṃ,Nārīnaṃnāma ko piyo.
ස්ත්රීහු එක් අයෙකු සමඟ කතා කරති, ලීලාවෙන් තවකෙකු දෙස බලති, සිතින් වෙනත් අයෙකු ගැන සිතති. එසේ හෙයින් ස්ත්රීන්ට සැබවින්ම ප්රිය වූවෙක් කවරෙක් ද?
203.
203.
Jivhāsahassiko yo hi,Jīve vassasataṃ naro;
Tena nikammuno vutto,Thīdoso kiṃkhayaṃgato.
දිවවල් දහසක් ඇති මිනිසෙකු අවුරුදු සියයක් ජීවත් වෙමින් පැවසුව ද, ඔහු විසින් පවසන ලද ස්ත්රී දෝෂයන් කෙළවර නොවේ.
204.
204.
Aggi āpo thiyo muḷho,Sappo rājakulānica;
Payatanāpagantabbo,Maccupāṇaharāniti.
ගින්න, ජලය, ස්ත්රීන්, මෝඩයන්, සර්පයන් සහ රාජකුලයන් යන මොවුන්ගෙන් ප්රවේශමෙන් ඈත් විය යුතුය. මොවුහු ප්රාණය නසන මාරයා වැනියහ.
205.
205.
Itthīnaṃ [Pg.91] dujjanā nañca,Visāsonopapajjate;
Vīsassa siṅgino roga,Nadīrājakulassaca.
විෂ ඇති සතුන්, අං ඇති සතුන්, ගංගාවන්, රාජකුලයන් මෙන්ම ස්ත්රීන් හා දුර්ජනයන් කෙරෙහි ද විශ්වාසය තැබීම සුදුසු නොවේ.
206.
206.
Satthaṃ sunicchitamatīpi vicintanīyaṃ,Svārādhitopya vanipo parisaṅkanīyo;
Hatthaṅgatāpi yuvatīparirakkhanīyā,Satthāvanīpayuvatīsu kutovasitthaṃ.
මැනවින් හදාරන ලද ශාස්ත්රය ද නැවත නැවත සිතා බැලිය යුතුය. මැනවින් සතුටු කරන ලද රජු කෙරෙහි ද සැක උපදවා ගත යුතුය. තමා අතට පත් වූ තරුණිය ද ආරක්ෂා කළ යුතුය. ශාස්ත්රය, රජු සහ තරුණියන් කෙරෙහි කිසිදු ස්ථිර භාවයක් කොයින්ද?
207.
207.
Ayuttakammāraddhanaṃ virodho,Saṅghassa yuddhañca mahābalehi;
Vissāsakammaṃ pamādāsu niccaṃ,Dvārānimaccussa vadanti paññā.
අනුචිත කටයුතු ආරම්භ කිරීම, මහා බලවතුන් සමඟ ඇති කරගන්නා වෛරය, ස්ත්රීන් කෙරෙහි තබන විශ්වාසය සහ නිරන්තරයෙන් සිදුවන ප්රමාදය මරණයේ දොරටු බව නුවණැත්තෝ පවසති.
208.
208.
Vātaṃ jālena naro parāmase,Osiñce sāgaraṃ ekapāṇinā;
Sakenatālena janeyya ghosaṃ,Yo sabbabhāvaṃ pamadāsu osaje.
යමෙක් ස්ත්රීන් කෙරෙහි සියලු විශ්වාසය තබයි ද, හෙතෙම දැලකින් සුළඟ අල්ලන්නට තැත් කරන්නෙකු වැනිය, තනි අතින් සාගරය ඉසින්නට තැත් කරන්නෙකු වැනිය, තමන්ගේම අත්ලෙන් ශබ්දයක් නඟන්නට තැත් කරන්නෙකු වැනිය.
209.
209.
Itthīpi [Pg.93] hi ekacciyā,Seyyā vuttāva muninā;
Bhaṇḍāna muttamaṃ itthī,Aggupaṭṭhāyikātica.
එහෙත් ඇතැම් ස්ත්රියක් (පුරුෂයෙකුට වඩා) ශ්රේෂ්ඨ වන බව මුනිවරයාණන් (බුදුරජාණන් වහන්සේ) වදාරා ඇත. ස්ත්රිය වස්තූන් අතර උතුම්ම වස්තුව වන අතර, ඇය උතුම් උපස්ථායිකාව ද වන්නීය.
210.
210.
Yo naṃ bharati sabbadā,Niccaṃ ātāpi ussuko;
Sabbakāmaharaṃ posaṃ,Bhattāraṃ nātimaññati.
තමා සැමදා පෝෂණය කරන්නා වූ ද, නිරන්තරයෙන් උත්සාහවන්ත වන්නා වූ ද, සියලු අභිලාෂයන් ඉටුකර දෙන්නා වූ ද ස්වාමිපුරුෂයාට උදාර පතිවත රකින බිරිඳ කිසි කලෙකත් අවමන් නොකරන්නීය.
211.
211.
Nācāpi [Pg.94] sotthi bhattāraṃ,Issācārena rosaye;
Bhattuca garunosabbe,Paṭipūjeti paṇḍito.
නුවණැති බිරිඳ තමාගේ සැමියාට ඊර්ෂ්යා සහගත හැසිරීම්වලින් ක්රෝධ නොකරයි. සැමියාගේ සියලු ගුරු දෙමාපියන්ට ද ගෞරවයෙන් සලකයි.
212.
212.
Uṭṭhāyikā anālāsā,Saṅgahitaparijjanā;
Bhattu manāpaṃ carati,Bhattakaṃ anurakkhati.
ඇය කඩිසර ය, අලස නොවේ. පිරිවර ජනයා මැනවින් සංග්රහයෙන් යුතුව රඳවා ගනී. සැමියාට ප්රිය මනාප ලෙස හැසිරෙන අතර, සැමියා උපයන ධනය ආරක්ෂා කරයි.
213.
213.
Evaṃ vattati yānārī,Bhattuchandavasānugā;
Manāpānāma tedevā,Yattha sā upapajjati.
යම් ස්ත්රියක් මෙසේ තම සැමියාගේ කැමැත්තට අනුව හැසිරෙමින් කටයුතු කරයි ද, ඕ තොමෝ මරණින් මතු 'මනාපකායික' නම් දෙවියන් අතර උපත ලබන්නීය.
214.
214.
Kokilānaṃ [Pg.95] saro rūpaṃ,Nārīrūpaṃ patibbataṃ;
Vijjā rūpa marūpānaṃ,Khamā rūpaṃ tapassīnaṃ.
කොවුලන්ගේ රූපය (සුන්දරත්වය) ඔවුන්ගේ හඬයි. ස්ත්රියකගේ රූපය ඇයගේ පතිවතයි. විරූපී අයගේ රූපය ඔවුන්ගේ විද්යාව (උගත්කම) යි. තපස්වීන්ගේ රූපය ඔවුන්ගේ ඉවසීමයි.
215.
215.
Āneya kulajaṃ pañño,Virūpamapi kaññakaṃ;
Hīnāyapi surūpāya,Vivāhaṃsadisaṃ kare.
නුවණැත්තා අවලස්සන වුව ද උසස් කුලයක උපන් කන්යාවක සරණ කරගත යුතුය. පහත් කුලයක උපන් රූමත් කන්යාවක සමඟ විවාහය සමාන තත්ත්වයේ එකක් ලෙස නොසැලකිය යුතුය.
216.
216.
Visamhāmatamādeyya[Pg.96],Amajjamhāpikañcanaṃ;
Nicamhāpyuttamāvijjā,Ratanitthīpidukulā.
වස විසෙන් වුව ද අමෘතය ගත යුතුය. අශුද්ධ ස්ථානයකින් වුව ද රත්තරන් ගත යුතුය. පහත් අයෙකුගෙන් වුව ද උතුම් විද්යාව උගත යුතුය. පහත් කුලයකින් වුව ද උතුම් ස්ත්රී රත්නය පිළිගත යුතුය.
217.
217.
Bālitthī makkhikātuṇḍaṃ,Isīnañca kamaṇḍaluṃ;
Setambu phalaṃ tambulaṃ,Nocchiṭṭhamupajāyate.
බාල ස්ත්රියකගේ මුඛය, මැස්සාගේ කට, ඍෂිවරුන්ගේ පැන් කෙණ්ඩිය, ගලායන ජලය, පලතුරු සහ බුලත් යන මේවා කිසි කලෙකත් කිලිටි (ඉඳුල්) නොවේ යැයි සැලකේ.
218.
218.
Bālakko paṇṇadhūmoca,Vuddhitthī pallalodakaṃ;
Āyukkhayakaraṃ niccaṃ,Rattoca dadhibhojanaṃ.
ළා හිරු රැස්, කොළ පිළිස්සීමේ දුම, වයස්ගත ස්ත්රිය, මඩ සහිත ජලය සහ රාත්රී කාලයේදී මුදවපු කිරි අනුභව කිරීම යන මේවා නිරන්තරයෙන් ආයුෂ කෙටි කිරීමට හේතු වේ.
219.
219.
Thiyo [Pg.97] seveyya naccantaṃ,Sāduṃ bhuñjeyyanāhitaṃ;
Pūjaye mānaye vuddhe,Guruṃ māyāya nobhaje.
ස්ත්රීන් පමණ ඉක්මවා සේවනය නොකළ යුතුය. ශරීරයට අහිතකර වූ රසවත් ආහාර නොගත යුතුය. වැඩිහිටියන්ට උපහාර හා ගරුබුහුමන් දැක්විය යුතුය. වංචනික ගුරුවරුන් ඇසුරු නොකළ යුතුය.
220.
220.
Ācāro kula mākhyāti,Desa mākhyāti bhāsitaṃ;
Sambhavo pema mākhyāti,Deha mākhyātibhojanaṃ.
මිනිසෙකුගේ හැසිරීමෙන් ඔහුගේ කුලය ද, කතාබහෙන් ඔහුගේ දේශය (පළාත) ද, ලෙන්ගතුකමෙන් ඔහුගේ උපත (පරපුර) ද, ශරීරයේ ස්වභාවයෙන් ඔහුගේ ආහාරය ද ප්රකාශ වේ.
221.
221.
Dehītivacanādvārā[Pg.98],Dehaṭṭhāpañcadevatā;
Sajja niyanti dhī kitti,Hirī sirī matīpica.
'මට දෙන්න' යන වචනය පැවසූ සැනින්, සිරුරේ වෙසෙන දේවතාවන් පස්දෙනෙකු වන බුද්ධිය, කීර්තිය, ලැජ්ජාව (හිරි), ශ්රීය සහ ප්රඥාව (මති) යන මොහු වහාම සිරුරෙන් පිටව යති.
222.
222.
Dehītivacanaṃ dukkhaṃ,Natthītivacanaṃ tathā;
Vākyaṃdehītinatthīti,Mābhaveyya bhavebhave.
'දෙන්න' යන වචනය ද දුකකි. 'නැත' යන වචනය ද එසේම දුකකි. එබැවින් 'දෙන්න' සහ 'නැත' යන වචන සංසාරයේ කිසිදු භවයක මට අසන්නට නොලැබේවා!
223.
223.
Bodhayanti nayācanti,Dehīti pacchimājanā;
Passa vatthumadānassa,Mābhavatūti īdiso.
උත්තම මනුෂ්යයෝ තමන්ට අවශ්ය දේ හඟවති මිස 'දෙන්න' කියා නොඉල්ලති. දන් නොදීමේ විපාකය මෙබඳු යැයි සලකා මට ද එබඳු තත්ත්වයක් උදා නොවේවා!
224.
224.
Mahā [Pg.99] atyappakaṃ yāti,Niguṇe guṇavāpiha;
Aṭṭhānaṭṭheyyabhāvena,Gajindoiva dabbake.
ගුණවත් පුද්ගලයා වුව ද ගුණහීනයන් මැදට ගිය කල, නුසුදුසු තැනක සිටීම නිසා අතිශය පහත් තත්ත්වයට පත් වේ. එය තණකොළ සහිත වළක වැටුණු ඇතෙකු වැනිය.
225.
225.
Mahantaṃ nissayaṃkatvā,Khuddopyatimahā bhave;
Hemapabbatamāpajja,Sovaṇṇākira pakkhino.
උතුම් අයෙකු ඇසුරු කිරීමෙන් කුඩා පුද්ගලයා වුව ද අතිශය ශ්රේෂ්ඨත්වයට පත් වේ. රන් පර්වතයට (මහමෙරට) පැමිණි කුරුල්ලෝ ද රන්වන් පැහැති වෙති.
226.
226.
Bahūna [Pg.100] mappasārānaṃ,Ekibhāvo hidujjayo;
Tiṇena vaṭṭate rajju,Tāya nāgopi bandhate.
දුර්වල වූ ද බොහෝ දෙනෙකුගේ එක්සත් බව පරාජය කිරීම ඉතා අපහසු ය. තණකොළ එකතු කර සාදන ලද කඹයෙන් ඇතෙකු වුව ද බැඳ තැබිය හැකිය.
227.
227.
Asahāyo samatthopi,Tejasi kiṃ karissati;
Nivātasaṇṭhito aggi,Sayamevūpasammati.
සහායකයෙකු නොමැති තැනැත්තා කෙතරම් දක්ෂයෙකු වුව ද, ඔහුගේ තේජසින් කුමක් කළ හැකි ද? සුළං නොමැති තැනක ඇති ගින්න ඉබේම නිවී යයි.
228.
228.
Khantuṃ tapanajotejo,Sakkāhoti na vaṇṇajo;
Bhūpādīhi katodaṇḍo,Sakkāhoti na bhaccajo.
ගින්නේ තාපය ඉවසිය හැකි වුව ද, කුලයෙන් පහත් අයගේ තේජස ඉවසිය නොහැකිය. රජවරුන් විසින් දෙනු ලබන දණ්ඩනය ඉවසිය හැකි වුව ද, සේවකයන්ගෙන් ලබන දණ්ඩනය (අවමානය) ඉවසිය නොහැකිය.
229.
229.
Thīsaṃsagge [Pg.101] kutosuddho,Maṃsabhakkhe kutodayā;
Surāpāṇe kutosaccaṃ,Pakodhamhi kutotapo.
ස්ත්රී සංසර්ගයේ යෙදෙන්නෙකුට පිරිසිදු බවක් කොයින්ද? මස් අනුභව කරන්නෙකුට කරුණාවක් කොයින්ද? සුරාපානය කරන්නෙකුට සත්යගරුක බවක් කොයින්ද? දැඩි ක්රෝධයක් ඇත්තෙකුට තපසක් (සංවරයක්) කොයින්ද?
230.
230.
Thīyā guyhaṃ nasaṃseyya,Amittassaca paṇḍito;
Yocā missena saṃhīro,Hadayattheno yonaro.
නුවණැත්තා තමාගේ රහස් ස්ත්රීන්ට හෝ සතුරන්ට නොපැවසිය යුතුය. යම් මිනිසෙකු රහස් හෙළි කිරීමෙන් අන්යයන් විසින් මෙහෙයවනු ලැබේද, හෙතෙම තමාගේ හදවත සොරකම් කරන ලද්දෙක් (පරාධීනයෙක්) වෙයි.
231.
231.
Guyhamattha [Pg.102]Sambodhayati yonaro;
Mantabhedabhayā tassa,Dāsabhūto titikkhati.
යම් මිනිසෙකු තමාගේ රහසක් අන්යයෙකුට පවසයි ද, රහස හෙළි වේ යැයි බියෙන් ඔහුට දාසයෙකු වී ඉවසීමට සිදු වේ.
232.
232.
Vahe amitta khandhena,Yāvakāle anāgate;
Tamheva cāgate kāle,Bhinde ghaṭami vuppale.
සුදුසු කාලය පැමිණෙන තෙක් සතුරා උරහිස මත තබාගෙන වුව ද යා යුතුය. නියමිත කාලය පැමිණි කල, ගල් තලාවක ගසා කළයක් බිඳ දමන්නාක් මෙන් සතුරා විනාශ කළ යුතුය.
233.
233.
Khalaṃ [Pg.103] sālaṃ pasuṃ khettaṃ,Gantvācassa abhikkhaṇaṃ;
Mitaṃ dhaññaṃ nidhāpeyya,Mitañca pācaye ghare.
කමත, ගබඩාව, සතුන් සහ කුඹුර වෙත නිරන්තරයෙන් ගොස් සොයා බැලිය යුතුය. ධාන්ය ප්රමාණය මැන ගබඩා කළ යුතු අතර, නිවසේ ආහාර පිසීම ද ප්රමාණයකට අනුව කළ යුතුය.
234.
234.
Kodhaṃ lobhaṃ madaṃ mānaṃ,Tandiṃ missaṃ pamattakaṃ;
Soṇṭhaṃniddhālukaṃ makkhaṃ,Maccherañca jahe budho.
නුවණැති පුද්ගලයා ක්රෝධය, ලෝභය, මදය, මානය, අලසකම, මිශ්ර පැවැත්ම (හෝ කුසීතකම), ප්රමාදය, මුරණ්ඩුකම, නිදිබර බව, ගුණමකුකම සහ මසුරුකම දුරු කළ යුතුය.
235.
235.
Kodho [Pg.104] abbhantare jāto,Dhūvaṃ nāseti kodhanaṃ;
Vatthālaṅkārapuṇṇāyaṃ,Mañjūsāyaṃ sikhīyathā.
ඇඳුම් පැළඳුම් හා ආභරණවලින් පිරුණු පෙට්ටියක් තුළ හටගත් ගින්නක් විසින් එම පෙට්ටියම විනාශ කර දමන්නාක් මෙන්, සිත තුළ උපදින ක්රෝධය විසින් ක්රෝධ කරන්නා වූ පුද්ගලයා නිසැකවම විනාශ කර දමනු ලබයි.
236.
236.
Uppajjate sace kodho;
Āvajje kakacūpamaṃ;
Uppajje ce rase taṇhā,Puttamaṃsūpamaṃ sare.
යම් හෙයකින් සිත තුළ ක්රෝධය උපදී නම්, කියතේ උපමාව (කකචූපම සූත්රය) මෙනෙහි කළ යුතුය. රසයෙහි තෘෂ්ණාව උපදී නම්, තම පුතුගේ මස් අනුභව කළ මව්පියන්ගේ උපමාව (පුත්රමාංස උපමාව) සිහිපත් කළ යුතුය.
237.
237.
Guṇa maddhisamaṃ makkhe,Parena kalahe sati;
Addhisamaṃ pakāseti,Aṇumattaṃvavajjakaṃ.
අන්යයන් සමඟ කලහයක් ඇති වූ කල්හි, ගුණමකු පුද්ගලයා පර්වතයක් බඳු වූ මහා ගුණාංගයන් පවා වසා දමයි. එහෙත් අබ ඇටයක් බඳු වූ ඉතා අල්ප වූ වැරැද්දක් පවා මහමෙරක් සේ විශාල කර පෙන්වයි.
238.
238.
Tasseva [Pg.105] tena pāpīyo,Yo kuddhaṃ paṭikujjhati;
Kuddha mapaṭikujjhanto,Saṅgāmaṃ jeti dujjayaṃ.
තමාට ක්රෝධ කරන්නාට පෙරළා ක්රෝධ කරන පුද්ගලයාට එයින් වඩාත් අයහපතක් සිදුවේ. ක්රෝධ කරන්නාට පෙරළා ක්රෝධ නොකරන තැනැත්තා ජය ගැනීමට ඉතා අපහසු වූ මහා සංග්රාමයක් ජය ගනී.
239.
239.
Rāgonāma manosallaṃ,Guṇatthavaratakkaro;
Rāhu vijjāsasaṅkassa,Tapodhanahutāsano.
රාගය යනු සිතෙහි ඇනුණු හී සැරයකි; උතුම් වූ ගුණ නමැති වස්තුව සොරා ගන්නා සොරෙකි; ප්රඥාව නමැති චන්ද්රයා ගිලගන්නා රාහු අසුරයෙකි; තපස් නමැති ධනය අළු කර දමන ගින්නකි.
240.
240.
Pamādo [Pg.106] jāyate madā,Pamādā jāyate khayo;
Khayā padosā jāyanti,Madaṃ kiṃ najahe budho.
මදයෙන් (උඩඟුකමින්) ප්රමාදය හටගනී; ප්රමාදයෙන් විනාශය සිදුවේ; විනාශයෙන් විවිධ දෝෂයන් හටගනී. එබැවින් නුවණැත්තා ඒ මදය දුරු නොකරන්නේ මන්ද?
241.
241.
Namanti phalinorukkhā,Namanti vibudhājanā;
Sukkhakaṭṭhañca muḷhoca,Bhijjateva nanamanti.
ඵල දරන ගස් පහළට නැමෙයි; බුද්ධිමත් ජනයාද (යටහත් පහත් වී) නැමෙති. එහෙත් වියළි ලී කැබැල්ල සහ අඥාන පුද්ගලයා බිඳී යන්නේ වී නමුත් කිසිසේත් නොනැමෙති.
242.
242.
Ṭhāne [Pg.107] vuddhāna mokāsaṃ,Dade vuddhāpacāyiko;
Nanu tālo ajīvopi,Samīpa ññe paronato.
වැඩිහිටියන්ට ගරු කරන පුද්ගලයා සුදුසු තැන්වලදී වැඩිහිටියන්ට ඉඩ දිය යුතුය. පණ නැති තල් ගස පවා තමාට වඩා උස් වූ තවත් ගසක් සමීපයේදී ඒ දෙසට නැමෙන්නේ නොවේද?
243.
243.
Garukātabbaposesu,Niccavuttiṃ karoti yo;
Nicattaṃ so pahantāna,Uttamatte patiṭṭhati.
ගරු කළ යුතු උතුමන් කෙරෙහි යමෙක් නිරන්තරයෙන් යටහත් පහත් පැවැත්මක් ඇති කරගන්නේද, හෙතෙම තමාගේ පහත් බව දුරු කරගෙන උතුම් බවෙහි පිහිටන්නේය.
244.
244.
Yattha posaṃ najānanti,Jātiyā vinayena vā;
Na tattha mānaṃ kariyā,Vasa maññātakejane.
තමා කවුදැයි නොහඳුනන, තමාගේ උපත හෝ විනය (ගුණධර්ම) නොදන්නා වූ නාඳුනන මිනිසුන් වසන දේශයක ජීවත් වන කල්හි, එහිදී කිසිවෙක් තමාගේ මානය (අභිමානය) නොපෙන්විය යුතුය.
245.
245.
Aññātavāsaṃ [Pg.108] vasatā,Jātavedasamenāpi;
Khamitabbaṃ sapaññena,Api dāsassa tajjitaṃ.
ගින්නක් බඳු තේජසක් ඇති කෙනෙකු වුවද, නොදන්නා පළාතක අප්රකටව වෙසෙන කල්හි, නුවණැති පුද්ගලයා විසින් එහි වෙසෙන වැඩකරුවෙකුගෙන් (දාසයෙකුගෙන්) ලැබෙන තර්ජනයක් පවා ඉවසා දරාගත යුතුය.
246.
246.
Dhanadhaññāpayogesu,Tathā vijjāgamesuca;
Dūteca byavahāreca,Cattalajjo sadā bhave.
ධන ධාන්ය පරිහරණයේදී ද, ශිල්ප ශාස්ත්ර හැදෑරීමේදී ද, දූත මෙහෙවරෙහිදී හා දෛනික ගනුදෙනුවලදී ද (නොකළ යුතු තැන්හි ලැජ්ජාව) දුරු කළ කෙනෙකු විය යුතුය.
247.
247.
Nahi [Pg.109] koci kate kicce,Kattāraṃ sammapekkhate;
Tasmā sabbānikammāni,Sāvasesāni kāraye.
යම් කාර්යයක් නිම වූ පසු කිසිවෙක් එය කළ තැනැත්තා දෙස නැවත හැරී නොබලයි. එබැවින්, සියලු කාර්යයන්හි යම්කිසි කොටසක් ඉතිරි කර තබා කළ යුතුය.
248.
248.
Iṇaseso aggiseso,Sattuseso tayoime;
Punappunaṃpi vaḍḍhanti,Tasmā sesaṃ nakāraye.
ණය ඉතිරිය, ගිනි ඉතිරිය සහ සතුරු ඉතිරිය යන මේ තුන නැවත නැවතත් වර්ධනය වේ. එබැවින් එම තුනෙහි කිසිදු ඉතිරියක් ඉතිරි නොකළ යුතුය.
249.
249.
Natthi vijjāsamaṃ vittaṃ,Natthi byādhisamo ripu;
Natthi attasamaṃ pemaṃ,Natthi kammaparaṃ balaṃ.
විද්යාවට (උගත්කමට) සමාන ධනයක් නැත; ව්යාධියට (රෝගයට) සමාන සතුරෙක් නැත; තමාට සමාන ප්රේමයක් නැත; කර්මයට වඩා බලවත් වූ වෙනත් බලයක් නැත.
250.
250.
Attanā [Pg.110] kurute lakkhī,Alakkhīcāpi attanā;
Nahi lakkhī alakkhīca,Añño aññassa kurute.
තමාගේ වාසනාව (සෞභාග්යය) තමා විසින්ම සලසා ගනු ලබයි; එමෙන්ම තමාගේ අවාසනාවද තමා විසින්ම ළඟා කරගනු ලබයි. වාසනාව හෝ අවාසනාව වෙනත් කෙනෙකු විසින් තවකෙකුට උදා කර දෙනු නොලැබේ.
251.
251.
Sayaṃ āyaṃ vayaṃ raññā,Sayaṃ jaññā katākataṃ;
Attanāva bhavakkheyya,Katāni akatānica.
රජතුමා විසින් තමාගේ ආදායම හා වියදම තමා විසින්ම දැනගත යුතුය. තමා විසින් කළ යුතු සහ නොකළ යුතු දේ මෙන්ම, තමා විසින් කරන ලද සහ නොකරන ලද දෑ ද තමා විසින්ම විමසා බලා දැනගත යුතුය.
252.
252.
Upakāraṃ [Pg.111] hiteneva,Sattunā sattu muddhare;
Pādalaggaṃ karaṭṭhena,Kaṇṭakena kaṇṭakaṃ.
පයේ ඇනුණු කටුවක් අතින් ගත් වෙනත් කටුවකින් ඉවත් කරගන්නාක් මෙන්, තමාට හිතවත් වූ (උපකාරී වන) සතුරෙකුගේ උපකාරයෙන් තවත් සතුරෙකු විනාශ කර දැමිය යුතුය (මර්දනය කළ යුතුය).
253.
253.
Name namantassa bhaje bhajantaṃ,Kiccāni krupassa kareyya kiccaṃ;
Nā natthakāmassa kareyya atthaṃ,Asambhajantaṃpi nasambhajeyya.
තමාට නැමෙන (ගරු කරන) අයට නැමිය යුතුය; තමා ඇසුරු කරන අය ඇසුරු කළ යුතුය; තමාට උපකාර කරන අයගේ කාර්යයන් කර දිය යුතුය. තමාට අහිත කැමති පුද්ගලයාට යහපතක් නොකළ යුතු අතර, තමා ඇසුරු නොකරන්නා ඇසුරු නොකළ යුතුය.
254.
254.
Caje [Pg.112] cajantaṃ navataṃ kariyā,Apetacittena nasambhajeyya;
Dijo dumaṃ khīṇaphala mañatvā,Aññaṃ sapekkheyya mahāti loko.
තමා අත්හරින තැනැත්තා අත්හැරිය යුතුය; ඔහු කෙරෙහි බැඳීමක් ඇති නොකරගත යුතුය; සිත වෙනස් කරගත් (මිත්රත්වය ගිලිහුණු) අය ඇසුරු නොකළ යුතුය. ගසක ගෙඩි අවසන් වූ බව දැනගත් පක්ෂියා වෙනත් ගසක් සොයා යන්නාක් මෙන් (ක්රියා කළ යුතුය); මන්ද යත්, ලෝකය ඉතා විශාල බැවිනි.