Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.
Naradakkhadīpanī
नरदक्खदीपनी
Pālito [Pg.8] yeva saddhammo,Pālitena varena ca;
Pālite suṭṭhu yaṃ sīlaṃ,Pālitaṃ dhamma-sundaraṃ.
सद्धम्माचेच रक्षण केले जाते, आणि श्रेष्ठ रक्षकाद्वारे; जे शील उत्तम प्रकारे रक्षिले जाते, तो सुंदर धम्म रक्षित होतो.
Sammā [Pg.10] āraddhaṃ sabba-sampattīnaṃ,Mūlaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ.
सम्यक प्रकारे आरंभ केलेले (वीर्य) हे सर्व संपत्तीचे मूळ आहे, असे जाणावे.
Vīriyārabbho [Pg.11] bhikkhave,Mahato atthāya saṃvattatīti.
भिक्खूहो, वीर्यारंभ (प्रयत्नांची सुरुवात) हा मोठ्या हितासाठी कारणीभूत ठरतो.
Tasmā [Pg.12] vīriyameva kattabbaṃ,Vīriyavato hi acintitaṃpi hoti.
त्यामुळे वीर्य (प्रयत्न) केलाच पाहिजे, कारण वीर्यवानाला अचिंत्य (अकल्पनीय) गोष्टी देखील प्राप्त होतात.
Yathā [Pg.21] hi tacchakānaṃ suttaṃ,Pamāṇaṃ hoti;
Eva metampi viññūnaṃ.
ज्याप्रमाणे सुतारांसाठी दोरा हे प्रमाण असते, त्याचप्रमाणे सुज्ञांसाठी हे (प्रमाण) आहे.
Suvijāno [Pg.24] bhavaṃ hoti,Dubbijāno parābhavo;
Dhammakāmo bhavaṃ hoti,Dhammadessī parābhavo.
प्रगती करणारा सहज ओळखता येतो, आणि अधोगती होणाराही सहज ओळखता येतो. धम्मावर प्रेम करणारा प्रगती करतो, आणि धम्माचा द्वेष करणारा अधोगतीला प्राप्त होतो.
Ayaṃ [Pg.26] dhammatāti ayaṃ sabhāvo,Ayaṃ niyāmoti vuttaṃ hoti.
'ही धम्मता आहे' म्हणजेच 'हा स्वभाव आहे', 'हा नियम आहे' असे म्हटले गेले आहे.
Ye [Pg.28] dhammā hetupabhavā,Tesaṃ hetuṃ tathāgato.
जे धम्म हेतूपासून (कारणापासून) उत्पन्न होतात, त्यांचा हेतू तथागतांनी सांगितला आहे.
Ratanattayaṃ[Pg.35], santataṃ, ahaṃ vandāmi;
Ācariyaṃ, so ahaṃ, niccaṃ namāmi;
‘‘Hotu sabbaṃ, maṅgalaṃ, mamaṃ sabbadhi’’.
मी त्रिरत्नांना सतत वंदन करतो; मी आचार्यांना नित्य नमन करतो; 'माझे सर्वत्र सर्व प्रकारे कल्याण असो'.
Naradakkhadīpanī
नरदक्खदीपनी
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.
Paṇāma
प्रणाम
Naradakkhadīpakassa,
नरदक्खदीपकचे
Namo samantacakkhuno;
Saṃsārā vippamuttassa,Saṃsārā vippamuttassa,Sa-saddhammassa saṅghino.
समंतचक्षू (सर्वदर्शी बुद्ध), जे संसारातून पूर्णपणे मुक्त झाले आहेत, त्या सद्धम्म आणि संघासहित असणाऱ्यांना माझा नमस्कार असो.
Matthanā
प्रार्थना
2.
२.
Pālitehi [Pg.36] varuttamaṃ,Pālitaṃ sīla-pāramiṃ;
Pāletu varasambuddho,Pālitaṃ gantha-kāraṇaṃ.
रक्षिलेल्यांमध्ये जे सर्वश्रेष्ठ आहे, अशा रक्षिलेल्या शील-पारमितेचे; श्रेष्ठ सम्यक्संबुद्धांनी रक्षण करावे, जे या ग्रंथाच्या रचनेचे कारण आहे.
Āsīsa
आशिष
3.
३.
Bahussuto [Pg.37] ca medhāvī,Sīlesuca samāhito;
Cetosamathānuyutto,Api muddhani tiṭṭhatu.
जो बहुश्रुत आणि बुद्धिमान आहे, शीलांमध्ये समाहित आहे, आणि चित्ताच्या शमनामध्ये युक्त आहे, तो माझ्या मस्तकावर विराजमान असो.
Abhiyācaka
विनंतीकर्ता
4.
४.
Dhamma-saṅghaṃ [Pg.38] vanditvāna,Sabba-lokassa nāyakaṃ;
Yācito tikakrapa-therena,Māṇavena ca dhīmatā.
सर्व जगाचे नायक असलेल्या बुद्ध, धम्म आणि संघाला वंदन करून; स्थवीर तिकक्रप आणि बुद्धिमान माणव (तरुण) यांनी विनंती केल्यावरून,
5.
५.
Uttānameva saṅkhepaṃ,Nānā-sattha-sudhāritaṃ;
Nara-dakkhaṃ likhissami,Passantu dhīra-māmakā.
विविध शास्त्रांच्या आधारे सुप्रतिष्ठित असलेला, अत्यंत स्पष्ट आणि संक्षिप्त असा 'नरदक्ख' ग्रंथ मी लिहीत आहे; धैर्यवान आणि धम्माचे प्रिय असणाऱ्यांनी तो पहावा.
6.
६.
Kosajjaṃ [Pg.41] bhayato disvā,Vīriyañjāpi khemato;
Āraddhavīriyā hotha;
Esā buddhānusāsanī.
आळसाला भयकारक मानून आणि वीर्याला (प्रयत्नाला) क्षेमकारक मानून, तुम्ही वीर्यारंभ करा; हाच बुद्धांचा उपदेश आहे.
7.
७.
Vīriyavā [Pg.42] kho bhikkhave ariyasāvako,Akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti;
Sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti,Suddhamattānaṃ pariharatīti.
भिक्खूहो, वीर्यवान आर्यश्रावक अकुशलाचा त्याग करतो, कुशलाची भावना करतो; सदोष गोष्टींचा त्याग करतो, निर्दोष गोष्टींची भावना करतो आणि स्वतःला शुद्ध ठेवतो.
Vīriyavato [Pg.43] kiṃ nāma kammaṃ na sijjhati;
Purisakāro [Pg.44] nāma na nassati,Sukhe patiṭṭhāpetīti jānāmi.
वीर्यवानाचे कोणते काम सिद्ध होत नाही? पुरुषार्थ कधीही वाया जात नाही, तो मनुष्याला सुखात प्रस्थापित करतो, असे मी जाणतो.
8.
८.
Yathā [Pg.46] khittaṃ nabhe leḍḍu,Dhuvaṃ patati bhūmiyaṃ;
Tatheva buddha-seṭṭhānaṃ,Vacanaṃ dhuva-sassataṃ.
ज्याप्रमाणे आकाशात फेकलेला मातीचा ढेकूळ निश्चितपणे जमिनीवर पडतो; त्याचप्रमाणे श्रेष्ठ बुद्धांचे वचन निश्चित आणि अपरिवर्तनीय असते.
9.
९.
A-dvejjhavacanā [Pg.48] buddhā,A-moghavacanā jinā.
बुद्ध हे दुटप्पी बोलणारे नसतात, आणि जिन (विजेते बुद्ध) हे अमोघ बोलणारे असतात.
10.
१०.
Sussusā [Pg.49] labhate paññaṃ,Uṭṭhātā vindate dhanaṃ;
Tasmā pāḷiṃ guruṃ katvā,Imaṃ passāhi sobhaṇaṃ.
ऐकण्याची इच्छा ठेवल्याने प्रज्ञा प्राप्त होते, आणि उद्योगी राहिल्याने धन प्राप्त होते; म्हणून पाळीला (मूळ पाठाला) गुरु मानून, या सुंदर ग्रंथाला पहा.
11.
११.
Sussusā [Pg.51] suta-buddhinī,Sutaṃ paññāya vaḍḍhanaṃ;
Paññāya atthaṃ jānāti,Ñāto attho sukhāvaho.
ऐकण्याची इच्छा ज्ञानाचा विकास करते, ज्ञान प्रज्ञेची वाढ करते; प्रज्ञेमुळे अर्थ समजतो, आणि समजलेला अर्थ सुख देणारा ठरतो.
12.
१२.
Satataṃjjhāyanaṃ [Pg.52] vāda,Para-tantavalokanaṃ;
Sabbijjācera-sevāca,Buddhi-mati-karo guṇo.
सतत अभ्यास व चर्चा करणे, इतर शास्त्रांचे अवलोकन करणे, आणि सर्व विद्यांच्या आचार्यांची सेवा करणे, हे बुद्धी वाढवणारे गुण आहेत.
13.
१३.
Ati-dīghova [Pg.53] nīgho hi,Kusīto hīna-vīriyo;
Tasmā vīriyaṃ katvāna,Vijjaṃ esantu sādhavo.
आळशी आणि हीन-वीर्य माणसाचे दुःख अत्यंत दीर्घ असते; म्हणून सज्जनांनी प्रयत्न करून विद्येचा शोध घ्यावा.
14.
१४.
Suporiso [Pg.55] tāva sippaṃ,Uggaṇheyya paraṃ dhanaṃ;
Gaveseyya tato mantaṃ,Katheyya sacca-bhāsitaṃ.
उत्तम मनुष्याने आधी शिल्प (कला) शिकावे, नंतर धन मिळवावे; त्यानंतर मंत्राचा (ज्ञानाचा) शोध घ्यावा आणि नेहमी सत्य वचन बोलावे.
15.
१५.
Pathamaṃ [Pg.56] na parājaye sippaṃ,Dutīyaṃ na parājaye dhanaṃ;
Tatīyaṃ na parājaye dhanaṃ,Catutthamatthaṃ kiṃ karissati.
पहिल्या वयात जर शिल्प प्राप्त केले नाही, दुसऱ्यात जर धन मिळवले नाही, तिसऱ्यात जर धन मिळवले नाही, तर चौथ्या भागात मनुष्य काय बरे करील?
16.
१६.
Sobhanti [Pg.58] a-milātāni,Pupphāniva pilandhituṃ;
Tathā sobhanti dārakā,Yobbaneyeva sikkhituṃ.
ज्याप्रमाणे न कोमेजलेली फुले परिधान केल्यावर शोभून दिसतात; त्याचप्रमाणे तारुण्यातच शिक्षण घेणारी मुले शोभून दिसतात.
17.
१७.
Tasmā [Pg.59] have guṇādhāraṃ,Paññā-vaḍḍhanamuttamaṃ;
Sikkheyya matimā poso,Patthento hitamattano.
म्हणूनच, गुणांचा आधार असलेल्या आणि प्रज्ञा वाढवणाऱ्या या उत्तम विद्येचे बुद्धिमान मनुष्याने, स्वतःचे हित इच्छिणाऱ्याने, अध्ययन करावे.
18.
१८.
Alaṃ [Pg.60] vāyamituṃ sippe,Attha-kāmena jantunā;
Kataṃ vijaññā vijjādi,Vayo te mā upajjhagā.
हित इच्छिणाऱ्या मनुष्याने शिल्प शिकण्यासाठी पुरेसा प्रयत्न केला पाहिजे; विद्या इत्यादींचे ज्ञान प्राप्त करावे, जेणेकरून तुझे वय व्यर्थ निघून जाऊ नये.
19.
१९.
Vijjaṃ [Pg.62] sikkhe, care sīlaṃ,Dhīrena saha saṃvase;
Dhanācaye, kare kammaṃ,Piyaṃ vācañca saṃvade.
विद्या शिकावी, शीलाचे आचरण करावे, विद्वानांच्या सहवासात राहावे; धनसंचयासाठी कर्म करावे आणि प्रिय वचन बोलावे.
20.
२०.
Na [Pg.64] tveva supituṃ hoti,Ratti nakkhatta-mālinī;
Paṭijaggitumevesā,Ratti hoti vijānataṃ.
नक्षत्रांच्या माळेने नटलेली ही रात्र केवळ झोपण्यासाठी नसते; तर सुज्ञांसाठी ही रात्र जागृत राहून घालवण्यासाठी असते.
21.
२१.
Uṭṭhāhatha [Pg.65] nisīdatha,Ko attho supitena vo;
Sādhu kho sippa-vijjāhvā,Vijjaṃ sikkhatha santataṃ.
उठा, बसा! झोपण्यात तुमचा काय फायदा? शिल्प आणि विद्या हे खरोखरच कल्याणकारी आहेत, म्हणून सतत विद्येचे अध्ययन करा.
22.
२२.
Ārabbhatha [Pg.67] sadā puttā,Bahussutaṃ gavesituṃ;
Yasmā loke sippavantā,Sabbā-disāsu pākaṭā.
हे पुत्रांनो! बहुश्रुत (ज्ञान) मिळवण्यासाठी नेहमी प्रयत्न करा; कारण या जगात जे शिल्पवंत (कौशल्याने युक्त) असतात, ते सर्व दिशांना प्रसिद्ध होतात.
23.
२३.
Sakyarūpaṃ [Pg.68] pure santaṃ,Mayā sippaṃ na sikkhitaṃ;
Kicchā vutti a-sippassa,Iti pacchā nutappati.
तरुण वयात समर्थ असताना मी कोणतेही शिल्प (कौशल्य) शिकलो नाही; शिल्प नसलेल्याची उपजीविका कठीण असते, असा विचार करून माणूस नंतर पश्चात्ताप करतो.
24.
२४.
Lokatthaṃ [Pg.75] loka-kammantaṃ,Icchanto pariyesituṃ;
Niccameva vīriyañca,Atthaṃ mantañja cintaye.
जगाचे कल्याण आणि जगातील कार्ये शोधण्याची इच्छा करणाऱ्याने नेहमीच वीर्य (प्रयत्न), अर्थ आणि मंत्र (विचार) यांचे चिंतन करावे.
25.
२५.
Dhanavā [Pg.76] guṇavā loke,Sabbā-disāya pākaṭo;
Sīlavā paññavā macco,Sabba-lokehi pūjito.
या जगात धनवान आणि गुणवान मनुष्य सर्व दिशांना प्रसिद्ध होतो; परंतु शीलवान आणि प्रज्ञावान मनुष्य सर्व लोकांकडून पूजला जातो.
26.
२६.
Sajīvati [Pg.77] yaso yassa,Kitti yassa sajīvati;
Yasa-kitti vihīnassa,Jīvantopi matopamā.
ज्याची कीर्ती जिवंत आहे आणि ज्याचे यश जिवंत आहे, तोच खऱ्या अर्थाने जगतो; यश आणि कीर्ती नसलेला मनुष्य जिवंत असूनही मृतासमान आहे.
27.
२७.
Saddhīdha [Pg.79] vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ,Dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti;
Saccaṃ have sādutaraṃ rasānaṃ,Paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭhanti.
या जगात श्रद्धा हे माणसाचे श्रेष्ठ धन आहे; चांगल्या प्रकारे आचरलेला धम्म सुख देणारा ठरतो; सर्व रसांमध्ये सत्य हेच सर्वात गोड आहे आणि प्रज्ञेने जगणाऱ्याचे जीवन हेच श्रेष्ठ जीवन म्हटले जाते.
28.
२८.
Satimato [Pg.81] sadā bhaddaṃ,Satimā sukhamedhati;
Satimato suve seyyo,Verā ca parimuccati.
स्मृतिमान (जागरूक) माणसाचे नेहमीच कल्याण होते, स्मृतिमान मनुष्य सुख प्राप्त करतो; स्मृतिमान माणसाचा उद्याचा दिवस अधिक चांगला असतो आणि तो वैरापासून मुक्त होतो.
29.
२९.
Mā [Pg.83] vo khaṇaṃ virādhetha,Khaṇātītā hi socare;
Sadatthe vāyameyyātha,Khaṇo vo paṭipādito.
क्षण वाया घालवू नका, कारण क्षण गमावणारे नंतर शोक करतात; स्वतःच्या कल्याणासाठी प्रयत्न करा, हा क्षण तुम्हाला प्राप्त झाला आहे.
30.
३०.
Yathicchitaṃ [Pg.84] na pappoti,A-phiyo nāvikoṇṇave;
Tathevāvīriyopettha,Tasmārabheyya sāsanaṃ.
ज्याप्रमाणे समुद्रात वल्ह्याशिवाय असलेला नावाडी इच्छित स्थळी पोहोचू शकत नाही, त्याचप्रमाणे वीर्य (प्रयत्न) नसलेला मनुष्यही ध्येय गाठू शकत नाही; म्हणून शासनात (बुद्धांच्या शिकवणीत) नेहमी प्रयत्नशील राहावे.
31.
३१.
Vāyametheva [Pg.87] puriso,Yāva atthassa nipphadā;
Nipphannasobhaṇo attho,Khantā bhiyyo na vijjati.
माणसाने जोपर्यंत ध्येय साध्य होत नाही, तोपर्यंत प्रयत्न करत राहिले पाहिजे; साध्य झालेले ध्येय शोभून दिसते आणि क्षमेपेक्षा (सहनशीलतेपेक्षा) श्रेष्ठ काहीही नाही.
32.
३२.
Sameva [Pg.88] ñāṇa-vāyāme,Sukhāvaho su-maṅgalo;
Ñunedhike tathā no hi,Dvayena sādhu sampadā.
ज्ञान आणि प्रयत्न या दोन्हीचा समतोल सुख देणारा आणि अत्यंत मंगलकारी असतो; या दोन्हीपैकी एक जरी कमी-अधिक असेल तर यश मिळत नाही, या दोन्हीच्या संयोगानेच यश प्राप्त होते.
33.
३३.
Kāya-kammāni [Pg.90] sijjhanti,Vacī-kammāni vīriyaṃ;
Na hi kiccāni cintāhi,Kareyyāthīdha vāyamaṃ.
कायकर्म (शारीरिक कर्मे) आणि वचीकर्म (वाणीची कर्मे) ही वीर्याने (प्रयत्नाने) यशस्वी होतात; केवळ विचारांनी कार्ये पूर्ण होत नाहीत, म्हणून या जगात प्रयत्न केला पाहिजे.
34.
३४.
Paṭikacceva [Pg.91] kareyya,Taṃ jaññā hitamattano;
Na sākaṭikacintāya,Mandā dhīro parakkame.
स्वतःचे हित कशात आहे हे ओळखून ते काम आधीच करावे; धीर (बुद्धिमान) माणसाने मूर्ख गाडीवानासारखा नंतर विचार न करता आधीच पराक्रम (प्रयत्न) करावा.
35.
३५.
Thirena [Pg.95] saka-kammena,Vaḍḍhatiyeva saṃ phalaṃ;
A-thirena alasena,Kara-kammaṃ phalañca no.
स्वतःच्या दृढ कर्मानेच त्याचे फळ वाढते; अस्थिर आणि आळशी माणसाचे कर्मही पूर्ण होत नाही आणि त्याला फळही मिळत नाही.
36.
३६.
Āsīsetheva [Pg.96] puriso,Na nibbindeyya paṇḍito;
Passāmi vohaṃ attānaṃ,Yathā icchiṃ tathā ahu.
माणसाने नेहमी आशा बाळगावी, पंडिताने कधीही निराश होऊ नये; मी स्वतःला पाहतो, मी जशी इच्छा केली होती, तसेच झाले.
37.
३७.
Aṇaṇo [Pg.98] ñātīnaṃ hoti,Devānaṃ pitunañca so;
Karaṃ purisa-kiccāni,Na ca pacchānutappati.
तो नातेवाईक, देव आणि पितर यांच्या ऋणातून मुक्त होतो; मानवी कर्तव्ये पार पाडणारा मनुष्य नंतर कधीही पश्चात्ताप करत नाही.
38.
३८.
Hiyyoti [Pg.99] hiyyati poso,Karissāmi pareti yo;
Ajja kattabba kammaṃ sve,So tato parihāyati.
जो मनुष्य 'मी उद्या करेन' असे म्हणतो, त्याची अधोगती होते; आज करायचे काम उद्यावर ढकलणारा मनुष्य प्रगतीपासून वंचित राहतो.
39.
३९.
So [Pg.101] a-ppamatto a-kuddho,Tāta kiccāni kāraya;
Vāyāmassu sa-kiccesu,Nālaso vindate sukhaṃ.
म्हणून हे प्रिय पुत्रा! तू अप्रमत्त (जागरूक) आणि अक्रोधित राहून आपली कर्तव्ये पार पाड; स्वतःच्या कामात प्रयत्न कर, कारण आळशी माणसाला कधीही सुख मिळत नाही.
40.
४०.
Hīna-jaccopi [Pg.102] ce hoti,Uṭṭhātā dhitimā naro;
Ācāra-sīla-sampanno,Nise aggīva bhāsati.
जरी एखादा मनुष्य हीन कुळात जन्मलेला असला, तरी तो जर उद्योगी, धैर्यवान आणि आचार-शील संपन्न असेल, तर तो रात्रीच्या अग्नीसारखा चमकतो.
41.
४१.
Yo [Pg.104] pubbe karaṇīyāni,Pacchā so kātumicchati;
Varuṇakaṭṭhabhañjova,Sa pacchā anutappati.
जो मनुष्य आधी करायची कामे नंतर करण्याची इच्छा करतो, तो वरुणाच्या ओल्या फांद्या तोडणाऱ्या (मूर्ख) माणसाप्रमाणे नंतर पश्चात्ताप करतो.
42.
४२.
Uṭṭhānakālamhi [Pg.105] anuṭṭhahāno,Yuvā balī ālasiyaṃ upeto;
A-puṇṇasaṅkappamano kusīto,Paññāya maggaṃ alaso na vindati.
प्रयत्न करण्याच्या वेळी जो प्रयत्न करत नाही, तरुण आणि बलवान असूनही जो आळसाने ग्रासलेला आहे, ज्याचे मन अपूर्ण संकल्पांनी भरलेले आहे आणि जो आळशी आहे, असा आळशी मनुष्य प्रज्ञेचा मार्ग मिळवू शकत नाही.
43.
४३.
Dummedho [Pg.107] puriso loke,Kusīto hīna-vīriyo;
Appassuto anācāro,Parihāyati vuḍḍhiyā.
या जगात जो दुर्बुद्धी मनुष्य आळशी, हीन-वीर्य (प्रयत्नहीन), अल्पश्रुत (कमी शिकलेला) आणि दुराचारी असतो, त्याची प्रगती खुंटते.
44.
४४.
Appassutāyaṃ [Pg.108] puriso,Balībaddova jīrati;
Maṃsāni tassa vaḍḍhanti,Paññā tassa na vaḍḍhati.
अल्पश्रुत (कमी शिकलेला) मनुष्य बैलासारखा म्हातारा होतो; त्याचे केवळ मांस वाढते, पण त्याची प्रज्ञा वाढत नाही.
45.
४५.
Yassa [Pg.109] manussa-bhūtassa,Natthi bhogā ca sippakaṃ;
Kiṃphalaṃ tassa mānussaṃ,Dvipādaṭṭho hi so migo.
मनुष्य जन्म मिळूनही ज्याच्याकडे ना संपत्ती आहे ना कोणते शिल्प (कौशल्य), त्याच्या मनुष्य जन्माचा काय फायदा? तो तर दोन पायांचा प्राणीच (पशू) आहे.
46.
४६.
Yo [Pg.111] ca vassasataṃ jīve,Kusīto hīna-vīriyo;
Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo,Vīriyārabbhato daḷaṃ.
आळशी आणि हीन-वीर्य (प्रयत्नहीन) होऊन शंभर वर्षे जगण्यापेक्षा, दृढतेने वीर्य (प्रयत्न) करणाऱ्याचे एका दिवसाचे जीवन अधिक श्रेष्ठ आहे.
47.
४७.
Yo [Pg.112] ca dhamma-vibhaṅgaññū,Kāluṭṭhāyī a-tandito;
Anuṭṭhahati kālena,Phalaṃ tassa samijjhati.
जो धम्माचे वर्गीकरण जाणणारा आहे, वेळेवर उठणारा, आळस नसलेला आणि योग्य वेळी प्रयत्न करणारा आहे, त्याचे कार्य यशस्वी होते.
48.
४८.
A-caritvā [Pg.126] brahmacariyaṃ,A-laddhā yobbane dhanaṃ;
Jiṇṇakoñcāva jhāyanti,Khīṇamaccheva pallale.
तरुणपणात ब्रह्मचर्य न पाळणारे आणि धन न मिळवणारे लोक, मासे नसलेल्या तलावातील म्हाताऱ्या बगळ्याप्रमाणे नंतर शोक करत बसतात.
49.
४९.
A-caritvā [Pg.127] brahmacariyaṃ,A-laddhā yobbane dhanaṃ;
Sentti cāpātikhīṇāva,Purāṇāni anutthunaṃ.
तरुणपणात ब्रह्मचर्य न पाळणारे आणि धन न मिळवणारे लोक, तुटलेल्या धनुष्यासारखे पडून राहतात आणि जुन्या गोष्टींचे स्मरण करून दुःख व्यक्त करतात.
50.
५०.
Appakenāpi [Pg.132] medhāvī,Pābhatena vicakkhaṇo;
Samuṭṭhāpeti attānaṃ,Aṇuṃ aggiṃva sandhamaṃ.
बुद्धिमान आणि चतुर मनुष्य अगदी थोड्या भांडवलानेही स्वतःची प्रगती करतो, ज्याप्रमाणे फुंकर मारून लहानशा अग्नीला मोठे केले जाते.
51.
५१.
Vāyāmetheva [Pg.138] puriso,Na nibbindeyya paṇḍito;
Vāyāmassa phalaṃ passa,Bhuttā ambā anītihaṃ.
माणसाने नेहमी प्रयत्न करत राहावे, पंडिताने कधीही निराश होऊ नये; प्रयत्नाचे फळ पहा, प्रत्यक्षपणे आंब्यांचा आस्वाद घेतला गेला.
52.
५२.
Anuṭṭhahaṃ [Pg.140] a-vāyāmaṃ,Sukhaṃ yatrādhi gacchati;
Suvira tattha gacchāhi,Mañca tattheva pāpaya.
जिथे प्रयत्न न करता आणि कष्ट न करता सुख मिळते, हे सुवीरा! तू तिथे जा आणि मलाही तिथे घेऊन चल.
53.
५३.
Yatthālaso [Pg.142] anuṭṭhātā,Accantaṃ sukhamedhati;
Suvira tattha gacchāhi,Mañca ttattheva pāpaya.
जिथे आळशी आणि प्रयत्न न करणारा मनुष्य अत्यंत सुख प्राप्त करतो, हे सुवीरा! तू तिथे जा आणि मलाही तिथे घेऊन चल.
54.
५४.
Adhippāya-phalaṃ [Pg.143] loke,Dhītimanttassa sijjhati;
Vīriyameva kattabbaṃ,Etaṃ buddhehi vaṇṇitaṃ.
या जगात धैर्यवान माणसालाच इच्छित फळ प्राप्त होते; म्हणून वीर्य (प्रयत्न) केलाच पाहिजे, बुद्धांनीही याचीच प्रशंसा केली आहे.
Paññā-niddesa
प्रज्ञा-निर्देश (प्रज्ञेचे वर्णन)
55.
५५.
Paññaṃ [Pg.144] pathamamesehi,Paññā-balaṃ bahuttamaṃ;
Kula-putta balaṃ paññā,Kiṃhināma na sādhyati.
सर्वप्रथम प्रज्ञा मिळवण्याचा प्रयत्न करा, प्रज्ञा-बळ हे सर्वात श्रेष्ठ आहे; हे कुलपुत्रा! प्रज्ञा हेच खरे बळ आहे, तिच्याद्वारे काय साध्य होऊ शकत नाही?
56.
५६.
Aneka-saṃsayucchedi[Pg.146],Parokkhatthassa dassakaṃ;
Sabbassa locanaṃ satthaṃ,Yassa natthyandhameva so.
अनेक संशयांचे निवारण करणारे, परोक्ष (अप्रत्यक्ष) अर्थ दाखवणारे आणि सर्वांचे नेत्र असलेले शास्त्र (ज्ञान) ज्याच्याकडे नाही, तो खरोखरच आंधळा आहे.
57.
५७.
Paññā [Pg.148] sutaṃ vinicchindi,Kitti-siloka-vaḍḍhanī;
Paññāsahito naro idha,Api sukhānivindati.
प्रज्ञा ऐकलेल्या गोष्टींचा निर्णय करते, कीर्ती आणि यश वाढवते; या जगात प्रज्ञेने युक्त असलेला मनुष्य सुख प्राप्त करतो.
58.
५८.
Sabbaññubuddha-pacceka[Pg.149],Catusacca-sutā iti;
Catu-buddhesu ekova,Bahussuto naro bhave.
सर्वज्ञबुद्ध, प्रत्येकबुद्ध, चतुसच्चबुद्ध आणि सुतबुद्ध; या चार प्रकारच्या बुद्धांमध्ये सुतबुद्ध हाच बहुश्रुत मनुष्य असतो.
59.
५९.
Lekhacheko [Pg.150] vācacheko,Ganthacheko suvācako;
Vidhāyakacheko sūro,Niddukkhova sakammani.
लेखनात चतुर, भाषणात चतुर, ग्रंथांमध्ये चतुर, सुवक्ता, नियोजनात चतुर आणि शूर असलेला मनुष्य आपल्या कार्यात नेहमी दुःखमुक्त राहतो.
60.
६०.
Paññā [Pg.152] hi seṭṭhā kusalā vadanti,Nakkhatta-rājāriva tārakānaṃ;
Sīlaṃ sirīcāpi satañca dhammo,Anvāyikā paññāvato bhavanti.
कुशल (ज्ञानी) लोक प्रज्ञेलाच श्रेष्ठ मानतात, ज्याप्रमाणे ताऱ्यांमध्ये नक्षत्रराज (चंद्र) श्रेष्ठ असतो; शील, श्री (समृद्धी) आणि सत्पुरुषांचा धम्म हे प्रज्ञावान माणसाचे अनुकरण करतात.
61.
६१.
Sevetha [Pg.154] buddhe nipuṇe bahussutte,Uggāhako ca paripucchako;
Suṇeyya sakkaccaṃ subhāsitāni,Evaṃ karo paññavā hoti macco.
मनुष्याने निपुण आणि बहुश्रुत अशा प्रज्ञावंतांची सेवा करावी, जो स्वतः ग्रहण करणारा (शिकणारा) आणि प्रश्न विचारणारा (जिज्ञासू) आहे; त्याने सुभाषिते (सद्-वचने) आदरपूर्वक ऐकावीत. असे केल्याने मर्त्य मनुष्य प्रज्ञावान होतो.
62.
६२.
Vayena [Pg.156] yasa-pucchāhi,Tiṭṭha-vāsena yoniso;
Sākacchā snehasaṃsevā,Patirūpa-vāsenaca.
वय, यशाविषयी विचारणा करणे, एकत्र निवास करणे, योनिशो मनसिकार (योग्य विचार), चर्चा (साकच्छा), स्नेहपूर्वक सहवास आणि अनुकूल निवास (प्रतिरूप-वास) यांच्याद्वारे (प्रज्ञा विकसित होते).
63.
६३.
Etāni aṭṭhaṭhānāni,Buddhi-visada-kāraṇā;
Yesaṃ etāni sambhonti,Tesaṃ buddhi pabhijjati.
बुद्धीच्या (प्रज्ञेच्या) स्पष्टतेची ही आठ कारणे आहेत. ज्यांच्यामध्ये ही कारणे असतात, त्यांची बुद्धी विकसित होते.
64. Cattārome [Pg.158] bhikkhave dhammā paññāvuddhiyā saṃvattanti. Katame cattāro. Sappurisasaṃsevo saddhammasavanaṃ yoniso manasikāro dhammānudhamma-paṭipatti. Ime kho bhikkhave cattāro dhammā paññā-vuddhiyā saṃvattantītti.
६४. भिक्खूहो, हे चार धर्म प्रज्ञेच्या वृद्धीसाठी कारणीभूत ठरतात. कोणते चार? सत्पुरुषांचा सहवास (सप्पुरिस-संसेव), सद्धम्माचे श्रवण (सद्धम्म-सवन), योनिशो मनसिकार (योग्य विचार) आणि धम्मानुसार धम्माचे आचरण (धम्मानुधम्म-पटिपत्ती). भिक्खूहो, हेच ते चार धर्म आहेत जे प्रज्ञेच्या वृद्धीसाठी कारणीभूत ठरतात.
65.
६५.
Cakkhupasāda-sampanno[Pg.160],Acchimantañca passati;
Andhaṃ kāṇaṃ su-passantaṃ,Andho sabbaṃ na passati.
नेत्रप्रसाद (दृष्टीची स्पष्टता) असलेला मनुष्य डोळस माणसाला पाहतो; तो आंधळ्याला, एका डोळ्याने अंध असलेल्याला आणि स्पष्ट पाहणाऱ्यालाही पाहतो. परंतु आंधळा मनुष्य काहीही पाहू शकत नाही.
66.
६६.
Passatti [Pg.161] passo passantaṃ,A-passantañca passati;
A-passanto a-passantaṃ,Passantañca na passati.
पाहणारा (डोळस) मनुष्य पाहणाऱ्याला पाहतो आणि न पाहणाऱ्यालाही पाहतो; परंतु न पाहणारा (अंध) मनुष्य न पाहणाऱ्याला किंवा पाहणाऱ्यालाही पाहू शकत नाही.
67.
६७.
Pākaṭaṃ [Pg.162] a-paṭicchannaṃ,Rūpaṃ pasāda-cakkhunā;
Nāññaṃ passatti sabbaṃpi,Tathato ñāṇa-cakkhunā.
प्रसाद-चक्षूने (भौतिक दृष्टीने) केवळ प्रकट आणि न झाकलेले रूपच दिसते; परंतु ज्ञान-चक्षूने (प्रज्ञा-चक्षूने) सर्व काही जसे आहे तसे (तथतेने) दिसते, इतर काहीही नाही.
68.
६८.
Sujanāsujanā [Pg.164] sabbe,Guṇenāpi vivekino;
Vivekaṃ na samāyanti,A-vivekījanantike.
सज्जन असो वा दुर्जन, गुणांनी विवेकी असले तरीही, अविवेकी लोकांच्या सान्निध्यात ते विवेकाला प्राप्त करू शकत नाहीत.
69.
६९.
Yo [Pg.165] ca uppatitaṃ atthaṃ,Na khippamanubujjhati;
A-mittavasamanveti,Pacchā ca anutappati.
जो मनुष्य उद्भवलेल्या हिताला (किंवा परिस्थितीला) त्वरित समजून घेत नाही, तो शत्रूच्या अधीन होतो आणि नंतर पश्चात्ताप करतो.
70.
७०.
Evaṃ [Pg.166] mahiddhikā paññā,Nipuṇā sādhucintinī;
Diṭṭhadhamma-hitatthāya,Samparāya-sukhāya vā.
अशा प्रकारे प्रज्ञा व तिचे सामर्थ्य हे अत्यंत श्रेष्ठ, निपुण आणि कल्याणकारी विचार करणारे आहे; ती या जन्मातील हितासाठी आणि परलोकातील (पुढील जन्मातील) सुखासाठी उपयुक्त ठरते.
71.
७१.
Taṃ [Pg.168] balānaṃ balaṃ seṭṭha,Agga paññābalaṃ balaṃ;
Paññābalenupatthaddho,Etthaṃ vindati paṇḍitto.
सर्व बलांमध्ये प्रज्ञाबल हेच सर्वश्रेष्ठ आणि अग्रगण्य बल आहे. प्रज्ञाबलाचा आधार घेऊनच पंडित मनुष्य या जगात कल्याण प्राप्त करतो.
72.
७२.
Yena [Pg.170] ñāṇena bujjhanti,Ariyā kata-kiccataṃ;
Taṃ ñāṇa-ratanaṃ laddhaṃ,Vāyāmetha jinorasā.
ज्या ज्ञानाद्वारे आर्य लोक आपले कर्तव्य पूर्ण झाल्याचे (कृतकृत्यता) जाणतात, ते ज्ञानरूपी रत्न प्राप्त करण्यासाठी, हे जिनपुत्रहो (बुद्धांचे पुत्रहो), तुम्ही प्रयत्न करा.
73.
७३.
Paññāratanamālassa[Pg.171],Na ciraṃ vattate bhavo;
Khippaṃ dasseti amataṃ,Na ca so rocate bhave.
ज्यांच्याकडे प्रज्ञारूपी रत्नाची माळ आहे, त्यांचा संसार (भवचक्र) फार काळ टिकत नाही. ती प्रज्ञा त्वरित अमृतपद (निर्वाण) दाखवते आणि त्याला संसारात रस राहत नाही.
74.
७४.
Pamādamanuyuñjanti[Pg.173],Bālā dummedhino janā;
Appamādañca medhāvī,Dhanaṃ seṭṭhaṃva rakkhati.
मूर्ख आणि दुर्बुद्धी लोक प्रमादाचे (आळस किंवा निष्काळजीपणाचे) सेवन करतात; परंतु बुद्धिमान मनुष्य अप्रमादाचे (जागरूकतेचे) एखाद्या श्रेष्ठ धनाप्रमाणे रक्षण करतो.
75.
७५.
Dhana-puñña-dhī-lābhena[Pg.174],Kālaṃ khiyyati paṇḍito;
Kīḷanena ca dummedho,Niddāya kalahena vā.
पंडित मनुष्य आपला वेळ धन, पुण्य आणि बुद्धी (प्रज्ञा) मिळवण्यात घालवतो; तर दुर्बुद्धी मनुष्य खेळण्यात, झोपण्यात किंवा भांडण करण्यात वेळ वाया घालवतो.
76.
७६.
Pamādaṃ [Pg.176] appamādena,Yadā nūdati paṇḍito;
Paññāpāsāda-māruyha,A-soko sokiniṃ pajaṃ,Pabbataṭṭhova bhūmaṭṭhe,Dhīro bāle avekkhati.
जेव्हा पंडित मनुष्य अप्रमादाने (जागरूकतेने) प्रमादाला (निष्काळजीपणाला) दूर करतो, तेव्हा तो प्रज्ञारूपी प्रासादावर (महलावर) चढून, स्वतः शोकरहित होऊन शोकाकुल जनतेकडे पाहतो; ज्याप्रमाणे पर्वतावर उभा असलेला धीर पुरुष जमिनीवर उभ्या असलेल्या मूर्खांकडे पाहतो.
77.
७७.
Natti [Pg.178] attasamaṃ pemaṃ,Natthi dhaññasamaṃ dhanaṃ;
Natthi paññāsamā ābhā,Vuṭṭhi ve paramā sarā.
आत्मप्रेमासारखे (स्वतःवरील प्रेमासारखे) कोणतेही प्रेम नाही; धान्यासारखे कोणतेही धन नाही; प्रज्ञेसारखा कोणताही प्रकाश नाही आणि पाऊस हा खरोखरच सर्वश्रेष्ठ प्रवाह आहे.
78.
७८.
Diṭṭhe [Pg.180] dhamme ca yo attho,Yo cattho samparāyiko;
Atthābhisamayā dhīro,Paṇḍitoti pavuccati.
जो या जन्मातील हित आणि परलोकातील (पुढील जन्मातील) हित या दोन्ही गोष्टी जाणतो, अशा हिताचा बोध घेणाऱ्या धीर पुरुषाला 'पंडित' म्हटले जाते.
79.
७९.
Na [Pg.181] tena paṇḍito hoti,Yāvatā bahu bhāsati;
Khemī a-verī a-bhayo,Paṇḍitotti pavuccati.
केवळ पुष्कळ बोलण्याने कोणी पंडित होत नाही; जो क्षेमयुक्त (शांत), वैररहित आणि भयरहित असतो, त्यालाच 'पंडित' म्हटले जाते.
80.
८०.
Yamhi [Pg.183] saccañca dhammo ca,A-hiṃsā saṃyamo damo;
Sa ve vantamalo dhīro,Thero iti pavuccatti.
ज्याच्यामध्ये सत्य, धम्म, अहिंसा, संयम आणि इंद्रियदमन आहे; तो मलरहित आणि धीर पुरुषच खरोखर 'थेर' (स्थवीर/ज्येष्ठ) म्हटला जातो.
81.
८१.
Saka-guṇaṃ [Pg.185] saka-dosaṃ,Yo jānāti sapaṇḍito;
Para-guṇaṃ para-dosaṃ,Yo jānāti sapaṇḍito.
जो स्वतःचे गुण आणि स्वतःचे दोष जाणतो, तो पंडित होय; आणि जो इतरांचे गुण व इतरांचे दोष जाणतो, तोही पंडित होय.
82.
८२.
Sati-vīriya-paññāya[Pg.186],Yo karoti iriyāpathe;
So paṇḍito have bhave,Ubhayattha-pariggaho.
जो स्मृती (सती), वीर्य (प्रयत्न) आणि प्रज्ञेच्या साहाय्याने आपल्या सर्व हालचाली (इरियापथ) करतो; तोच या जगात दोन्ही बाजूंचे (इहलोक आणि परलोक) कल्याण साधणारा पंडित ठरतो.
83.
८३.
Kataññū [Pg.187] vijjā-sampanno,Jātimā dhanavā have;
So vicāraṇa-sīlo ca,Niddukkho paṇḍito bhave.
जो कृतज्ञ, विद्यासंपन्न, कुलीन, धनवान, विचारशील आणि दुःखमुक्त असतो, तोच खरा पंडित होय.
Sabbe [Pg.189] kammassakā sattā,Kammaṃ satte vibhajjati.
सर्व प्राणी हे आपापल्या कर्माचे मालक आहेत, कर्मच प्राण्यांचे वर्गीकरण (विभागणी) करते.
84.
८४.
Yo passati paccakkhatthaṃ,Yo ca saṃsāratthaṃ tesu;
Pacchimova pūjanīyo,Ubhayattha-sudiṭṭhattā.
जो प्रत्यक्ष दिसणारे हित पाहतो आणि जो संसारातील (पारलौकिक) हित पाहतो; या दोघांमध्ये नंतरचाच (संसारातील हित पाहणारा) अधिक पूजनीय आहे, कारण त्याने दोन्ही बाजू चांगल्या प्रकारे पाहिलेल्या असतात.
85.
८५.
Appena [Pg.191] anavajjena,Santuṭṭho sulabhena ca;
Mattaññū subharo hutvā,Careyya paṇḍito naro.
अल्प, निर्दोष आणि सहज मिळणाऱ्या गोष्टींनी संतुष्ट राहून, मर्यादेचे भान ठेवणारा आणि सहज पोसला जाणारा (सुभर) होऊन पंडित मनुष्याने जीवन जगावे.
86.
८६.
Attānameva [Pg.192] pathamaṃ,Patirūpe nivesaye;
Athaññamanusāseyya,Na kilisseyya paṇḍito.
प्रथम स्वतःलाच योग्य मार्गावर प्रस्थापित करावे, आणि नंतर इतरांना उपदेश करावा; असा पंडित मनुष्य कधीही क्लेष पावत नाही.
87.
८७.
Uttama-parisāya [Pg.193] ve,Utttamaṃ vācamuttamo;
Bhaṇeyyākhepa-vitthāraṃ,Sā anagghyā lokattaye.
उत्तम सभेमध्ये उत्तम पुरुषाने आक्षेपविरहित आणि सविस्तर असे उत्तम वचन बोलावे; ते वचन तिन्ही लोकांत अमूल्य असते.
88.
८८.
Paṇḍitassa [Pg.194] subhāsittaṃ,Paṇḍitova sujāniyā;
Dummedho taṃ na jānāti,Dhīro dhīraṃ mamāyati.
पंडिताचे सुभाषित (सद्वचन) केवळ पंडितच चांगल्या प्रकारे समजू शकतो; दुर्बुद्धी मनुष्य ते समजू शकत नाही. धीर पुरुषच धीर पुरुषाचा आदर करतो.
89.
८९.
Yena [Pg.196] kenaci vaṇṇena,Paro labhati rūppanaṃ;
Attho vācāya ce hoti,Taṃ na bhāseyya paṇḍito.
ज्या कोणत्याही प्रकारच्या शब्दांमुळे दुसऱ्याला दुःख किंवा त्रास होतो, जरी त्या बोलण्यामागे काही हेतू असला, तरी पंडित मनुष्याने ते बोलू नये.
90.
९०.
Bhuñjanatthaṃ [Pg.197] kathanatthaṃ,Mukhaṃ hotītti no vade;
Yaṃvā taṃvā mukhāruḷhaṃ,Vacanaṃ paṇḍito naro.
खाण्यासाठी आणि बोलण्यासाठी तोंड आहे, म्हणून पंडित मनुष्याने तोंडात येईल ते वाटेल ते बोलू नये.
91.
९१.
Para-sattitto [Pg.198] sa-sattiṃ,Dujjāno hi naro mite;
Ce jāne saka-sattiṃca,Kā kathā para-sattiyā.
मर्यादित बुद्धीच्या मनुष्याला स्वतःच्या शक्तीच्या तुलनेत दुसऱ्याची शक्ती समजणे कठीण असते. जर त्याने स्वतःचीच शक्ती ओळखली, तर दुसऱ्याच्या शक्तीविषयी काय बोलावे!
92.
९२.
Katta-guṇaṃ [Pg.199] paresaṃ yo,Paṭikaroti paṇḍito;
Jānāti so ācikkhati,Na bālo guṇa-māmako.
जो पंडित मनुष्य इतरांनी केलेल्या उपकारांची परतफेड करतो, तो ते जाणतो आणि व्यक्त करतो; स्वतःच्याच गुणांचे कौतुक करणारा मूर्ख मनुष्य असे करत नाही.
93.
९३.
Pabhūtaṃ [Pg.200] neva kātabbaṃ,Bhavissaṃ neva cintaye;
Vattamānena kālena,Vicaranti vicakkhaṇā.
गेलेल्या काळाचा (भूतकाळाचा) विचार करू नये आणि भविष्याची चिंता करू नये; बुद्धिमान लोक वर्तमानकाळातच जगतात.
94.
९४.
Dhammesu [Pg.201] sati icchitā,Rasesu loṇamicchitaṃ;
Rāja-kiccesu amaccaṃ,Sabba-ṭhānesu paṇḍitaṃ.
सर्व धर्मांमध्ये (गोष्टींमध्ये) स्मृती (जागरूकता) आवश्यक आहे, रसांमध्ये मीठ आवश्यक आहे, राजकार्यात मंत्री आवश्यक आहे आणि सर्व ठिकाणी पंडित (बुद्धिमान मनुष्य) आवश्यक आहे.
95.
९५.
Khattiyo [Pg.203] seṭṭho jane tasmiṃ,Ye gottapaṭisārino;
Vijjā-caraṇa-sampanno,So seṭṭho deva-mānuse.
जे लोक गोत्राला (कुळाला) महत्त्व देतात, त्यांच्यामध्ये क्षत्रिय श्रेष्ठ आहे; परंतु जो विद्या आणि आचरणाने संपन्न (विज्जा-चरण-संपन्न) आहे, तोच देव आणि मनुष्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ आहे.
96.
९६.
Sambuddho [Pg.204] dvipadaṃ seṭṭho,Ājānīyo catuppadaṃ;
Sussusā seṭṭhā bhariyānaṃ,Yo ca puttānamassavo.
दोन पायांच्या प्राण्यांमध्ये (मनुष्यांमध्ये) सम्यक सम्बुद्ध सर्वश्रेष्ठ आहेत; चार पायांच्या प्राण्यांमध्ये आजानीय (उत्कृष्ट घोडा) श्रेष्ठ आहे; पत्नींमध्ये सेवाभाव (शुश्रूषा) श्रेष्ठ आहे आणि पुत्रांमध्ये आज्ञाधारक पुत्र श्रेष्ठ आहे.
97.
९७.
Sātthako [Pg.207] ca a-sammoho,Sappāyo gocaro tathā;
Cattārimāni sikkheyyuṃ,Sampajaññābhivaḍḍhakā.
सार्थक (सत्थक), असंमोह, सप्पाय (अनुकूलता) आणि गोचर (योग्य क्षेत्र)—या चार गोष्टी शिकल्या पाहिजेत, कारण त्या संप्रजन्याची (स्पष्ट जाणिवेची) वृद्धी करणाऱ्या आहेत.
98.
९८.
Paññañca [Pg.208] kho a-sussusaṃ,Na koci adhigacchati;
Bahussutaṃ anāgamma,Dhammaṭṭhaṃ a-vinibbhajaṃ.
ऐकण्याची (शिकण्याची) इच्छा असल्याशिवाय, बहुश्रुत व्यक्तीकडे गेल्याशिवाय आणि धम्मावर अधिष्ठित असलेल्या गोष्टींचे वर्गीकरण केल्याशिवाय कोणीही प्रज्ञा प्राप्त करू शकत नाही.
99.
९९.
Adhippāyo [Pg.210] sudubbodho,Yasmā vijjati pāḷiyaṃ;
Tasmā upaṭṭhahaṃ gaṇhe,Garuṃ garumataṃ vidū.
पाळि ग्रंथांमधील अभिप्राय समजणे अत्यंत कठीण असल्यामुळे, बुद्धिमान मनुष्याने आदरपूर्वक पूज्य गुरूंची सेवा करून ज्ञान ग्रहण करावे.
Cāritta-niddesa
चारित्त-निर्देश (चारित्र्य-वर्णन)
100.
१००.
Attā [Pg.213] hi attano nātho,Ko hi nātho paro siyā;
Attanā hi sudantena,Nāthaṃ labhati dullabhaṃ.
आपणच आपले स्वामी (नाथ) आहोत, दुसरा कोण आपला स्वामी असणार? स्वतःवर उत्तम नियंत्रण मिळवल्यास, मनुष्याला अत्यंत दुर्मिळ असा स्वामी (आश्रय) प्राप्त होतो.
101.
१०१.
Attānañce [Pg.214] piyaṃ jaññā,Rakkheyya naṃ surakkhitaṃ;
Tiṇṇamaññataraṃ yāmaṃ,Paṭijaggeyya paṇḍito.
जर मनुष्य स्वतःला प्रिय मानत असेल, तर त्याने स्वतःचे उत्तम रक्षण करावे. (आयुष्यातील किंवा रात्रीच्या) तीन प्रहरांपैकी कोणत्याही एका प्रहरात विद्वानाने जागृत राहावे.
102.
१०२.
Attanā [Pg.216] kurute lakkhiṃ,A-lakkhiṃ kurutettanā;
Na hi lakkhiṃ a-lakkhiṃ vā,Añño aññassa kārako.
मनुष्य स्वतःच आपले भाग्य घडवतो आणि स्वतःच आपले अभाग्य ओढवून घेतो. खरोखर, कोणीही दुसरा व्यक्ती दुसऱ्याच्या भाग्याला किंवा अभाग्याला कारणीभूत नसतो.
103.
१०३.
Na [Pg.218] pīḷitā atta-dukkhena dhīrā,Sukhapphalaṃ kammaṃ pariccajanti;
Sammohitāvāpi sukhena mattā,Na pāpa-kammañca samācaranti.
धीर (ज्ञानी) लोक स्वतःच्या दुःखाने पीडित झाले तरी सुखदायक फळ देणाऱ्या कर्माचा त्याग करत नाहीत; तसेच सुखाने मोहित व मत्त होऊन ते कधीही पापकृत्य करत नाहीत.
104.
१०४.
Yo [Pg.219] neva nindaṃ nappasaṃsaṃ,Ādiyati garahaṃ nopi pūjaṃ;
Sirīca lakkhīca apeti tamhā,Āpo suvuṭṭhīva yathā thalamhā.
जो मनुष्य निंदा किंवा प्रशंसा, तसेच निर्त्सना किंवा पूजा (सत्कार) यांपैकी कशाचीही पर्वा करत नाही; त्याच्यापासून कीर्ती आणि वैभव तशाच प्रकारे दूर निघून जातात, ज्याप्रमाणे मुसळधार पावसानंतर उंच जमिनीवरून पाणी वाहून जाते.
105.
१०५.
Sādhu [Pg.221] dhammaruci rājā,Sādhu paññāṇavā naro;
Sādhu mittānama-ddubbho,Pāpassa a-karaṃ sukhaṃ.
धम्माची आवड असणारा राजा उत्तम आहे, प्रज्ञावान मनुष्य उत्तम आहे; मित्रांशी द्रोह न करणे उत्तम आहे आणि पाप न करणे सुखदायक आहे.
106.
१०६.
Kalyāṇakārī [Pg.222] kalyāṇaṃ,Pāpakārī ca pāpakaṃ;
Yādisaṃ vapatte bījaṃ,Tādisaṃ vahate phalaṃ.
कल्याणकारी कर्म करणाऱ्याला कल्याणकारी फळ मिळते आणि पाप कर्म करणाऱ्याला पाप (वाईट) फळ मिळते. मनुष्य जसे बीज पेरतो, तसेच फळ त्याला मिळते.
107.
१०७.
Jīvaṃ [Pg.224] paññāya rakkheyya,Dhanaṃ kammena rakkhaye;
Evaṃ hyarogo sukhito,Porāṇaka-vaco idaṃ.
मनुष्याने प्रज्ञेने आपल्या जीवनाचे रक्षण करावे आणि कर्माने (उद्योगाने) धनाचे रक्षण करावे. अशा प्रकारे मनुष्य निरोगी आणि सुखी राहतो, हे प्राचीन वचन आहे.
108.
१०८.
Anupubbena [Pg.226] medhāvī,Thokaṃ thokaṃ khaṇe khaṇe;
Kammāro rajatasseva,Niddame malamattano.
ज्याप्रमाणे सोनार चांदीचा मळ दूर करतो, त्याचप्रमाणे बुद्धिमान माणसाने हळूहळू, क्षणोक्षणी, थोडे थोडे करून स्वतःचे मळ (दोष) दूर केले पाहिजेत.
109.
१०९.
Vācānurakkhī [Pg.228] manasā susaṃvuto,Kāyena ca nākusalaṃ kayirā;
Etetayo kammapathevisodhaye,Ārādhaye maggamisi-ppaveditaṃ.
वाणीवर नियंत्रण ठेवणारा, मनाने सुसंयत असणारा आणि शरीराने कोणतेही अकुशल कर्म न करणारा; या तिन्ही कर्मपथांचे (काया, वाचा, मन) शुद्धीकरण करून, ऋषींनी (बुद्धांनी) दाखवलेल्या मार्गाची आराधना करावी.
110.
११०.
A-sante [Pg.230] nopaseveyya,Sante seveyya paṇḍito;
A-santo nirayaṃ yanti,Santo pāpenti suggatiṃ.
बुद्धिमान माणसाने दुर्जनांची संगत करू नये, तर सज्जनांची संगत करावी. दुर्जन नरकात जातात, तर सज्जन सुगतीला प्राप्त होतात.
111.
१११.
A-karontopi [Pg.232] ce pāpaṃ,Karontaṃ mupasevati;
Saṅkiyo hoti pāpasmiṃ,A-vaṇṇo cassa rūhati.
स्वतः पाप करत नसला तरी, जर मनुष्य पाप करणाऱ्याची संगत धरतो, तर तो पापाच्या बाबतीत संशयास्पद ठरतो आणि त्याची अपकीर्ती पसरते.
112.
११२.
Saṅghāgato [Pg.233] aniṭṭhehi,Ambopi madhurapphalo;
Tittapubbova pā eva,Manusso tu sa-jīvako.
गोड फळे देणारे आंब्याचे झाड देखील जर अनिष्ट (कडू) झाडांच्या संगतीत आले, तर ते कडू बनते. त्याचप्रमाणे जिवंत मनुष्य देखील आपल्या संगतीने प्रभावित होतो.
113.
११३.
Nihīna-sevito [Pg.234] poso,Nihīyati ca sabbadā;
Kadāci na ca hāyetha,Tulyasevīpi attanā.
हीन लोकांची संगत करणारा मनुष्य नेहमी अधोगतीला जातो; आणि स्वतःच्या समान असणाऱ्यांची संगत करणारा कधीही पतित होत नाही.
114.
११४.
Vaṇṇa-gandha-rasopeto[Pg.237],Amboyaṃ ahuvā pure;
Tameva pūjaṃ labhamāno;
Kenambo kaṭukapphalo.
हा आंबा पूर्वी रंग, गंध आणि रसाने युक्त होता. तसाच आदर-सत्कार मिळत असतानाही, हा आंबा कडू फळांचा का झाला?
115.
११५.
Pucimanda-parivāro[Pg.238],Ambo te dadhivāhana;
Mūlaṃ mūlena saṃsaṭṭhaṃ,Sākhā sākhaṃ nisevare;
Asātta-sannivāsena,Tenambo kaṭukapphalo.
हे दधिवाहन, तुझ्या आंब्याचे झाड कडुनिंबाच्या झाडांनी वेढलेले आहे. त्यांचे मूळ मुळाशी जोडले गेले आहे आणि फांदी फांदीला स्पर्श करत आहे. या कडू झाडांच्या संगतीमुळेच हा आंबा कडू फळांचा झाला आहे.
116.
११६.
Pāmokkha-bhajanaṃ [Pg.240] khippaṃ,Attha-kāmo su-vuḍḍhiyaṃ;
Bhaje uttari attanā,Tasmā udeti paṇḍito.
कल्याण आणि उत्तम प्रगतीची इच्छा करणाऱ्याने श्रेष्ठ लोकांची त्वरित संगत करावी. स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ असणाऱ्यांची संगत धरावी, ज्यामुळे बुद्धिमान मनुष्य प्रगती करतो.
117.
११७.
Kāco [Pg.241] kañcana-saṃsaggā,Dhatte māra-katiṃ jutiṃ;
Tathā saṃsannidhānena,Mūḷho yāti pavīṇataṃ.
सोन्याच्या संपर्काने काचेलाही पाचूचे (मरकतमणी) तेज प्राप्त होते. त्याचप्रमाणे ज्ञानी लोकांच्या निकट संगतीने मूर्ख मनुष्य देखील कुशल बनतो.
118.
११८.
Kīṭopi [Pg.243] sumano-saṅgā,Ārohati sataṃ siro;
Asmāpi yāti devatvaṃ,Mahabbhi suppatiṭṭhito.
फुलांच्या संगतीमुळे कीटक देखील सज्जनांच्या मस्तकावर चढतो. महान लोकांद्वारे चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित केल्यावर दगड देखील देवत्वाला प्राप्त होतो.
119.
११९.
Sabbhireva [Pg.245] samāsetha,Sabbhi kubbetha sandhavaṃ;
Sataṃ saddhammamaññāya,Paññaṃ labhati nāññato.
सज्जनांसोबतच बसावे, सज्जनांशीच मैत्री करावी. सज्जनांचा सद्धम्म जाणून घेतल्याने प्रज्ञा प्राप्त होते, इतर कशानेही नाही.
120.
१२०.
Sabbhireva [Pg.246] samāsetha,Sabbhi kubbetha sandhavaṃ;
Sataṃ saddhammamaññāya,Sabba-dukkhā pamuccatti.
सज्जनांसोबतच बसावे, सज्जनांशीच मैत्री करावी. सज्जनांचा सद्धम्म जाणून घेतल्याने मनुष्य सर्व दुःखांतून मुक्त होतो.
121.
१२१.
Sakiṃdeva [Pg.247] kulaputta,Sabbhi hoti samāgamo;
Sā naṃ saṅgati pāleti,Nāsabbhi bahu saṅgamo.
हे कुलपुत्रा, सज्जनांशी एकदाच झालेली भेट देखील माणसाचे रक्षण करते; परंतु दुर्जनांशी वारंवार होणारी संगत रक्षण करत नाही.
122.
१२२.
Seyyo [Pg.249] a-mitto medhāvī,Yañce bālānukampako.
मूर्ख हितचिंतकापेक्षा बुद्धिमान शत्रू अधिक चांगला असतो.
123.
१२३.
Sīlavantaṃ [Pg.250] paññavantaṃ,Divā nissaya-dāyakaṃ;
Bahussutaṃ gavesanto,Bhajeyya attha-māmako.
आपले कल्याण इच्छिणाऱ्याने शीलवान, प्रज्ञावान, बहुश्रुत आणि आश्रय देणाऱ्या व्यक्तीचा शोध घेऊन त्याची संगत करावी.
124.
१२४.
Pāpa-mitte [Pg.251] vivajjetvā,Bhajeyyuttama-puggalaṃ;
Ovāde cassa tiṭṭheyya,Patthento a-calaṃ sukhaṃ.
पापी मित्रांचा त्याग करून उत्तम व्यक्तीची संगत करावी; आणि अचल सुखाची आकांक्षा धरून त्याच्या उपदेशाचे पालन करावे.
125.
१२५.
Na [Pg.253] bhaje pāpake mitte,Na bhaje purisādhame;
Bhajetha mittte kalyāṇe,Bhajetha purisuttame.
पापी मित्रांची संगत करू नये, अधम माणसांची संगत करू नये; कल्याणकारी मित्रांची संगत करावी, उत्तम पुरुषांची संगत करावी.
126.
१२६.
Anavajjaṃ [Pg.254] mukhamboja,Manavajjā ca bhāratī;
Alaṅkatāva sobhante,Kiṃsu te niralaṅkatā.
दोषरहित मुखकमल आणि दोषरहित वाणी हे अलंकारांशिवायही सुशोभित दिसतात; मग त्यांना इतर अलंकारांची काय गरज?
127.
१२७.
Na [Pg.256] hi vaṇṇena sampannā,Mañjukā piya-dassinā;
Kharā vācā piyā hoti,Asmiṃ loke paramhi ca.
सुंदर रूप, मधुर आवाज आणि प्रिय दर्शन असणाऱ्या व्यक्तीची देखील कठोर वाणी या लोकात आणि परलोकात कधीही प्रिय वाटत नाही.
128.
१२८.
Nanu [Pg.257] passasimaṃ kāḷiṃ,Dubbaṇṇaṃ tilakāhataṃ;
Kolilaṃ saṇha-vācena,Bahūnaṃ pāṇinaṃ piyaṃ.
तू या काळ्या, कुरूप आणि ठिपके असलेल्या कोकिळेला पाहत नाहीस का? तरीही तिच्या मधुर वाणीमुळे ती अनेक प्राण्यांना प्रिय असते.
129.
१२९.
Tasmā [Pg.257] sakhila-vācāya,Manta-bhāṇī anuddhato;
Atthaṃ dhammañca dīpeti,Madhuraṃ tassa bhāsitaṃ.
म्हणूनच, जो मैत्रीपूर्ण वाणीने, विचारपूर्वक आणि अहंकाररहित बोलतो, तो अर्थ आणि धम्म प्रकाशित करतो; त्याचे बोलणे मधुर असते.
130.
१३०.
Tameva [Pg.260] vācaṃ bhāseyya,Yā sattānaṃ na tāpaye;
Pare ca na vihiṃseyya,Sā ve vācā subhāsitā.
मनुष्याने अशीच वाणी बोलावी जी प्राण्यांना संताप देणार नाही आणि इतरांना इजा पोहोचवणार नाही; तीच खरी सुभाषित वाणी होय.
131.
१३१.
Piyaṃ [Pg.261] vācaṃva bhāseyya,Yā vācā paṭinanditā;
Yaṃ anādāya pāpāni;
Paresaṃ bhāsate piyaṃ.
मनुष्याने प्रिय वाणीच बोलावी, जिचे स्वागत केले जाते; जी इतरांचे पाप न घेता त्यांच्याशी मधुरतेने बोलली जाते.
132.
१३२.
Saccaṃ [Pg.262] ve amatā vācā,Esa dhammo sanantano;
Sacce atthe ca dhamme ca,Āhu santo patiṭṭhitā.
सत्य हीच अमृतवाणी आहे, हा सनातन नियम (धम्म) आहे. सत्य, अर्थ आणि धम्मामध्येच सज्जन लोक प्रतिष्ठित असतात, असे म्हणतात.
133.
१३३.
Subhāsitañca [Pg.264] dhammañca,Piyañca saccameva ca;
Catu-aṅgehi sampannaṃ,Vācaṃ bhāseyya paṇḍito.
सुभाषित, धम्मयुक्त, प्रिय आणि सत्य; या चार गुणांनी युक्त असलेली वाणीच विद्वानाने बोलावी.
134.
१३४.
Manāpameva [Pg.265] bhāseyya,Nāmanāpaṃ kudācanaṃ;
Manāpaṃ bhāsamānassa,Siddhaṃ piyosadhaṃ bhave.
मनुष्याने नेहमी प्रियच बोलावे, कधीही अप्रिय बोलू नये. प्रिय बोलणाऱ्यासाठी ते एका सिद्ध प्रिय औषधासारखे ठरते.
135.
१३५.
Yaṃ [Pg.266] vadeyya taṃ kareyya,Yaṃ na vade na taṃ kare;
A-karontaṃ bhāsamānaṃ,Parijānanti paṇḍitā.
मनुष्य जे बोलेल ते त्याने करावे, जे करणार नाही ते बोलू नये. न करता केवळ बोलणाऱ्या माणसाला विद्वान लोक ओळखतात.
136.
१३६.
Rahovādaṃ [Pg.268] na bhāseyya,Na sammukhā khiṇaṃ bhaṇe;
A-taramānova bhaṇeyya,Taramānova no bhaṇe.
एकांतात कोणाची निंदा करू नये, आणि समोर असताना कोणाला कठोर बोलू नये. घाई न करता शांतपणे बोलावे, घाईगडबडीत बोलू नये.
137.
१३७.
Māvoca [Pg.269] pharusaṃ kiñci,Vuttā paṭivadeyyuṃ taṃ;
Dukkhā hi sārambhakathā,Paṭidaṇḍā phuseyyuṃ taṃ.
कोणालाही कठोर बोलू नका, कारण तसे बोलल्यास तेही तुम्हाला उलट उत्तर देतील. कलहयुक्त संभाषण दुःखदायक असते आणि त्याचा प्रतिशोध तुम्हाला स्पर्श करू शकतो.
138.
१३८.
Saka-yuttaṃ [Pg.270] kare kammaṃ,Saka-yuttaṃ vaciṃ bhaṇe;
A-yuttake dhanaṃ naṭṭhaṃ,A-yutte jīvitaṃ khaye.
मनुष्याने स्वतःला योग्य असेच कर्म करावे आणि स्वतःला योग्य अशीच वाणी बोलावी. अयोग्य गोष्टींमध्ये धनाचा नाश होतो आणि अयोग्य गोष्टींमध्ये जीवन व्यर्थ जाते.
139.
१३९.
Ye [Pg.272] vuḍḍhamapacāyanti,Narā dhammassa dhakāvidā;
Diṭṭhe dhammeva pāsaṃsā,Samparāye ca suggatiṃ.
जे लोक वयोवृद्धांचा आदर करतात आणि धम्माचे ज्ञाते आहेत; त्यांची याच जन्मात प्रशंसा होते आणि परलोकात त्यांना सुगती प्राप्त होते.
140.
१४०.
Porī-kathaṃ-va [Pg.274] bhāseyya,Yuttā kathā hi pūrino;
Bhāti-mattañca bhātāti,Pitu-mattaṃ pitā iti.
माणसाने सभ्य भाषा बोलावी, कारण योग्य संभाषणच परिपूर्ण असते. भावासारख्या असलेल्याला भाऊ आणि वडिलांसारख्या असलेल्याला वडील मानावे.
141.
१४१.
Dānañca [Pg.275] piya-vajjañca,Attha-cariyā ca yā idha;
Samānattatā dhammesa,Tattha tattha yathārahaṃ.
दान, प्रियवचन, परोपकार (अर्थचर्या) आणि सर्व परिस्थितीमध्ये समानतेची वागणूक (समानार्थता), जिथे जशी आवश्यकता असेल तिथे योग्य प्रकारे करणे हे कल्याणकारी आहे.
142.
१४२.
Sakiṃ [Pg.277] vadanti rājāno,Sakiṃ samaṇa-brāhmaṇā;
Sakiṃva purisā loke,Esadhammo sanantano.
राजे एकदाच बोलतात, श्रमण आणि ब्राह्मण एकदाच बोलतात, आणि जगातील सत्पुरुषही एकदाच बोलतात; हा सनातन नियम (धम्म) आहे.
143.
१४३.
Eka-vācaṃva [Pg.278] dvevācaṃ,Bhaṇeyya anukampako;
Taduttari na bhāseyya,Dāsovayyassa santike.
अनुकंपा बाळगणाऱ्याने एक किंवा दोनच शब्द बोलावेत; मालकासमोर दासाने राहावे तसे, त्यापेक्षा अधिक बोलू नये.
144.
१४४.
Tasseva [Pg.279] tena pāpiyo,Yo kuddhaṃ paṭikujjhatti;
Kuddhaṃ a-paṭikujjhanto,Saṅgāmaṃ jeti dujjayaṃ.
जो क्रोधाला क्रोधानेच उत्तर देतो, तो स्वतःचेच अधिक नुकसान करतो. क्रोधाला क्रोधाने उत्तर न देणारा मनुष्य जिंकण्यास कठीण असा संग्राम जिंकतो.
145.
१४५.
Ubhinnamatthaṃ [Pg.281] carati,Attano ca parassa ca;
Paraṃ saṃkupitaṃ ñatvā,Yo sato upasammati.
जो दुसऱ्याला संतप्त झालेले पाहून स्वतः जागरूकतेने शांत राहतो, तो स्वतःचे आणि दुसऱ्याचे अशा दोघांचेही कल्याण साधत असतो.
Attānaṃ [Pg.282] rakkhanto paraṃ rakkhati,Paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhati.
स्वतःचे रक्षण करणारा दुसऱ्याचे रक्षण करतो, आणि दुसऱ्याचे रक्षण करणारा स्वतःचे रक्षण करतो.
146.
१४६.
Sīla-samādhi-paññānaṃ[Pg.283],Khantī padhāna-kāraṇaṃ;
Sabbepi kusalā dhammā,Khantyāyattāva vaḍḍhare.
शील, समाधी आणि प्रज्ञा यांचे मुख्य कारण क्षमा (सहनशीलता) हेच आहे. सर्व कुशल धम्म क्षमेच्या आधारानेच वृद्धिंगत होतात.
147.
१४७.
Khamā-khagga-karetassa[Pg.284],Dujjano kiṃ karissati;
A-tiṇe patito vanhi,Sayamevūpasammati.
ज्याच्या हातात क्षमेची तलवार आहे, त्याचे दुष्ट माणूस काय करू शकणार? गवताशिवाय असलेल्या जमिनीवर पडलेला अग्नी स्वतःहूनच शांत होतो.
148.
१४८.
Sussusā [Pg.285] savaṇañceva,Gahaṇaṃ dhāraṇaṃ tathā;
Uhāpohatthaviññāṇaṃ,Tatva-ññāṇañcadhīguṇaṃ.
ऐकण्याची इच्छा, श्रवण करणे, ग्रहण करणे, धारण करणे, तर्क-वितर्क (उहापोह) करणे, अर्थ समजून घेणे आणि सत्याचे ज्ञान मिळवणे, हे बुद्धीचे गुण आहेत.
149.
१४९.
Yassete [Pg.286] caturo dhammā,Atthi posesu paṇḍita;
Saccaṃ dhammo dhīti cāgo,Diṭṭhaṃ so ativattati.
ज्या सुज्ञ माणसामध्ये सत्य, धम्म, धैर्य आणि त्याग हे चार गुण असतात, तो संकटांवर मात करतो.
150.
१५०.
Vejjo [Pg.288] purohito mantī,Vedaññotra catutthako;
Pabhāta-kāle daṭṭhabbā,Niccaṃ sva-sīrimicchatā.
वैद्य, पुरोहित, मंत्री आणि चौथा ज्ञानी पुरुष; स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्याने पहाटेच्या वेळी नेहमी यांचे दर्शन घ्यावे.
151.
१५१.
Mittānaṃ [Pg.289] santikaṃ gacche,Kāle na rattiyaṃ kisaṃ;
Ce bahuṃ bhijje cinitvā,Taṃ mittesu samākare.
मित्रांकडे योग्य वेळी जावे, अवेळी किंवा रात्रीच्या वेळी जाऊ नये. जर मित्रांमध्ये काही मतभेद झाले असतील, तर ते दूर करून पुन्हा मैत्री दृढ करावी.
152.
१५२.
Na [Pg.291] paresaṃ vilomāni,Na paresaṃ katākataṃ;
Attanova avekkheyya,Katāni a-katāni ca.
दुसऱ्यांच्या चुकांकडे पाहू नये, तसेच दुसऱ्यांनी काय केले किंवा काय केले नाही याकडेही लक्ष देऊ नये; तर स्वतः स्वतःच्याच चांगल्या आणि वाईट कृत्यांचे परीक्षण करावे.
153.
१५३.
Desa-jāti-pubbe-carā[Pg.293],Anu-carā jano kare;
Paresaṃ vedhakaṃ māyaṃ,Taṃ jānitvā sakhaṃ kare.
एखाद्या व्यक्तीचा देश, जात, पूर्वचरित्र, त्याचे अनुयायी आणि इतरांना त्रास देणारी त्याची कपटी वृत्ती हे सर्व जाणून घेऊनच त्याच्याशी मैत्री करावी.
154.
१५४.
Parittaṃ [Pg.294] dārumāruyha,Yathā sīde mahaṇṇave;
Evaṃ kusītamāgamma,Sādhu-jīvīpi sīdati;
Tasmā taṃ parivajjeyya,Kusītaṃ hīna-vīriyaṃ.
ज्याप्रमाणे लहान लाकडाच्या तुकड्याचा आश्रय घेऊन मनुष्य महासागरात बुडतो, त्याचप्रमाणे आळशी माणसाच्या संगतीने सदाचारी माणूसही बुडतो. म्हणून, आळशी आणि पराक्रमहीन माणसाचा त्याग करावा.
155.
१५५.
Alasañca [Pg.296] pamādo ca,Anuṭṭhānaṃ a-saṃyamo;
Niddā tandi ca te chidde,Sabbaso taṃ vivajjaye.
आळस, प्रमाद (दुर्लक्ष), प्रयत्नांचा अभाव, असंयम, अतिनिद्रा आणि सुस्ती हे सर्व प्रगतीमधील अडथळे आहेत; त्यांचा पूर्णपणे त्याग करावा.
156.
१५६.
Cajeyya [Pg.297] dummittaṃ bālaṃ,Āsīvisaṃva māṇavo;
Bhañjeyya pāpakaṃ kammaṃ,Naḷāgāraṃva kuñjaro.
विषारी सापाला पाहून मनुष्य जसा दूर पळतो, त्याप्रमाणे दुष्ट मित्र आणि मूर्ख माणसाचा त्याग करावा. हत्ती ज्याप्रमाणे गवताची झोपडी नष्ट करतो, त्याप्रमाणे पापकर्मांचा नाश करावा.
157.
१५७.
Na [Pg.299] hi aññañña-cittānaṃ,Itthīnaṃ purisāna vā;
Nānāvīkatvā saṃsaggaṃ,Tādisaṃ pica nāsmase.
ज्या स्त्रिया किंवा पुरुषांचे मन चंचल असते, त्यांच्या विविध प्रकारच्या संगतीवर आणि त्यांच्यावर कधीही विश्वास ठेवू नये.
158.
१५८.
Nāsmase [Pg.300] kata-pāpamhi,Nāsmase alika-vādine;
Nāsmate attatthapaññamhi,Atta-santepi nāsmate.
पापी माणसावर विश्वास ठेवू नये, खोटे बोलणाऱ्यावर विश्वास ठेवू नये, केवळ स्वतःचाच स्वार्थ साधणाऱ्यावर विश्वास ठेवू नये आणि स्वतःला शांत दाखवणाऱ्या कपटी माणसावरही विश्वास ठेवू नये.
159.
१५९.
Ghatāsanaṃ [Pg.301] kuñjaraṃ kaṇha-sappaṃ,Muddhā-bhisittaṃ pamadā ca sabbā;
Ete naro niccasato bhajetha,Tesaṃ have dubbidū sabba-bhāvo.
अग्नी, हत्ती, काळा नाग, राज्याभिषेक झालेला राजा आणि सर्व स्त्रिया; माणसाने यांच्याशी नेहमी सावधगिरीने वागावे, कारण यांचा स्वभाव समजणे अत्यंत कठीण असते.
160.
१६०.
Itthīnaṃ [Pg.303] dujjanāna-ñca,Vissāso no-pa pajjate;
Vise siṅgimhi nadiyaṃ,Roge rāja-kulamhi ca.
स्त्रिया, दुष्ट लोक, विष, शिंगे असलेले प्राणी, नदी, रोग आणि राजघराणे यांच्यावर कधीही विश्वास ठेवू नये.
161.
१६१.
Itthi-dhutto [Pg.304] surā-dhutto,Akkha-dhutto ca yo naro;
Laddhaṃ laddhaṃ vināseti,Taṃ parābhavato mukhaṃ.
जो मनुष्य स्त्रीव्यसनी, मद्यपी आणि जुगारी असतो, तो मिळवलेल्या सर्व संपत्तीचा नाश करतो; हे त्याच्या विनाशाचे मुख्य कारण आहे.
162.
१६२.
Pāpa-mitto [Pg.306] pāpa-sakho,Pāpa-ācāra gocaro;
Asmā lokā paramhā ca,Ubhayā dhaṃsate naro.
वाईट मित्र, वाईट सोबती आणि वाईट आचरण असणारा मनुष्य या जगातून आणि परलोकातून, अशा दोन्ही बाजूंनी नष्ट होतो.
163.
१६३.
Maccherena [Pg.307] yasaṃ hataṃ,Kuppanena guṇo hato;
Kūṭena nassate saccaṃ,Khuddena dhamma-rakkhanaṃ.
कंजूषपणामुळे कीर्ती नष्ट होते, क्रोधामुळे गुण नष्ट होतात, कपटामुळे सत्य नष्ट होते आणि क्षुद्रपणामुळे धम्माचे रक्षण नष्ट होते.
164.
१६४.
Akkha-devī [Pg.309] dhanāni ca,Vināso hoti āpadā;
Ṭhiti hatā pamādo ca,Dvijaṃ bhikkhuñca nassati.
जुगार खेळल्याने संपत्तीचा नाश होतो आणि संकट ओढवते; आळसामुळे स्थिरता नष्ट होते आणि यामुळे द्विज व भिक्खू यांचाही नाश होतो.
165.
१६५.
Pesuññena [Pg.310] kulaṃ hataṃ,Mānena hitamattano;
Duccaritena mānuso,Daliddāyādaro hato.
चहाडीमुळे कुळाचा नाश होतो, अहंकारामुळे स्वतःचे हित नष्ट होते, दुराचरणामुळे माणसाचा नाश होतो आणि गरिबीमुळे आदर नष्ट होतो.
166.
१६६.
A-mānanā [Pg.312] yattha siyā,Santānaṃpi vimānanā;
Hīna-sammānanāvāpi,Na tattha vasatiṃ vase.
जिथे आदर मिळत नाही, सज्जनांचा अपमान होतो किंवा जिथे तुच्छतेची वागणूक दिली जाते, अशा ठिकाणी माणसाने कधीही वस्ती करू नये.
167.
१६७.
Yatthālaso [Pg.313] ca dakkho ca,Sūro bhīru ca pūjiyā;
Na tattha santo vasanti,A-visesa-kare nare.
जिथे आळशी आणि कार्यक्षम, शूर आणि भित्रा या दोघांनाही सारखाच मान दिला जातो; अशा भेद न करणाऱ्या लोकांमध्ये सज्जन कधीही राहत नाहीत.
168.
१६८.
No [Pg.315] ce assa sakā-buddhi,Vinayo vā su-sikkhito;
Vane andha-mahiṃsova,Careyya bahuko jano.
जर माणसाकडे स्वतःची बुद्धी नसेल किंवा तो चांगल्या प्रकारे सुशिक्षित व शिस्तबद्ध नसेल, तर बहुतांश लोक जंगलातील अंध म्हशीप्रमाणे भटकत राहतील.
169.
१६९.
Phalaṃ [Pg.316] ve kadaliṃ hanti,Phalaṃ veḷuṃ phalaṃ naḷaṃ;
Sakkāro kā-purisaṃ hanti,Gabbho assatariṃ yathā.
केळीला आलेले फळ जसे केळीचा नाश करते, बांबूला आलेले फळ जसे बांबूचा नाश करते, लव्हाळ्याला आलेले फळ जसे लव्हाळ्याचा नाश करते; त्याचप्रमाणे मिळालेला सत्कार दुर्जन माणसाचा नाश करतो, जसा गर्भ खेचरीचा नाश करतो.
170.
१७०.
Vajjañca vajjato ñatvā,A-vajjañca a-vajjato;
Sammādiṭṭhi-samādānā,Sattā gacchantti suggatiṃ.
जे वर्ज्य आहे त्याला वर्ज्य मानून आणि जे अवर्ज्य आहे त्याला अवर्ज्य मानून, सम्यक दृष्टी ग्रहण केल्याने प्राणी सुगतीला जातात.
Gharāvāsa-niddesa
गृहस्थाश्रम निर्देश (गृहस्थ जीवनाचे वर्णन)
171.
१७१.
Dukkhaṃ [Pg.319] gahabbataṃ sādhu,Saṃvibhajjañca bhojanaṃ;
A-hāso attha-lobhesu,Attha-byāpatti abyatho.
गृहस्थ जीवन कठीण आहे, परंतु अन्न वाटून खाणे चांगले आहे; लाभाच्या लोभात अतिआनंदित न होणे आणि संपत्तीचा नाश झाल्यावर दुःखी न होणे हे उत्तम आहे.
172.
१७२.
Yodha [Pg.321] sītañca uṇhañca,Tiṇā bhiyyo na maññati;
Karaṃ purisa-kiccāni,So sukhā na vihāyati.
जो मनुष्य थंडी आणि उष्णता यांना गवतापेक्षा अधिक मानत नाही आणि आपली कर्तव्ये पार पाडतो, तो सुखापासून कधीही वंचित होत नाही.
173.
१७३.
Paṇḍito [Pg.322] sīla-sampanno,Saṇhā ca paṭibhānavā;
Nivāta-vutti atthaddho,Tādiso labhate yasaṃ.
जो सुज्ञ, शीलसंपन्न, मृदू भाषिक, बुद्धिमान, नम्र आणि निरहंकारी असतो, त्याला कीर्ती प्राप्त होते.
174.
१७४.
Uṭṭhānako [Pg.324] analaso,Āpadāsu na vedhati;
Acchinnavutti medhāvī,Tādiso labhate yasaṃ.
जो उद्योगी, आळस नसलेला, संकटात न डगमगणारा, सातत्यपूर्ण आचरण ठेवणारा आणि बुद्धिमान असतो, त्याला कीर्ती प्राप्त होते.
175.
१७५.
Saṅgāhako [Pg.325] mitta-karo,Vadaññū vītta-maccharo;
Netā vi-netā anu-netā,Tādiso labhate yasaṃ.
जो आदरातिथ्य करणारा, मित्र बनवणारा, उदार, मत्सररहित, नेता, मार्गदर्शक आणि मन वळवणारा असतो, त्याला कीर्ती प्राप्त होते.
176.
१७६.
Uṭṭhānavako [Pg.327] satīmato,Suci-kammassa nisammakārino;
Saññatassa dhamma-jīvino,A-ppamattassa yasobhi-vaḍḍhati.
जो उद्योगी, जागरूक, पवित्र कर्म करणारा, विचारपूर्वक वागणारा, संयमी, धम्मानुसार जगणारा आणि अप्रमादी असतो, त्याची कीर्ती सतत वाढत जाते.
177.
१७७.
Dveva [Pg.329] tāta padākāni,Yattha sabbaṃ patiṭṭhitaṃ;
A-laddhassa ca yo lābho,Laddhassa anurakkhaṇā.
हे वत्सा! केवळ दोनच गोष्टी (पदे) आहेत, ज्यांवर सर्व काही प्रतिष्ठित आहे; जे प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करणे आणि जे प्राप्त झाले आहे त्याचे रक्षण करणे.
178.
१७८.
Catudhā [Pg.330] vibhaje bhoge,Paṇḍito gharamāvasaṃ;
Ekena bhogaṃ bhuñjeyya,Dvīhi kammaṃ payojaye;
Catutthañca nidhāpeyya,Āpadāsu bhavissati.
गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या विद्वानाने आपल्या संपत्तीचे चार भाग करावेत; एका भागाने स्वतः उपभोग घ्यावा, दोन भाग व्यवसायात (कामात) लावावेत आणि चौथा भाग भविष्यातील आपत्तींसाठी साठवून ठेवावा.
179.
१७९.
Añjanānaṃ [Pg.332] khayaṃ disvā,Upacikānañca ācayaṃ;
Madhūnañca samāhāraṃ,Paṇḍitto gharamāvase.
काजळाचा होणारा क्षय, मुंग्यांनी (वारूळ बांधण्यासाठी) केलेला संचय आणि मधमाश्यांनी गोळा केलेला मध पाहून विद्वानाने गृहस्थाश्रमात राहावे (म्हणजेच लहान गोष्टींच्या संचयाचे महत्त्व ओळखावे).
180.
१८०.
Vibhavaṃ [Pg.335] rakkhato laddhaṃ,Parihāni na vijjati;
Ārakkhamhi a-santamhi,Laddhaṃ laddhaṃ vinassati.
मिळवलेल्या संपत्तीचे रक्षण करणाऱ्याचा कधीही ऱ्हास होत नाही; परंतु रक्षण न केल्यास, जे काही प्राप्त झाले आहे ते नष्ट होते.
181.
१८१.
Paññā [Pg.337] natthi dhanaṃ natthi,Yassa loke na vindati;
Putta-dārā na pīyanti,Tassa mittaṃ sukhāvahaṃ.
ज्या माणसाकडे या जगात प्रज्ञा नाही आणि धनही नाही, ज्याच्यावर पत्नी व मुले प्रेम करत नाहीत, अशा माणसाला मित्रच सुख देणारा ठरतो.
182.
१८२.
Cattāro [Pg.339] ca veditabbā,Mittā ceva suhadā ca;
Upakāro suhadopi,Samāna-sukha-dukkho ca;
Atthakkhāyīnukampako,Tathā mitto veditabbo.
चार प्रकारचे मित्र हे 'सुहृद' (सच्चे मित्र) म्हणून जाणावेत: उपकार करणारा, सुख-दुःखात समान राहणारा, हित सांगणारा आणि अनुकंपा (सहानुभूती) बाळगणारा; अशा प्रकारे मित्र जाणावा.
183.
१८३.
Bhogā [Pg.342] naṭṭhena jiṇṇena,A-mitena ca bhojane;
Na tiṭṭhanti ciraṃ disvā,Taṃ paṇḍito ghare vase.
नष्ट होणाऱ्या, जीर्ण होणाऱ्या आणि अमर्याद भोजनामुळे संपत्ती दीर्घकाळ टिकत नाही हे पाहून विद्वानाने घरात (सावधगिरीने) राहावे.
184.
१८४.
Ati-sītaṃ [Pg.343] ati-uṇhaṃ,Ati-sāyamidaṃ ahu;
Iti vissaṭṭha-kammante,Atthā accenti māṇave.
'खूप थंडी आहे, खूप उष्णता आहे, खूप संध्याकाळ झाली आहे' असे म्हणून जे आपले काम सोडून देतात, अशा माणसांचे हित (संधी) निघून जाते.
185.
१८५.
Na [Pg.345] divā suppa-sīlena,Rattinaṭṭhānadessinā;
Niccaṃ mattena soṇḍena,Sakkā āvasituṃ gharaṃ.
दिवसा झोपण्याची सवय असलेला, रात्री जागण्यास कंटाळा करणारा आणि नेहमी मद्यधुंद व आळशी राहणारा माणूस गृहस्थाश्रम चालवू शकत नाही.
186.
१८६.
Hananti [Pg.346] bhogā dummedhaṃ,No ce pāra-gavesino;
Bhoga-taṇhāya dummedho,Hanti aññeva attanaṃ.
भोग (संपत्ती) दुर्बुद्धी माणसाचा नाश करतात, परंतु पार जाण्याची (निर्वाणाची) इच्छा ठेवणाऱ्यांचा नाही. भोगाच्या तृष्णेमुळे दुर्बुद्धी माणूस स्वतःचाच नाश करून घेतो, जणू तो इतरांचा नाश करत आहे.
187.
१८७.
Dujjīvitamajīvimhā[Pg.348],Yesaṃ no na dadāmase;
Vijjamānesu bhogesu,Dīpaṃ nā kamha mattano.
आम्ही वाईट जीवन जगलो, कारण आम्ही दान दिले नाही. संपत्ती उपलब्ध असतानाही आम्ही स्वतःसाठी (पुण्याचा) दीप (किंवा आधार) तयार केला नाही.
188.
१८८.
Saṭṭhi-vassa-sahassāni[Pg.349],Paripuṇṇāni sabbaso;
Niraye paccamānānaṃ,Kadā anto bhavissati.
पूर्ण साठ हजार वर्षे आम्ही नरकात शिजत आहोत; याचा अंत कधी बरं होईल?
189.
१८९.
Natthi [Pg.350] anto kuto anto,Na anto patidissati;
Tadā hi pakataṃ pāpaṃ,Mama tuyhañce mārisā;
अंत नाही, अंत कोठून असणार? अंत दिसतच नाही. कारण, हे मित्रांनो! तेव्हा माझ्याकडून आणि तुमच्याकडून पाप केले गेले होते.
190.
१९०.
Sohaṃ [Pg.351] nūna ito gantā,Yoni laddhāna mānusaṃ;
Vadaññū sīla-sampanno,Kāhāmi kusalaṃ bahuṃ.
मी आता येथून जाऊन जर मनुष्ययोनी प्राप्त केली, तर उदार व शीलसंपन्न होऊन पुष्कळ कुशल (पुण्य) कर्मे करीन.
191.
१९१.
Mā [Pg.352] gijjhe paccaye macco,Bahu-dosā hi paccayā;
Caranto paccaye ñāyā,Ubhayatthāpi vaḍḍhati.
मरणशील माणसाने प्रत्ययांचा (जीवनावश्यक वस्तूंचा/भोगांचा) लोभ धरू नये, कारण प्रत्ययांमध्ये अनेक दोष असतात. योग्य पद्धतीने प्रत्ययांचा उपभोग घेणारा दोन्ही लोकांत प्रगती करतो.
192.
१९२.
A-laddhā [Pg.354] vittaṃ tappati,Pubbe a-samudānitaṃ;
Na pubbe dhanamesissaṃ,Iti pacchānutappati.
पूर्वी न मिळवलेले धन आता न मिळाल्यामुळे माणूस दुःखी होतो. 'मी पूर्वी धन मिळवण्याचा प्रयत्न केला नाही,' असे म्हणून तो नंतर पश्चात्ताप करतो.
193.
१९३.
Kūṭavedī [Pg.356] pure āsiṃ,Pisuṇo piṭṭhi-maṃsiko;
Caṇḍo ca pharuso cāpi,Iti pacchānutappati.
मी पूर्वी कपटी, चहाडखोर, पाठीमागे निंदा करणारा, क्रूर आणि कठोर होतो, असे म्हणून माणूस नंतर पश्चात्ताप करतो.
194.
१९४.
Pāṇātipātī [Pg.357] pure āsiṃ,Luddo cāpi anariyo;
Bhūtānaṃ nānukampiyaṃ,Iti pacchānutappati.
मी पूर्वी प्राण्यांची हिंसा करणारा, क्रूर आणि अनार्य होतो, प्राण्यांबद्दल माझ्या मनात अनुकंपा नव्हती, असे म्हणून माणूस नंतर पश्चात्ताप करतो.
195.
१९५.
Bahūsu [Pg.359] vata santīsu,Anāpādāsu itthisu;
Para-dāraṃ asevissaṃ,Iti pacchānutappati.
अनेक स्वतंत्र (अविवाहित) स्त्रिया उपलब्ध असतानाही मी परस्त्रीगमन केले, असे म्हणून माणूस नंतर पश्चात्ताप करतो.
196.
१९६.
Bahumhi [Pg.360] tava santamhi,Anna-pāne upaṭṭhite;
Na pubbe adadaṃ dānaṃ,Iti pacchānutappati.
माझ्याकडे भरपूर अन्न आणि पेय उपलब्ध असतानाही मी पूर्वी दान दिले नाही, असे म्हणून माणूस नंतर पश्चात्ताप करतो.
197.
१९७.
Mātaraṃ [Pg.362] pitarañcāpi,Jiṇṇakaṃ gata-yobbanaṃ;
Pahu santo na posissaṃ,Iti pacchānukappati.
समर्थ असूनही मी माझ्या वृद्ध आणि तारुण्य निघून गेलेल्या माता-पित्यांचे पालनपोषण केले नाही, असे म्हणून माणूस नंतर पश्चात्ताप करतो.
198.
१९८.
Ācariyamanusatthāraṃ[Pg.363],Sabba-kāma-rasāharaṃ;
Pitaraṃ atimaññissaṃ,Iti pacchānutappati.
सर्व प्रकारच्या सुख-सुविधा मिळवून देणारे शिक्षक, उपदेशक आणि पिता यांचा मी अवमान केला, असे म्हणून माणूस नंतर पश्चात्ताप करतो.
199.
१९९.
Samaṇe [Pg.365] brāhmaṇe cāpi,Sīlavante bahussute;
Na pubbe payirupāsissaṃ,Iti pacchānutappati.
शीलवान आणि बहुश्रुत श्रमण व ब्राह्मणांची मी पूर्वी सेवा केली नाही, असे म्हणून माणूस नंतर पश्चात्ताप करतो.
200.
२००.
Sādhu [Pg.366] hoti tapo ciṇṇo,Santo ca payirupāsito;
Na pubbeva tapociṇṇo,Iti pacchānutappati.
तप (संयम) करणे आणि संतांची सेवा करणे कल्याणकारी असते. 'मी पूर्वी तपश्चर्या केली नाही,' असे म्हणून माणूस नंतर पश्चात्ताप करतो.
201.
२०१.
Yo [Pg.368] ca etāni ṭhānāni,Yoniso paṭipajjati;
Karaṃ purisa-kiccāni,Sa pacchā nānutappati.
परंतु जो माणूस या सर्व गोष्टींचे योग्य प्रकारे (योनीशः) आचरण करतो आणि आपली कर्तव्ये पार पाडतो, त्याला नंतर पश्चात्ताप करावा लागत नाही.
202.
२०२.
Na [Pg.370] sādhāraṇa-dārassa,Na bhuñje sādhumekako;
Na seve lokāyatikaṃ,Netaṃ paññāya vaḍḍhanaṃ.
परस्त्रीशी संबंध ठेवू नये, उत्तम भोजन एकट्यानेच जेवू नये आणि लोकायत (भौतिकवादी) दर्शनाचा आश्रय घेऊ नये; कारण यामुळे प्रज्ञा वाढत नाही.
203.
२०३.
Sīlavā [Pg.372] vatta-sampanno,A-ppamatto vicakkhaṇo;
Nivātta-vutti atthaddho,Surato sakhito mudu.
जो शीलवान, व्रतसंपन्न, अप्रमत्त (सावध), चतुर, नम्र वृत्तीचा, गर्वरहित, सौम्य, मैत्रीपूर्ण आणि मृदू असतो...
204.
२०४.
Saṅgahetā [Pg.374] ca mittānaṃ,Saṃvibhāgī vīdhānavā;
Tappeyya anna-pānena,Sadā samaṇa-brāhmaṇe.
मित्रांचा संग्रह करणारा, वाटून घेणारा (दानशूर), व्यवस्थापक आणि जो नेहमी अन्न-पानाने श्रमण व ब्राह्मणांना तृप्त करतो...
205.
२०५.
Dhamma-kāmo [Pg.376] sutā-dhāro,Bhaveyya paripucchako;
Sakkaccaṃ payirupāseyya,Sīlavante bahussutte.
धम्माची आवड असणारा, श्रुत (ज्ञान) धारण करणारा, प्रश्न विचारणारा (जिज्ञासू) आणि शीलवान व बहुश्रुत लोकांची आदरपूर्वक सेवा करणारा असावा.
206.
२०६.
Gharamāvasamānassa[Pg.377],Gahaṭṭhassa sakaṃ gharaṃ;
Khemā vutti siyā evaṃ,Evaṃ nu assa saṅgaho.
घरात राहणाऱ्या गृहस्थासाठी आपल्या स्वतःच्या घरात अशी उपजीविका सुरक्षित असते आणि अशा प्रकारे त्याचा (लोकांचा) संग्रह होतो.
207.
२०७.
A-byapajjo [Pg.378] siyā evaṃ,Sacca-vādī ca māṇavo;
Asmā lokā paraṃ lokaṃ,Evaṃ pecca na socati.
अशा प्रकारे अ-व्यापन्न (द्वेषरहित) आणि सत्यवादी असणारा मनुष्य या लोकातून परलोकात गेल्यावर शोक करत नाही.
208.
२०८.
Sukhā [Pg.379] matteyyatā loke,Atho petteyyatā sukhā;
Sukhā sāmaññatā loke,Atho brahmaññatā sukhā.
जगात मातेची सेवा करणे सुखकारक आहे आणि पित्याची सेवा करणेही सुखकारक आहे. जगात श्रमणत्व (साधुत्व) सुखकारक आहे आणि ब्रह्मत्व (उत्कृष्ट आचरण) सुखकारक आहे.
209.
२०९.
Pathavī [Pg.381] veḷukaṃ pattaṃ,Cakkavāḷaṃ sucipphalaṃ;
Sineru vammiko khuddo,Samuddo pātiko yathā.
पृथ्वी एका बांबूच्या पानावसारखी आहे, चक्रवाळ (ब्रह्मांड) एका लहान फळासारखे आहे, सुमेरू पर्वत एका लहान वारुळासारखा आहे आणि समुद्र एका लहान भांड्यासारखा (किंवा डबक्यासारखा) आहे.
210.
२१०.
Brahmāti [Pg.382] mātā-pitaro,Pubbācariyāti vuccare;
Āhuneyyā ca puttānaṃ,Pajānamanukampakā.
माता-पित्यांना 'ब्रह्मा' आणि 'पूर्व आचार्य' (पहिले शिक्षक) म्हटले जाते; ते आपल्या मुलांवर अनुकंपा करणारे आणि मुलांकडून पूजेला (आदर-सत्काराला) पात्र असतात.
211.
२११.
Tasmā [Pg.384] hi ne namaseyya,Sakkareyya ca paṇḍito;
Annena atho pānena,Vatthena sayanena ca.
म्हणूनच, विद्वानाने त्यांना नमस्कार करावा आणि अन्न, पेय, वस्त्र व बिछाना देऊन त्यांचा सत्कार करावा.
Sādhujana-niddesa
सज्जन व्यक्तींचे वर्णन (साधुजन निर्देश)
212.
२१२.
Kāya-kammaṃ [Pg.386] suci tesaṃ,Vācā-kammaṃ anāvilaṃ;
Mano-kammaṃ suci-suddhaṃ,Tādisā sujanā narā.
ज्यांचे कायिक कर्म (शारीरिक कर्म) शुद्ध असते, वाचिक कर्म (वाणी) निर्मळ असते आणि मानसिक कर्म अत्यंत शुद्ध असते, तेच खरे सज्जन पुरुष असतात.
213.
२१३.
Seṭṭha-vittaṃ [Pg.387] sutaṃ paññā,Saddhanaṃ sattadhā hotti;
Saddhā sīlaṃ sutaṃ cāgo,Paññā ceva hirottappaṃ.
श्रुत (ज्ञान) आणि प्रज्ञा हे सर्वश्रेष्ठ धन आहे. आर्य धन सात प्रकारचे असते: श्रद्धा, शील, श्रुत (ज्ञान), त्याग (दान), प्रज्ञा, हिरी (पापाची लाज वाटणे) आणि ओत्तप्प (पापाचे भय वाटणे).
214.
२१४.
Saddhammāpi [Pg.389] ca satteva,Saddhā hirī ca ottappaṃ;
Bāhussaccaṃ dhiro ceva,Sati paññā ca iccevaṃ.
सद्धम्म देखील सातच आहेत: श्रद्धा, हिरी (लाज), ओत्तप्प (भय), बहुश्रुतता, वीर्य (धैर्य), सती (स्मृती) आणि प्रज्ञा.
215.
२१५.
Hirī-ottappa-sampannā[Pg.390],Suktka-dhamma-samāhitā;
Santo sappurisā loke,Deva-dhammāti vuccare.
जे हिरी (लाज) आणि ओत्तप्प (भय) यांनी संपन्न आहेत, शुक्ल धम्मामध्ये (शुद्ध गुणांमध्ये) प्रतिष्ठित आहेत, असे जगातील शांत सज्जन पुरुष 'देवधम्म' (दैवी गुणांनी युक्त) म्हटले जातात.
216.
२१६.
Saddho [Pg.392] hirimā ottappī,Vīro pañño sa-gāravo;
Bhabbo āpajjituṃ buddhiṃ,Virūḷhiñca vipullataṃ.
श्रद्धावान, लज्जा (ह्री) बाळगणारा, पापभीरू (ओत्तप्प असणारा), वीर्यवान (उत्साही), प्रज्ञावान आणि आदरयुक्त असणारा मनुष्य; बुद्धी (ज्ञान), वृद्धी आणि विपुलता प्राप्त करण्यास समर्थ होतो.
217.
२१७.
Yo [Pg.393] ve kataññū kata-vedi dhīro,Kalyāṇa-mitto daḷhaa-bhatto ca hoti;
Dukkhittassa sakkaccaṃ karoti kiccaṃ,Tathāvidhaṃ sappurisaṃ vadanti.
जो कृतज्ञ, कृतवेदी (केलेल्या उपकाराची जाणीव ठेवणारा), धीर (बुद्धीमान), कल्याणमित्र असणारा आणि दृढभक्त (विश्वासू) असतो; जो दुःखी माणसाचे काम आदराने करतो, त्यालाच सत्पुरुष म्हणतात.
218.
२१८.
Mātā-petti-bharaṃ [Pg.395] jantuṃ,Kule jeṭṭhāpacāyinaṃ;
Saṇhaṃ sakhila-sambhāsaṃ,Pesuṇeyappahāyinaṃ.
जो मनुष्य माता-पित्यांचे पालनपोषण करतो, कुळातील ज्येष्ठांचा आदर करतो, मृदू व मैत्रीपूर्ण संभाषण करतो आणि चहाडी (चुगली) करण्याचा त्याग करतो.
219.
२१९.
Macchera-vinaye yuttaṃ,Saccaṃ kodhābhituṃ naraṃ;
Taṃ ve devā tāvatiṃsā,Āhu sappuriso iti.
जो मनुष्य मत्सराचा (कंजूषपणाचा) विनय (नाश) करण्यात युक्त आहे, सत्य बोलणारा आहे आणि क्रोधावर विजय मिळवणारा आहे; त्यालाच तावतिंस देव 'सत्पुरुष' असे म्हणतात.
220.
२२०.
A-ppamādena [Pg.398] maghavā,Devānaṃ seṭṭhataṃ gato;
A-ppamādaṃ pasaṃsanti,Pamādo garahito sadā.
अप्रमादाने (जागरूकतेने) मघवा (इंद्र) देवांमध्ये श्रेष्ठत्वाला प्राप्त झाला. अप्रमादाची नेहमी प्रशंसा केली जाते आणि प्रमादाची (अविचाराची/बेसावधपणाची) नेहमी निंदा केली जाते.
221.
२२१.
Dānaṃ [Pg.399] sīlaṃ pariccāgaṃ,Ājjavaṃ maddavaṃ tapaṃ;
A-kodhaṃ a-vihiṃsañca,Khantīca a-virodhanaṃ.
दान, शील, परित्याग, सरळपणा (ऋजुता), मृदुपणा, तप, अक्रोध, अहिंसा, क्षमा आणि अविरोध (विरोध न करणे).
222.
२२२.
Iccete kusale dhamme,Ṭhite passāmi attani;
Tato me jāyate pīti,Somanassañcanappakaṃ.
हे कुशल धर्म स्वतःमध्ये प्रस्थापित झालेले पाहून, मला अत्यंत प्रीती (आनंद) आणि विपुल सौमनस्य (प्रसन्नता) प्राप्त होते.
223.
२२३.
Nanu [Pg.402] teyeva santā no,Sāgarā na kulācalā;
Manaṃpi mariyādaṃ ye,Saṃvaṭṭepi jahanti no.
तेच खरे शांत पुरुष नाहीत का? महासागर किंवा कुलाचल (महान पर्वत) देखील प्रलयकाळातही आपली मर्यादा सोडत नाहीत.
224.
२२४.
Na [Pg.403] puppha-gandho paṭivātameti,Na candanaṃ taggara mallikā vā;
Satañca gandho paṭivātameti,Sabbā disā sappuriso pavāyati.
फुलांचा सुगंध वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेला जात नाही, चंदनाचा, तगराचा किंवा मोगऱ्याचाही जात नाही; परंतु सत्पुरुषांचा (सज्जनांचा) सुगंध वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेलाही जातो. सत्पुरुष सर्व दिशांना सुगंधित करतो.
225.
२२५.
Tepi [Pg.405] loka-hitā sattā,Sūriyo candimā api;
Atthaṃ passa gamissanti,Niyamo kena laṅghate.
जगाचे कल्याण करणारे सूर्य आणि चंद्र हे देखील मावळतीला (अस्ताला) जातात, हे पहा. निसर्गाचा हा नियम कोण ओलांडू शकतो?
226.
२२६.
Satthā [Pg.406] deva-manussānaṃ,Vasī sopi munissaro;
Gatova nibbutiṃ sabbe,Saṅkhārā na hi sassatā.
देव आणि मनुष्यांचे शास्ता (गुरु), जितेंद्रिय मुनीश्वर (बुद्ध) देखील निर्वाणाला प्राप्त झाले आहेत. खरोखर, सर्व संस्कार (संखार) अनित्य आहेत.
227.
२२७.
Kareyya [Pg.407] kusalaṃ sabbaṃ,Sivaṃ nibbānamāvahaṃ;
Sareyyaa a-niccaṃ khandhaṃ,Nibbidā-ñāṇa-gocaraṃ.
कल्याणकारी निर्वाणाकडे नेणारे सर्व कुशल कर्म करावे. वैराग्य-ज्ञानाचा (निब्बिदा-ञाण) विषय असलेल्या अनित्य स्कंधांचे (पंचस्कंधांचे) स्मरण करावे.
228.
२२८.
Yātānuyāyī [Pg.408] ca bhavāhi māṇava,Allañca pāṇiṃ parivajjayassu;
Mā cassu mittesu kadāci dubbhi,Mā ca vasaṃ a-satīnaṃ gaccha.
हे मानवा! प्रवाशाचा सोबती हो, ओल्या हाताने उपकार करणाऱ्याला इजा करणे टाळ (कृतघ्न होऊ नकोस); मित्रांशी कधीही द्रोह करू नकोस आणि असती (चरित्रहीन) स्त्रियांच्या आहारी जाऊ नकोस.
229.
२२९.
A-sandhavaṃ [Pg.411] nāpi ca diṭṭha-pubbaṃ,Yo āsanenāpi nimantayeyya;
Tasseva atthaṃ puriso kareyya,Yātānuyāyītitamāhupaṇḍitā.
ज्या अनोळखी किंवा पूर्वी कधीही न पाहिलेल्या व्यक्तीने केवळ आसनाने जरी आमंत्रित केले असेल, मनुष्याने त्याचेच हित करावे; पंडित यालाच 'प्रवाशाचा सोबती' (यातानुयायी) म्हणतात.
230.
२३०.
Yassekarattipi [Pg.412] ghare vaseyya,Yatthanna-pānaṃ puriso labheyya;
Na tassa pāpaṃ manasāpi cinteyya,A-dubbha-pāṇi dahate mitta-dubbho.
ज्याच्या घरात मनुष्य एक रात्र जरी राहतो आणि जिथे त्याला अन्न-पाणी मिळते; त्याच्याविषयी मनानेही वाईट विचार करू नये. मित्रद्रोह न करणाऱ्या हाताशी द्रोह करणारा मित्रद्रोही स्वतःलाच जाळून घेतो.
Tatīya sādhunara
तृतीय साधूनर (तिसरा सत्पुरुष)
231.
२३१.
Yassa [Pg.414] rukkhassa chāyāya,Nisīdeyya sayeyya vā;
Na tassa sākhaṃ bhañjeyya,Mitta-dubbho hi pāpako.
ज्या वृक्षाच्या छायेत मनुष्य बसतो किंवा झोपतो, त्याची फांदी कधीही तोडू नये; कारण मित्रद्रोह करणारा मनुष्य पापी असतो.
Catuttha sādhunara
चतुर्थ साधूनर (चौथा सत्पुरुष)
232.
२३२.
Puṇṇaṃpi [Pg.415] ce maṃ pathaviṃ dhanena,Dajjitthiyā puriso sammatāya;
Saddhā khaṇaṃ atimaññeyya taṃpi,Tāsaṃ vasaṃ a-satīnaṃ na gacche.
जरी एखाद्या पुरुषाने धनाने भरलेली ही संपूर्ण पृथ्वी आपल्या प्रिय स्त्रीला दिली, तरीही ती क्षणभरात त्याचा अवमान करू शकते; म्हणून अशा असती (चरित्रहीन) स्त्रियांच्या आहारी जाऊ नये.
233.
२३३.
Evaṃ [Pg.417] kho yātaṃ anuyāyī hoti,Allañca pāṇiṃ dahate punevaṃ;
A-satī ca sā so pana mittaṃ-dubbho,So dhammiko hohi jahassu a-dhammaṃ.
अशा प्रकारे तो प्रवाशाचा सोबती होतो आणि पुन्हा ओल्या हाताला (उपकारकर्त्याला) इजा करतो. ती स्त्री असती (चरित्रहीन) आहे आणि तो मित्रद्रोही आहे. तू धार्मिक (धम्मनिष्ठ) हो आणि अधम्माचा त्याग कर.
Kāyakhamanīya-niddesa
कायकमनीय-निद्देस (शारीरिक अनुकूलतेचे स्पष्टीकरण)
234.
२३४.
Abhivādana-sīlissa[Pg.420],Niccaṃ vuḍḍhāpacāyino;
Cattāro dhammā vaḍḍhanti,Āyu vaṇṇo sukhaṃ balaṃ.
नेहमी अभिवादन करणाऱ्या आणि वृद्धांचा (ज्येष्ठांचा) आदर करणाऱ्या मनुष्याचे आयुष्य, वर्ण (सौंदर्य), सुख आणि बल हे चार धर्म वाढतात.
235. Pañcime [Pg.421] bhikkhave dhammā āyussā, katame pañca. Sappāya-kārī hoti. Sappāyeca mattaṃ jānāti. Pariṇattabhojī ca hoti. Kāla-cārī ca, brahma-cārīca. Ime kho bhikkhave pañca dhammā āyussāti.
२३५. भिक्खूहो, हे पाच धर्म आयुष्य वाढवणारे आहेत. कोणते पाच? तो अनुकूल (हितकारक) गोष्टी करतो, अनुकूल गोष्टींमध्ये मर्यादा जाणतो, पचणारे अन्न खातो, योग्य वेळी आचरण करतो आणि ब्रह्मचारी असतो. भिक्खूहो, हे पाच धर्म आयुष्य वाढवणारे आहेत.
236. Pañcime [Pg.424] bhikkhave dhammā āyussā, katame pañca. Sappāya-kārī hoti. Sappāyeca mattaṃ jānāti. Pariṇatabhojīcahoti. Sīlavāca, kalyāṇa mittoca. Ime kho bhikkhave pañca dhammā āyussāti.
२३६. भिक्खूहो, हे पाच धर्म आयुष्य वाढवणारे आहेत. कोणते पाच? तो अनुकूल (हितकारक) गोष्टी करतो, अनुकूल गोष्टींमध्ये मर्यादा जाणतो, पचणारे अन्न खातो, शीलवान असतो आणि कल्याणमित्र असणारा असतो. भिक्खूहो, हे पाच धर्म आयुष्य वाढवणारे आहेत.
237.
२३७.
Pañca-sīlaṃ [Pg.427] samādāya,Samaṃ katvā dine dine;
Satimā paññavā hutvā,Care sabbiriyāpathe.
पंचशीलांचे ग्रहण करून, दररोज त्यांचे समान रीतीने पालन करावे; आणि स्मृतिमान (जागरूक) व प्रज्ञावान होऊन सर्व इरियापथांमध्ये (उठणे, बसणे इत्यादी शारीरिक स्थितींमध्ये) वागावे.
238. Pañcime [Pg.428] bhikkhave caṅkame ānisaṃsā, katame pañca, addhānakkhamo hoti. Padhānakkhamo hoti. Appābādho hoti. Asitaṃpītaṃkhāyitaṃsāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchati. Caṅkamādhigato samādhi ciraṭṭhitiko hoti. Imekho bhikkhave pañca caṅkame āni saṃsāti.
२३८. भिक्खूहो, चंक्रमणाचे (चालत ध्यान करण्याचे) हे पाच फायदे आहेत. कोणते पाच? तो लांबचा प्रवास सहन करू शकतो, ध्यानाचा सराव (प्रधान) सहन करू शकतो, तो अल्प-आजारी असतो, खाल्लेले, प्यायलेले, चघळलेले आणि चाखलेले अन्न नीट पचते, आणि चंक्रमणाने प्राप्त झालेली समाधी दीर्घकाळ टिकणारी असते. भिक्खूहो, हे चंक्रमणाचे पाच फायदे आहेत.
239.
२३९.
Parissāvana-dānañca[Pg.431],Āvāsa-dānameva ca;
Gilāna-vatthu-dānañca,Dātabbaṃ manujādhipa.
हे मनुष्यांच्या राजा! पाणी गाळण्याचे साधन (परिस्रावण) दान करणे, निवासस्थान (आवास) दान करणे आणि आजारी लोकांसाठी औषधोपचार (ग्लान-वस्तू) दान करणे योग्य आहे.
240.
२४०.
Kātabbaṃ [Pg.432] jiṇṇakāvāsaṃ,Paṭisaṅkharaṇaṃ tathā;
Pañca-sīla-samādānaṃ,Katvā taṃ sādhu-rakkhitaṃ;
Uposathopavāso ca,Kātabboposathe iti.
जीर्ण झालेल्या निवासस्थानांची दुरुस्ती (पुनर्बांधणी) करावी, तसेच पंचशीलांचे ग्रहण करून त्यांचे उत्तम रक्षण करावे आणि उपोसथ दिवशी उपोसथाचे व्रत करावे.
241.
२४१.
Ati-bhottā [Pg.434] roga-mūlaṃ,Āyukkhayaṃ karoti ve;
Tasmā taṃ ati-bhuttiṃva,Parihareyya paṇḍito.
अति खाणे हे रोगाचे मूळ आहे आणि ते खरोखरच आयुष्याचा क्षय करते; म्हणून पंडिताने अति खाणे टाळावे.
242.
२४२.
A-jiṇṇe [Pg.435] bhojanaṃ visaṃ,Dulladdhe a-vicārake;
Jiṇṇe su-laddhe vicāre,Na vajjaṃ sabba-bhojanaṃ.
अपचन झाले असताना भोजन करणे हे विषासारखे आहे, तसेच विचार न करता चुकीच्या मार्गाने मिळवलेले अन्नही विष आहे. पचन झाल्यावर, चांगल्या मार्गाने मिळवलेले आणि विचारपूर्वक घेतलेले सर्व भोजन दोषरहित असते.
243.
२४३.
Cattāro [Pg.437] pañca ālope,Ābhutvā udakaṃ pive;
Alaṃ phāsu-vihārāya;
Pahitattassa bhikkhuno.
चार-पाच घास कमी खाऊन पाणी प्यावे. दृढनिश्चयी (पहितत्त) भिक्खूच्या सुखावह विहारासाठी (राहण्यासाठी) हे पुरेसे आहे.
244.
२४४.
Manujassa [Pg.438] sadā satimato,Mattaṃ jānato laddha-bhojanaṃ;
Tanukassa bhavanti vedanā,Sanikaṃ jīrati āyu pālayaṃ.
नेहमी स्मृतिमान (जागरूक) असणाऱ्या आणि मिळालेल्या भोजनाचे प्रमाण जाणणाऱ्या मनुष्याच्या वेदना कमी होतात, अन्न हळूहळू पचते आणि त्याचे आयुष्य सुरक्षित राहते.
245.
२४५.
Garūnaṃ [Pg.440] aḍḍha-sohiccaṃ,Lahūnaṃ nāti-kittiyā;
Mattā-pamāṇaṃ niddiṭṭhaṃ,Sukhaṃ jīrati tāvatā.
जड अन्नाचे अर्धे पोट भरावे आणि हलके अन्नही अति प्रमाणात खाऊ नये. हेच भोजनाचे योग्य प्रमाण सांगितले आहे, ज्याने मनुष्य सुखाने जगतो.
246.
२४६.
Toyābhāve [Pg.441] pipāsattā,Khaṇā pāṇehi muccate;
Tasmā sabbāsuvatthāsu,Deyyaṃ vāriṃ pipāsaye.
पाण्याच्या अभावी तहानेने व्याकुळ झालेला मनुष्य क्षणात प्राण गमावू शकतो; म्हणून सर्व परिस्थितींमध्ये तहानलेल्याला पाणी दिले पाहिजे.
247.
२४७.
Sītodakaṃ [Pg.442] payo khuddaṃ,Ghatamekekaso dviso;
Tisso samaggamatha vā,Page pitaṃ yuvattadaṃ.
थंड पाणी, दूध, मध आणि तूप—हे एकेक करून, दोन-दोन करून, तीन-तीन करून किंवा सर्व एकत्र करून सकाळी प्राशन केले असता तारुण्य देणारे ठरतात.
248.
२४८.
Annaṃ [Pg.444] brahmā rase viṇhu,Bhutte ceva mahesaro;
Evaṃ ñatvātu yo bhuñje,Anna-dosaṃ na limpate.
अन्न हे ब्रह्मा आहे, रस हा विष्णू आहे आणि भोजन करणारा महेश्वर आहे; असे जाणून जो भोजन करतो, त्याला अन्नाचे दोष लागत नाहीत.
249.
२४९.
Kattikassantimo [Pg.445] bhāgo,Yaṃ cādo miga-māsajo;
Tāvubho yama-dāṭhākhyo,Laghvāhārova jīvati.
कार्तिक महिन्याचा शेवटचा भाग आणि मार्गशीर्ष महिन्याची सुरुवात; या दोन्ही काळांना 'यम-दाढा' (यमाच्या सुळ्या) म्हणतात. या काळात हलका आहार घेऊनच मनुष्य निरोगी जगतो.
250.
२५०.
Satthānukula-cariyā[Pg.447],Cittaññāvasavattinā;
Buddhi-rakkhilitatthena,Paripuṇṇaṃ rasāyanaṃ.
शास्त्राला अनुकूल आचरण, मनावर नियंत्रण ठेवणाऱ्याच्या वशतेने आणि बुद्धीच्या रक्षणासाठी केलेले कार्य हेच परिपूर्ण रसायन (औषध) आहे.
250.
२५०.
A-jātiyā [Pg.448] a-jātānaṃ,Jātānaṃ vinivattiyā;
Rogānaṃ yo vidhi diṭṭho,Taṃ sukhatthī samācare.
उत्पन्न न झालेल्या रोगांची उत्पत्ती रोखण्यासाठी आणि उत्पन्न झालेल्या रोगांचे निवारण करण्यासाठी जी पद्धत सांगितली आहे, सुखाची इच्छा करणाऱ्याने तिचे आचरण करावे.
252.
२५२.
Ārogyaṃ [Pg.449] paramā lābhā,Santuṭṭhi paramaṃ dhanaṃ;
Vissāsā paramā ñāti,Nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ.
आरोग्य (निरोगीपणा) हा परम लाभ आहे, संतुष्टी (समाधान) हे परम धन आहे, विश्वास हा परम नातेवाईक आहे आणि निर्वाण हे परम सुख आहे.
Pakiṇṇaka-niddesa
प्रकीर्णक-निर्देश
253.
२५३.
Kumudaṃ [Pg.460] ko pabodhayi,Nātho ravindu paṇḍito;
Kamalaṃ ko kumudaṃ ko,Narapaṃ ko pabodhayi.
कुमुदाला (पांढऱ्या कमळाला) कोण प्रबोधित करते (फुलवते)? नाथ, सूर्य-चंद्र की पंडित? कमळाला कोण, कुमुदाला कोण आणि नरपाला (मनुष्यांच्या राजाला) कोण प्रबोधित करते?
254.
२५४.
Cittena [Pg.462] niyyati loko,Cittena parikassati;
Cittassa eka-dhammassa,Sabbeva vasamanvagū.
चित्ताने (मनाने) जग नेले जाते, चित्तानेच ते ओढले जाते; चित्त या एकाच धर्माच्या (घटकाच्या) सर्व जण वश होतात.
255.
२५५.
Samaṇo [Pg.464] rājānurājā,Senāpati mahā-matto;
Dhammaṭṭho paṇḍito disvā,Paccakkhatthaṃ na kāriyā.
श्रमण, राजा, उपराजा, सेनापती, महामात्र (मुख्य मंत्री), धर्मनिष्ठ आणि पंडित यांना पाहून त्यांच्याशी प्रत्यक्ष विरोध करू नये.
256.
२५६.
Dīpo [Pg.465] nava-disaṃ tejo,Na heṭṭhā ca tathā sakaṃ;
Para-vajjaṃ vidū passe,Saka-vajjaṃpi passatu.
दिवा नऊ दिशांना प्रकाश देतो, पण स्वतःच्या खाली (तळाशी) देत नाही. विद्वानाने दुसऱ्यांचे दोष पाहावेत, तसेच स्वतःचे दोषही पाहावेत.
257.
२५७.
Sa-phalaṃ [Pg.467] paṇḍito loke,Sa-kāraṇaṃ vacaṃ bhaṇe;
A-kāraṇaṃphalaṃ bālo,Idaṃ ubhaya-lakkhaṇaṃ.
जगात पंडित (बुद्धिमान) माणूस सकारण आणि फलदायी (सार्थक) वचन बोलतो; तर मूर्ख माणूस अकारण आणि निष्फळ बोलतो. हे दोघांचे लक्षण आहे.
258.
२५८.
Tassa [Pg.468] vācāya jāneyya,Kuṭilaṃ bāla-paṇḍitaṃ;
Vācā-rūpaṃ mittaṃ kare,Vācā-rūpaṃ dhuvaṃ jahe.
त्याच्या वाणीवरूनच तो कुटिल, मूर्ख की पंडित आहे हे जाणावे. चांगल्या वाणीच्या माणसाला मित्र करावे आणि वाईट वाणीच्या माणसाचा निश्चितपणे त्याग करावा.
259.
२५९.
Duccintitassa [Pg.470] cintā ca,Dubbhāsitassa bhāsanā;
Dukkammassa katañcāti,Etaṃ bālassa lakkhaṇaṃ.
वाईट विचार करणे, वाईट बोलणे आणि वाईट कर्मे करणे—हे मूर्खाचे लक्षण आहे.
260.
२६०.
Su-cintitassa [Pg.471] cintā ca,Su-bhāsitassa bhāsanā;
Su-kammassa katañcāti,Etaṃ dhīrassa lakkhaṇaṃ.
चांगला विचार करणे, सुभाषित (चांगले) बोलणे आणि सत्कर्मे करणे—हे धीर (बुद्धिमान) माणसाचे लक्षण आहे.
261.
२६१.
A-nayaṃ [Pg.473] nayati dummedho,A-dhurāyaṃ ni-yuñjati;
Dunnayo seyyaso hoti,Sammā vutto pakuppati;
Vinayaṃ so na jānāti,Sādhu tassa a-dassanaṃ.
दुर्बुद्धी माणूस चुकीच्या मार्गाने नेतो, अयोग्य कामात नियुक्त करतो; त्याला चुकीचा मार्गच चांगला वाटतो, योग्य सांगितले असता तो संतापतो; त्याला विनय (शिस्त) माहीत नसतो, अशा माणसाचे दर्शन न होणेच चांगले.
262.
२६२.
Nayaṃ [Pg.476] nayati medhāvī,A-dhurāyaṃ na yuñjati;
Su-nayo seyyaso hoti,Sammā vutto na kuppati;
Vinayaṃ so pajānāti,Sādhu tena samāgamo.
बुद्धिमान माणूस योग्य मार्गाने नेतो, अयोग्य कामात नियुक्त करत नाही; त्याला चांगला मार्गच श्रेष्ठ वाटतो, योग्य सांगितले असता तो संतापत नाही; त्याला विनय (शिस्त) चांगल्या प्रकारे माहीत असतो, अशा माणसाची संगत असणे चांगले.
263.
२६३.
A-nāyakā [Pg.479] vinassanti,Nassanti bahu-nāyakā;
Thī-nāyakā vinassanti,Nassanti susu-nāyakā.
नायक (नेता) नसलेले नष्ट होतात, अनेक नायक असलेलेही नष्ट होतात; स्त्री नायक असलेले नष्ट होतात आणि लहान मूल नायक असलेलेही नष्ट होतात.
264.
२६४.
Jeṭṭho [Pg.481] kammesu nīcānaṃ,Jānaṃjānaṃva ācare;
A-jānevaṃ kare jānaṃ,Nīco eti bhayaṃ piyaṃ.
नीच लोकांच्या कामांमध्ये जो प्रमुख असतो, त्याने सर्व काही जाणूनच आचरण करावे. जर तो जाणूनही न जाणल्यासारखे वागेल, तर तो नीच माणूस भीतीला प्राप्त होतो.
265.
२६५.
Kammaṃ [Pg.482] dujjana-sāruppaṃ,Dudhā sujana-sāruppaṃ;
Dujjanaṃ tesu dukkamme,Su-kamme sujanaṃ icche.
दुर्जनाला शोभणारे कर्म आणि सज्जनाला शोभणारे कर्म अशी दोन प्रकारची कर्मे असतात. वाईट कर्मांमध्ये दुर्जनाची आणि चांगल्या कर्मांमध्ये सज्जनाची अपेक्षा करावी.
266.
२६६.
Paṇḍito [Pg.484] verī bālo ca,Dujjayo bāla-verito;
Paṇḍitaṃ-verī pamādena,Na taṃ jayo hi sabbadā.
पंडित शत्रू आणि मूर्ख शत्रू; मूर्ख शत्रूशी वैर जिंकणे कठीण असते. पंडिताशी वैर केल्यास अनावधानानेही त्यावर कधीही विजय मिळत नाही.
267.
२६७.
Guyhassa [Pg.485] hi guyhameva sādhu,Na hi guyhassa pasatthamāvi-kammaṃ;
A-nipphannatāya saheyya dhīro,Nipphannatthova yathā-sukhaṃ bhaṇeyya.
गुपित गोष्ट गुप्त ठेवणेच चांगले, गुपित उघड करणे प्रशंसनीय नाही. जोपर्यंत कार्य सिद्ध होत नाही तोपर्यंत धीर धरून ते सहन करावे; कार्य सिद्ध झाल्यावर इच्छेनुसार बोलावे.
268.
२६८.
Guyhamatthaṃ [Pg.486] na vivareyya,Rakkheyya naṃ yathā nidhiṃ;
Na hī pātukato sādhu,Guyho attho pajānatā.
गुपित गोष्ट कधीही उघड करू नये, तिचे एखाद्या खजिन्याप्रमाणे रक्षण करावे. सुज्ञ माणसाने गुपित गोष्ट प्रकट करणे कधीही चांगले नसते.
269.
२६९.
Thiyā [Pg.487] guyhaṃ na saṃseyya,A-mittassa ca paṇḍito;
Yo cāmisena saṃhīro,Hadaya-ttheno ca yo naro.
पंडित माणसाने स्त्रीला, शत्रूला, आमिषाने वश होणाऱ्याला आणि कपटी (हृदय चोरणाऱ्या) मनुष्याला आपले गुपित सांगू नये.
270.
२७०.
Vivicca [Pg.489] bhāseyya divā rahassaṃ,Rattiṃ giraṃ nāti-velaṃ pamuñce;
Upassutikā hi suṇanti mantaṃ,Tasmā hi manto khippamupeti bhedaṃ.
दिवसा गुपित गोष्ट एकांतात बोलावी आणि रात्री फार मोठ्या आवाजात बोलू नये. कारण चोरून ऐकणारे गुप्त मसलत ऐकतात, त्यामुळे गुप्त मसलत लवकरच उघड होते.
271.
२७१.
Na [Pg.491] pakāsati guyhaṃ yo,So guyhaṃ paṭiguyhati;
Bhayesu na jahe kicce,Su-mittonucaro bhave.
जो गुपित गोष्ट प्रकट करत नाही, तर तिचे गुप्तपणे रक्षण करतो; संकटात आणि कार्यात साथ सोडत नाही, तोच चांगला मित्र आणि सोबती होय.
272.
२७२.
Karoti [Pg.492] dukkaraṃ sādhuṃ,Ujuṃ khamati dukkhamaṃ;
Duddadaṃ sāmaṃ dadāti,Yo su-mitto have bhave.
जो कठीण काम करतो, सरळ (प्रामाणिक) असतो, असह्य दुःख सहन करतो आणि जे देणे कठीण आहे ते स्वतः देतो; तोच खरा चांगला मित्र असतो.
273.
२७३.
Piya-vācā [Pg.494] sadā mitto,Piya-vatthuṃ na yācanā;
Icchāgatena dānena,Su-daḷho su-ppiyo have;
Tadaṅgato ca hīnena,A-ppiyo bhijjano bhave.
मित्र नेहमी प्रिय बोलणारा असावा, त्याने प्रिय वस्तूंची याचना करू नये. इच्छेनुसार दान दिल्याने मैत्री अतिशय दृढ आणि प्रिय होते; परंतु या गुणाचा अभाव असल्यास तो अप्रिय होतो आणि संबंध तुटतात.
274.
२७४.
Dehīti [Pg.496] yācane hirī,Sirī ca kāya-devatā;
Palāyanti siricchito,Na yāce para-santakaṃ.
'मला दे' अशी याचना केल्याने लज्जा (ह्री), लक्ष्मी (श्री) आणि शरीराची देवता पळून जातात; म्हणून ऐश्वर्य इच्छिणाऱ्याने दुसऱ्याच्या वस्तूची याचना करू नये.
275.
२७५.
Svāno [Pg.497] laddhāna nimmaṃsaṃ,Aṭṭhiṃ tuṭṭho pamodati;
Sakantikaṃ migaṃ sīho,Hitvā hatthiṃnudhāvati.
कुत्रा मांस नसलेले हाड मिळवूनही संतुष्ट होतो आणि आनंदित होतो; परंतु सिंह जवळ असलेल्या हरणाचा त्याग करून हत्तीच्या मागे धावतो.
276.
२७६.
Evaṃ [Pg.499] chandānurūpena,Jano āsīsate phalaṃ;
Mahā chandā mahantaṃva,Hīnaṃva hīna-chandakā.
अशा प्रकारे, आपल्या इच्छेनुसार (छंदानुसार) मनुष्य फळाची आशा धरतो. मोठी इच्छा असणारे मोठ्या फळाची, तर लहान इच्छा असणारे लहान फळाची आशा धरतात.
277.
२७७.
Nānā-chandā [Pg.501] mahārāja,Ekāgāre vasāmase;
Ahaṃ gāma-varaṃ icche,Brāhmaṇī ca gavaṃ sataṃ.
हे महाराज! आम्ही एकाच घरात राहत असलो तरी आमच्या इच्छा वेगवेगळ्या आहेत. मला एक उत्तम गाव हवे आहे, तर ब्राह्मणीला शंभर गाई हव्या आहेत.
278.
२७८.
Putto [Pg.502] ca ājañña-rathaṃ,Kaññā ca maṇi-kuṇḍalaṃ;
Yā cesā puṇṇakā jammī,Ujukkhalaṃbhi-kaṅkhati.
मुलाला उत्तम घोड्यांचा रथ हवा आहे, तर कन्येला मण्यांचे कुंडल हवे आहे. आणि ही जी गरीब दासी पुण्णका आहे, ती उखळ-मुसळ इच्छित आहे.
279.
२७९.
Ṭhānaṃ [Pg.504] mitte dhane kamme,Satussāhe su-labbhitaṃ;
Taṃ daḷhaṃ dukkaraṃ kare,Paññā-sati-samādhinā.
मित्र, धन आणि कर्म यांमध्ये स्थान मिळवणे उत्साही माणसाला सहज शक्य होते; प्रज्ञा, स्मृती आणि समाधी यांच्या साहाय्याने त्याने ते दृढ करावे आणि कठीण कार्य पार पाडावे.
280.
२८०.
Bhesajje [Pg.505] vihite suddha,Buddhādi-ratanattaye;
Pasādamācare niccaṃ,Sajjane sa-guṇepi ca.
योग्य औषधोपचार, बुद्ध आदी शुद्ध त्रिरत्ने आणि गुणवान सज्जन यांच्यावर नेहमी श्रद्धा (प्रसाद) ठेवावी.
281.
२८१.
Rājā [Pg.507] raṭṭhena dhātuso,Bālo pāpehi dummano,Alaṅkārena itthīpi,Kāmehi ca na tappati.
राजा राष्ट्राने, मूर्ख माणूस पापांनी, स्त्री अलंकाराने आणि मनुष्य कामभोगांनी कधीही तृप्त होत नाही.
282.
२८२.
Appiccho [Pg.508] ca dhutaṅgena,Āraddho vīriyena hi;
Visārado parisāya,Pariccāgena dāyako;
Savanena su-dhammaṃpi,Na tappativa paṇḍito.
अल्पेच्छ माणूस धुतांगाने, वीर्यवान (प्रयत्नशील) माणूस वीर्याने (उत्साहाने), सभेत विशारद (आत्मविश्वासू) असलेला माणूस सभेने, दाता दानाने आणि पंडित माणूस सद्धम्म ऐकण्याने कधीही तृप्त होत नाही.
283.
२८३.
Jeṭṭhassa [Pg.510] sitaṃ hasitaṃ,Majjhassa madhurassaraṃ;
Loke aṃsa-siro-kampaṃ,Jammassa apa-hassitaṃ;
Etesaṃ ati-hassitaṃ,Hāso hoti yathākkamaṃ.
श्रेष्ठ माणसाचे हसणे हे स्मित आणि मंदहास्य असते, मध्यम माणसाचे हसणे मधुर स्वराचे असते, खांदे व डोके हलवून हसणे आणि नीच माणसाचे अट्टहास्य (अपहसित व अतिहसित) असते; हा हास्याचा अनुक्रमे क्रम आहे.
284.
२८४.
Natthi [Pg.513] duṭṭhe nayo atthi,Na dhammo na su-bhāsitaṃ;
Nikkamaṃ duṭṭhe yuñjeyya,So hi sabbhiṃ na rañjati.
दुष्ट माणसाच्या ठिकाणी नीती नसते, धर्म नसतो आणि सुभाषितही नसते. दुष्ट माणसाशी संबंध ठेवू नये, कारण तो सज्जनांशी कधीही जुळवून घेत नाही.
285.
२८५.
Dullabhaṃ [Pg.515] pakatiṃ vācaṃ,Dullabho khemako suto;
Dullabhā sadisī jāyā,Dullabho sa-jano piyo.
सहज (सच्ची) वाणी दुर्मिळ असते, कल्याणकारी पुत्र दुर्मिळ असतो, अनुरूप पत्नी दुर्मिळ असते आणि प्रिय स्वकीय (नातेवाईक) दुर्मिळ असतो.
286.
२८६.
Dhajo [Pg.516] rathassa paññāṇaṃ,Dhūmo paññāṇamaggino;
Rājā raṭṭhassa paññāṇaṃ,Bhattā paññāṇamitthiyā.
ध्वज ही रथाची ओळख (चिन्ह) आहे, धूर ही अग्नीची ओळख आहे, राजा ही राष्ट्राची ओळख आहे आणि पती ही स्त्रीची ओळख आहे.
287.
२८७.
Dunnāriyā [Pg.518] kulaṃ suddhaṃ,Putto nassati lālanā;
Samiddhi a-nayā bandhu,Pavāsā madanā hirī.
दुष्ट स्त्रीमुळे शुद्ध कुळ नष्ट होते, अतिलाड केल्याने पुत्र बिघडतो, अनीतीने संपत्ती नष्ट होते, परदेशात राहिल्याने नातेसंबंध नष्ट होतात आणि वासनेमुळे लज्जा नष्ट होते.
288.
२८८.
Mātā [Pg.520] pitā ca puttānaṃ,Novāde bahu-sāsannaṃ;
Paṇḍitā mātaro appaṃ,Vadeyyuṃ vajja-dīpanaṃ.
माता-पित्यांनी आपल्या मुलांना अतिशय जास्त उपदेश (किंवा सतत कटकट) करू नये. बुद्धिमान मातांनी त्यांचे दोष दाखवून देताना कमी बोलावे.
289.
२८९.
Lāḷaye [Pg.522] pañcha-vassāni,Dasa-vassāni tāḷaye;
Patte tu soḷase vasse,Puttaṃ mittaṃvadācare.
पाच वर्षांपर्यंत मुलाचे लाड करावेत, दहा वर्षांपर्यंत त्याला ताडन करावे (शिस्त लावावी); परंतु सोळावे वर्ष उजाडल्यावर पुत्राशी मित्राप्रमाणे वागावे.
290.
२९०.
Lālane [Pg.523] dhītaraṃ dosā,Pālane bahavo guṇā;
Dhītuyā kiriyaṃ niccaṃ,Passantu suṭṭhu mātaro.
कन्येचे अतिलाड करण्यात दोष असतात आणि तिच्या पालनात (संरक्षणात) अनेक गुण असतात; म्हणून मातांनी नेहमी आपल्या कन्येच्या आचरणाकडे नीट लक्ष द्यावे.
Iti [Pg.525] pakiṇṇaka-niddeso nāma
अशा प्रकारे प्रकीर्णक-निर्देश समाप्त झाला।
Sattamā paricchedo.
सातवा परिच्छेद.
Sīla-niddesa
शील-निर्देश
291.
२९१.
Pamādaṃ [Pg.526] bhayato disvā,A-ppamādañca khemato;
Bhāvetha aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ,Esā buddhānusāsanī.
प्रमादाला (निष्काळजीपणाला) भय म्हणून पाहून आणि अप्रमादाला (जागरूकतेला) क्षेम (सुरक्षितता) म्हणून पाहून, अष्टांगिक मार्गाची साधना करा; हीच बुद्धांची शिकवण आहे.
292.
२९२.
Hīnena [Pg.528] brahma-cariyena,Khattiye upapajjati;
Majjhimena ca devattaṃ,Uttamena vi-sujjhati.
हीन (कनिष्ठ दर्जाच्या) ब्रह्मचर्याने क्षत्रिय कुळात जन्म होतो, मध्यम ब्रह्मचर्याने देवत्व प्राप्त होते आणि उत्तम ब्रह्मचर्याने मनुष्य विशुद्ध होतो.
Ka.
क.
Nagare [Pg.532] bandhumatiyā,Bandhumā nāma khattiyo;
Divase puṇṇamāya so,Upagacchi uposathaṃ.
बंधुमती नगरामध्ये बंधुमान नावाचा क्षत्रिय राजा होता. त्याने पौर्णिमेच्या दिवशी उपोसथाचे पालन केले.
Kha.
ख.
Ahaṃ tena samayena,Gumbha-dāsī ahaṃ tahiṃ;
Disvā sa-rājakaṃ senaṃ,Evāhaṃ cintayiṃ tadā.
त्या वेळी मी तेथे एक दासी (गुंभ-दासी) होते. राजाला त्याच्या सैन्यासह पाहून मी तेव्हा असा विचार केला:
Ga.
ग.
Rājāpi [Pg.533] rajjaṃ chaṭṭetvā,Upagacchi uposathaṃ;
Sa-phalaṃ nūna taṃ kammaṃ,Jana-kāyo pamodito.
राजाने देखील राज्याचा त्याग करून उपोसथाचे पालन केले आहे. नक्कीच हे कर्म अत्यंत फलदायी आहे, ज्यामुळे हा जनसमुदाय आनंदित झाला आहे.
Gha.
घ.
Yoniso [Pg.534] paccavekkhitvā,Duggaccañca daliddataṃ;
Mānasaṃ sampahaṃsitvā,Upagacchimu posathaṃ.
माझ्या दुर्गततेचा आणि दारिद्र्याचा योग्य प्रकारे (योनिसो) विचार करून, मनाला प्रसन्न करत मी उपोसथाचे पालन केले.
Ṅa.
ङ.
Ahaṃ [Pg.535] uposathaṃ katvā,Sammā-sambuddhasāsane;
Tena kammena su-katena,Tāvatiṃsaṃ agacchahaṃ.
सम्यक्-संबुद्धांच्या शासनात उपोसथाचे पालन करून, त्या सुकृत (चांगल्या) कर्मामुळे मी तावतिंस स्वर्गात गेले.
Ca.
च.
Tattha me su-kataṃ byamhaṃ,Ubbha-yojanamuggataṃ;
Kūṭāgāra-varūpetaṃ,Mahāsanasu-bhūsitaṃ.
तेथे माझे उत्तम प्रकारे निर्माण केलेले विमान (वाडा) एक योजन उंच होते, जे श्रेष्ठ कूटागारांनी (शिखरयुक्त गृहांनी) युक्त आणि महा-आसनांनी सुशोभित होते.
Cha.
छ.
Accharā [Pg.536] sata-sahassā,Upatiṭṭhanti maṃ sadā;
Aññe deve atikkamma,Atirocāmi sabbadā.
एक लाख अप्सरा नेहमी माझी सेवा करतात. इतर देवांना मागे टाकून मी नेहमी अत्यंत देदीप्यमान राहते.
Ja.
ज.
Catusaṭṭhi-deva-rājūnaṃ[Pg.537],Mahesittamakārayiṃ;
Tesaṭṭhi-cakkavattinaṃ,Mahesittamakārayiṃ.
मी चौसष्ट देवराजांची पट्टराणी झाले आणि त्रेसष्ट चक्रवर्ती राजांची पट्टराणी झाले.
Jha.
झ.
Suvaṇṇa-vaṇā [Pg.538] hutvāna,Bhavesu saṃsarāmahaṃ;
Sabbattha pavarā homi,Uposathassidaṃ phalaṃ.
सुवर्णवर्णाची होऊन मी विविध जन्मांमध्ये संसार केला; मी सर्व ठिकाणी श्रेष्ठ ठरले, हे उपोसथाचेच फळ आहे.
Ña.
ञ.
Hatthi-yānaṃ assa-yānaṃ,Ratha-yānañca sivikaṃ;
Labhāmi sabbametampi,Uposathassidaṃ phalaṃ.
हत्तीचे वाहन, घोड्याचे वाहन, रथ आणि पालखी—हे सर्व मला प्राप्त होते, हे उपोसथाचेच फळ आहे.
Ṭa.
ट.
Soṇṇa-mayaṃ [Pg.539] rūpi-mayaṃ,Athopi phalikā-mayaṃ;
Lohitaṅga-mayañceva,Sabbaṃ paṭilabhāmahaṃ.
सुवर्णमय, रौप्यमय (चांदीचे), स्फटिकमय आणि माणिकमय (लोहितांगमय) देखील, हे सर्व मला प्राप्त होते.
Ṭha.
ठ.
Koseyya-kambaliyāni[Pg.540],Khoma-kappāsikāni ca;
Mahagghāni ca vatthāni,Sabbaṃ paṭilabhāmahaṃ.
रेशमी, उबदार (लोकरीचे), तागाचे आणि सुती वस्त्रे, तसेच अत्यंत मौल्यवान वस्त्रे, हे सर्व मला प्राप्त होते.
Ḍa.
ड.
Annaṃ [Pg.541] pānaṃ khādanīyaṃ,Vatthaṃ senāsanāni ca;
Sabbametaṃ paṭilabhe,Uposathassidaṃ phalaṃ.
अन्न, पेय, खाद्यपदार्थ, वस्त्र आणि शय्यासन (राहण्याचे ठिकाण)—हे सर्व मला प्राप्त होते, हे उपोसथाचेच फळ आहे.
Ḍha.
ढ.
Vara-gandhañca mālañca,Cuṇṇakañcha vilepanaṃ;
Sabbametaṃ paṭilabhe,Uposathassidaṃ phalaṃ.
उत्कृष्ट सुगंध, पुष्पमाला, चूर्ण (सुगंधी उटणे) आणि विलेपन—हे सर्व मला प्राप्त होते, हे उपोसथाचेच फळ आहे.
Ṇa.
ण.
Kūṭāgārañca [Pg.542] pāsādaṃ,Maṇḍapaṃ hammiyaṃ guhaṃ;
Sabbametaṃ paṭilabhe,Uposathassidaṃ phalaṃ.
कूटागार (शिखरयुक्त गृह), प्रासाद (महाल), मंडप, हर्म्य (अट्टालिका) आणि गुहा—हे सर्व मला प्राप्त होते, हे उपोसथाचेच फळ आहे.
Ta.
त.
Jātiyā [Pg.543] satta-vassāhaṃ,Pabbajiṃ ana-gāriyaṃ;
Aḍḍha-māse a-sappatte,Ara hattaṃ apāpuṇiṃ.
वयाच्या अवघ्या सातव्या वर्षी मी गृहत्याग करून प्रव्रज्या घेतली; आणि अर्धा महिना पूर्ण होण्यापूर्वीच मी अर्हतपद प्राप्त केले.
Tha.
थ.
Kilesā [Pg.544] jhāpitā mayhaṃ,Bhavā sabbe samūhatā;
Sabbāsava-parikkhīṇā,Natthi dāni puna-bbhavo.
माझे सर्व क्लेश जळून नष्ट झाले आहेत, सर्व भव (पुनर्जन्म) समूळ नष्ट झाले आहेत; सर्व आसव क्षीण झाले आहेत, आता पुन्हा जन्म नाही.
Da.
द.
Eka-navutito [Pg.545] kappe,Yaṃ kammamakariṃ tadā;
Duggatiṃ nābhijānāmi,Uposathassidaṃ phalaṃ.
एक्याण्णव कल्पंपूर्वी मी जे कर्म केले होते, त्यानंतर मला कधीही दुर्गती प्राप्त झाल्याचे आठवत नाही; हे उपोसथाचेच फळ आहे.
Dha.
ध.
Svāgataṃ [Pg.546] vata me āsi,Mama buddhassa santike;
Tisso vijjā anu-pattā,Kataṃ buddhassa sāsanaṃ.
बुद्धांच्या सान्निध्यात माझे येणे खरोखरच सुस्वागत (कल्याणकारी) ठरले; मी त्रिविद्या प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन (अनुशासन) पूर्ण केले आहे.
Na.
न.
Paṭisambhidā catasso,Vimokāpi ca aṭṭhime;
Chaḷābhiññā sacchikatā,Kataṃ buddhassa sāsanaṃ.
चार पटिसम्भिदा (प्रतिसंविदा), आठ विमोक्ष आणि सहा अभिज्ञा मी साक्षात केल्या आहेत; बुद्धांचे शासन मी पूर्ण केले आहे.
293.
२९३.
Ñātīnañca [Pg.547] piyo hoti,Mittesu ca virocati;
Kāyassa bhedā su-gatiṃ,Upapajjati sīlavā.
शीलवान मनुष्य आपल्या नातेवाईकांचा प्रिय होतो आणि मित्रांमध्ये शोभून दिसतो; शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) तो सुगतीला प्राप्त होतो.
294.
२९४.
Nibbānaṃ [Pg.549] patthayantena samādinnaṃ,Pañca-sīlampi adhi-sīlaṃ;
Dasa-sīlampi adhi-sīlameva.
निर्वाणाची इच्छा धरणाऱ्याने स्वीकारलेले पंचशील हे देखील अधिशील आहे आणि दशशील हे देखील अधिशीलच आहे.
Ka.
क.
Nagare [Pg.554] candavatiyā,Bhaṭako āsahaṃ tadā;
Para-kammāyane yutto,Pabbajjaṃ na labhāmahaṃ.
त्या काळी चन्दवती नगरात मी एक मजूर होतो; दुसऱ्यांच्या कामात व्यस्त असल्यामुळे मला प्रव्रज्या मिळाली नाही.
Kha.
ख.
Mahandhakāra-pihitā[Pg.555],Tividhaggīhi ḍayhare;
Kena nukho upāyena,Vi-saṃyutto bhave ahaṃ.
महाअंधकाराने झाकलेले (लोक) तीन प्रकारच्या अग्नीने जळत आहेत; कोणत्या बरं उपायाने मी यातून मुक्त होऊ शकेन?
Ga.
ग.
Deyyadhammo [Pg.556] ca me natthi,Bhaṭako dukkhito ahaṃ;
Yaṃ nūnāhaṃ pañca-sīlaṃ,Rakkheyyaṃ paripūrayaṃ.
माझ्याकडे दान देण्यासारखे काहीही नाही, मी एक दुःखी मजूर आहे; मग मी पंचशीलांचेच परिपूर्ण पालन का करू नये?
Gha.
घ.
Anomadassissa munino,Nisabho nāma sāvako;
Tamahaṃ upasaṅkamma,Pañca-sikkhāpadaggahiṃ.
अनोमदस्सी मुनींचे 'निसभ' नावाचे श्रावक होते; त्यांच्याकडे जाऊन मी पंच-शिक्षापदे ग्रहण केली.
Ṅa.
ङ.
Vassa-sata-sahassāni[Pg.557],Āyu vijjati tāvade;
Tāvatā pañca-sīlāni,Paripuṇṇāni gopayiṃ.
त्या काळी एक लाख वर्षांचे आयुष्य होते; तितका काळ मी पंचशीलांचे परिपूर्ण रक्षण केले.
Ca.
च.
Maccu-kālamhi [Pg.558] sampatte,Devā assāsayanti maṃ;
Ratho sahassa-yutto te,Mārisassa upaṭṭhito.
मृत्यूची वेळ जवळ आली असता, देवांनी माझे सांत्वन केले: 'हे महाशया, आपल्यासाठी हजार घोड्यांचा रथ तयार आहे.'
Cha.
छ.
Vattante [Pg.559] carime citte,Mama sīlaṃ anussariṃ;
Tena kammena su-katena,Tāvatiṃsaṃ agacchahaṃ.
अंतिम चित्त चालू असताना मी माझ्या शीलाचे स्मरण केले; त्या सुकृत कर्मामुळे मी तावतिंस देवलोकात गेलो.
Ja.
ज.
Tiṃsakhattuñca devindo,Deva-rajjamakārayiṃ;
Dibba-sukhaṃ anubhaviṃ,Accharāhi purakkhatto.
मी तीस वेळा देवांचा राजा (देवेंद्र) होऊन देवराज्याचा कारभार केला; अप्सरांनी वेढलेला राहून मी दिव्य सुखाचा अनुभव घेतला.
Jha.
झ.
Pañca-sattatikhatttu-ñca[Pg.560],Cakkavattī ahosahaṃ;
Padesa-rajjaṃ vipulaṃ,Gaṇanāto a-saṅkhayaṃ.
मी पंच्याहत्तर वेळा चक्रवर्ती राजा झालो; आणि मोजता न येणारे अफाट प्रादेशिक राज्य मी उपभोगले.
Ña.
ञ.
Deva-lokā [Pg.561] cavitvāna,Sukka-mūlena codito;
Pure vesāliyaṃ jāto,Mahā-kule su-aḍḍhake.
देवलोकातून च्युत होऊन, कुशल मुळांच्या प्रेरणेने मी वैशाली नगरात एका अत्यंत श्रीमंत महाकुळात जन्मलो.
Ṭa.
ट.
Vassūpanāyike kāle,Dibbante jina-sāsane;
Mātā ca me pitā ceva,Pañca-sikkhāpadaggahuṃ.
वर्षावासाच्या काळात, जेव्हा जिन-शासन प्रकाशमान होते, तेव्हा माझ्या माता आणि पित्या दोघांनीही पंच-शिक्षापदे ग्रहण केली.
Ṭha.
ठ.
Saha [Pg.562] sutvānahaṃ sīlaṃ,Mama sīlaṃ anussariṃ;
Ekāsane nisīditvā,Arahattamapāpuṇiṃ.
शीलाविषयी ऐकताच मला माझ्या स्वतःच्या शीलाचे स्मरण झाले; आणि एकाच आसनावर बसून मी अर्हतपद प्राप्त केले.
Ḍa.
ड.
Jātiyā [Pg.563] pañca-vassena,Arahattamapāpuṇiṃ;
Upasampādayi buddho,Guṇamaññāya cakkhumā.
जन्मापासून पाचव्या वर्षी मी अर्हतपद प्राप्त केले; चक्षुमान बुद्धांनी माझे गुण ओळखून मला उपसंपदा प्रदान केली.
Ḍha.
ढ.
Paripuṇṇāni [Pg.564] gopetvā,Pañca-sikkhāpadānahaṃ;
A-parimeyyito kappe,Vinipātaṃ na gacchahaṃ.
मी पंच-शिक्षापदांचे परिपूर्ण रक्षण केल्यामुळे, अपरिमित कल्पकाळापासून मी कधीही दुर्गतीला गेलो नाही.
Ṇa.
ण.
Svāhaṃ yasamanubhaviṃ,Tesaṃ sīlāna vāhasā;
Kappa-koṭipi kittento,Kittaye eka-desakaṃ.
त्या शीलांच्या प्रभावाने मी ज्या यशाचा अनुभव घेतला, त्याचे वर्णन जर कोटी कल्पकाळ केले, तरी मी केवळ एका भागाचेच वर्णन करू शकेन.
Ta.
ते.
Pañca-sīlāni [Pg.565] gopetvā,Tayo hetū labhāmahaṃ;
Dīghāyuko mahā-bhogo,Tikkha-pañño bhavāmahaṃ.
पंचशीलांचे रक्षण केल्यामुळे मला तीन लाभ मिळतात; मी दीर्घायुषी, महाभोगी आणि तीक्ष्ण बुद्धीचा होतो.
Tha.
थ.
Saṃkittento [Pg.566] ca sabbesaṃ,Adhi-mattañca porisaṃ;
Bhavābhave saṃsaritvā,Ete ṭhāne labhamahaṃ.
सर्वांमध्ये प्रशंसनीय आणि श्रेष्ठ मनुष्य होऊन, वेगवेगळ्या अस्तित्वांमध्ये संसार करताना मी ही पदे प्राप्त केली.
Da.
द.
A-parimeyya-sīlesu[Pg.567],Vattantā jina-sāvakā;
Bhavesu yadi rajjeyyuṃ,Vipāko kīdiso bhave.
अपरिमेय शीलांचे पालन करणारे जिन-श्रावक जर भवांमध्ये (संसारात) आसक्त झाले, तर त्यांचा विपाक (परिणाम) कसा असेल?
Dha.
ध.
Su-ciṇṇaṃ me pañca-sīlaṃ,Bhaṭakena tapassinā;
Tena sīlenahaṃ ajja,Mocayiṃ sabba-bandhanā.
तपस्वी सेवकाप्रमाणे मी पंचशीलाचे उत्तम प्रकारे आचरण केले आहे; त्या शीलाच्या बळावर आज मी सर्व बंधनांतून मुक्त झालो आहे.
Na.
न.
A-parimeyyito [Pg.568] kappe,Pañca-sīlāni gopayiṃ;
Duggatiṃ nābhijānāmi,Pañca-sīlānidaṃ phalaṃ.
अपरिमेय कल्पांपासून मी पंचशीलांचे रक्षण केले आहे. मी दुर्गतीला जाणत नाही (मला कधी दुर्गती मिळाली नाही); हे पंचशीलांचेच फळ आहे.
Pa.
प.
Paṭisambhidā [Pg.569] catasso,Vimokkhāpi ca aṭṭhime;
Chaḷābhiññā sacchikatā,Kataṃ buddhassa sāsanaṃ.
चार प्रतिसंभिदा, आठ विमोक्ष आणि सहा अभिज्ञा मी साक्षात केल्या आहेत; बुद्धांचे शासन (अनुशासन) मी पूर्ण केले आहे.
Ka.
क.
Taṃ [Pg.572] namassanti te vijjā,Sabbe bhūmā ca khattiyā;
Cattāro ca mahā-rājā,Tidasā ca yasassino;
Atha ko nāma so yakkho,Yaṃ tvaṃ sakka namassasi.
ज्याला ते त्रिविद्याधारी, सर्व भूमीवरील क्षत्रिय, चार महाराज आणि यशस्वी त्रिदश (देव) नमस्कार करतात; हे शक्रा! मग तो कोणता यक्ष आहे, ज्याला तू नमस्कार करीत आहेस?
Kha.
ख.
Maṃ [Pg.574] namassanti te-vijjā,Sabbe bhūmā ca khattiyā;
Cattāro ca mahā-rājā,Tidasā ca yasassino.
मला ते त्रिविद्याधारी, सर्व भूमीवरील क्षत्रिय, चार महाराज आणि यशस्वी त्रिदश (देव) नमस्कार करतात.
Ga.
ग.
Ahañca [Pg.575] sīla-sampanne,Ciraratta-samāhite;
Sammā pabbajite vande,Brahma-cariya parāyane.
आणि मी शीलसंपन्न, दीर्घकाळापासून समाधीस्थ असलेल्या, सम्यक प्रव्रजित झालेल्या आणि ब्रह्मचर्य परायण असलेल्यांना वंदन करतो.
Gha.
घ.
Ye [Pg.576] gahaṭṭhā puñña-karā,Sīlavanto upāsakā;
Dhammena dāraṃ posenti,Te namassāmi mātali.
हे मातली! जे गृहस्थ पुण्य करणारे, शीलवान उपासक आहेत आणि जे धर्माने (न्यायाने) आपल्या कुटुंबाचे (पत्नीचे) पोषण करतात, त्यांना मी नमस्कार करतो.
Ṅa.
ङ.
Seṭṭhā [Pg.577] hi kira lokasmiṃ,Ye tvaṃ sakka namassasi;
Ahampi te namassāmi,Ye namassasi vāsava.
हे शक्रा! या लोकात खरोखर तेच श्रेष्ठ आहेत, ज्यांना तू नमस्कार करतोस. हे वासवा! ज्यांना तू नमस्कार करतोस, त्यांना मीसुद्धा नमस्कार करतो.
1.
१.
Pālitattheranāgena[Pg.580],Visuddhārāmavāsinā;
Suticchitānamatthāya,Katā naradakkhadīpanī.
विशुद्धारामामध्ये निवास करणाऱ्या श्रेष्ठ पालित थेरांनी, कल्याण इच्छिणाऱ्यांच्या हितासाठी 'नरदक्खदीपनी' ची रचना केली आहे.
2.
२.
Pubbācariya-sīhānaṃ[Pg.581],Ālambitvāna nissayaṃ;
Pālito nāma yo thero,Imaṃ gantha su-lekhanī;
Sundarameva passituṃ,Yuñjeyyāthīdha sādhave.
पूर्वाचार्यांच्या सिंहसमान आश्रयाचा अवलंब करून, पालित नावाच्या ज्या थेरांनी हा ग्रंथ सुंदर रीतीने लिहिला आहे; सज्जनांनी हा सुंदर ग्रंथ पाहण्यासाठी (अभ्यासण्यासाठी) येथे प्रयत्न करावा.
‘‘Chappadikā’’.
"छप्पदिका"
3.
३.
Imaṃ [Pg.582] ganthaṃ vācuggato,Sace bhavasi māṇava;
Puṇnamāyaṃ yathā cando,Ati-suddho virocati;
Tatheva tvaṃ puṇṇa-mano,Viroca siriyā dhuvaṃ.
हे तरुणा! जर तू हा ग्रंथ मुखोद्गत करशील, तर पौर्णिमेचा चंद्र जसा अतिशय शुद्ध होऊन प्रकाशतो, त्याचप्रमाणे तू प्रसन्न मनाचा होऊन वैभवाने निश्चितच प्रकाशशील.
4.
४.
Su-niṭṭhito [Pg.583] ayaṃ gantho,Sakkarāje dajhamphiye;
Poṭṭhapādamhi sūramhi,Kālapakkhe catuddasiṃ.
शके 'दझम्फिय' मध्ये, भाद्रपद महिन्यात, कृष्ण पक्षातील चतुर्दशीला हा ग्रंथ उत्तम प्रकारे समाप्त झाला.
5.
५.
Sañcitetaṃ [Pg.584] mayā puññaṃ,Taṃ-kammena varena ca;
Ciraṃ tiṭṭhatu saddhammo,A-verā hontu pāṇino.
मी जे हे पुण्य संचित केले आहे आणि त्या श्रेष्ठ कर्माच्या प्रभावाने, सद्धम्म चिरकाळ टिकून राहो आणि सर्व प्राणी वैररहित होवोत.
6.
६.
Imaṃ [Pg.585] ganthaṃ passitvāna,Hontu sabbepi jantuno;
Sukhitā dhammikā ñāṇī,Dhammaṃ pāletu patthivo.
हा ग्रंथ पाहून सर्व प्राणी सुखी, धार्मिक आणि ज्ञानी होवोत; आणि राजा धर्माचे पालन करो.
7.
७.
Nibbānaṃ [Pg.586] patthayantena,Sīlaṃ rakkhantu sajjanā;
Ñatvā dhammaṃ sukhāvahaṃ,Pāpuṇantu anāsavaṃ.
निर्वाणाची आकांक्षा बाळगणाऱ्या सज्जनांनी शीलाचे रक्षण करावे; सुख देणाऱ्या धर्माला जाणून त्यांनी अनासव (आसवरहित) अवस्था प्राप्त करावी.
8.
८.
Aṭṭha-kaṇḍa-maṇḍitāya[Pg.587],Dakkhaya attha-dīpako;
Nara-sāro ayaṃ gantho,Cira-kālaṃ patiṭṭhatu.
आठ भागांनी सुशोभित असलेला आणि कौशल्याचा अर्थ प्रकाशित करणारा हा 'नरसार' ग्रंथ चिरकाळ प्रस्थापित राहो.
9.
९.
Yāvatā canda-sūriyā,Nāgaccheyyuṃ mahī-tale;
Pamoditā imaṃ ganthaṃ,Dissantu naya-kovidā.
जोपर्यंत चंद्र आणि सूर्य पृथ्वीतलावरून नाहीसे होत नाहीत, तोपर्यंत नीति-निपुण लोकांनी आनंदित होऊन या ग्रंथाचा अभ्यास करावा (हा ग्रंथ पाहावा).
10.
१०.
Sammā [Pg.588] chandenimaṃ gantha,Vācentā pariyāpuṇā;
Pasannenānāyāsena,Patvā sukhena kovidaṃ.
सम्यक इच्छेने या ग्रंथाचे वाचन आणि अध्ययन करून, प्रसन्नतेने व विनासायास सुखाने निपुणता प्राप्त करावी.
11.
११.
Candādiccāva [Pg.589] ākāse,Bahussutehi sampadā;
Visesa-puggalā hutvā,Pappontu amataṃ padaṃ.
आकाशातील चंद्र आणि सूर्याप्रमाणे बहुश्रुततेच्या संपत्तीने युक्त होऊन, विशेष व्यक्ती बनून त्यांनी अमृत पद (निर्वाण) प्राप्त करावे.
12.
१२.
Ukkaṭṭha-dhamma-dānena[Pg.590],Pāpuṇeyyamanuttaraṃ;
Liṅga-sampatti-medhāvī,Takkī-paññā su-pesalī.
या उत्कृष्ट धम्मदानाच्या प्रभावाने, मी लिंग-संपत्तीने युक्त, मेधावी, तार्किक प्रज्ञा असलेला आणि अत्यंत शीलवान होऊन अनुत्तर (सर्वोच्च) पद प्राप्त करावे.
Naradakkha thomanā āsīsa
नरदक्ख प्रशंसा व आशीर्वाद
3. Gāthā
३. गाथा
1.
१.
Pālito [Pg.592] pāḷiyā cheko,Tvaṃsi gambhīra-ñāṇavā;
Pāliyāva pālitassa,Dadāmidāni bho ahaṃ.
हे पालित! तुम्ही पाली भाषेमध्ये निपुण आणि गंभीर ज्ञान असणारे आहात. हे महोदया! पाली भाषेचे रक्षण करणाऱ्या तुम्हाला आता मी (हे) प्रदान करतो.
2.
२.
Dakkhāvādesu [Pg.593] kusalo,Pālito sāsanandharī;
Piṭakesu ajjhogāyha,Naradakkhaṃbhisaṅkharī.
कौशल्याच्या उपदेशात कुशल आणि बुद्धशासनाचे रक्षण करणारे पालित थेर, तिपिटकांमध्ये अवगाहन करून 'नरदक्ख' ग्रंथाची रचना करते झाले.
3.
३.
Suta-dharena [Pg.595] racitaṃ,Etaṃ sāra-gavesino;
Atandikā su-dakkhantu,Aggagga-sāsane ratā.
बहुश्रुताने रचलेला हा ग्रंथ, सर्वश्रेष्ठ बुद्धशासनात रममाण असणाऱ्या आणि साराचा शोध घेणाऱ्यांनी अप्रमादी राहून चांगल्या प्रकारे पहावा.
Naradakkha thomanā āsīsa
नरदक्ख प्रशंसा व आशीर्वाद
2. Gāthā
२. गाथा
1.
१.
Ñuṃ [Pg.596] pālitodha jāto yo,Thero so abbhutova ñuṃ;
Ñuṃ mahā-pālito santo,Nikāya-pālito ca ñuṃ.
येथे जन्मलेले जे पालित थेर आहेत, ते खरोखरच अद्भुत आहेत; ते शांत महा-पालित आणि निकायांचे रक्षक आहेत.
2.
२.
Ñuṃ [Pg.598] nara-dakkha-ganthaṃ yaṃ,Sovakā nara-dakkha-daṃ;
Narā dakkhantu sammā ca,Dakkhattaṃ pāpuṇantu ñuṃ.
श्रावकांना मानवी कौशल्य देणारा जो हा 'नरदक्ख' ग्रंथ आहे, मनुष्यांनी तो सम्यक प्रकारे पहावा आणि निपुणता प्राप्त करावी.