| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa. त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो. Rasavāhinī रसवाहिनी Paṇāmādikathā प्रणामादि कथा 1. १. Satthuppasatthacaraṇaṃ [Pg.1] saraṇaṃ janānaṃ,Brahmādimoḷi maṇiraṃsi samāvahantaṃ,Paṅkeruhābhamudukomalacāruvaṇṇaṃ; Vandāmi cakkavaralakkhaṇamādadhānaṃ. लोकांचे शरणस्थान असलेल्या, ब्रह्मा इत्यादींच्या मुकुटांतील मण्यांच्या किरणांना ग्रहण करणाऱ्या, कमळासारख्या मृदू, कोमल व सुंदर वर्णाच्या आणि श्रेष्ठ चक्रलक्षणाने युक्त असलेल्या शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) चरणांना मी वंदन करतो. 2. २. Siddhaṃ jinena cirakālamatanditena,Yaṃ bhāvako samadhigacchati khemamaggaṃ; Yaṃ kapparukkha rucidāna maṇiva bhāti,Taṃ dhammamagga masamaṃ paṇamāmi niccaṃ. दीर्घकाळ आळस न करता जिनाने (बुद्धाने) सिद्ध केलेल्या, ज्या क्षेमकारक (कल्याणकारी) मार्गाला ध्यान करणारा प्राप्त करतो, जो कल्पवृक्ष आणि इच्छित देणाऱ्या चिंतामणीप्रमाणे शोभतो, त्या अतुलनीय धम्ममार्गाला मी नित्य प्रणाम करतो. 3. ३. Santindriyaṃ sugatasūnuvaraṃ visuddhaṃ,Yaṃ dakkhiṇeyyamatadaṃ sucipuññakhettaṃ; Tāṇesinaṃ saraṇamujjhitasabbadukkhaṃ,Vandāmi saṅgha managhaṃ sirasā mahagghaṃ. शांत इंद्रिये असलेल्या, सुगतांचे (बुद्धांचे) श्रेष्ठ पुत्र असलेल्या, विशुद्ध, दानास पात्र, अमृत देणाऱ्या, पवित्र पुण्यक्षेत्र असलेल्या, रक्षण शोधणाऱ्यांचे शरणस्थान असलेल्या आणि सर्व दुःखांचा त्याग केलेल्या त्या निष्पाप व अत्यंत पूजनीय संघाला मी मस्तक नमवून वंदन करतो. 4. ४. Yampattamettha ratanattayathomanena,Puññena tena duritaṃ sakalaṃ paṇujja,Vakkhāmahaṃ sumadhuraṃ rasavāhinintaṃ,Bho bho suṇantu sujanā bhimudāvahā sā. येथे त्रिरत्नांच्या स्तवनाने जे पुण्य प्राप्त झाले आहे, त्या पुण्याच्या प्रभावाने सर्व संकटांचे निवारण करून, मी त्या अत्यंत मधुर 'रसवाहिनी'चे वर्णन करतो. हे सज्जन हो! ती अत्यंत आनंद देणारी आहे, ती तुम्ही ऐका. 5. ५. Tatthatatthūpapannāni, [Pg.2] vatthūni arahā pure; Abhāsuṃ dīpabhāsāya, ṭhapesuṃ taṃ purātanā. त्या त्या ठिकाणी घडलेल्या कथा पूर्वी अर्हतांनी द्वीपभाषेत (सिंहली भाषेत) सांगितल्या आणि प्राचीन आचार्यांनी त्या जतन करून ठेवल्या. 6. ६. Mahāvihāre taṅgutta, vaṅkapariveṇavāsiko; Raṭṭhapāloti nāmena, sīlācāra guṇākaro. महाविहारातील वंकपरिवेण येथे राहणारे, शीलाचार आणि गुणांची खाण असलेले, 'राष्ट्रपाल' नावाचे (थेर होते). 7. ७. Hitāya parivattesi, pajānaṃ pāḷibhāsato; Punaruttādidosehi, tamāsi sabbamākulaṃ; Anākulaṃ karissāmi, taṃ suṇātha samāhitā. लोकांच्या हितासाठी त्यांनी पाळी भाषेत याचे रूपांतर केले होते. परंतु, पुनरुक्ती इत्यादी दोषांमुळे ते सर्व क्लिष्ट झाले होते. मी ते दोषरहित (स्पष्ट) करीन, तुम्ही ते एकाग्र चित्ताने ऐका. 8. ८. Vitarāgā pure vocuṃ, yasmā tasmā hi bhāsitaṃ; Etamādaraṇīyañhi, sādhu sādhūhi sabbadāti. कारण पूर्वी वीतरागींनी (रागमुक्त अर्हतांनी) हे सांगितले होते, म्हणूनच हे सांगितले गेले आहे. हे खरोखरच सज्जनांद्वारे नेहमी आदरणीय मानले जावे. Jambudīpuppatti vatthūni. जम्बुद्वीप-उत्पत्ती कथा Dhammasoṇḍakavaggo धम्मसोण्डक वर्ग 1. Dhammasoṇḍakassa vatthumhi ayamānupubbīkathā १. धम्मसोण्डकाच्या कथेतील हा अनुक्रम खालीलप्रमाणे आहे: Tattha tesaṃ vatthūna muppattiyo dvidhā bhavanti jambudīpe sīhaḷadīpecāti, tattha jambudīpe tāḷīsa, sīhaḷadīpe tesaṭṭhi, tesu tāva jambudīpuppattivatthūni āvi bhavissanti, tatopi dhammasoṇḍakassa vatthu ādi, kathaṃ, amhākaṃ kira bhagavato pubbe imasmiṃyeva bhaddakappe kassaponāma satthā loke udapādi, tassa kho pana bhagavato sāsanantaradhānato na cireneva kālena amhākaṃ bodhisatto bārāṇasīrañño aggamahesiyā kucchismiṃ nibbatti, tassu ppatti kālasamanantarameva sabbasattānaṃ manasi dhammasaññā udapādi, tasmāssa dhammasoṇḍotināma makaṃsu, so paneso kumāro mahantena parivārena vaḍḍhento sabbasippesu nipphattiṃ patvā pitarā uparajjena pūjito hutvā dānādayo dasakusalakammapathe pūrento pituaccayenāmaccehi [Pg.3] rajjenābhisiñcito ahosi, so panesa dhammasoṇḍakamahārājā devanagarasadise bārāṇasīnagare cakkavattisadisaṃ bārāṇasīrajjaṃ kārento māsaddhamāsaccayena sirisayanagato evaṃ cintesi, mamevaṃ rajjasirimanubhavanaṃ na sobhati dhammaviyogena, divākara virahito nabho viyātiādinā nānākāraṇaṃ cintesi, tenettha. त्या कथांची उत्पत्ती दोन ठिकाणी झाली आहे - जम्बुद्वीप आणि सिंहलद्वीप. त्यापैकी जम्बुद्वीपात चाळीस आणि सिंहलद्वीपात त्रेसष्ट कथा आहेत. त्यापैकी प्रथम जम्बुद्वीपातील कथा प्रकट केल्या जातील. त्यामध्येही धम्मसोण्डकाची कथा पहिली आहे. ती कशी? असे ऐकिवात आहे की, आमच्या भगवंतांच्या पूर्वी याच भद्रकल्पामध्ये 'कस्सप' नावाचे शास्ता (बुद्ध) जगात उत्पन्न झाले होते. त्या भगवंतांचे शासन अंतर्धान पावल्यानंतर फार काळ न होताच, आमचे बोधिसत्व वाराणसीच्या राजाच्या मुख्य राणीच्या उदरात उत्पन्न झाले. त्यांच्या जन्माच्या वेळीच सर्व प्राण्यांच्या मनात धम्माची जाणीव (धम्मसंज्ञा) उत्पन्न झाली, म्हणून त्यांचे नाव 'धम्मसोण्डक' असे ठेवण्यात आले. तो कुमार मोठ्या परिवारासह वाढत असताना सर्व कलांमध्ये निपुण झाला. वडिलांनी त्याला उपराजपदाने सन्मानित केले. दान इत्यादी दहा कुशल कर्मपथांचे पालन करत, वडिलांच्या मृत्यूनंतर मंत्र्यांनी त्याला राज्याभिषेक केला. तो धम्मसोण्डक महाराज देवलोकासारख्या वाराणसी नगरात चक्रवर्ती राजाप्रमाणे राज्य करत असताना, काही काळानंतर आपल्या शयनगृहात असा विचार करू लागला की, 'धम्माच्या वियोगामुळे मला या राज्यवैभवाचा उपभोग घेणे शोभत नाही, जसे सूर्याशिवाय आकाश शोभत नाही.' अशा प्रकारे त्याने विविध कारणांचा विचार केला. म्हणूनच येथे म्हटले आहे: 1. १. Puññena sīlādimayena pubbe,Katena pattosmi atanditena,Masakkasāre viya devarājā; Rājattamiddhe puramuttamamhi. पूर्वी आळस न करता केलेल्या शील इत्यादी पुण्याच्या प्रभावाने, देवराज इंद्र जसा अमरावती नगरीत राज्य करतो, तसे या श्रेष्ठ नगरात हे समृद्ध राज्यपद मला प्राप्त झाले आहे. 2. २. Rūpena hārīnayanussavena,Saddena sammā savaṇāmatena,Gandhena ghānussavasobhanena,Rasaññapuññena rasenacāpi. डोळ्यांना आनंद देणाऱ्या सुंदर रूपाने, कानांना अमृतासारख्या वाटणाऱ्या मधुर शब्दाने, नाकाला सुवास देणाऱ्या सुंदर गंधाने आणि चव ओळखणाऱ्या पुण्याच्या प्रभावाने मधुर रसाने... 3. ३. Phassena gattassa suphassadena,Samiddhipattosmi mahiddhikohaṃ,Nevettakeneva pamādabhāva,Mā pajjituṃ yuttarūpanti ñatvā. शरीराला सुखद वाटणाऱ्या स्पर्शाने मी अत्यंत सामर्थ्यशाली आणि समृद्ध झालो आहे. परंतु केवळ एवढ्यानेच मी प्रमादाला (बेसावधपणाला) प्राप्त होणे योग्य नाही, हे जाणून... 4. ४. Dassāmi aṅgaapi jīvitañca,Dhaññaṃ dhanaṃ cāpi pasannacitto,Sossāmi dhammaṃ sivamādadhānaṃ,Jineritaṃ jātijarāpahāṇaṃ. मी प्रसन्न चित्ताने माझे अवयव, जीवन, धान्य आणि धन देखील अर्पण करीन, आणि जिनाने (बुद्धाने) सांगितलेला, जन्म व जरेचा नाश करणारा आणि कल्याणकारी असणारा धम्म ऐकेन. 5. ५. Na sobhati yathākāsaṃ, jalaṃ dhāmapatiṃvinā,Rajjakaraṇaṃ tathā mayhaṃ, vinā dhammā na sobhati. ज्याप्रमाणे सूर्याशिवाय आकाश शोभत नाही, त्याचप्रमाणे धम्माशिवाय माझे हे राज्य चालवणे शोभत नाही. 6. ६. Na sobhati hathā ratti, nisānāthaṃ vinā sadā,Rajjakaraṇaṃ tathā mayhaṃ, vinā dhammā na sobhati. ज्याप्रमाणे चंद्राशिवाय रात्र कधीही शोभत नाही, त्याचप्रमाणे धम्माशिवाय माझे हे राज्य चालवणे शोभत नाही. 7. ७. Alaṅkatopi [Pg.4] ce hatthī, vinā dāṭhā na sobhati,Rajjakaraṇaṃ tathā mayhaṃ, vinā dhammā na sobhati. सजवलेला असला तरी हत्ती जसा सुळ्यांशिवाय शोभत नाही, त्याचप्रमाणे धम्माशिवाय माझे हे राज्य चालवणे शोभत नाही. 8. ८. Yathā kallolamālīyaṃ,Vinā velā na sobhati,Rajjakaraṇaṃ tathā mayhaṃ,Vinā dhammā na sobhati. ज्याप्रमाणे लाटांनी युक्त असलेला समुद्र किनाऱ्याशिवाय शोभत नाही, त्याचप्रमाणे धम्माशिवाय माझे हे राज्य चालवणे शोभत नाही. 9. ९. Yathā sumaṇḍito rājā,Kupaṭo neva sobhati,Rajjakaraṇaṃ tathā mayhaṃ,Vinā dhammā na sobhati. ज्याप्रमाणे उत्तम नटलेला राजा वाईट वस्त्रामुळे शोभत नाही, त्याचप्रमाणे धम्माशिवाय माझे हे राज्य चालवणे शोभत नाही. 10. १०. Dhammameva suṇissāmi, dhamme me ramatī mano,Na hi dhammā paraṃ atthi, dhammamūlaṃ tisampadanti. मी धम्मच ऐकेन, धम्मामध्येच माझे मन रमेल. कारण धम्मापेक्षा श्रेष्ठ काहीही नाही आणि तिन्ही संपत्तींचे (देव, मनुष्य आणि निर्वाण संपत्ती) मूळ धम्मच आहे. Evaṃ cintetvā pātova sirigabbhā nikkhamma susajjite samussitasetacchatte rājapalleṅke amaccagaṇa parivuto nisīdi devarājāviya virocamāno, nisinno pana rājā amacce evamāha, yo panettha bhonto buddhabhāsitesu dhammesu kiñcidhammaṃ jānāti, so bhāsatu, sotumicchāmidhammanti, te sabbepi mayaṃ deva na jānāmāti āhaṃsu, taṃ sutvā a na tta ma no rājā evaṃ cintesi, yannūnāhaṃ hatthikkhandhe sahassaṃ ṭhapetvā nagare bheriṃcarāpeyyaṃ, yaṃ appevanāma koci dhanalobhena cātuppadikāyapi gāthāya dhammaṃ deseyya. Taṃ me dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatīti, tato so tathā katvāpi dhammadesakaṃ alabhanto puna dvisahassaṃ ticatupañcasahassantiyāvakoṭippakoṭiṃdammīti, tato gāma nigama janapade, tato seṭṭhiṭṭhānaṃ senāpati uparājaṭṭhānā dayopi, puna setacchattaṃ dammi, rājavesaṃ pahāya attānaṃ dāsaṃ sāvetvā dhammadesentassa dammiti vatvā bheri carāpetvāpi dhamma desakamalabhitvā saṃviggo [Pg.5] kimme dhammaviyogena rajjenāti amaccānaṃ rajjaṃ nīyyātetvā saddhammagavesako dhammasoṇḍakamahārājā mahāvanaṃ pāvisi gāma nigama rājadhāni paramparāya, tenettha. अशा प्रकारे विचार करून, सकाळीच शयनगृहातून बाहेर पडून, सुशोभित केलेल्या आणि श्वेतछत्र उभारलेल्या राजसिंहासनावर तो अमात्यगणाने वेढलेला होऊन देवराजाप्रमाणे शोभत बसला. बसलेल्या राजाने अमात्यांना असे म्हटले, 'हे महाशय, तुमच्यापैकी जो कोणी बुद्धवचनांतील काही धम्म जाणत असेल, त्याने तो सांगावा. मला धम्म ऐकण्याची इच्छा आहे.' ते सर्वजण म्हणाले, 'हे देवा, आम्ही काहीही जाणत नाही.' ते ऐकून राजा खिन्न झाला आणि विचार करू लागला, 'मी हत्तीच्या पाठीवर एक हजार सुवर्णमुद्रा ठेवून नगरात दवंडी पिटवावी का? जेणेकरून कदाचित कोणीतरी धनाच्या लोभाने चार चरणांच्या गाथेने का होईना धम्म उपदेश करेल. ते माझ्यासाठी दीर्घकाळ हितकारक आणि सुखकारक ठरेल.' त्यानंतर त्याने तसे केले तरीही धम्म उपदेशक न मिळाल्यामुळे, त्याने पुन्हा दोन हजार, तीन, चार, पाच हजार आणि कोटी-अब्ज सुवर्णमुद्रा देण्याची घोषणा केली. त्यानंतर गाव, नगर, जनपदांमध्ये, तसेच श्रेष्ठीपद, सेनापतीपद, उपराजपद इत्यादी आणि पुन्हा श्वेतछत्र देण्याची, तसेच राजवेष सोडून स्वतःला दास घोषित करून धम्म उपदेश करणाऱ्याला स्वतःला समर्पित करण्याची दवंडी पिटवूनही जेव्हा धम्म उपदेशक मिळाला नाही, तेव्हा तो अत्यंत उद्विग्न झाला आणि 'धम्माच्या वियोगामुळे मला या राज्याचा काय उपयोग?' असा विचार करून, अमात्यांकडे राज्य सोपवून, सद्धम्माचा शोध घेणारा तो धम्मसोण्डक महाराज गाव, नगर आणि राजधानी ओलांडून महावनात निघून गेला. म्हणूनच येथे म्हटले आहे: 11. ११. Pure bheriṃ carāpetvā,Dhammasoṇḍo narādhipo; Saddhammajjhesakaṃ satthu,Aladdhā dhanakoṭihi. पूर्वी नगरात दवंडी पिटवून आणि कोट्यवधी धन देऊनही राजा धम्मसोण्डकाला शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सद्धम्माचा उपदेश करणारा कोणी मिळाला नाही. 12. १२. Dāso homi pahāyāhaṃ,Rājattaṃ desakassa me; Iccāha so mahīpālo,Aho dhammesu lolatā. 'मी माझे राज्यपद सोडून मला धम्म उपदेश करणाऱ्याचा दास होईन,' असे तो राजा म्हणाला. अहाहा! धम्माविषयी केवढी ही तळमळ! 13. १३. Rajjaṃ nīyyātayitvāna, amaccānaṃ manoramaṃ,Vanaṃ pāvisi so rājā, gavesaṃ dhammamuttamanti. आपले सुंदर राज्य अमात्यांकडे सोपवून, तो राजा उत्तम धम्माचा शोध घेत वनात निघून गेला. Mahāvanaṃ paviṭṭhakkhaṇe pana mahāsattassa puññatejena sakkassāsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi, atha devarājā cintesi akāmaṃ me paṇḍukambala silāsanaṃ uṇhamahosi, kinnukho kāraṇanti lokaṃ olokento sakko devarājā dhammasoṇḍaka mahārājānaṃ sakalajambudīpaṃ vicinitvā saddhammajjhesakaṃ alabhitvā vanaṃ paviṭṭhabhāvaṃ addasa, dhammasoṇḍakamahārājā saddhammatthāya rajja dhana bandhu jīvitampi pahāya araññaṃ paviṭṭho, na so vatāyaṃ yovā sovā satto, imasmiṃyeva kappe buddho bhavissati, buddhabodhisatto cāyaṃ ajjeva mahāraññaṃ paviṭṭho saddhammaṃ aladdhā mahādukkhaṃ pāpuṇeyya, na cetaṃ yuttaṃ, ajja mayā tattha ganthabbaṃ dhammāmatarasena tamabhisiñcitvā rajje pahiṭṭhāpetunti cintetvā attabhāvaṃ vijahitvā bhayānakaṃ mahantaṃ rakkhasavesaṃ nimmiṇitvā mahāsattābhimukho avidūre attānaṃ dassesi, tenettha. महावनात प्रवेश केल्या क्षणीच महासत्वांच्या पुण्यतेजाने शक्राचे (इंद्राचे) आसन उष्ण झाले. तेव्हा देवराजाने विचार केला, 'माझे पांढऱ्या घोंगडीचे शिलासन (पांडुकंबल शिलासन) अकारण उष्ण झाले आहे, याचे काय कारण असावे?' असे म्हणून जगाकडे पाहत देवराज शक्राने संपूर्ण जंबुद्विपात शोध घेतला आणि सद्धर्माचा उपदेश मिळवू न शकल्याने महावनात प्रवेश केलेल्या धम्मसोंडक महाराजांना पाहिले. 'धम्मसोंडक महाराजांनी सद्धर्मासाठी राज्य, धन, नातेवाईक आणि स्वतःच्या प्राणांचाही त्याग करून अरण्यात प्रवेश केला आहे. हा कोणी सामान्य प्राणी नाही, तर याच कल्पामध्ये ते बुद्ध होतील. हे बुद्धबोधिसत्व आजच या महाअरण्यात आले आहेत, सद्धर्म न मिळता त्यांना मोठे दुःख प्राप्त होईल, हे योग्य नाही. आज मी तिथे गेले पाहिजे आणि त्यांना धम्माच्या अमृतरसाने अभिषिक्त करून पुन्हा राज्यात प्रस्थापित केले पाहिजे,' असा विचार करून त्यांनी आपले रूप सोडले आणि एका भयानक, विशाल राक्षसाचे रूप धारण करून महासत्वांच्या समोर अगदी जवळ स्वतःला प्रकट केले. म्हणूनच म्हटले आहे: 14. १४. Byagghacchasīhamahiso [Pg.6] ragahatthidīpi,Migākulaṃ kaṇṭakaselarukkhaṃ; Narānamindo pavisitvakānanaṃ,Itocito vibbhami dhammakāmo. वाघ, अस्वल, सिंह, रानम्हैस, हत्ती, बिबट्या आणि हरणांनी भरलेल्या, तसेच काटे, खडक आणि वृक्षांनी व्याप्त अशा अरण्यात प्रवेश करून, धम्माची इच्छा करणारे ते नरश्रेष्ठ (धम्मसोंडक महाराज) इकडेतिकडे भटकू लागले. 15. १५. Tassānubhāvena purindadassa,Silāsanaṃ uṇhamahosi kāmaṃ; Teneva so lokamudikkhamāno,Addakkhi dhīraṃ vipine carantaṃ. त्यांच्या (महासत्वांच्या) प्रभावामुळे पुरिंददाचे (शक्राचे) शिलासन अत्यंत उष्ण झाले. त्यामुळे त्याने जगाकडे पाहत असताना, अरण्यात भटकणाऱ्या त्या धीर पुरुषाला पाहिले. 16. १६. Mayajja taṃ dhammarasena sammā,Santappayitvā gamanaṃ varanti; Mantvā subhīmañjanakūṭavaṇṇaṃ,Mahāmukhaṃ niggata bhīmadāṭhaṃ. 'आज मी त्यांना धम्मरसाने चांगल्या प्रकारे तृप्त करून जाणे योग्य होईल,' असा विचार करून, काजळाच्या डोंगरासारखा अत्यंत भयानक रंग असलेला, मोठे तोंड आणि बाहेर आलेले भयानक सुळे असलेला, 17. १७. Dittaggisaṅkāsa visālanettaṃ,Majjhena bhaggaṃ cipiṭagganāsaṃ; Kharatambadāṭhiṃ ghanamassuvantaṃ,Nīlodaraṃ gajjitabhīmaghosaṃ. पेटलेल्या अग्नीसारखे विशाल डोळे असलेला, मध्यभागी चपटी आणि पुढे वाकलेली नाक असलेला, तीक्ष्ण तांबडे सुळे आणि दाट दाढी असलेला, निळे पोट असलेला आणि भयानक गर्जना करणारा, 18. १८. Karoruhaṃ tikkhasalohitāyataṃ,Visāladhotāyatakhaggahatthaṃ; Gadāyudhenaṅkitamaññabāhuṃ,Daṭṭhoṭṭhabhīmaṃ savalīlalāṭaṃ. हाताची नखे तीक्ष्ण, रक्ताळलेली आणि लांब असलेला, हातात विशाल, धारदार आणि लांब तलवार घेतलेला, दुसरा हात गदा या आयुधाने युक्त असलेला, ओठ चावणारा आणि कपाळावर सुरकुत्या असलेला भयानक, 19. १९. Manussamaṃsādanarattapānaṃ,Bhayānakaṃ kakkhalayakkhavaṇṇaṃ; Sumāpayitvāna vanantarasmiṃ,Dassesi attaṃ sa narādhipassāti. मानवी मांस खाणारा आणि रक्त पिणारा, भयानक आणि क्रूर यक्षाचे रूप धारण करून, त्याने अरण्याच्या मध्यभागी त्या नरपतीला (राजाला) दर्शन दिले. Atha mahāsatto attano avidūre ṭhitaṃ rakkhasaṃ addakkhi, taṃ disvānāssa bhayaṃvā chambhitattaṃvā citthutrāsamattaṃvā nāhosi, kimatra cintesi, apināma evarūpo pirakkhaso dhammaṃ [Pg.7] jāneyya, yannūnāhaṃ tassa santike dhammaṃ suṇissāmi, tamme dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatīti cintesi. Cintetvā capana ajja mayā tamupasaṅkamma pucchitaṃ vaṭṭatīti gantvā rakkhasena saddhiṃ sallapanto āha. त्यानंतर महासत्वांनी आपल्याजवळच उभ्या असलेल्या राक्षसाला पाहिले. त्यांना पाहून त्यांच्या मनात कोणतेही भय, थरकाप किंवा किंचितही भीती निर्माण झाली नाही. त्यांनी काय विचार केला? 'अशा प्रकारच्या राक्षसालाही धम्म माहीत असू शकेल का? मी त्यांच्याकडून धम्म ऐकावा, ते माझ्यासाठी दीर्घकाळ हितकारक आणि सुखकारक ठरेल,' असा त्यांनी विचार केला. विचार करून, 'आज मी त्यांच्याजवळ जाऊन विचारणे योग्य ठरेल,' असे ठरवून ते गेले आणि राक्षसाशी संवाद साधत म्हणाले: 20. २०. Asmiṃ vanasmiṃ tarusaṇḍa maṇḍite; Suphullitānekalatākulākule; Adhiggahīto si mahānubhāva,Pucchāmi taṃ deva vadehi kaṅkhaṃ. वृक्षांच्या समूहाने सुशोभित आणि अनेक फुललेल्या वेलींनी व्यापलेल्या या वनात वास्तव्य करणाऱ्या हे महानुभावा! मी आपल्याला विचारतो, हे देवा, माझी शंका दूर करा. 21. २१. Dhammaṃ gavesaṃ vanamāgatomhi,Pahāya rajjaṃ api ñātisaṅghaṃ; Jānāsi ce samma vadehi mayhaṃ,Ekampi gāthaṃ sugatena desitaṃ. राज्य आणि नातेवाईकांचा त्याग करून मी धम्माच्या शोधात या वनात आलो आहे. हे मित्रा! जर तुला माहीत असेल, तर सुगतांनी (बुद्धांनी) उपदेशिलेली एखादी गाथा तरी मला सांग. Tato yakkho āha. त्यावर यक्ष म्हणाला: 22. २२. Dhammaṃ pajānāmahamekadesaṃ,Jineritaṃ sādhutaraṃ rasānaṃ,Desemi cehaṃ tava dhamma maggaṃ,Tuvañhi kiṃ kāhasi desakassāti. मी जिनांनी (बुद्धांनी) उपदेशिलेल्या, सर्व रसांमध्ये श्रेष्ठ अशा धम्माचा एक भाग जाणतो. जर मी तुला धम्ममार्ग उपदेशिला, तर तू उपदेश करणाऱ्यासाठी काय करशील? Atha mahāsatto āha. त्यावर महासत्व म्हणाले: 23. २३. Rajje ṭhito assamahaṃ sace bho,Anapparūpaṃ pakaromi pūjaṃ; Idāni eko vanamajjhapatto,Karomi kiṃ dehamimaṃ ṭhapetvā. हे महाशया! जर मी राज्यात असतो, तर मी तुझी अपार पूजा (सत्कार) केली असती. परंतु आता मी या वनाच्या मध्यभागी एकटाच आलो आहे, या शरीराचा त्याग करण्याशिवाय मी दुसरे काय करू...? 24. २४. Yadicchasi tvaṃ mama maṃsalohitaṃ,Karomahaṃ saṅgahamajja tena,Na catthi aññaṃ tava accanīyaṃ,Desehi dhammaṃ sugata ppasatthanti. जर तुला माझे मांस आणि रक्त हवे असेल, तर आज मी त्याद्वारे तुझा सत्कार करतो. तुला अर्पण करण्यासारखे माझ्याकडे दुसरे काहीही नाही. तू मला सुगतांनी प्रशंसिलेल्या धम्माचा उपदेश कर. Tato [Pg.8] yakkho āha. त्यावर यक्ष म्हणाला: 25. २५. Bhutvāna maṃsaṃ suhitova santo,Hantvā pipāsaṃ rudhiraṃ pivitvā; Dhammaṃ kathetuṃ pabhavāmi tuyhaṃ,Vattuṃ na sakkomi khudāparetoti. मांस खाऊन पूर्णपणे तृप्त झाल्यावर आणि रक्त पिऊन तहान भागवल्यावरच मी तुला धम्म सांगू शकेन. भुकेने व्याकुळ झालेला असताना मी काहीही बोलू शकत नाही. Atha mahāsatto āha. त्यावर महासत्व म्हणाले: 26. २६. Bhutvā tuvaṃ maṃ pathamañhi yakkha,Pacchā tu desessasi kassa dhammaṃ; Dhammassa mayhaṃ tava maṃsalābhaṃ,Tvameva jānāhi yathā bhaveyyāti. हे यक्षा! जर तू मला आधीच खाऊन टाकलेस, तर नंतर तू कोणाला धम्म उपदेशशील? मला धम्माची प्राप्ती आणि तुला मांसाची प्राप्ती दोन्ही कशा प्रकारे होईल, हे तूच ठरव. Evaṃ vutte sakko devānamindo sādhu mahārāja ahameva yuttaṃ jānāmīti vatvā tassāvidūre tigāvutubbedhaṃ añjanavaṇṇaṃ mahantaṃ pabbataṃ māpetvā mahārāja imamāruyha pabbatamuddhaniṭṭhito mama mukhe patatu, ahaṃ patanthassa te dhammaṃ desessāmi, evaṃ sante tuyhaṃ dhammapaṭilābho, mayhaṃca maṃsapaṭilābho bhavissatīti. Taṃ sutvā mahāsatto anamatagge saṃsāre saṃsarato me sīhabyagghacchamacchakacchapavihaṅgādīnaṃ bhakkhabhūtassa jātīsu pamāṇaṃ natti, ajja mayā sambuddhassa dhammatthāya jīvitaṃ pariccajituṃ vaṭṭatīti cintetvā evamāha. असे म्हटल्यावर देवांचा राजा शक्र म्हणाला, 'साधू महाराज! काय योग्य आहे ते मीच जाणतो.' असे म्हणून त्याने त्यांच्या जवळच तीन गाऊत (सुमारे ९ मैल) उंचीचा, काजळाच्या रंगाचा एक विशाल पर्वत निर्माण केला आणि म्हणाला, 'महाराज! या पर्वतावर चढून, त्याच्या शिखरावर उभे राहून माझ्या मुखात उडी घ्या. तुम्ही खाली पडत असताना मी तुम्हाला धम्माचा उपदेश करेन. असे केल्याने तुम्हाला धम्माची प्राप्ती होईल आणि मला मांसाची प्राप्ती होईल.' हे ऐकून महासत्वांनी विचार केला, 'या अनादी संसारात भटकत असताना सिंह, वाघ, अस्वल, मासे, कासव, पक्षी इत्यादींचे भक्ष्य बनलेल्या माझ्या जन्मांची काही गणना नाही. आज मला सम्यक संबुद्धांच्या धम्मासाठी प्राणांचा त्याग करणे योग्यच आहे.' असा विचार करून ते म्हणाले: 27. २७. Saṃsāravaṭṭesu vivaṭṭamānā,Papponti dukkhaṃ janatā anekā; Etañhi bho attano vā parassa,Atthāya nāhosi ahosi tucchaṃ. संसारचक्रात भटकत असताना अनेक लोक दुःख प्राप्त करतात. हे महाशया! ते (पूर्वीचे मरण) स्वतःच्या किंवा इतरांच्या कल्याणासाठी नव्हते, तर ते व्यर्थ होते. 28. २८. Tvamadinnahārī tica pāradāriko,Pāṇātipātīsi musā abhāsi; Tva majjapāyīti akāsi dosaṃ,Paggayha dukkhaṃ bahuso dadanti. तू चोरी करणारा, परस्त्रीगामी, प्राणिहिंसा करणारा, असत्य बोलणारा आणि मद्यपी होतास; तू पाप केलेस, जे वारंवार मोठे दुःख देते. 29. २९. Etañhi [Pg.9] bho attano vā parassa,Atthāya nāhosi ahosi tucchaṃ; Rukkhā papātā papatitvakeci,Dubbandhiyā duggavisādanena. हे महाशया! ते स्वतःच्या किंवा इतरांच्या कल्याणासाठी नव्हते, तर ते व्यर्थ होते. काही लोक वृक्षांवरून किंवा कड्यावरून खाली पडले, तर काही दुर्गम ठिकाणी अत्यंत क्लेशाने मरण पावले. 30. ३०. Byādhīhi nānākharavedanāhi,Maranti sattā utuvedanāhi; Etañhi bho attano vā parassa,Atthāya nāhosi ahosi tucchaṃ. विविध रोगांमुळे, तीव्र वेदनांमुळे आणि ऋतूंच्या बदलांमुळे निर्माण होणाऱ्या वेदनांनी प्राणी मरतात. हे महाशया! ते स्वतःच्या किंवा इतरांच्या कल्याणासाठी नव्हते, तर ते व्यर्थ होते. 31. ३१. Byagghacchamaccho ragakucchiyañhi,Matassa me natthi pamāṇasaṅkhā; Etañhi bho attano vā parassa,Atthāya nāhosi ahosi tucchaṃ. वाघ, अस्वल आणि माशांच्या पोटात मरणाऱ्या माझ्या मृत्यूंची कोणतीही संख्या किंवा प्रमाण नाही. हे महाशया! ते स्वतःच्या किंवा इतरांच्या कल्याणासाठी नव्हते, तर ते व्यर्थ होते. 32. ३२. Etajja me ducca ja mattadānaṃ,Na hoti devissariyādikāya; Sabbaññubhāvaṃ pana pāpuṇitvā,Saṃsārato nittaraṇāya satte. आज माझे हे अत्यंत कठीण असे आत्मदान देवत्व किंवा ऐश्वर्य इत्यादींच्या प्राप्तीसाठी नाही, तर सर्वज्ञता (सब्बञ्ञुभाव) प्राप्त करून प्राण्यांना संसारातून मुक्त करण्यासाठी आहे. 33. ३३. Tvaṃ samma mayhaṃ bahuso pakārī,Tasmā tavetaṃ vacanaṃ karomi; Asaṃkito desaya mayhadhammaṃ,Samijjhate dāni manoratho teti. हे मित्रा! तू माझ्यावर मोठा उपकार केला आहेस, म्हणूनच मी तुझे हे सांगणे ऐकत आहे. तू निःशंकपणे मला धम्माचा उपदेश कर, आता तुझी इच्छा पूर्ण होईल. Evañca pana vatvā mahāsatto pabbatamāruyha ṭhito āha, ahamajja rajjena saddhiṃ jīvitañca sarīramaṃsañca saddhammatthāya dammīti somanassappatto hutvā samma dhammaṃ desehīti vatvā tasmiṃ mahādāṭhaṃ mahāmukhaṃ vivaritvā ṭhite tassābhimukho upapati. Atha sakko devānamindo somanasso acchariyappatto attabhāvaṃ vijahitvā alaṅkatadibbattabhāvaṃ māpetvā ākāse [Pg.10] taruṇasuriyo viya obhāsamāno ākāsato patantaṃ mahāsattaṃ ubhohi hatthehi daḷhaṃ patigaṇhitvā devalokaṃ netvā paṇḍukambala silāsane nisīdāpetvā dibbamayehi gandhamālādīhi pūjetvā sayaṃ dhammaṃ sutvā pasanno pasannākāraṃ katvā kassapadasabalena desitāya aniccādiparidīpikāya. असे बोलून महासत्त्व पर्वतावर चढून उभे राहिले आणि म्हणाले, "मी आज राज्यासह माझे जीवन आणि शरीराचे मांस सद्धम्मासाठी अर्पण करत आहे." असे म्हणून अत्यंत प्रसन्न होऊन, "हे सौम्य, धम्माचा उपदेश कर!" असे सांगून, त्या (यक्षाने) आपले मोठे दात आणि मोठे तोंड उघडले असता, ते त्याच्या समोर झेप घेते झाले. तेव्हा देवांचा राजा शक्र अत्यंत आनंदी व आश्चर्यचित्त झाला. त्याने आपले (यक्ष) रूप सोडून अलंकृत दिव्य रूप धारण केले. आकाशात उगवत्या सूर्याप्रमाणे प्रकाशमान होत, आकाशातून पडणाऱ्या महासत्त्वाला त्याने आपल्या दोन्ही हातांनी घट्ट झेलले आणि देवलोकात नेले. तेथे पांडुकंबल शिलासनावर त्यांना बसवून दिव्य गंध, पुष्प इत्यादींनी त्यांची पूजा केली. स्वतः धम्म ऐकून प्रसन्न झालेल्या शक्राने, कश्यप दशबलांनी (बुद्धांनी) उपदेशिलेल्या अनित्यता इत्यादींचे स्पष्टीकरण करणाऱ्या गाथेने आपली प्रसन्नता व्यक्त केली. 34. ३४. Aniccāva ta saṅkhārā, uppādavayadhammino; Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukhoti. सर्व संखारा (संस्कार) खरोखरच अनित्य आहेत, उत्पन्न होणे आणि नष्ट होणे हा त्यांचा स्वभाव आहे. उत्पन्न होऊन ते निरुद्ध होतात, त्यांचा उपशम (पूर्ण शांत होणे) हेच सुख आहे. Gāthāya dhammadesanena tassa manorathaṃ matthakaṃ pāpetvā devaloke mahantaṃ sirivibhavaṃ dassetvā ānetvā sakarajjeyeva patiṭṭhāpetvā appamatto hoti mahārājāti ovaditvā devalokameva agamāsīti. या गाथेच्या धम्मोपदेशाने त्यांची इच्छा पूर्ण करून, देवलोकातील महान ऐश्वर्य व वैभव दाखवून, त्यांना परत आणून त्यांच्या स्वतःच्या राज्यात प्रस्थापित केले आणि "हे महाराज, अप्रमादी व्हा!" असा उपदेश करून तो देवलोकातच निघून गेला. 35. ३५. Iti amitasiriṃ vā jīvitaṃ vāpi santo,Na sumariya pasatthaṃ dhammamevā caranti; Tanutara vibhavānaṃ appamāyūnamambho,Iha kusalapamādo ko nu tumhādisānanti. अशा प्रकारे, सत्पुरुष असीम संपत्ती किंवा स्वतःच्या प्राणाचीही पर्वा न करता, प्रशंसनीय अशा धम्माचेच आचरण करतात. मग अत्यंत अल्प वैभव आणि अल्प आयुष्य असलेल्या तुमच्यासारख्या माणसांनी या जगात कुशल कर्मांमध्ये आळस (प्रमाद) करणे कसे बरे योग्य ठरेल? Dhammasoṇḍakavatthuṃ paṭhamaṃ. धम्मसोण्डक वत्थु (कथा) पहिली समाप्त. 2. Migaluddakassa vatthumhi ayamānupubbikathā २. मिगलुद्दक (पारधी) च्या कथेची ही अनुक्रमिक कथा आहे: Ito kira eka tiṃsatime kappe sikhīnāma sammāsambuddho samatiṃsa pāramiyo pūretvā paramātisambodhiṃ patvā sadevakaṃ lokaṃ saṃsārakantārā uttārento dhammaratanavassaṃ vassāpento dhammabheriṃpaharanto dhammaketuṃ ussāpento ekasmiṃ samaye viveka manubrūhanto araññāyatanaṃ pāvisi, [Pg.11] pavisitvā capana supupphitanāgapunnāgādinānātarusaṇḍamaṇḍite suphullasumanamālatippabhutinānālatākule anekavidhadipadacatuppadasaṅghanisevite ramaṇīye sītalasilātale catugguṇaṃ saṅghāṭiṃpaññapetvā nisīdi chabbaṇṇaraṃsīhi disaṃ pūrayanto, tadā tattha devabrahmanāgasupaṇṇādayo sannipatitvā dibbamayehi gandhamālādīhi bhagavantaṃ pūjayamānā thomayamānā namassamānā aṭṭhaṃsu, tasmiṃ panasamāgame bhagavā madhurassaraṃ nicchārento brahmaghosena catusaccapaṭisaṃyuttaṃ dhammaṃ deseti amatavassaṃ vassāpentoviya. Tadā eko migaluddako vanaṃ paviṭṭho migasūkare hantvā maṃsaṃ khādanto taṃ ṭhānaṃ patvā addasa bhagavantaṃ dhammaṃ desentaṃ. Disvā ekamantaṃ ṭhito dhammaṃ sutvā cittaṃ pasādetvā tato cuto devaloke nibbattitvā chasu kāmasaggesu manussesuca aparāparaṃ issariyaṃ anubhavanto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto bhagavato sāsane pabbajitvā ekadivasaṃ dhammaṃ desentassa bhagavato catusaccapati saṃyuttaṃ dhammakathaṃ sutvā catupaṭisambhidāhi arahattaṃ patvā ekadivasaṃ bhikkhusaṅghamajjhagato attano katakammappakāsanena pītivācamudāhari. असे ऐकिवात आहे की, येथून एकतिसाव्या कल्पामध्ये 'शिखी' नावाचे सम्यक्संबुद्ध तीस पारमिता पूर्ण करून, परम अतिसंबोधी (सर्वोच्च ज्ञान) प्राप्त करून, देवलोकासह संपूर्ण जगाला संसाररूपी अरण्यातून तारत, धम्मरत्नाचा वर्षाव करत, धम्मभेरी वाजवत, धम्मध्वज उभारत, एका वेळी एकांताचा लाभ घेण्यासाठी अरण्य प्रदेशात प्रवेश करते झाले. प्रवेश करून, उत्तम प्रकारे फुललेल्या नाग, पुन्नाग इत्यादी विविध वृक्षांच्या समूहाने सुशोभित, पूर्ण उमललेल्या जुई, मालती इत्यादी विविध वेलींनी वेढलेल्या, अनेक प्रकारच्या द्विपद आणि चतुष्पद प्राण्यांच्या समूहाने वास्तव्य केलेल्या, रमणीय व थंड अशा शिलाखंडावर आपली संघात (चीवर) चार पदरी करून पसरवून, सहा रंगांचे किरण (षड्रश्मी) दिशांमध्ये पसरवत ते बसले. तेव्हा तेथे देव, ब्रह्म, नाग, सुपर्ण इत्यादी एकत्र आले आणि दिव्य गंध, पुष्प इत्यादींनी भगवंतांची पूजा, स्तुती आणि नमस्कार करत उभे राहिले. त्या सभेत भगवान आपल्या मधुर स्वराने, ब्रह्मघोषाने चार आर्य सत्यांशी संबंधित धम्माचा उपदेश करत होते, जणू काही अमृताचा वर्षावच करत होते. तेव्हा एक मिगलुद्दक (पारधी) जंगलात शिरला. हरणे व डुकरे मारून त्यांचे मांस खाणारा तो त्या ठिकाणी पोहोचला आणि त्याने भगवंतांना धम्मोपदेश करताना पाहिले. त्यांना पाहून एका बाजूला उभे राहून, धम्म ऐकून, मनात श्रद्धा निर्माण करून, तेथून च्युत झाल्यावर तो देवलोकात उत्पन्न झाला. सहा कामस्वर्गांत आणि मनुष्यलोकात वारंवार ऐश्वर्याचा अनुभव घेत, या बुद्धकाळात तो श्रावस्तीमधील एका कुलीन घराण्यात जन्माला आला. समजूतदार वय गाठल्यावर त्याने भगवंतांच्या शासनात प्रवज्जा घेतली. एका दिवशी धम्मोपदेश करणाऱ्या भगवंतांकडून चार आर्य सत्यांशी संबंधित धम्मकथा ऐकून, चार पटिसंभिदांसह अर्हतपद प्राप्त केले. एका दिवशी भिक्खू संघाच्या मध्यभागी बसून त्याने स्वतःच्या पूर्वकर्माचा खुलासा करत हे उदान (आनंदाचे उद्गार) काढले. 1. १. E ka tiṃ se ito kappe,Loke uppajji nāyako; Pattiṃsa lakkhaṇātiṇṇo,Sambuddho sa sikhīvhayo. येथून एकतिसाव्या कल्पामध्ये, जगात एक नायक (मार्गदर्शक) उत्पन्न झाले; जे बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी युक्त होते, ते 'शिखी' नावाचे सम्यक्संबुद्ध होते. 2. २. Jalanto dīparukkhova, sūriyova nabha muggato; Merurājāva sambuddho, janesaggo patāpavā. प्रकाशमान दीपवृक्षाप्रमाणे, आकाशात उगवलेल्या सूर्याप्रमाणे, पर्वतराज मेरू प्रमाणे, ते सम्यक्संबुद्ध लोकांमध्ये सर्वश्रेष्ठ आणि प्रतापी होते. 3. ३. Pūretvā dhammanāvāyaṃ, sa nātho sakalaṃ pajaṃ; Patiṭṭhapento saṃsāra, kantārā santibhūmiyaṃ. धम्मरूपी नौकेमध्ये सर्व प्रजेला बसवून, ते नाथ (रक्षक) त्यांना संसाररूपी अरण्यातून बाहेर काढून शांतीच्या भूमीत (निर्वाणात) प्रस्थापित करत होते. 4. ४. Dhammaketuṃ [Pg.12] samussento, hananto dhammadundubhiṃ; Satte dukkhā pamocento, vasī tattha jino vasī. धम्मध्वज उभारत, धम्मदुंदुभी वाजवत, प्राण्यांना दुःखातून मुक्त करत, ते जितेंद्रिय जिन (बुद्ध) तेथे राहत होते. 5. ५. Ekasmiṃ samaye nātho,Lokapajjotako jino; Vivekakāmo sambuddho,Surammaṃ kānanaṃ gato. एका वेळी, जगाचे प्रकाशक असलेले ते नाथ, जिन, सम्यक्संबुद्ध एकांताच्या इच्छेने एका अत्यंत रमणीय अरण्यात गेले. 6. ६. Punnāganāgapūgādi, nānāpādapasaṃkulaṃ; Latā liṅgitasākhāhi, sā modakusumāyutaṃ. जे अरण्य पुन्नाग, नाग, सुपारी इत्यादी विविध वृक्षांनी दाटलेले होते, आणि वेलींनी वेढलेल्या फांद्यांवर सुगंधी फुले उमललेली होती. 7. ७. Kusumā modasammatta, chappadāli nisevitaṃ; Nānāmiga gaṇākiṇṇaṃ, mayūragaṇa naccitaṃ. फुलांच्या सुगंधाने धुंद झालेल्या भुंग्यांच्या समूहाने युक्त, विविध प्राण्यांच्या कळपांनी भरलेले आणि मोरांच्या थव्यांनी नृत्य केलेले ते अरण्य होते. 8. ८. Sītalacchodikāsādhu, supatitthajalāsayaṃ; Āsāra sāradhārāhi, nijjharāsata saṃkulaṃ. जेथे थंड, स्वच्छ आणि सुंदर घाट असलेले जलाशय होते, आणि मुसळधार पावसाच्या धारांप्रमाणे शेकडो झरे वाहत होते. 9. ९. Gantvāna so mahāraññaṃ,Sītalaṃ sikatātalaṃ; Silātale nisinnosi,Vissajjento charaṃsiyo. त्या महाअरण्यात जाऊन, थंड वाळूच्या जमिनीवर असलेल्या एका शिलाखंडावर ते बसले आणि आपल्या शरीरातून सहा रंगांचे किरण (षड्रश्मी) सोडू लागले. 10. १०. Devā tattha samāgantvā, pūjesuṃ dvipaduttamaṃ; Dibbehi gandhamālāhi, naccehi turiyehica. तेथे देवांनी एकत्र येऊन त्या द्विपदोत्तमाची (मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ बुद्धांची) दिव्य गंध, पुष्पमाला, नृत्य आणि वाद्यांनी पूजा केली. 11. ११. Devadevo tadā deva, saṅghamajjhe nisīdiya; Catusacca madesesi, niccharaṃ madhuraṃ giraṃ. तेव्हा देवांचे देव (बुद्ध) देवसंघाच्या मध्यभागी बसून, आपल्या मधुर वाणीने चार आर्य सत्यांचा उपदेश करते झाले. 12. १२. Tadāhaṃ luddako āsiṃ, migasūkaramārako; Migamaṃsena jivāmi, tena posemi dārake. तेव्हा मी एक पारधी होतो, जो हरणे आणि डुकरे मारत असे. मी हरणाच्या मांसावर उपजीविका करत असे आणि त्यानेच आपल्या मुलाबाळांचे पालनपोषण करत असे. 13. १३. Tadāhaṃ [Pg.13] migavaṃ yāto,Sabāṇo sasarāsano; Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ,Devasaṅghapurakkhataṃ. तेव्हा मी धनुष्यबाण घेऊन शिकारीसाठी गेलो होतो. तेथे मी देवसंघाने वेढलेल्या, विरज (मलरहित) बुद्धांना पाहिले. 14. १४. Candaṃva tārakākiṇṇaṃ, meruṃvaṇṇavamajjhagaṃ; Virocamāna māsīnaṃ, catusaccappakāsakaṃ. ताऱ्यांनी वेढलेल्या चंद्राप्रमाणे, समुद्राच्या मध्यभागी असलेल्या मेरू पर्वताप्रमाणे प्रकाशमान होऊन बसलेल्या आणि चार आर्य सत्यांचा प्रकाश पसरवणाऱ्या (बुद्धांना मी पाहिले). 15. १५. Ekapasse ṭhito tattha, assosiṃ dhammamuttamaṃ; Tattha cittaṃ pasādetvā, somanassaṃ pavedayiṃ. तेथे एका बाजूला उभे राहून मी त्या उत्तम धम्माचे श्रवण केले. ते ऐकून मनात श्रद्धा निर्माण झाली आणि मला अत्यंत आनंद झाला. 16. १६. Ekatiṃse ito kappe,Yaṃ puññaṃ pasutaṃ mayā; Tenāhaṃ puññakammena,Jātosiṃ devayoniyaṃ. येथून एकतिसाव्या कल्पामध्ये मी जे पुण्य संपादन केले होते, त्या पुण्यकर्मामुळे मी देवयोनीत जन्माला आलो. 17. १७. Sampattimanubhutvāna, chakāmagge parāparaṃ; Devasaṅghaparibbūḷho, vimāne ratanāmaye. सहा कामस्वर्गांमध्ये वारंवार ऐश्वर्याचा अनुभव घेत, देवसंघाने वेढलेला मी रत्नमय विमानामध्ये राहत असे. 18. १८. Manussesuca yaṃ aggaṃ, tassa bhāgī bhavāmahaṃ; Bhoge me ūnatā natthi, saddhammasavaṇe phalaṃ. मनुष्यलोकात जे काही सर्वश्रेष्ठ सुख आहे, त्याचाही मी भागीदार झालो. माझ्या भोगांमध्ये कोणतीही कमतरता नव्हती; हा सद्धम्म श्रवणाचाच परिणाम (फळ) आहे. 19. १९. Imasmiṃ bhaddake kappe,Sāvattipuramuttame; Aḍḍhe mahaddhane sāle,Jātohaṃ udite kule. या भद्रकल्पामध्ये, श्रावस्ती या उत्तम नगरात, एका अत्यंत श्रीमंत, वैभवशाली आणि प्रतिष्ठित कुळात माझा जन्म झाला. 20. २०. Mahatā parivārena, patto vuddhiṃca viññutaṃ; Cārikaṃ caramānohaṃ, patto jetavanaṃ varaṃ. मोठ्या परिसरासह वाढून मी समजूतदार झालो. एके दिवशी फिरत फिरत मी श्रेष्ठ अशा जेतवनात पोहोचलो. 21. २१. Addasaṃ saha sissehi, nisinnaṃ sugataṃ tadā; Assosiṃ madhuraṃ dhammaṃ, catusaccappakāsakaṃ. तेव्हा मी आपल्या शिष्यांसह बसलेल्या सुगतांना (बुद्धांना) पाहिले आणि चार आर्य सत्यांचा प्रकाश पसरवणारा त्यांचा मधुर धम्म ऐकला. 22. २२. Sutvāna madhuraṃ dhammaṃ, pabbajitvāna sāsane; A jarā maraṃ sītibhūtaṃ, patto nibbāṇamuttamaṃ. तो मधुर धम्म ऐकून, मी बुद्धशासनात प्रवज्जित झालो आणि जरा-मरणरहित, अत्यंत शांत अशा उत्तम निर्वाणाला प्राप्त झालो. 23. २३. Sutaṃ [Pg.14] ekamuhuttaṃ me, tadā dhammaṃ sudesitaṃ; Tenamhi caturāpāye, na jāto na kutobhayaṃ. तेव्हा मी केवळ एका क्षणासाठी (मुहूर्तासाठी) त्या उत्तम उपदेशिलेल्या धम्माचे श्रवण केले होते; त्यामुळे मी चार अपायांमध्ये (नरकात) जन्माला आलो नाही आणि मला कोठूनही भय उरले नाही. 24. २४. Karamukkhippa vakkhāmi, karothe kagiraṃ mama; Mamo pamaṃ karitvāna, dhammaṃ suṇātha sādhukanti. हात वर करून मी सांगेन, माझे वचन ऐका; मला प्रमाण मानून धम्माचे चांगल्या प्रकारे श्रवण करा. Evañca pana vatvā satte dhammasavaṇe niyojesīti. आणि असे बोलून त्यांनी प्राण्यांना धम्मश्रवणात प्रवृत्त केले. 25. २५. Iti tanutarakālaṃ sādhu dhammaṃ suṇitvā,Adhigatavibhavānaṃ ānubhāvaṃ suṇitvā; Bhavavibhavasukhaṃ bho patthayantā kusītaṃ,Jahatha suṇatha dhammaṃ dullabhaṃ dullabhassāti. अशा प्रकारे अत्यंत थोड्या काळासाठी चांगल्या प्रकारे धम्म ऐकून, वैभव प्राप्त केलेल्यांचा प्रभाव ऐकून; हे लोकांनो! जे आळशी असून संसार आणि वैभवाच्या सुखाची इच्छा करतात, त्यांनी आळस सोडावा आणि अत्यंत दुर्मिळ अशा धम्माचे श्रवण करावे. Migaluddakassa vatthuṃ dutiyaṃ. शिकाऱ्याची दुसरी कथा. 3. Tiṇṇaṃjanānaṃ vatthumhi ayamānupubbīkathā ३. तीन व्यक्तींच्या कथेतील हा अनुक्रमिक वृत्तांत असा आहे: Jambudīpasmiṃ kira pubbe mahānidāgho ahosi, tadā nidāghasuriyena sakiraṇakarā vāpi pokkharaṇi nadī girikandaranijjharādīsu udakaṃ nissesaṃ katvā pītamiva udake parikkhīṇe macchakacchapādayo yebhuyyena vināsaṃ pattā. Atha mahāraññabhūmiyaṃ rukkhatiṇalabhādayo atīva milātā ahesuṃ. Migapakkhinopighammābhitattā pipāsito marīciṃ toyantimaññamānā itocitoca dhāvantā mahādukkhappattā ahesuṃ. Tadā eko suvapotako pipāsito tattha tattha pānīyaṃ pariyesanto mahāraññe ekasmiṃ pūtipādape saṭṭhiratane narakāvāṭe pānīyagandhaṃ ghāyitvā lobhena pātuṃ otiṇṇo atipānena bhāro tattheva patitvā uggantuṃ nāsakkhi. Athāparopi sappoca manussocāti dve janā tattheva patiṃsu, sappānāma vivekaṃ laddhāva attaṃ vijahanti. Tasmāyaṃ aladdhā [Pg.15] vivekattaṃ uggantuṃ nāsakkhi. Anālambattā manussopi. Te uggantuṃ asakkontā maraṇabhayabhītā aññamañña maviheṭhentā tattheva vasiṃsu. Atheko barāṇasīvāsiko manusso vanaṃ paviṭṭho tatheva pānīyaṃ pariyesamāno taṃ ṭhānaṃ patvā te tayopi disvā kampamānahadayo valliyā piṭakaṃ bandhitvā sikkāya pakkhipitvā otāretvā te tayopi uddhari, athānena te amhākaṃ jīvitaṃ dinnanti somanassā tassevamāhaṃsu, sāmi mayaṃ tumhe nissāya jīvitaṃ labhimha, tumhe ito paṭṭhāya amhākaṃ sahāyo, mayampi te sahāyā, amhākaṃ vasanaṭṭhānāni āgantukāmāti vatvā tesu tāva suvapotako āha, sāmi bārāṇasiyaṃ dakkhiṇadvāre mahānigrodho atthi, tatthāhaṃ vasāmi, tava tathārūpe kicce sati mama santikamāgamma suvāti saddaṃkarohīti vatvā mettithiraṃ katvā pakkāmi, sappopi sammāhaṃ tasseva nigrodhassā vidūre mahantaṃ vammikaṃ atthi, tattha vasāmi, tavatthe sati tatthāgantvā dīghātisaddaṃ karohīti vatvā tathevapakkāmi, manussopi bārāṇasiyaṃ asukāyanāma vīthiyā asukagehe vasāmi, tavatthe sati mama santikaṃ āgacchāti vatvā pakkāmi, athā parabhāge so upakārako puriso attano kicce sañjāte mama sahāyānaṃ santikaṃ gamissāmīti saṅketānusārena gantvā nigrodhamūle ṭhito suvassa saddamakāsi, taṃ sutvā suvapotako vegenāgantvā tena saddhiṃ paṭisammoditvāsamma cirenā gatosi, āgatakāraṇaṃ me ācikkhāti āha. Sopāha sammāhaṃ jīvitu masakkonto puttadārake ñātīnaṃ paṭipādetvā tava santikamāgatomhiti, suvapotakopi sādhu samma tayā kataṃ mama santikamāgacchantena, tayā mama jīvitaṃ dinnaṃ, mayāpi tava jīvanupāyaṃ kātuṃ vaṭṭati, yāvāhaṃ āgacchāmi, tāvettha thokaṃ vissamāti vatvā pakkāmi jīvanupāyaṃ pariyesamāno, [Pg.16] tasmiṃ kira samaye bārāṇasīrājā nagarato nikkhamma susajjituyyānaṃ pavisitvā sapariso kīḷitvā majjhantikasamaye suphullitaṃ pañcapadumasañchanvaṃ maṅgalapokkharaṇiṃ disvā nahāyitukāmo sabbābharaṇāni omuñcitvā rājapurise paṭipādetvā nahāyituṃ otari, tadā suvapotako taṃ ṭhānaṃ patto sākhantare nilīno rājapurisānaṃ pamādaṃ disvā rañño muttāhāraṃ ḍasitvā ākāsaṃ pakkhanditvā vegenāgantvā attano sahāyassa datvā appamatto imaṃ valañjehi sammāti vatvā adāsi, tato so naṃ gahetvā imaṃ kuhiṃ paṭisāmessāmīti cintonto mameko sahāyako antonagare vasati, tasmiṃ ṭhapessāmīti cintetvā yathāsaṅketamupagamma taṃ disvā paṭisanthāraṃ katvā suvapotakena kato pakāraṃ pakāsetvā imaṃ muttāhāraṃ sādhukaṃ ṭhapehīti vatvā adāsi, taṃkhaṇe rājā nahātvānulitto ābharaṇāni pilandhento muttāhāraṃ nāddasa. Tato rājapurisā antoca bahica parijane upaparikkhitvā muttāhāraṃ apassantā nagare bheriṃ carāpesuṃ, yo muttāhāraṃ passati, tassa rājā mahantaṃ yasaṃ dassatīti. Taṃ sutvā so mittadūbhī evaṃ cintesi, ahaṃcamhi dukkhito, yannūnāhaṃ muttāhāraṃ rañño dassetvā sukhena vaseyyaṃ, kimme etenāti tena kataṃ tathārūpaṃ upakāraṃ asallakkhento mahāmittadūbhī puriso rājapurise upasaṅkamma muttahāraṃ attano santike ṭhapitabhāvaṃ kathesi, bho mama santike eko puriso muttahāraṃ ṭhapesīti. Evaṃ asappurisasaṃsaggoti, tathāhi. जंबुदीपामध्ये पूर्वी मोठा उन्हाळा पडला होता. तेव्हा उन्हाळ्याच्या सूर्याने आपल्या प्रखर किरणांनी विहिरी, तलाव, नद्या, डोंगराळ दऱ्या आणि झरे इत्यादींमधील पाणी पूर्णपणे शोषून घेतल्यासारखे पाणी संपवून टाकले, त्यामुळे मासे, कासव इत्यादी जलचर बहुतांश नष्ट झाले. नंतर मोठ्या अरण्यातील झाडे, गवत, वेली इत्यादी अत्यंत कोमेजून गेले. पशू-पक्षीही उष्णतेने व्याकुळ होऊन, तहानलेले असताना मृगजळालाच पाणी समजून इकडेतिकडे धावू लागले आणि अत्यंत दुःखी झाले. तेव्हा एक तहानलेला पोपटाचा पिल्लू इकडेतिकडे पाणी शोधत असताना, एका मोठ्या अरण्यात एका कुजलेल्या झाडाच्या साठ हात खोल खड्ड्यात पाण्याचा वास घेऊन, लोभाने पाणी पिण्यासाठी खाली उतरला. जास्त पाणी प्यायल्याने जड होऊन तो तिथेच पडला आणि वर येऊ शकला नाही. त्यानंतर एक साप आणि एक माणूस असे दोघेही तिथेच पडले. साप हे मोकळी जागा मिळाल्यावरच स्वतःला बाहेर काढू शकतात, परंतु तिथे मोकळी जागा न मिळाल्यामुळे तो वर येऊ शकला नाही. आधाराशिवाय तो माणूसही वर येऊ शकला नाही. ते वर येण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, मृत्यूच्या भयाने घाबरून, एकमेकांना इजा न करता तिथेच राहू लागले. नंतर एक वाराणसीचा रहिवासी माणूस जंगलात शिरला आणि पाणी शोधत शोधत त्या ठिकाणी पोहोचला. त्या तिघांना तिथे पाहून त्याचे हृदय हेलावले. त्याने वेलीने एक टोपली बांधली, ती शिक्यात ठेवून खाली सोडली आणि त्या तिघांनाही बाहेर काढले. तेव्हा 'याने आपल्याला जीवनदान दिले आहे' या आनंदाने ते त्याला म्हणाले, 'स्वामी, तुमच्यामुळे आम्हाला जीवन मिळाले आहे. आजपासून तुम्ही आमचे मित्र आहात आणि आम्हीही तुमचे मित्र आहोत. आमच्या राहण्याच्या ठिकाणी येण्याची इच्छा असल्यास यावे.' असे म्हणून त्यांच्यापैकी आधी पोपटाचे पिल्लू म्हणाले, 'स्वामी, वाराणसीच्या दक्षिण दाराजवळ एक मोठा वडाचा वृक्ष आहे, तिथे मी राहतो. तुम्हाला काही काम पडल्यास माझ्याकडे येऊन पोपटासारखा आवाज करा.' असे सांगून मैत्री दृढ करून तो निघून गेला. सापही म्हणाला, 'मित्रा, मी त्याच वडाच्या झाडापासून थोड्या अंतरावर असलेल्या एका मोठ्या वारुळात राहतो. तुम्हाला गरज भासल्यास तिथे येऊन लांब फुत्कार टाका.' असे सांगून तोही निघून गेला. तो माणूसही म्हणाला, 'मी वाराणसीतील अमुक गल्लीत अमुक घरात राहतो. गरज पडल्यास माझ्याकडे या.' असे सांगून तो निघून गेला. त्यानंतर काही काळाने, त्या उपकार करणाऱ्या माणसाला काही काम पडल्याने, 'मी माझ्या मित्रांकडे जाईन' असे ठरवून तो संकेतानुसार गेला आणि वडाच्या झाडाखाली उभा राहून त्याने पोपटाचा आवाज केला. ते ऐकून पोपटाचे पिल्लू वेगाने आले आणि त्याच्याशी कुशलक्षेम विचारून म्हणाले, 'मित्रा, खूप दिवसांनी आलास! तुझ्या येण्याचे कारण मला सांग.' तो म्हणाला, 'मित्रा, मी उपजीविका करण्यास असमर्थ झाल्यामुळे, पत्नी आणि मुलांना नातेवाईकांच्या स्वाधीन करून तुझ्याकडे आलो आहे.' पोपटाचे पिल्लू म्हणाले, 'मित्रा, तू माझ्याकडे येऊन खूप चांगले केलेस. तू मला जीवनदान दिले आहेस, त्यामुळे मलाही तुझ्या उपजीविकेचा काहीतरी उपाय करणे योग्य आहे. मी येईपर्यंत तू इथे थोडी विश्रांती घे.' असे सांगून तो उपजीविकेचा मार्ग शोधण्यासाठी निघून गेला. त्या वेळी वाराणसीचा राजा नगरातून बाहेर पडून एका सुशोभित बागेत गेला आणि आपल्या परिवारासह क्रीडा करून, दुपारच्या वेळी पाच प्रकारच्या कमळांनी डवरलेला मंगल तलाव पाहून, स्नान करण्याच्या इच्छेने सर्व अलंकार काढून राजसेवकांच्या स्वाधीन करून स्नानासाठी उतरला. तेव्हा पोपटाचे पिल्लू तिथे पोहोचले आणि झाडाच्या फांद्यांमध्ये लपून, राजसेवकांचा निष्काळजीपणा पाहून, राजाचा मुक्ताहार चोचीत पकडून आकाशात झेप घेतली आणि वेगाने येऊन आपल्या मित्राला दिला आणि म्हणाला, 'मित्रा, सावधगिरीने याचा वापर कर.' असे सांगून तो हार त्याला दिला. त्यानंतर त्याने तो हार घेतला आणि 'हा मी कुठे लपवून ठेवू?' असा विचार करून, 'माझा एक मित्र नगराच्या आत राहतो, त्याच्याकडे हा ठेवीन' असा विचार केला. संकेतानुसार त्याच्याकडे जाऊन, त्याला भेटून, पोपटाच्या पिल्लाने केलेल्या उपकाराची माहिती दिली आणि 'हा मुक्ताहार चांगल्या प्रकारे याला सांभाळून ठेव' असे सांगून तो त्याच्याकडे दिला. त्याच वेळी राजा स्नान करून अलंकार परिधान करू लागला, तेव्हा त्याला मुक्ताहार दिसला नाही. तेव्हा राजसेवकांनी आत आणि बाहेर सर्व सेवकांची चौकशी केली, पण मुक्ताहार न मिळाल्याने त्यांनी नगरात दवंडी पिटवली की, 'ज्याला मुक्ताहार सापडेल, त्याला राजा मोठे बक्षीस देईल.' ते ऐकून त्या विश्वासघातकी मित्राने असा विचार केला, 'मी तर दुःखी आहे. मी हा मुक्ताहार राजाला दाखवून सुखाने का राहू नये? मला या मित्राशी काय देणेघेणे?' अशा प्रकारे त्याने केलेल्या उपकाराची जाणीव न ठेवता, त्या महा-विश्वासघातकी माणसाने राजसेवकांकडे जाऊन मुक्ताहार आपल्याकडे ठेवल्याचे सांगितले: 'अहो, एका माणसाने माझ्याकडे मुक्ताहार ठेवला आहे.' अशी ही असत्पुरुषांची संगत असते, कारण की: 1. १. Yathā saṃvaḍḍhito nimbo, madhukhīro dasiñcanā; Na yāti madhuraṃ taṃ vo, pakāra masataṃ kataṃ. ज्याप्रमाणे मध आणि दुधाचे सिंचन करून वाढवलेला कडुनिंब कधीही गोड होत नाही, तसेच दुर्जनांवर केलेले उपकारही व्यर्थ ठरतात. 2. २. Sīsenu daka mādāya, vaḍḍhitopi nuhītaru; Na yāti madhuraṃ taṃvo, pakāramasataṃ kataṃ. डोक्यावरून पाणी वाहून आणून वाढवलेले निवडुंगाचे झाडही जसे कधी गोड होत नाही, तसेच दुर्जनांवर केलेले उपकारही व्यर्थ ठरतात. 3. ३. Niccaṃ [Pg.17] khīrodapānena, vaḍḍhito siviso yathā; Visaṃva parivatteti, tathā nīcopakārakaṃ. ज्याप्रमाणे रोज दूध पाजून वाढवलेला साप केवळ विषच ओकतो, तसेच नीच माणसावर केलेले उपकारही असतात. 4. ४. Yathāttanā kato aggi, sītalaṃ na dade khalu; Tathā nīce kataṃ kāraṃ, aggīva dahate tanuṃ. ज्याप्रमाणे स्वतः पेटवलेला अग्नी कधीही शीतलता देत नाही, तसेच नीच माणसावर केलेले उपकार अग्नीसारखे स्वतःचेच शरीर जाळून टाकतात. 5. ५. Tasmā upaparikkhitvā, hāvabhāvena buddhiyā; Kātabbā metti jantūhi, nāmitto labhatesukhanti. म्हणून माणसांनी बुद्धीने आणि हावभावांवरून नीट परीक्षा करूनच मैत्री करावी; कारण अमित्र कधीही सुख मिळवून देत नाही. Athassa mittadubhino vacanena rājapurisā muttāhāraṃcataṃca gahetvā sabhaṇḍakaṃ purisaṃ dassesuṃ. Atha rājā sabhaṇḍakaṃ coraṃ disvā kuddho imaṃ netvā dakkhiṇadvāre jīvasūle uttāsethāti āṇāpesi, rājapurisā tassa rājāṇaṃ karonto agamaṃsu, tehi nīyamāno puriso dakkhiṇadvārā nikkhamma sappasahāyaṃ saritvā appevanāme tassa santikā kiñci sotthi bhaveyyāti pubbe vuttasaṅketā nusārena vammikaṃ disvā samma dīghāti saddamakāsi, so vammikā nikkhammataṃ tathā niyamānaṃ disvā saṃviggo dukkhappatto sahāyassame ajja avassayena upatthambhaṃ bhavituṃ vaṭṭatīti taṃ samassāsetvā attabhāvaṃ vijahitvā aññataravesena rājapurise upasaṅkamma imaṃ purisaṃ muhuttaṃmā mārethāti daḷhaṃ vatvā muhuttena rañño aggamahesiyā vasanaṭṭhānaṃ gantvā sappavaṇṇena deviṃ ḍasitvā tāya visena mucchitakāle manussavaṇṇena vajjhappatto visosadhaṃ jānātitī vatvā taṃkhaṇeva sahāyassa santikaṃ gantvā raññā tava pakko sitakāle gantvā udakappasatena deviyā sarīre paharitvā nibbisaṃ karāhīti vatvā pakkāmi, atha rājā visavejja pariyesanto taṃ pavattiṃ sutvā vajjhappattaṃ ānethāti āṇāpetvā deviyā nibbisaṃ karothāti āha, so nāgarājena vuttanayena nibbisamakāsi, sā sukhitā arogā ahosi, rājā taṃ disvā tuṭṭho tassa khettavatthuyānavāhanādidānena [Pg.18] mahāsakkāramakāsi, atha so rājānaṃ upasaṅkamma attanā kataṃ sabbaṃ pakāsesi. Tena vuttaṃ. त्यानंतर, त्या मित्रद्रोही माणसाच्या सांगण्यावरून राजपुरुषांनी तो मुक्ताहार आणि त्या वस्तूंसह त्या माणसाला पकडून राजासमोर हजर केले. तेव्हा राजाने त्या वस्तूंनी युक्त चोराला पाहून क्रुद्ध होऊन, 'याला घेऊन जा आणि दक्षिण दारावर जिवंत सुळावर चढवा' अशी आज्ञा दिली. राजपुरुषांनी राजाच्या आज्ञेचे पालन करत त्याला नेले. त्यांच्याकडून नेला जात असताना, त्या माणसाने दक्षिण दारातून बाहेर पडून आपल्या सर्पमित्राची आठवण केली, 'कदाचित त्याच्याकडून माझे काही कल्याण होईल' या विचाराने, पूर्वी ठरलेल्या संकेतानुसार वारूळ पाहून, 'मित्रा दीघा!' अशी त्याने हाक मारली. वारुळातून बाहेर पडताना त्याला अशा प्रकारे नेले जात असल्याचे पाहून तो संविग्न आणि दुःखद झाला. 'आज माझ्या मित्राला नक्कीच आधार देणे मला योग्य आहे' असा विचार करून, त्याला धीर देऊन, त्याने आपले मूळ रूप सोडून दुसऱ्या वेषात राजपुरुषांजवळ जाऊन, 'या माणसाला क्षणभर मारू नका' असे ठामपणे सांगितले. आणि क्षणभरातच राजाच्या पट्टराणीच्या निवासस्थानी जाऊन, सर्प रूपाने देवीला चावला. तिच्या विषाने मूर्च्छित झाल्यावर, मनुष्य रूपाने 'हा फाशीची शिक्षा मिळालेला माणूस विषावरचे औषध जाणतो' असे सांगितले. त्याच क्षणी तो आपल्या मित्राकडे गेला आणि म्हणाला, 'जेव्हा राजा तुला बोलावेल, तेव्हा जाऊन एका पसाभर पाण्याने देवीच्या शरीरावर शिंपडून तिचे विष उतरव.' असे सांगून तो निघून गेला. त्यानंतर राजाने विषवैद्याचा शोध घेत असताना ती बातमी ऐकली आणि 'त्या फाशीची शिक्षा मिळालेल्या माणसाला घेऊन या' अशी आज्ञा देऊन, 'देवीचे विष उतरवा' असे सांगितले. त्याने नागराजाने सांगितलेल्या पद्धतीने विष उतरवले. ती सुखी व निरोगी झाली. राजाने हे पाहून आनंदी होऊन त्याला शेतजमीन, घरे, वाहने इत्यादी देऊन मोठा सत्कार केला. त्यानंतर त्याने राजाकडे जाऊन स्वतः केलेले सर्व काही प्रकट केले. म्हणूनच म्हटले आहे - 6. ६. Ekadāhaṃ mahārāja, vanaṃ kammena kenaci; Gatoddasaṃ mahāvāṭe, patitaṃ suvapotakaṃ. हे महाराज, एकदा मी कोणत्यातरी कामाने वनात गेलो असताना, एका मोठ्या खड्ड्यात पडलेले पोपटाचे पिल्लू पाहिले. 7. ७. Atho ragaṃ manussaṃca; Dukkhappatte khudāpare; Ukkhipiṃ karuṇāyāhaṃ; Te me vocuṃ tadā tayo. तसेच एक साप आणि एक माणूस, जे दुःखी आणि भुकेने व्याकुळ झाले होते, त्यांना मी करुणेने वर काढले. तेव्हा त्या तिघांनी मला असे म्हटले: 8. ८. Adāsi jīvamamhākaṃ, upakārosi no tuvaṃ; Tava kicce samuppanne, amhākaṃ ehi santikaṃ. तुम्ही आम्हाला जीवनदान दिले आहे, तुम्ही आमच्यावर उपकार केले आहेत. जेव्हा तुमचे काही काम उद्भवेल, तेव्हा आमच्याकडे या. 9. ९. Evaṃ tehi pavuttohaṃ, agañchiṃ suvasantikaṃ; Tena katūpakārohaṃ, manussassāpi santikaṃ. त्यांनी असे म्हटल्यावर, मी पोपटाकडे गेलो आणि ज्याच्यावर मी उपकार केले होते, त्या माणसाकडेही गेलो. 10. १०. Tenāhaṃ maraṇappatto, addasaṃ uragādhipaṃ; Sodāsi jīvitaṃ mayhaṃ, alatthaṃ vipulaṃ dhanaṃ. त्यामुळे मी मृत्यूच्या दारात पोहोचलो असताना, नागराजाला पाहिले. त्याने मला जीवनदान दिले आणि मला विपुल धन प्राप्त झाले. 11. ११. Sujano nāvamantabbo, khuddakoti narādhipa; Suvoca uragocete, mittadhamme patiṭṭhitā. हे राजा, सज्जन माणूस लहान आहे म्हणून त्याचा अवमान करू नये. तो पोपट आणि हा साप मित्रधर्मावर ठाम राहिले. 12. १२. Kāraṇaññū manusseso,Amhehi samajātiko; Katūpakāro evampi,Diso jāto narādhamo. हा माणूस कृतज्ञता जाणणारा, आमच्यासारखाच मनुष्यजातीचा असूनही, उपकार केलेला असतानाही शत्रू बनला, हा नराधम आहे. 13. १३. Akasmā deva kuppanti, pasīdantinimittato; Sīlaṃ hetamasādhūnaṃ, bālānamavijānataṃ. हे देव (राजन), दुर्जन आणि अज्ञानी मूर्ख लोक विनाकारण रागावतात आणि कारणाशिवाय प्रसन्न होतात, हाच त्यांचा स्वभाव आहे. 14. १४. Manussāpi mahārāja, keci vissāsiyā na ve; Tiracchānāpi honteva, ajimhamanasāsaṭhāti. हे महाराज, काही माणसांवरही विश्वास ठेवता येत नाही, तर प्राणी देखील सरळ मनाचे आणि निष्कपट असतात. Evaṃ [Pg.19] so attano pavattiṃ kathesi, rājā taṃ sutvā pasanno imassa purisassa mahantaṃ gehaṃ katvā mahāparihāraṃ karothāti āṇāpesi, so pana mama gehaṃ nigrodhassa ca vammikassa ca antare karothāti vatvā tathā kāretvā tattha vasanto rājūpaṭṭhānaṃ karonto tehi sahāyehi saddhiṃ sammodamāno yāvajīvaṃ vasitvā āyu pariyosāne tehi saddhiṃ yathākammaṃ gatoti. अशा प्रकारे त्याने आपली हकीकत सांगितली. राजाने ते ऐकून प्रसन्न होऊन, 'या माणसाला मोठे घर बांधून द्या आणि त्याचा मोठा आदरसत्कार करा' अशी आज्ञा दिली. परंतु त्याने, 'माझे घर वडाचे झाड आणि वारूळ यांच्या दरम्यान बांधावे' असे सांगितले. त्याप्रमाणे घर बांधून घेऊन तो तिथे राहू लागला, राजाची सेवा करू लागला आणि त्या मित्रांसोबत आनंदात आयुष्यभर राहून, आयुष्य संपल्यावर त्यांच्यासोबतच आपापल्या कर्मानुसार गतीला प्राप्त झाला. 15. १५. Iti patitasukhamhā aṅgato vā dhanamhā,Paramatarapatiṭṭhā honti mittā sakhānaṃ; Virahitasakhinaṃ bho natthi yasmābhivuddhi,Ciṇutha kusaladhammaṃ mittavantā mahantaṃ. अशा प्रकारे, सुखातून किंवा धनातून च्युत झालेल्या मित्रांसाठी मित्रच सर्वात मोठा आधार असतात. हे लोकांनो, मित्रांशिवाय कोणाचीही प्रगती होत नाही, म्हणून मित्र जोडून महान कुशल धर्माचे आचरण करा. Tiṇṇaṃ janānaṃ vatthuṃ tatiyaṃ. तीन माणसांची कथा तिसरी समाप्त. 4. Buddheniyā vatthumhi ayamānupubbīkathā ४. बुद्धेनीच्या कथेतील हा अनुक्रम आहे: Jambudīpe kira pubbe pāṭaliputtanagare sattāsītīkoṭinihitadhanaṃ ekaṃ seṭṭhikulaṃ ahosi, tassa pana seṭṭhino ekāyeva dhītā ahosi nāmena buddhenināma, tassā sattavassikakāle mātāpitaro kālamakaṃsu, tasmiṃ kule sabbaṃ sāpateyyaṃ tassāyeva ahosi, sā kira abhirūpā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā devaccharapaṭibhāgā piyāca ahosi manāpā, saddhā pasannā ratanattayamāmikā paṭivasati, tasmiṃ pana nagare seṭṭhisenāpatiuparājādayo taṃ attano pādaparicārikaṃ kāmayamānā manusse pesesuṃ paṇṇākārehi saddhiṃ, sā taṃ sutvā cintesi, mayhaṃ mātāpitaro sabbaṃ vibhavaṃ pahāya matā, mayā pana tathā agantabbaṃ, kiṃ me patikulena, kevalaṃ [Pg.20] vittavināsāya bhavati, mayā pani maṃ dhanaṃ buddhasāsaneyeva nidahituṃ vaṭṭatīti cintesi, cintetvā ca pana tesaṃ na mayhaṃ patikulenatthoti paṭikkhipi, sā tato paṭṭhāya mahādānaṃ pavattentī samaṇabrahmaṇe santappesi, tenettha. असे ऐकिवात आहे की, पूर्वी जंबुद्विपातील पाटलीपुत्र नगरात सत्त्याऐंशी कोटी धन साठवलेले एक श्रेष्ठिकुल (श्रीमंत घराणे) होते. त्या श्रेष्ठिला (शेटजीला) बुद्धेनी नावाची एकुलती एक मुलगी होती. ती सात वर्षांची असताना तिच्या माता-पित्यांचे निधन झाले. त्या कुळातील सर्व संपत्ती तिचीच झाली. ती अत्यंत रूपवान, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाची, परम सौंदर्यसंपन्न, अप्सरेसारखी, प्रिय आणि मनमोहक होती. ती श्रद्धावान, प्रसन्नचित्त आणि त्रिरत्नांवर निष्ठा ठेवणारी होती. त्या नगरातील श्रेष्ठी, सेनापती, उपराज इत्यादींनी तिला आपली पत्नी बनवण्याच्या इच्छेने नजराण्यांसह माणसे पाठवली. तिने ते ऐकून विचार केला, 'माझे माता-पिता सर्व वैभव सोडून मरण पावले. मला मात्र तसे जायचे नाही. मला पतीच्या घराशी काय करायचे आहे? ते केवळ संपत्तीच्या नाशासाठीच होईल. मला तर माझे हे धन बुद्धशासनातच अर्पित करणे योग्य आहे.' असा विचार करून तिने, 'मला पतीच्या घराची गरज नाही' असे सांगून नकार दिला. तेव्हापासून तिने महादान देण्यास सुरुवात केली आणि श्रमण-ब्राह्मणांना संतुष्ट केले. म्हणूनच येथे म्हटले आहे: 1. १. Catuddisāyātajinatrajānaṃ,Āpānabhūtaṃ gharamāsi tassā; Yadicchita ppaccayalābha hetu,Devaddumovāsi mahānubhāvo. चारही दिशांनी येणाऱ्या बुद्धपुत्रांसाठी (भिक्खूंसाठी) तिचे घर हे अन्नपाण्याचे स्थान बनले होते. इच्छित वस्तूंच्या प्राप्तीसाठी ते घर एखाद्या महान प्रभावशालि कल्पवृक्षासारखे होते. 2. २. Pupphūpahārādi vitānalaṅkatā,Padīpa paññatta subhāsanāvalī; Sukhāsanāsīna vasīhilaṅkatā,Tassāsi tasmiṃ varadānasālā. तिची ती श्रेष्ठ दानशाळा फुलांच्या सजावटीने आणि चांदव्याने सुशोभित होती, तिथे दिव्यांची आरास आणि सुंदर आसनांची रांग होती, आणि सुखद आसनांवर बसलेल्या जितेंद्रिय (भिक्खूंनी) ती सुशोभित होती. 3. ३. Sudhotahatthā sucipuññacittā,Sadādarā rakkhitapañcasīlā; Buddhenināmā karuṇā guṇaggā,Adā mahādānavaraṃ pasatthanti. स्वच्छ हात असलेली, पवित्र व पुण्यवान चित्त असलेली, सदैव आदर बाळगणारी, पंचशीलांचे रक्षण करणारी आणि करुणेसारख्या गुणांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्या बुद्धेनी नावाच्या स्त्रीने हे प्रशंसनीय महादान दिले. Athāparabhāge eko assavāṇijako assa-vāṇijjāya pubbantāparantaṃ gacchanto āgamma imissā gehe nivāsaṃ gaṇhi, atha so vāṇijo taṃ disvā dhītusinehaṃ pati ṭṭhā pe tvā gandhamālavatthālaṅkārādīhi tassā upakārako hutvā gamanakāle amma etesu assesu tava ruccanakaṃ assaṃ gaṇhāhīti āha, sāpi asse oloketvā ekaṃ sindhavapotakaṃ disvā etaṃ me dehīti āha, vāṇijo amma eso sindhavapotako, appamattā hutvā paṭijaggāhīti vatvā taṃ paṭipādetvā agamāsi. Sāpi taṃ paṭijaggamānā ākāsagāmibhāvaṃ ñatvā sammā paṭijaggantī evaṃ cintesi, puññakaraṇassa [Pg.21] me sahāyo laddhoti, agatapubbāca me bhagavato samāraṃ mārabalaṃ vidhametvā buddhabhūtassa jayamahābodhibhūmi, yannūnāhaṃ tattha gantvā bhagavato jayamahābodhiṃ vandeyyanti cintetvā ba hū rajatasuvaṇṇamālādayo kārāpetvā ekadivasaṃ assa mabhiruyha ākāsena gantvā bodhimālake ṭhatvā āgacchantuayyā suvaṇṇamālā pūjetuṃti ugghosesi. Tenettha. त्यानंतर काही काळाने, एक घोड्यांचा व्यापारी घोड्यांच्या व्यापारासाठी देशोदेशी फिरत असताना येथे आला आणि त्याने हिच्या घरात मुक्काम केला. मग त्या व्यापाऱ्याने तिला पाहून तिच्यावर मुलीसारखे प्रेम केले आणि गंध, पुष्पमाला, वस्त्र, अलंकार इत्यादी देऊन तिची मदत केली. जाताना तो म्हणाला, 'बाळ, या घोड्यांपैकी तुला आवडेल तो घोडा तू घे.' तिनेही घोड्यांकडे पाहिले आणि एका सिंधू देशाच्या घोड्याच्या पिल्लाला पाहून म्हटले, 'हा मला द्या.' व्यापाऱ्याने म्हटले, 'बाळ, हा सिंधव जातीचा घोडा आहे, सावध राहून याची काळजी घे.' असे सांगून तो घोडा तिच्या स्वाधीन करून तो निघून गेला. तिनेही त्याची काळजी घेताना त्याला आकाशात उडण्याची शक्ती असल्याचे जाणले आणि त्याची योग्य प्रकारे काळजी घेत असताना तिने असा विचार केला, 'पुण्यकर्म करण्यासाठी मला एक चांगला सोबती मिळाला आहे. मी कधीही न पाहिलेली, भगवंतांनी ससैन्य मारबळाचा पराभव करून बुद्धत्व प्राप्त केले ती जयमहाबोधी भूमी आहे. तर मग मी तिथे जाऊन भगवंतांच्या जयमहाबोधीची वंदना का करू नये?' असा विचार करून तिने अनेक चांदीच्या व सोन्याच्या माळा बनवून घेतल्या. एका दिवशी घोड्यावर स्वार होऊन ती आकाशातून गेली आणि बोधीच्या अंगणात उभी राहून तिने पुकार केला, 'आर्यहो, सोन्याच्या माळांनी पूजा करण्यासाठी यावे.' म्हणूनच म्हटले आहे: 4. ४. Yato paṭṭhāyahaṃ buddha, sāsane suddhamānasā; Pasannā tena saccena, mamānuggahabuddhiyā. जेव्हापासून मी बुद्धशासनात शुद्ध मनाने प्रसन्न (श्रद्धावान) झाले आहे, त्या सत्याच्या प्रभावाने आणि माझ्यावरील अनुग्रहाच्या बुद्धीने, 5. ५. Āgacchantu namassantu, bodhiṃ pūjentu sādhukaṃ; Soṇṇamālāhi sambuddha, puttā ariyasāvakā. सम्यक्संबुद्धांचे पुत्र असलेले आर्य श्रावक येथे यावेत, बोधीला नमस्कार करावा आणि सोन्याच्या माळांनी चांगल्या प्रकारे तिची पूजा करावी. 6. ६. Sutvā taṃ vacanaṃ ayyā, bahū sīhaḷavāsino; Āgamma nabhasā tattha, vandiṃ suca mahiṃsucāti. ते वचन ऐकून सिंहलद्वीपामध्ये राहणारे अनेक आर्य आकाशातून तेथे आले आणि त्यांनी बोधीची वंदना केली व तिची पूजा केली. Tato ppatuti sā kumārikā buddhasāsane atīva pasannā niccameva assa mabhiruyha āgantvā ariyehi saddhiṃ mahābodhiṃ suvaṇṇamālāhi pūjetvā gacchati, atha pāṭaliputtanagaropavane vanacarā tassā abhiṇhaṃ gacchantiyā ca āgacchantiyā ca rūpasampattiṃ disvā rañño kathesuṃ. Mahārāja evarūpā kumārikā assa mabhiruyha āgantvā nibaddhaṃ vanditvā gacchati. Devassānurūpā aggamahesī bhavitunti, rā jā taṃ sutvā tenahi bhaṇe gaṇhatha naṃ kumāriṃ, mama aggamahesiṃ karomīti purise payojesi, tena payuttapurisā bodhipūjaṃ katvā āgacchantiṃ gaṇhāmāti tattha nilīnā gahaṇasajjā aṭṭhaṃsu, tadā sā kumārikā assa mabhiruyha mahābodhimaṇḍaṃ gantvā vītarogehi saddhiṃ pupphapūjaṃ katvā vanditvā nivatti, atha tesu eko dhammarakkhita ttheronāma tassā eva māha, bhagini taṃ antarāmagge corā gaṇhitukāmā ṭhitā, asukaṭṭhānaṃ patvā appamattā [Pg.22] sīghaṃ gacchāti, sāpi gacchantī taṃ ṭhānaṃ patvā corehi anubandhitā assassa paṇhiyā saññaṃ datvā pakkāmi, corā pacchato pacchato anubandhiṃsu. Asso vegaṃ ja ne tvā ākāsa mullaṅghi, kumārikā vegaṃ sandhāretuṃ asakkontī assassa piṭṭhito parigalitvā patantī mayā katūpakāraṃ sara puttāti āha, so patantiṃ disvā vegenā gantvā piṭṭhiyaṃ nisīdāpetvā ākāsato netvā sa ka ṭṭhā ne yeva patiṭṭhāpesi. Tasmā. त्यानंतर ती कुमारी बुद्धशासनात अत्यंत प्रसन्न झाली आणि नेहमीच घोड्यावर स्वार होऊन येत असे आणि आर्यांसोबत महाबोधीची सोन्याच्या माळांनी पूजा करून परत जात असे. दरम्यान, पाटलीपुत्र नगराच्या उपवनातील वनचरांनी तिचे वारंवार येणे-जाणे आणि तिचे रूपसौंदर्य पाहून राजाला सांगितले, 'महाराज! अशी एक कुमारी घोड्यावर स्वार होऊन येते आणि नियमितपणे वंदना करून जाते. ती आपल्यासाठी अग्रमहिषी (मुख्य राणी) होण्यास योग्य आहे.' राजाने ते ऐकून आपल्या माणसांना आज्ञा दिली, 'अरे, मग त्या कुमारीला पकडून आणा, मी तिला माझी मुख्य राणी बनवतो.' राजाने पाठवलेले ते पुरुष 'बोधीची पूजा करून परत येताना तिला पकडू' असे ठरवून तिथे लपून पकडण्याच्या तयारीत उभे राहिले. तेव्हा ती कुमारी घोड्यावर स्वार होऊन महाबोधीमंडपाकडे गेली आणि वीतरोग (अरहंत) आर्यांसोबत पुष्पपूजा करून व वंदना करून परत फिरली. तेव्हा त्यांच्यापैकी 'धम्मरक्षित' नावाच्या एका थेरांनी तिला असे म्हटले, 'भगिनी, वाटेत तुला पकडण्यासाठी चोर उभे राहिले आहेत. त्या विशिष्ट ठिकाणी पोहोचल्यावर सावध राहून वेगाने निघून जा.' ती जात असताना त्या ठिकाणी पोहोचली आणि चोरांनी तिचा पाठलाग केला, तेव्हा तिने घोड्याला टाच मारून इशारा केला आणि ती वेगाने निघाली. चोरांनी तिच्या पाठीमागे पाठलाग केला. घोड्याने वेग वाढवून आकाशात झेप घेतली. कुमारीला तो वेग सहन न झाल्याने ती घोड्याच्या पाठीवरून घसरून खाली पडू लागली. पडताना ती म्हणाली, 'पुत्रा, मी तुझ्यावर केलेल्या उपकाराचे स्मरण कर!' तिला पडताना पाहून घोड्याने वेगाने जाऊन तिला आपल्या पाठीवर बसवले आणि आकाशातून नेऊन तिच्या स्वतःच्या ठिकाणी सुरक्षित पोहोचवले. म्हणूनच: 7. ७. Tiracchānagatāpevaṃ, sarantā upakārakaṃ; Na jahantīti mantvāna, kataññū hontu pāṇinoti. तिर्यंच योनीतील (प्राणी) देखील अशा प्रकारे उपकाराचे स्मरण ठेवून उपकारकर्त्याला सोडत नाहीत, हे जाणून सर्व प्राण्यांनी कृतज्ञ व्हावे. Tato sā kumārikā sattā sītikoṭidhanaṃ buddhasāsaneyeva cajitvā yāvajīvaṃ sīlaṃ rakkhitvā uposathakammaṃ ka tvā ta to cutā sutta ppabuddho viya devaloke nibbattīti. त्यानंतर त्या कुमारीने सत्ताऐंशी कोटी धन बुद्धशासनातच दान करून, जन्मभर शीलाचे रक्षण केले आणि उपोसथ कर्म केले. तेथून च्युत (मृत्यू) होऊन ती झोपेतून जागी व्हावे तशी देवलोकात उत्पन्न झाली. 8. ८. Atitaruṇavayā bho mātugāmāpi evaṃ,Vividhakusalakammaṃ katva saggaṃ vajanti; Kusalaphalamahantaṃ maññamānā bhavantā,Bhavatha katha mupekkhā dānamānādikamme. हे पहा, अत्यंत तरुण वयातील स्त्रिया देखील अशा प्रकारे विविध कुशल कर्मे करून स्वर्गात जातात. कुशल कर्माचे फळ महान आहे असे मानणारे आपण लोक दान, सन्मान इत्यादी कुशल कर्मांमध्ये उदासीन कसे राहू शकता? Buddheniyā vatthuṃ catutthaṃ. बुद्धेनीची कथा चौथी समाप्त. 5. Ahituṇḍikassa vatthumhi ayamānupubbīkathā ५. अहितुंडिकाच्या कथेमध्ये ही अनुक्रमिक कथा आहे: Imasmiṃ kira bhaddakappamhi amhākaṃ kira bhagavato pubbe kassaponāma satthā loke uppajjitvā sadevakaṃ lokaṃ saṃsārasāgarā tāretvā sabbabuddhakiccāni niṭṭhapetvā atthaṃ gato divasakaroviya setabyamhi anupādisesāya nibbāṇadhātuyā parinibbāyi, tadā sakalajambudīpavāsino manussā sannipatitvā [Pg.23] ekekaṃ suvaṇṇiṭṭhakaṃ koṭiagghanakaṃ ratanavicittaṃ bahicinanatthāya ekekaṃ aḍḍhakoṭiagghanakaṃ abbhantarūpapūraṇatthaṃ manosilāya mattikākiccaṃ karontā yojanabbedhaṃ thūpaṃ katvā mahantaṃ sakkāraṃ karonti. Tadā eko ahituṇḍiko gāmanigamarājadhānīsu sappe kīḷāpetvā jīvikaṃ kappento ekaṃ gāmakaṃ patvā tattha sappe kīḷāpetvā santuṭṭhehi gāmavāsīhi dinnavividhopāyano khādanīyabhojanīyaṃ khā di tvā bhuñjitvā tattheva nivāsaṃ gahetvā nisīdi. Tasmiṃ kira gāmake manussā yebhuyyena ratanattayamāmakā. Tasmā te rattibhāge sayantā ‘‘namo buddhāyāti’’ evamādiṃ vadanti. So pana ahituṇḍiko micchādiṭṭhiko tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaṃ na jānāti. Tasmā tesaṃ taṃ vacanaṃ sutvā sayampi ke ḷiṃ kurumāno parihāsavasena ‘‘namo buddhāyāti’’ vadati, athekadivasaṃ so attano kīḷāpanasamatthaṃ ekaṃ sappaṃ bhattha tattha pariyesamāno āhiṇḍati. Tadā eko nāgarājā kassapadasabalassa thū paṃ ga ntvā vanditvā ekaṃ vammikaṃ pavisati. Taṃ di svā ahituṇḍiko vegenā gantvā nāgarājaṃ gaṇhituṃ mantaṃ parijapi, so mantaṃ sutvā kujjhitvā taṃ māretukāmo anubandhi, taṃ di svā ahituṇḍiko ve ge na palāyanto ekasmiṃ pāsāṇe pakkhalitvā patamāno pubbevuttaparihāsa vacanaparicayena ‘‘namo buddhāyāti’’ vadanto pati. Tassa taṃ vacanaṃ anubandhantassa nāgarañño sotapathe amataṃviya pati. Atha so ratanattayagāravena tasmiṃ kodhaṃ nibbāpetvā samma mā bhāyi. Ahaṃ ratanattayamantānubhāvapāsena baddho. Tasmā tu vaṃ ḍasituṃ mayhaṃ ananurūpaṃ. Ajja ta yi pasannomhi, paṇṇākāraṃ tedammi, gaṇhāti tīṇi suvaṇṇapupphāni adāsi. Evaṃ ratanattayaṃ nāma ghorāsivisānampi sappānaṃ manaṃ pīṇeti. Honti cettha. असे म्हटले जाते की, या भद्रकल्पामध्ये आपल्या भगवंतांच्या पूर्वी 'कस्सप' नावाचे शास्ते जगात उत्पन्न झाले. त्यांनी देवलोकासह संपूर्ण जगाला संसारसागरातून तारले आणि सर्व बुद्धकृत्ये पूर्ण करून, मावळलेल्या सूर्याप्रमाणे, अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण प्राप्त केले. तेव्हा संपूर्ण जम्बुद्दीपवासी लोकांनी एकत्र येऊन, प्रत्येकी एक कोटी मूल्य असणारी आणि रत्नांनी सुशोभित अशी सोन्याची वीट बाहेरील बांधकामासाठी, आणि प्रत्येकी अर्धी कोटी मूल्य असणारी वीट आतील भाग भरण्यासाठी वापरून, मनःशिलेच्या मातीचे काम करत एक योजन उंचीचा स्तूप बांधला आणि मोठा सत्कार केला. तेव्हा एक गारुडी (अहितुण्डिक) गावे, नगरे आणि राजधानींमध्ये सापांचे खेळ करून आपली उपजीविका करत असे. एका गावी पोहोचून त्याने तिथे सापांचे खेळ दाखवले. संतुष्ट झालेल्या गावकऱ्यांनी दिलेल्या विविध भेटी आणि खाण्यापिण्याचे पदार्थ खाऊन-पिऊन तो तिथेच मुक्काम करून राहिला. त्या गावातील लोक बहुतांश करून त्रिरत्नांचे भक्त होते. त्यामुळे ते रात्री झोपताना 'नमो बुद्धाय' इत्यादी म्हणत असत. पण तो गारुडी मिथ्यादृष्टी असल्यामुळे त्याला त्रिरत्नांचे गुण माहीत नव्हते. त्यामुळे त्यांचे ते शब्द ऐकून तो स्वतःही थट्टा-मस्करी करत उपहासाने 'नमो बुद्धाय' असे म्हणत असे. एके दिवशी तो आपल्या खेळासाठी योग्य असा एक साप शोधत फिरत होता. तेव्हा एक नागराज कस्सप दशबलांच्या स्तूपापाशी जाऊन, वंदन करून एका वारुळात शिरला. ते पाहून गारुडी वेगाने तिथे आला आणि नागराजाला पकडण्यासाठी मंत्र जपू लागला. तो मंत्र ऐकून नागराज संतप्त झाला आणि त्याला मारण्याच्या उद्देशाने त्याच्या मागे लागला. ते पाहून गारुडी वेगाने पळू लागला, पण एका दगडावर अडखळून पडताना, पूर्वीच्या उपहासात्मक सवयीमुळे 'नमो बुद्धाय' असे म्हणत पडला. त्याच्या मागे लागलेल्या नागराजाच्या कानावर ते शब्द अमृतासारखे पडले. तेव्हा त्रिरत्नांबद्दलच्या आदरामुळे त्याने आपला राग शांत केला आणि म्हणाला, 'मित्रा, घाबरू नकोस. मी त्रिरत्न-मंत्राच्या प्रभावाच्या पाशाने बांधला गेलो आहे. त्यामुळे तुला डसणे माझ्यासाठी अयोग्य आहे. आज मी तुझ्यावर प्रसन्न झालो आहे, मी तुला ही भेट देत आहे.' असे म्हणून त्याने त्याला तीन सोन्याची फुले दिली. अशा प्रकारे, त्रिरत्न हे घोर विषारी सापांचे मनही शांत करते. याविषयी असे म्हटले आहे: 1. १. Buddhoti [Pg.24] vacanaṃ seṭṭhaṃ, buddhoti pada muttamaṃ; Natthi tena samaṃ loke, aññaṃ sotarasāyanaṃ. 'बुद्ध' हा शब्द श्रेष्ठ आहे, 'बुद्ध' हे पद उत्तम आहे; या जगात त्याच्यासारखे दुसरे कोणतेही कानांसाठी रसायन (अमृत) नाही. 2. २. Dhammotivacanaṃ seṭṭhaṃ, dhammoti padamuttamaṃ; Natthi tena samaṃ loke, aññaṃ sotarasāyanaṃ. 'धम्म' हा शब्द श्रेष्ठ आहे, 'धम्म' हे पद उत्तम आहे; या जगात त्याच्यासारखे दुसरे कोणतेही कानांसाठी रसायन (अमृत) नाही. 3. ३. Saṅghoti vacanaṃ seṭṭhaṃ, saṅghoti padamuttamaṃ; Natthi tena samaṃ loke, aññaṃ sotarasāyanaṃ. 'संघ' हा शब्द श्रेष्ठ आहे, 'संघ' हे पद उत्तम आहे; या जगात त्याच्यासारखे दुसरे कोणतेही कानांसाठी रसायन (अमृत) नाही. 4. ४. Tassa mukhaṃ mukhaṃ nāma, yaṃ vattati mukhe sadā; Dullabhaṃ buddhavacanaṃ, sabbasampattidāyakaṃ. त्याचेच मुख खरोखर मुख आहे, ज्याच्या मुखात नेहमी सर्व संपत्ती देणारे आणि अत्यंत दुर्मिळ असे बुद्धवचन वास करते. 5. ५. Tassa mano mano nāma, yaṃ ce manasi vattati; Dullabhaṃ buddhavacanaṃ, sabbasampattidāyakaṃ. त्याचेच मन खरोखर मन आहे, ज्याच्या मनात नेहमी सर्व संपत्ती देणारे आणि अत्यंत दुर्मिळ असे बुद्धवचन वास करते. 6. ६. Tameva kavacaṃ dehe, tameva maṇi kāmado; Tameva surabhī dhenu, tameva surapādapo. तेच (बुद्धवचन) शरीराचे कवच आहे, तेच इच्छित देणारा चिंतामणी आहे; तीच कामधेनू आहे आणि तोच कल्पवृक्ष आहे. 7. ७. Tasseva sotaṃ sotaṃva, yaṃ suṇāti jano ayaṃDullabhaṃ buddhavacanaṃ, sabbasampattidāyakaṃ. त्याचेच कान खरोखर कान आहेत, ज्याने हा मनुष्य सर्व संपत्ती देणारे आणि अत्यंत दुर्मिळ असे बुद्धवचन ऐकतो. 8. ८. Evaṃ vidho rago ghoro, haḷāhaḷaviso sadā; Buddhoti vacanaṃ sutvā, santuṭṭho dāsi jīvitaṃ. अशा प्रकारचा घोर राग हा नेहमी हलाहल विषासारखा असतो; परंतु 'बुद्ध' हा शब्द ऐकून (नागराजाने) संतुष्ट होऊन त्याला जीवनदान दिले. 9. ९. Soṇṇapupphattayaṃcāpi, mahagghaṃ bahalaṃ adā; Passa buddhoti vācāya, ānubhāvamahantatanti. आणि त्याने अत्यंत मौल्यवान व मोठी अशी तीन सोन्याची फुले दिली; 'बुद्ध' या शब्दाच्या प्रभावाची महानता पहा! Atha nāgarājā tassa tāni suvaṇṇapupphāni datvā evamāha. Samma etesu ekaṃ tava puññattāya ekaṃ mama puññatthāya pūjehi. Itarena yāvajīvaṃ sukhena jīvanto puttadāre posento dānādīsu appamajjanto jīvikaṃ kappehi. Mā hīnakamme byavaṭo hohi, micchādiṭṭhiñca pajahāti ovaditvā pakkāmi. Ahituṇḍikopi somanassappatto tena vuttanayeneva dvihi pupphehi cetiyaṃ pūjetvā ekena sa ha ssaṃ labhitvā te na puttadāre [Pg.25] posento kapaṇaddhikavaṇibbakādīnaṃ dānaṃ dento ahituṇḍikakammaṃ pahāha kusalameva upacinanto āyupariyosāne saggaparāyano ahosi. त्यानंतर नागराजाने त्याला ती सोन्याची फुले देऊन असे म्हटले, 'मित्रा, यातील एका फुलाने तुझ्या पुण्यासाठी आणि एका फुलाने माझ्या पुण्यासाठी पूजा कर. उरलेल्या एका फुलाच्या साहाय्याने आयुष्यभर सुखाने जगत, आपल्या पत्नी-मुलांचे पालनपोषण करत आणि दानादी कार्यात अप्रमादी राहून आपली उपजीविका कर. हीन कर्मात गुंतू नकोस आणि मिथ्यादृष्टीचा त्याग कर.' असा उपदेश करून तो निघून गेला. तो गारुडी देखील अत्यंत आनंदित झाला. त्याने नागराजाने सांगितल्याप्रमाणे दोन फुलांनी चैत्याची पूजा केली आणि एका फुलाच्या बदल्यात एक हजार (मुद्रा) मिळवून, त्याद्वारे आपल्या पत्नी-मुलांचे पालनपोषण केले. तसेच गरीब, प्रवासी, याचक इत्यादींना दान देत, गारुड्याचे काम सोडून केवळ कुशल कर्मांचाच संचय केला आणि आयुष्याच्या शेवटी तो स्वर्गलोकात गेला. 10. १०. Iti aviditasatto kiñci buddhānubhāvaṃ,Labhati dhanavisesaṃ yassa nāmappakāsā; Viditajananikāyo kinnu tassānubhāvaṃ,Na lapati jinanāmaṃ kicca maññappahāyāti. अशा प्रकारे, ज्या प्राण्याला बुद्धांच्या प्रभावाची काहीच माहिती नव्हती, त्याला केवळ त्यांच्या नावाच्या उच्चारणानेच विशेष धन प्राप्त झाले; मग ज्या मानवी समूहाला बुद्धांच्या प्रभावाची पूर्ण जाणीव आहे, तो इतर सर्व कामे सोडून त्या जिनांच्या (बुद्धांच्या) नावाचा जप का करणार नाही? Ahituṇḍikassa vatthuṃ pañcamaṃ. पाचवी गारुड्याची कथा समाप्त. 6. Saraṇattherassa vatthumhi ayamānupubbīkathā ६. शरण थेरांची कथा खालीलप्रमाणे अनुक्रमाने आहे: Sāvatthiyaṃ kira sumano nāme ko gahapati ahosi. Tassa bhariyā sujampatikā nāma. Te agāraṃ ajjhāvasantā aparabhāge puttaṃca dhītaraṃca labhiṃsu. Atha tesaṃ daharakāleyeva mātāpitaro kālaṃ karontā jeṭṭhakaṃpakkositvā mayaṃ putta tuvaṃ patirūpe ṭhāne nivesituṃ nāsakkhimha, yaṃ no ghare vibhavaṃ, sabbaṃ taṃ gaṇha. Imāyaca te kaṇiṭṭhikāya vuddhiṃtvameva jānāhīti vatvā jeṭṭhakassa hatthe kaṇiṭṭhikāya hatthaṃ ṭhapetvā kālamakaṃsu. Atha so mātāpitunnaṃ accayena āḷāhanakiccaṃ katvā vasanto kālantarena kaṇiṭṭhikaṃ patirūpena kulena sambandhitvā sayampi dārapariggahamakāsi. Athāparabhāge tassa kaṇiṭṭhikā gabbhinī hutvā ekadivasaṃ sāmikaṃ āha, sāmi mama bhātaraṃ daṭṭhukāmāmhīti. Sopi sādhu bhaddeti anurūpena paṇṇākārena tāya saddhiṃ nikkhami. Tadā pana bhagavā sunivattho supāruto bhikkhusaṅghaparivuso piṇḍāya nagaraṃ pāvisi chabbaṇṇaghanabuddharaṃsiyo vissajjento, ta to te bhagavantaṃ disvā pasannacittā pañcapatiṭṭhitena [Pg.26] vanditvā aṭṭhaṃsu, atha sattā tesaṃ jayampatikānaṃ upanissayasampattiṃdisvā te saraṇesuca sīlesuca patiṭṭhāpetvā evamāha, kadāci vo dukkhe uppanne tathāgato anussaritabboti. Tathāhi. श्रावस्तीमध्ये सुमन नावाचा एक गृहपती राहत होता असे म्हणतात. त्याच्या पत्नीचे नाव सुजम्पतिका होते. गृहस्थाश्रमात राहत असताना, नंतरच्या काळात त्यांना एक मुलगा आणि एक मुलगी झाली. नंतर, ते लहान असतानाच त्यांचे आई-वडील मरणोन्मुख झाले. त्यांनी मोठ्या मुलाला बोलावून म्हटले, 'हे पुत्रा, आम्ही तुला योग्य ठिकाणी स्थापित करू शकलो नाही. आमच्या घरात जे काही ऐश्वर्य आहे, ते सर्व तू घे. आणि तुझ्या या लहान बहिणीच्या कल्याणाची काळजी तूच घे,' असे सांगून त्यांनी मोठ्या मुलाच्या हातात लहान बहिणीचा हात दिला आणि ते मरण पावले. त्यानंतर, आई-वडिलांच्या मृत्यूनंतर त्याने त्यांचे अंत्यसंस्कार केले आणि काही काळानंतर लहान बहिणीचा विवाह एका योग्य घराण्यात करून दिला, आणि स्वतःही विवाह केला. नंतरच्या काळात, त्याची लहान बहीण गरोदर राहिली आणि एके दिवशी ती आपल्या पतीला म्हणाली, 'स्वामी, मला माझ्या भावाला भेटण्याची इच्छा आहे.' तोही 'ठीक आहे, भद्रे' असे म्हणून योग्य भेटवस्तू घेऊन तिच्यासोबत निघाला. त्यावेळी भगवान सुवस्त्र परिधान करून, पांघरूण घेऊन, भिक्खू संघासह वेढलेले, षड्वर्ण बुद्धकिरण पसरवत पिंडपातासाठी नगरात प्रवेश करते झाले. तेव्हा त्यांनी भगवंतांना पाहून प्रसन्न चित्ताने पंचप्रतिष्ठित वंदनाने नमस्कार केला आणि ते उभे राहिले. नंतर शास्त्यांनी त्या पती-पत्नीची उपनिश्रय संपत्ती पाहून त्यांना शरण आणि शीलांमध्ये प्रतिष्ठित केले आणि असे म्हटले, 'कधी तुमच्यावर दुःख ओढवले, तर तथागतांचे स्मरण करावे.' कारण असे म्हटले आहे: 1. १. Yaṃkiñci bhayamuppannaṃ, rājacorādisambhavaṃ; Tadā sareyya sambuddhaṃ, nicchantota dupaddavaṃ. राजे, चोर इत्यादींमुळे निर्माण झालेले जे काही भय उत्पन्न होईल, तेव्हा त्या उपद्रवाचा नाश करू इच्छिणाऱ्याने सम्यक संबुद्धांचे स्मरण करावे. 2. २. Yaṃ ve upaddavaṃ hoti, yakkhapetā disambhavaṃ; Tadā sareyya sambuddhaṃ, nicchanto tadupaddavaṃ. यक्ष, प्रेत इत्यादींमुळे जो काही उपद्रव निर्माण होईल, तेव्हा त्या उपद्रवाचा नाश करू इच्छिणाऱ्याने सम्यक संबुद्धांचे स्मरण करावे. 3. ३. Sīhabyagghataracchādi, puṇḍarīkādisambhavaṃ; Tadā sareyya sambuddhaṃ, nicchanto tadupaddavaṃ. सिंह, वाघ, तरस इत्यादी हिंस्त्र पशूंमुळे निर्माण झालेले जे काही भय उत्पन्न होईल, तेव्हा त्या उपद्रवाचा नाश करू इच्छिणाऱ्याने सम्यक संबुद्धांचे स्मरण करावे. 4. ४. Yamātapaggi vātādi, udakāsanisambhavaṃ; Tadā sareyya sambuddhaṃ, nicchanto tadupaddavaṃ. उष्णता, अग्नी, वारा इत्यादी किंवा पाणी आणि वीज कोसळण्यामुळे जो काही उपद्रव निर्माण होईल, तेव्हा त्या उपद्रवाचा नाश करू इच्छिणाऱ्याने सम्यक संबुद्धांचे स्मरण करावे. 5. ५. Pajjarādīhi rogehi, visamo tuhisambhavaṃ; Tadā sareyya sambuddhaṃ, nicchanto tadupaddavaṃ. ताप इत्यादी रोगांमुळे किंवा विष आणि बर्फ यामुळे जो काही विषम उपद्रव निर्माण होईल, तेव्हा त्या उपद्रवाचा नाश करू इच्छिणाऱ्याने सम्यक संबुद्धांचे स्मरण करावे. 6. ६. Maccunā ce yadā yuddhaṃ, kare tenāpi jantunā; Saritabbo tadā buddho, patthentenattano jayanti. जेव्हा एखाद्या मनुष्याला मृत्यूशी युद्ध करावे लागेल, तेव्हा स्वतःच्या विजयाची आकांक्षा धरणाऱ्याने बुद्धांचे स्मरण करावे. Tato te bhagavato vacanaṃ paṭinanditvā vanditvā agamaṃsu. Atha jeṭṭhako āgate te disvā yathānurūpaṃ sakkāra makāsi. Tassā sāmiko katipāhaṃ tattha vasitvā bhariyaṃ jeṭṭhakassa paṭipādetvā mama gāme kiccaṃ atthīti vatvā pakkāmi. Athassā bhātā bhariyaṃ pakkositvā āha bhadde imissā sabbaṃ kattabbaṃ karohīti. Sā tato paṭṭhāya tassā udakanna pānā dinā veyyāvaccaṃ kurumānā etissā hatthapādagīvūpagesu ābharaṇesu lobhaṃ uppādetvā taṃ vūpasametuṃ asakkontī āhārū pacchedaṃ katvā gilānāviya mañcakaṃ upagūhitvā nipati. Atha so gehaṃ gantvā taṃ tathā sayitaṃ [Pg.27] disvā mañcake nisinno kiṃ bhadde aphāsukanti pucchi, sā tuṇhī hutvā katipayavāre pucchitā na sakkā kathetunti āha. Puna sāmikena gāḷhaṃ nibandhite sā cintesi, ujukaṃ mayā tassā piḷandhanaṃ patthemīti vutte na ppatirupaṃ, tassā pañcamadhura maṃsaṃ patthemīti vutte taṃ māressati, tadā piḷandhanāni mayhamevāti, tato sāmi tava kaṇiṭṭhikāya pañcamadhuramaṃsaṃ patthemi, alabhamānāya me jīvitaṃ natthīti āha, taṃ sutvā so anekapariyāyena manussamāraṇaṃ nāma bhāriyanti vatvā nivārentopi nivāretuṃ nāsakkhi, atha tāya paṭibaddhacitto kāmamucchito mohamūḷho hutvā sādhu labhissasīti tassā vacanaṃ sampaṭicchi. Tathāhi. त्यानंतर त्यांनी भगवंतांच्या वचनांचे अभिनंदन करून, त्यांना वंदन केले आणि ते पुढे गेले. नंतर मोठ्या भावाने त्यांना आलेले पाहून त्यांचा योग्य तो सत्कार केला. तिच्या पतीने काही दिवस तिथे राहून, पत्नीला तिच्या मोठ्या भावाच्या स्वाधीन केले आणि 'माझ्या गावात काही काम आहे' असे सांगून तो निघून गेला. नंतर तिच्या भावाने आपल्या पत्नीला बोलावून म्हटले, 'भद्रे, हिच्यासाठी जे काही करणे आवश्यक आहे ते सर्व तू कर.' तेव्हापासून ती तिच्यासाठी पाणी, अन्न, पेय इत्यादींची सेवा करू लागली. परंतु, तिच्या हात, पाय आणि गळ्यातील दागिन्यांवर तिचा लोभ जडला. तो लोभ आवरणे तिला अशक्य झाल्यामुळे तिने अन्न घेणे बंद केले आणि आजारी असल्यासारखे सोंग करून ती खाटेवर पडून राहिली. नंतर तो घरी आला आणि तिला तसे पडलेले पाहून खाटेवर बसला आणि विचारू लागला, 'भद्रे, काय त्रास होत आहे?' ती गप्पच राहिली. काही वेळा विचारल्यावर ती म्हणाली, 'सांगता येण्यासारखे नाही.' पतीने पुन्हा आग्रह धरल्यावर तिने विचार केला, 'जर मी थेट तिचे दागिने मागितले तर ते योग्य दिसणार नाही. पण जर मी तिच्या गर्भातील पंचमधुर मांस मागितले, तर तो तिला मारेल आणि तेव्हा ते दागिने मलाच मिळतील.' म्हणून ती म्हणाली, 'स्वामी, मला तुमच्या लहान बहिणीच्या गर्भातील पंचमधुर मांस हवे आहे. ते न मिळाल्यास माझे प्राण वाचणार नाहीत.' ते ऐकून त्याने अनेक प्रकारे 'मनुष्यवध करणे अत्यंत भयंकर आहे' असे सांगून तिला परावृत्त करण्याचा प्रयत्न केला, पण तो तिला थांबवू शकला नाही. नंतर तिच्यावर आसक्त असलेला, कामवासनेने मोहित झालेला आणि मोहाने अंध झालेला तो म्हणाला, 'ठीक आहे, तुला ते मिळेल,' असे म्हणून त्याने तिचे म्हणणे मान्य केले. कारण असे म्हटले आहे: 7. ७. Hāyanti idhalokatthā, hāyanti pāralokikā; Hāyanti mahatā atthā, ye itthīnaṃ vasaṅgatā. जे स्त्रियांच्या आहारी जातात, त्यांचे या लोकातील हित नष्ट होते, परलोकातील हित नष्ट होते आणि त्यांचे मोठे कल्याणही नष्ट होते. 8. ८. Esā mātā pitā eso, bhaginī bhātaro ime; Garutabbe na jānanti, ye itthīnaṃ vasaṅgatā. जे स्त्रियांच्या आहारी जातात, त्यांना 'ही आई आहे, हे वडील आहेत, ही बहीण आहे, हे भाऊ आहेत' अशा आदरणीय व्यक्तींचे भान राहत नाही. 9. ९. Kāraṇākāraṇantetaṃ, kattabbaṃvā na vā idaṃ; Kāmandhattā na jānanti, ye itthīnaṃ vasaṅgatā. जे स्त्रियांच्या आहारी जातात, ते कामवासनेने अंध झाल्यामुळे 'हे योग्य की अयोग्य, हे करावे की करू नये' हे जाणू शकत नाहीत. 10. १०. Pāṇaṃ vā atipātenti, honti vā pāradārikā; Bhāsanti alikaṃ vācaṃ, ye itthīnaṃ vasaṅgatā. जे स्त्रियांच्या आहारी जातात, ते प्राण्यांची हिंसा करतात, परस्त्रीगमन करतात आणि असत्य बोलतात. 11. ११. Sandhicchedādikaṃ theyyaṃ, majjapānaṃca pesunaṃ; Karonti sāhasaṃ sabbaṃ, ye itthīnaṃ vasaṅgatā. जे स्त्रियांच्या आहारी जातात, ते घरफोडीसारख्या चोऱ्या करतात, मद्यपान करतात, चहाडी करतात आणि सर्व प्रकारचे क्रूर गुन्हे करतात. 12. १२. Aho acchariyaṃ loke, sarantānaṃ bhayā vahaṃ; Bhariyāya vasaṃ gantvā, sodariṃhantumicchatīti. अहो! या जगात किती आश्चर्यकारक आणि विचार करणाऱ्यांना भयभीत करणारी गोष्ट आहे की, पत्नीच्या आहारी जाऊन मनुष्य आपल्या सख्ख्या बहिणीचा वध करण्याची इच्छा धरतो! Atha so sāhasiko puriso bhagini eva māha, ehi amma amhākaṃ mātāpitunnaṃ iṇaṃ sādhessāma, appevanāma no disvā iṇāyikā iṇaṃ dassantīti, taṃ sutvā tāya sampaṭicchite [Pg.28] sukhayānake nisīdāpetvā iṇāyikānaṃ gāmaṃ gacchanto viya mahāaṭaviṃpatvā yānaṃ maggā okkamma ṭhapetvā viravantimeva naṃ hatthe gahetvā chindissāmīti cintetvā kese gahetvā bhūmiyaṃ pātesi, tasmiṃ khaṇe tassā kammajavātā caliṃsu. Sā bhātulajjāya sāmi kammajavātā me caliṃsu, yā vā haṃ vijāyāmi, tāva upadhārehīti vadantīpi apanetuṃ asakkontī puttaṃ vijāyi, atha so taṃ samīpe vaṭarukkhamūle māressāmīti cikure gahetvā ākaḍḍhi, tasmiṃ kāle sā sāmi tava bhāgineyyassa mukhaṃ oloketvā tassa sinehenāpi maṃ na mārehīti vadantī yāci, atha so kakkhaḷo tassā taṃ kāruṇikavacanaṃ asuṇanto viya māretuṃ ussahateva, tato sā kumārikā attano asaraṇā cintesi, mama saddenā gantvā yo koci mama bhātu anayaṃ kareyya, taṃ na ppatirūpanti bhātusinehena nissaddā attanā gatitasaraṇaṃ āvajjamānā nipajji, athassā bhā ta ri mettānubhāvenaca anussaritasaraṇānubhāvenaca tasmiṃ nigrodhe adhivatthā devatā evarūpo mātugāmo ettha māritā abhavissā, addhāhaṃ devasamāgamaṃ pavisituṃ na labhissāmīti cintetvā etissā sā mi ko viya taṃ ta jje tvā palāpetvā tvaṃ mā bhāyīti samassāsetvā yā na ke sa pu ttaṃ kumāriṃ nisīdāpetvā taṃ divasameva sāvatthimāgamma antonagare sā lā ya naṃ nipajjāpetvā antaradhāyi. Tathāhi. तेव्हा त्या साहसी (क्रूर) माणसाने आपल्या बहिणीला म्हटले, "ये बाई, आपण आपल्या आई-वडिलांचे कर्ज वसूल करूया. कदाचित आपल्याला पाहून कर्जदार कर्ज परत करतील." हे ऐकून तिने संमती दिली. त्याने तिला एका सुखावह वाहनात बसवले आणि कर्जदारांच्या गावाकडे जात असल्यासारखे भासवून एका मोठ्या अरण्यात प्रवेश केला. तेथे त्याने वाहन रस्त्यावरून बाजूला नेऊन थांबवले. ओरडत असलेल्या तिला हाताने पकडून "मी हिला कापून टाकीन" असा विचार करत तिचे केस धरून तिला जमिनीवर पाडले. त्याच क्षणी तिला प्रसूती कळा (कम्मजवात) सुरू झाल्या. ती भावाच्या भीतीने व लाजेने म्हणाली, "स्वामी, मला प्रसूती कळा सुरू झाल्या आहेत, मी बाळाला जन्म देईपर्यंत थोडी वाट पहा." असे ती म्हणत असतानाही, तो तिला बाजूला करू शकला नाही आणि तिने मुलाला जन्म दिला. त्यानंतर तो तिला जवळच असलेल्या एका वडाच्या झाडाखाली मारून टाकण्याच्या उद्देशाने तिचे केस धरून ओढू लागला. त्या वेळी ती म्हणाली, "स्वामी, तुझ्या भाच्याचा चेहरा बघून, त्याच्यावरील प्रेमापोटी तरी मला मारू नकोस," अशी तिने याचना केली. परंतु तो क्रूर माणूस तिचे ते कारुणिक शब्द न ऐकल्यासारखा करून तिला मारण्याचाच प्रयत्न करत राहिला. तेव्हा ती असहाय्य तरुणी विचार करू लागली, "माझा आवाज ऐकून जर कोणी आले आणि माझ्या भावाचे काही वाईट केले, तर ते योग्य होणार नाही." भावावरील प्रेमापोटी ती शांत राहिली आणि स्वतः घेतलेल्या सरणाचा (शरण) विचार करत पडून राहिली. तेव्हा तिच्या भावावरील मैत्रीच्या प्रभावाने आणि तिने स्मरण केलेल्या सरणाच्या प्रभावाने, त्या वडाच्या झाडावर राहणाऱ्या देवतेने विचार केला, "अशी स्त्री जर येथे मारली गेली, तर मला देवसभेत प्रवेश मिळणार नाही." असा विचार करून, देवतेने तिच्या पतीचे रूप धारण करून त्या क्रूर भावाला धमकावून पळवून लावले. आणि तिला "तू घाबरू नकोस" असे आश्वासन देऊन, मुलासह त्या तरुणीला वाहनात बसवले. त्याच दिवशी श्रावस्तीत आणून नगराच्या आत एका धर्मशाळेत तिला निजवून ती देवता अंतर्धान पावली. म्हणूनच म्हटले आहे: 13. १३. Sabbasampattidātāraṃ, sabbalokekanāyakaṃ; Manasāpi yo vibhāveti, taṃ ve pālenti devatā. जो सर्व संपत्ती देणाऱ्या आणि संपूर्ण जगाचा एकमेव नायक असलेल्या (बुद्धांचे) मनानेही ध्यान करतो, त्याचे देव नक्कीच रक्षण करतात. 14. १४. Muhuttampica yo mettaṃ, bhāveti yadi sādhukaṃ; Taṃ ve pālenti devāpi, tosayanti upāyanāti. जो क्षणभरही मैत्रीची (मेत्ता) चांगल्या प्रकारे भावना करतो, त्याचे देवही रक्षण करतात आणि त्याला भेटवस्तू देऊन संतुष्ट करतात. Tato [Pg.29] tassā pana sāmiko nagarā nikkhamma gacchanto attano bhariyaṃ disvā tvaṃ kadā āgatā, kenānītāsīti pucchi. Sā devatāya ānītabhāvaṃ ajānantī kiṃ tvaṃ bhaṇasi, nanu tayā ānītāmhīti, sopi kiṃbhoti bhaṇasi, tava bhātugāme diṭṭhakālato ppatuti ajja cattāro māsā jātā, ettakaṃ kālaṃ tvaṃ na diṭṭhapubbā, kathaṃ tvaṃ mayā saddhiṃāgatāti pucchi. Sā taṃ sutvā tenahi māññassa imaṃ rahassaṃ kathehi sāmīti vatvā bhā ta rā attano kataṃ sabbaṃ vitthārena kathesi. Taṃ sutvā tassa sāmiko saṃviggo bhayappatto hutvā taṃ attano gehaṃ pāpesi, tato katipāhaṃ tāya vissamite te ubhopi satthāraṃ nimantetvā mahādānaṃ datvā vanditvā ekamante nisīdiṃsu, atha sā bhagavato saraṇasīlānubhāvena attano jīvitapaṭilābhaṃ pakāsetvā attano puttaṃ bhagavantaṃ vandāpetvā saraṇotināmamakaṃsu, satthā te saṃ ajjhāsayaṃ ñatvā tadanurūpaṃ dhammaṃ desesi, desanāvasāne ubhopi sotāpannā ahesuṃ, athassā putto saraṇakumāro vīsatime vasse buddhasāsane pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patto saraṇattheronāma paññāyīti. त्यानंतर तिचा पती नगरातून बाहेर जात असताना आपल्या पत्नीला पाहून विचारू लागला, "तू कधी आलीस? तुला कोणी आणले?" तिला देवतेने आणल्याचे ठाऊक नसल्यामुळे ती म्हणाली, "तुम्ही काय बोलत आहात? तुम्हीच तर मला आणले ना!" तोही म्हणाला, "तू काय बोलत आहेस? तुझ्या भावाच्या गावी तुला पाहिल्यापासून आज चार महिने झाले आहेत. एवढ्या काळात मी तुला पाहिलेही नाही, मग तू माझ्यासोबत कशी आलीस?" हे ऐकून ती म्हणाली, "तर मग स्वामी, हे रहस्य दुसऱ्या कोणाला सांगू नका," असे म्हणून तिने भावाने तिच्याशी केलेले सर्व वर्तन सविस्तर सांगितले. ते ऐकून तिचा पती अत्यंत संविग्न (उद्विग्न) आणि भयभीत झाला आणि त्याने तिला आपल्या घरी नेले. त्यानंतर काही दिवस तिने विश्रांती घेतल्यावर, त्या दोघांनीही शास्त्यांना (बुद्धांना) आमंत्रित करून महादान दिले आणि त्यांना वंदन करून एका बाजूला बसले. तेव्हा तिने भगवंतांच्या शरण आणि शीलाच्या प्रभावाने आपल्याला मिळालेल्या जीवनदानाबद्दल सांगितले आणि आपल्या मुलाला भगवंतांच्या चरणी वंदन करायला लावून त्याचे नाव 'शरण' असे ठेवले. शास्त्यांनी त्यांचा आशय (मनोभाव) जाणून त्यांना अनुरूप असा धम्म उपदेश केला. धम्मदेशनेच्या शेवटी ते दोघेही सोतापन्न (स्रोतापन्न) झाले. पुढे तिचा मुलगा 'शरण कुमार' विसाव्या वर्षी बुद्ध शासनात प्रव्रजित झाला आणि विपश्यना वाढवून अर्हत पदाला प्राप्त झाला, जो 'शरण थेर' या नावाने प्रसिद्ध झाला. 15. १५. Khaṇamapi manasevaṃ devadevaṃ sarantā,Paramatarapatiṭṭhaṃ pāpuṇantīti mantvā; Bhavagati guṇarāsiṃ jānamānā janā bho; Bhajatha saraṇasīlaṃ sabbathā sabbakālanti. हे लोकांनो! देवांचे देव असलेल्या (बुद्धांचे) क्षणभरही मनाने स्मरण करणारे परम आश्रयाला प्राप्त होतात, असे मानून आणि संसारगतीतील गुणांचा समूह जाणून घेऊन, तुम्ही सर्व प्रकारे आणि सर्व वेळी शरण आणि शीलाचेच भजन (पालन) करा. Saraṇattherassa vatthuṃ chaṭṭhamaṃ. शरण थेरांची ही सहावी कथा समाप्त झाली. 7. Vessāmittāya vatthumhi ayamānupubbīkathā ७. वेस्सामित्ताच्या (विश्वामित्रा) कथेतील अनुक्रमिक कथा खालीलप्रमाणे आहे: Jambudīpe [Pg.30] kira kosambinagare kosambirañño vessāmittānāma aggamahesī ahosi. Tadā bhagavā kosambiyaṃ paṭivasati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ cārikaṃ caramāno. Tasmiṃ samaye sā raññā saddhiṃ vihāraṃ gantvā anopamāya buddhalīḷāya madhurena sarena desentassa bhagavato dhammaṃ sutvā pasannā saraṇesu patiṭṭhāya buddhamāmikā hutvā viharati. Athā parabhāge tassa rañño rajjatthāya paccantarājā yuddhasajjo rajjaṃ vā detu, yuddhaṃvāti paṇṇaṃ pahiṇi. Taṃ sutvā rājā mahatiyā senāya parivuto yuddhabhūmiṃ gacchanto mahesiyā saddhiṃ gantvā khandhāvāraṃ nivāsetvā tassā evamāha. Bhadde saṅgāmasīse jayaparājayo nāma na sakkā viññātuṃ. Sace me parājayo abhavissa, puretarameva rattapatākaṃ ussāpessāmi, tena abhiññāṇena tvaṃ kosambimeva gacchāhīti anusāsitvā saṅgāma maṇḍalaṃ gantvā mahāraṇaṃ karonto attano parājayabhāvaṃ ñatvā mātugāmaṃ saritvā rattaddhajaṃ ussāpetvā yujjhanto raṇe pati. Atha sā rattapatākaṃ disvā parājito nūna me sāmikoti bhayena palāyitumārabhi. Atha taṃ corarañño manussā disvā nūnāyaṃ rañño aggamahesīti ñatvā attano rājānaṃ dassesuṃ, rājā taṃ disvā paṭibaddhacitto mametaṃ abhisekaṃ karothāti amacce āṇāpesi. Amaccā taṃ abhisekatthāya yāciṃsu, sā na me bhaṇe abhisekenatthoti na icchi. Amaccā tamatthaṃ rañño ārocesuṃ. Rājā naṃ pakkosāpetvā kasmā na icchasīti pucchi. Sā evamāha. असे ऐकिवात आहे की, जम्बुद्विपातील कौशाम्बी नगरात कौशाम्बीच्या राजाची 'वेस्सामित्ता' (विश्वामित्रा) नावाची अग्रकनिष्ठ (पट्टराणी) होती. त्या वेळी भगवान कौशाम्बी येथे राहत होते आणि मोठ्या भिक्खू संघासोबत चारिका (धम्मयात्रा) करत होते. त्या वेळी ती राजासोबत विहारात गेली आणि अनुपम बुद्धलीलेने मधुर स्वरात उपदेश करणाऱ्या भगवंतांचा धम्म ऐकून प्रसन्न झाली. ती शरणांमध्ये (त्रिशरण) प्रतिष्ठित होऊन बुद्धमामिका (बुद्धांची उपासिका) बनून राहू लागली. त्यानंतर काही काळाने, त्या राजाचे राज्य मिळवण्यासाठी एका सीमावर्ती राजाने युद्धाची तयारी करून "एकतर राज्य द्या किंवा युद्ध करा" असा संदेश पाठवला. ते ऐकून राजा मोठ्या सैन्यासह युद्धभूमीकडे निघाला. तो आपल्या राणीलाही सोबत घेऊन गेला आणि छावणीत मुक्काम ठोकून तिला म्हणाला, "भद्रे, रणभूमीवर जय-पराजय निश्चित सांगता येत नाही. जर माझा पराजय झाला, तर मी आधीच लाल ध्वज उभारण्यास सांगेन. त्या खुणेवरून तू कौशाम्बीला परत जा." असा सल्ला देऊन तो युद्धभूमीवर गेला. मोठे युद्ध खेळत असताना, आपला पराजय निश्चित असल्याचे जाणून आणि आपल्या पत्नीची आठवण ठेवून त्याने लाल ध्वज उभारला आणि लढता लढता तो युद्धात मरण पावला. तेव्हा तिने लाल ध्वज पाहून "माझ्या पतीचा नक्कीच पराजय झाला आहे" या भीतीने पळून जाण्यास सुरुवात केली. तेव्हा शत्रू राजाच्या माणसांनी तिला पाहिले आणि "ही नक्कीच राजाची पट्टराणी असावी" असे ओळखून तिला आपल्या राजासमोर सादर केले. राजाने तिला पाहिले आणि तिच्यावर आसक्त होऊन मंत्र्यांना आज्ञा दिली, "हिचा माझ्याशी राज्याभिषेक करा." मंत्र्यांनी तिला अभिषेकासाठी विनंती केली, पण ती म्हणाली, "मला अभिषेकाची काही गरज नाही," असे म्हणून तिने नकार दिला. मंत्र्यांनी ही गोष्ट राजाला सांगितली. राजाने तिला बोलावून विचारले, "तू नकार का देत आहेस?" तेव्हा ती म्हणाली: 1. १. Suṇohi sādhukaṃ deva, bhāsamānāya me vaco; Bhattā mayhaṃ mato ajja, sabbasampattidāyako. हे देव (राजन), मी जे सांगत आहे ते नीट ऐका; सर्व संपत्ती देणारे माझे पती आज मरण पावले आहेत. 2. २. Katvāna [Pg.31] sobhisekaṃ maṃ, attano hadayaṃ viya; Pāleti taṃ sarantassā, sokaggi dahate manaṃ. ज्यांनी माझा राज्याभिषेक करून स्वतःच्या हृदयाप्रमाणे माझे रक्षण केले, decorate (स्मरण) करताना शोकाग्नी माझ्या मनाला जाळत आहे. 3. ३. Mahārāja sacaññassa, assa maggamahesikā; Tamhā dukkhā na muccāmi, tenāhaṃ taṃ na patthaye. हे महाराज, जर मी दुसऱ्या कोणाची पट्टराणी झाले, तरी मी या दुःखातून मुक्त होणार नाही, म्हणूनच मी त्याची इच्छा करत नाही. 4. ४. Sokagginā padittāhaṃ, soke sokaṃ kathaṃ khipe; Jalantaggimhī ko nāma, palālaṃ pakkhipe budho. मी आधीच शोकाग्नीने होरपळत आहे, मग मी या शोकात आणखी शोक कसा टाकू? पेटलेल्या आगीत कोणता शहाणा माणूस पेंढा (कचरा) टाकेल? 5. ५. Piyavippayogadukkhaṃ, taṃ cintayantī punappunaṃ; Tamhā dukkhā na muccāmi, tasmāhaṃ taṃ na patthayeti. प्रिय व्यक्तीच्या वियोगाच्या दुःखाचा वारंवार विचार करत मी या दुःखातून मुक्त होऊ शकत नाही, म्हणूनच मी त्याची (अभिषेकाची) इच्छा करत नाही. Taṃ sutvā rājā kodhenābhibhūto sace nābhisiñcissasi, aggimhi taṃ pakkhipissāmīti vatvā mahantaṃ dārucitakaṃ kārāpetvā aggiṃ datvā ekapajjote jāte etta pavisāti āha. Atha sā yācantī rājānaṃ āha. ते ऐकून, क्रोधाने ग्रासलेल्या राजाने म्हटले, "जर तू माझा राज्याभिषेक करणार नाहीस, तर मी तुला अग्नीत फेकून देईन." असे बोलून त्याने लाकडाची एक मोठी चिता रचायला लावली, तिला आग लावली आणि जेव्हा ती एका प्रचंड ज्वालेत धगधगू लागली, तेव्हा तो म्हणाला, "यात प्रवेश कर." तेव्हा ती राजाकडे याचना करत म्हणाली: 6. ६. Pāpo nippāpinaṃ rāja, pātanaṃ khalu pāvake; Hoti pāpaphalaṃ tassa, paccatteca paratthaca. "हे राजा! निष्पाप व्यक्तीला अग्नीत टाकणे हे खरोखरच पाप आहे; त्याचे पापरूपी फळ त्याला स्वतःला या लोकात आणि परलोकातही भोगावे लागते." 7. ७. Purātanehi bhūpāla, samaṇabrahmaṇesuca; Mātāpitusu bālesu, rogenā turaitthisu; Nappasattho vadho deva, tasmāhaṃ na vadhārahāti. "हे भूपाल! प्राचीन काळापासून श्रमण आणि ब्राह्मण, माता-पिता, बालके, रोगाने पीडित लोक आणि स्त्रिया यांचा वध करणे प्रशंसनीय मानले गेलेले नाही. म्हणून, हे देव (राजन)! मी वधास पात्र नाही." Taṃ sutvāpi rājā asaddahanto manusse āṇāpesi. Etāya hatthapāde gahetvā aggimhi pakkhipathāti te tathā kariṃsu, atha sā aggimhi pakkhipamānā natthettha me koci paṭisaraṇoti saraṇameva saraṇaṃ karomīti cintetvā ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmīti’’ vadantī manasāca anussarantī aggimhi pati, tathāvidhopi aggi tassā sarīre lomakūpamattampi uṇhākāraṃ kātuṃ nāsakkhi. Padumagabbhaṃ paviṭṭhā viya sītibhūtasarīrā ahosi. Rājā taṃ acchariyaṃ [Pg.32] disvā saṃviggo lomahaṭṭhajāto vegena taṃ upasaṅkamitvā ubhohi hatthehi paggayha ure nipajjāpetvā rājāsane nisīdāpetvā añjaliṃ gaggayha ṭhito kasmā te taṃ aggi sarīraṃ mā paridahīti pucchi. Sā taṃ kāraṇaṃ kathentī eva māha. ते ऐकूनही राजाने विश्वास न ठेवता आपल्या माणसांना आज्ञा दिली, "याचे हात-पाय पकडून हिला अग्नीत फेकून द्या." त्यांनी तसेच केले. मग अग्नीत फेकले जात असताना, "येथे माझा कोणीही दुसरा आश्रय नाही, म्हणून मी शरण जाण्यायोग्य अशा (त्रिशरणांनाच) शरण जाते," असा विचार करून तिने "बुद्धं सरणं गच्छामि, धम्मं सरणं गच्छामि, संघं सरणं गच्छामि" असे म्हणत आणि मनात त्याचे स्मरण करत अग्नीत उडी घेतली. तरीही, तो अग्नी तिच्या शरीराच्या एका रोमकुपालाही (लवलाही) उष्णतेचा स्पर्श करू शकला नाही. कमळाच्या गर्भात प्रवेश केल्याप्रमाणे तिचे शरीर शीतळ झाले. तो चमत्कार पाहून राजा भयभीत झाला आणि त्याचे अंगावर रोमांच उभे राहिले. त्याने वेगाने तिच्याजवळ जाऊन, दोन्ही हातांनी तिला उचलून आपल्या छातीशी धरले आणि राजसिंहासनावर बसवले. मग हात जोडून उभे राहत त्याने विचारले, "त्या अग्नीने तुझ्या शरीराला का जाळले नाही?" तिने त्याचे कारण सांगताना असे म्हटले: 8. ८. Mātā pitāca ñātīca, parivārāca sohadā; Manto sadhādayocāpi, mahesakkhāca devatā. "माता, पिता, नातेवाईक, परिवार, मित्र, मंत्र, औषधी आणि महान प्रभावशाली देवतासुद्धा..." 9. ९. Eteca ññeca bhūpāla, sattānaṃ bhaya māgate; Rakkhituṃ neva sakkonti, hitvāna saraṇattayaṃ. "हे भूपाल! प्राण्यांवर भय ओढवले असता, त्रिशरणांशिवाय हे किंवा इतर कोणीही त्यांचे रक्षण करण्यास समर्थ नसतात." 10. १०. Agāhaṃ buddhaṃ saraṇaṃ, buddho me saraṇaṃ iti; Tena tejena maṃ rāja, jalanto aggi no dahi. "मी बुद्धांना शरण गेले, बुद्ध हेच माझे शरण आहेत; हे राजा! त्याच तेजाने (प्रभावाने) धगधगणाऱ्या अग्नीने मला जाळले नाही." 11. ११. Agāhaṃ dhammaṃ saraṇaṃ, dhammo me saraṇaṃ iti; Tena tejena maṃ rāja, jalanto aggi no dahi. "मी धम्माला शरण गेले, धम्म हाच माझा आश्रय आहे; हे राजा! त्याच तेजाने धगधगणाऱ्या अग्नीने मला जाळले नाही." 12. १२. Agāhaṃ saṅghaṃ saraṇaṃ, saṅgho me saraṇaṃ iti; Tena tejena maṃ rāja, jalanto aggi no dahi. "मी संघाला शरण गेले, संघ हाच माझा आश्रय आहे; हे राजा! त्याच तेजाने धगधगणाऱ्या अग्नीने मला जाळले नाही." 13. १३. Evaṃ mahānubhāvantaṃ, paccakkhaṃ ehipassikaṃ; Nāno paddava viddhaṃsiṃ, nānāsampattidāyakaṃ. "अशा प्रकारे अत्यंत प्रभावशाली, प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे, 'या आणि पहा' (एहिपस्सिक) असे आवाहन करणारे, विविध संकटांचा नाश करणारे आणि नानाविध संपत्ती प्रदान करणारे..." 14. १४. Saraṇattayañhi yo satto, na samādāya gaṇhati; Idhavā paratthavā loke, so sukhaṃ nānubhossati. "जो प्राणी त्रिशरणांचे नीट ग्रहण आणि पालन करत नाही, तो या लोकात किंवा परलोकात कधीही सुख अनुभवू शकत नाही." 15. १५. Saraṇattayañhi yo satto, susamādāya gaṇhati; Idhavāparatthavā loke, so sukhā na vihāyati. "जो प्राणी त्रिशरणांचे चांगल्या प्रकारे ग्रहण आणि पालन करतो, तो या लोकात किंवा परलोकात सुखापासून कधीही वंचित होत नाही." 16. १६. Tasmā tuvampi bhūpāla, gaṇhāhi saraṇattayaṃ; Taṃ te bhavati sabbattha, tāṇaṃ leṇaṃ parāyaṇanti. "म्हणून, हे भूपाल! तुम्हीही त्रिशरणांचे ग्रहण करा; ते सर्व ठिकाणी तुमचे रक्षण करणारे, आश्रयस्थान आणि परम गती ठरेल." Taṃ sutvā rājā ativiya pasannamānaso taṃ khamāpetvā mahantaṃ sakkārasammānaṃ katvā ajjappaṭṭhāya tvaṃ mama mātāti taṃ mātuṭṭhāne ṭhapetvā saraṇa magamāsi. Tasmiṃ sannipatitvā ṭhitamahājanā taṃ pāṭihāriyaṃ disvā saraṇesuca sīlesuca patiṭṭhāya dānādīni puññakammāni katvā yathākammaṃ gatāti. ते ऐकून राजाचे मन अत्यंत प्रसन्न झाले. त्याने तिची क्षमा मागितली, तिचा मोठा आदर-सत्कार केला आणि "आजपासून तू माझी माता आहेस" असे म्हणून तिला मातेच्या स्थानी मानले आणि तो स्वतः त्रिशरणांना शरण गेला. तेथे जमलेल्या जनसमुदायाने तो चमत्कार पाहून त्रिशरण आणि शीलांचे ग्रहण केले, दान इत्यादी पुण्यकर्मे केली आणि आपापल्या कर्मानुसार गती प्राप्त केली. 17. १७. Iti [Pg.33] saraṇavaraṃ sā kevalaṃ uggahetvā,Jalitadahanamajjhe sītibhāvaṃ alattha; Paramasaraṇasīlaṃ pālayantā kathaṃ vo,Na labhatha bhavabhogaṃ nibbutiñcāpi anteti. "अशा प्रकारे, केवळ त्या श्रेष्ठ शरणांचे ग्रहण करून तिने धगधगत्या अग्नीच्या मध्यभागीही शीतळता प्राप्त केली. मग तुम्ही जे परम शरण आणि शीलांचे पालन करता, तुम्हाला सांसारिक सुख आणि शेवटी निर्वाण कसे बरं मिळणार नाही?" Vessāmittāpa vatthuṃ sattamaṃ. "वेस्सामित्ताची (विश्वामित्राची) सातवी कथा समाप्त." 8. Mahāmandhātuvatthumhi ayamānupubbīkathā ८. "महामान्धाताच्या कथेतील अनुक्रमिक कथा खालीलप्रमाणे आहे:" Ito kira ekanavutikappamatthake vipassīnāma sammāsambuddho loke uppajjitvā pavattavaradhammacakko sadevakehi lokehi pūjiyamāno bandhumatīnagare paṭivasati. Tadā so mandhātā tasmiṃ nagare tunnakāro hutvā nibbatti. Tunnakārakammena jīvikaṃ kappento viharati. Tadā sakalanagaravāsino buddhapamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā mahādāna madaṃsu. Atha so evaṃ cintesi, sabbepime nagaravāsino dānaṃ dadanti. Ahamekova seso duggatattā, yajjāhamajja bījaṃ na ropemi, imamhā dukkhā na parimuccissāmīti. So vegena tunnakārakammaṃ pariyesitvā kiñcimūlaṃ labhitvā tena ekassāpi dānaṃ dātuṃ okāsa maladdhā āpaṇaṃ gantvā rājamāsake gahetvā caṅkoṭakaṃ pūretvā ādāya buddhapamukhassa bhikkhusaṅghassa bhattaggaṃ gantvā ṭhito evaṃ cintesi, natthi dāni okāsaṃ ekassāpi bhikkhuno patte okirituṃ, addhāhaṃ ime ākāse vikirissāmīti appevanāma patamānānaṃ ekassāpi bhikkhuno patte ekampi pateyya, taṃ me bhavissati dīgharattaṃ hibhāya sukhāyāti pasannamānaso uddhaṃ khipi, ta to patamānā te parivārikadevatānañca bhagavato ānubhāvenaca bahi apatitvā bhagavantamādiṃ katvā sabbesaṃ bhikkhūnaṃ [Pg.34] patteyeva patiṃsu. Atha so taṃ acchariyaṃ disvā pasannamānaso sirasi añjaliṃ paggayha ṭhito evaṃ patthanamakāsi. येथून एक्याण्णव कल्प मागे, विपस्सी नावाचे सम्यक्संबुद्ध लोकात उत्पन्न झाले होते. त्यांनी श्रेष्ठ धम्मचक्र प्रवर्तित केले होते आणि देवलोकांसह सर्व लोकांकडून पूजले जात असताना ते बंधुमती नगरात वास्तव्य करत होते. त्या काळी तो मान्धाता त्या नगरात शिंपी (सुई-दोऱ्याचे काम करणारा) म्हणून जन्माला आला होता. तो शिंपीकाम करून आपली उपजीविका चालवत असे. त्यावेळी सर्व नगरवासीयांनी बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला आमंत्रित करून महादान दिले. तेव्हा त्याने असा विचार केला, "हे सर्व नगरवासी दान देत आहेत. केवळ मी एकटाच माझ्या दारिद्र्यामुळे मागे राहिलो आहे. जर मी आज (पुण्याचे) बीज पेरले नाही, तर मी या दुःखातून कधीही मुक्त होणार नाही." त्याने वेगाने शिंपीकाम शोधून काही पैसे मिळवले, परंतु त्याने एका भिक्खूलाही दान देण्याची संधी न मिळाल्यामुळे, तो बाजारात गेला आणि उडीद (राजमाषक) खरेदी करून टोपली भरली. ती घेऊन तो बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाच्या भोजनशाळेत गेला आणि तेथे उभा राहून विचार करू लागला, "आता एकाही भिक्खूच्या पात्रात दान टाकण्यास जागा नाही. मी हे हवेतच उडवून देतो; कदाचित खाली पडताना एका भिक्खूच्या पात्रात जरी एक दाणा पडला, तरी ते माझ्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी होईल." अशा प्रसन्न मनाने त्याने ते हवेत वर फेकले. त्यानंतर, खाली पडताना ते दाणे रक्षक देवतांच्या आणि भगवंतांच्या प्रभावाने बाहेर न पडता, भगवंतांपासून सुरुवात करून सर्व भिक्खूंच्या पात्रातच पडले. तेव्हा तो चमत्कार पाहून प्रसन्न मनाने, डोक्यावर हात जोडून उभे राहत त्याने अशी प्रार्थना (आकांक्षा) केली: 1. १. Iminā me adhikārena, pasādena yatissare; Kāmabhogīnahaṃ aggo, bhaveyyaṃ jātijātiyaṃ. "मुनीश्वरांच्या (बुद्धांच्या) प्रती असलेल्या माझ्या या सेवेमुळे आणि श्रद्धेमुळे, मी जन्मोजन्मी कामभोगांचा उपभोग घेणाऱ्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ व्हावे." 2. २. Paharitvā yadā pāṇiṃ, olokemi nabhotalaṃ; Sattaratanasampannaṃ, vassaṃ vassatu sabbadāti. "जेव्हा जेव्हा मी टाळी वाजवून आकाशाकडे पाहीन, तेव्हा तेव्हा नेहमी सप्तरत्नांचा वर्षाव व्हावा." So tato paṭṭhāya devamanussesu saṃsaranto mahantaṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ bhaddakappe ādimhi mahāsammato nāma rājā ahosi. Tassa putto rojo nāma. Tassa putto vararojo nāma, tassa putto kalyāṇo nāma, tassa putto varakalyāṇo nāma. Varakalyāṇassa putto uposatho nāma. Uposathassa putto mandhātā nāma hutvā nibbatti. So sattahi ratanehi catūhi ca iddhīhi samannāgato cakkavattirajjaṃ kāresi, tassa vāmahatthaṃ sammiñjitvā dakkhiṇahatthena appoṭṭhite ākāsato dibbameghā viya jaṇṇuppamāṇaṃ sattaratanavassaṃ vassati. Evarūpo acchariyo ahosi. So caturāsītivassasahassāni kumārakīḷaṃ kīḷi. Caturāsītivassasahassāni oparajjaṃ kāresi. Caturāsītivassasahassāni cakkavattirajjaṃ kāresi, āyu panassa asaṅkhyeyyaṃ ahosi. So ekadivasaṃ kāmataṇhaṃ pūretuṃ asakkonto ukkaṇṭhitākāraṃ dassesi, amaccā deva kinnakho ukkaṇṭhā sīti pucchiṃsu. So bhaṇe mayhaṃ puññakamme olokiyamāne imaṃ rajjaṃ nappahoti, katarannu kho ṭhānaṃ ramaṇīyanti. Devaloko mahārājāti. So cakkaratanaṃ abbhukkiritvā parisāya saddhiṃ cātumahārājikadevalokaṃ agamāsi, athassa cattāro mahārājāno dibbamālagandha- hatthā [Pg.35] devagaṇaparivutā paccuggamanaṃ katvā taṃ ādāya cātumahārājikadevalokaṃ gantvā rajjaṃ adaṃsu, tassa parisāya parivutassa tasmiṃ rajjaṃ karontassa dīgho addhā vītivatto. So tatthapi taṇhaṃ pūretu masakkonto ukkaṇṭhitā kāraṃ dassesi. Tato cattāro mahārājāno kinnukho mahārāja ukkaṇṭhitoti pucchiṃsu. Imamhā devalokā katarannu kho ṭhānaṃ ramaṇīyanti, deva paresaṃ upaṭṭhākamanussasadisā mayaṃ. Tāvatiṃsadevaloko ito sataguṇena ramaṇīyoti. Mandhātā cakkaratanaṃ abbhukkiritvā attano parisaparivuto tāvatiṃsābhimukho pāyāsi, athassa sakko devarājā dibbamālagandhahattho devagaṇaparivuto paccuggamanaṃ katvā taṃ hatthe gahetvā ito ehi mahārājāti āha. Tato rañño devagaṇaparivutassa gamanakāle pariṇāyakaratanaṃ cakkaratanaṃ ādāya saddhiṃparisāya manussapathaṃ otaritvā attano gharaṃ pāvisi. Sakko mandhātuṃ sakkabhavanaṃ netvā devatā dve koṭṭhāse katvā attano rajjaṃ majjhe bhinditvā adāsi. Tato paṭṭhāya dvepi rājano rajjaṃ kāresuṃ. Evaṃ kāle gacchante sakko saṭṭhisatasahassādhikāni tissoca vassakoṭiyo āyuṃ khepetvā cavi. Añño sakko nibbatti, sopi tatheva devarajjaṃ kāretvā āyukkhayena cavi, etenu pāyena chattiṃsa sakkā caviṃsu, mandhātā pana manussaparihārena devarajjaṃ kāresiyeva, tassevaṃ kāle gacchante bhīyyoso mattāya kāmataṇhā uppajji, so kimme upaḍḍharajjena. Sakkaṃ māretvā ekarajjaṃ karissāmīti cintesi. Sakkaṃ pana māretuṃ na sakkā, kāmataṇhā panesā vipattimūlā. Tathāhi. त्यानंतर तो देव आणि मनुष्यांमध्ये संसार करत (जन्म घेत), महान दिव्य संपत्तीचा उपभोग घेत, या भद्रकल्पाच्या सुरुवातीला 'महासम्मत' नावाचा राजा झाला. त्याचा मुलगा 'रोज' नावाचा होता. त्याचा मुलगा 'वररोज' नावाचा, त्याचा मुलगा 'कल्याण' नावाचा, त्याचा मुलगा 'वरकल्याण' नावाचा होता. वरकल्याणाचा मुलगा 'उपोसथ' नावाचा होता. उपोसथाचा मुलगा 'मान्धाता' नावाचा होऊन जन्मला. तो सात रत्नांनी आणि चार ऋद्धींनी युक्त होऊन चक्रवर्ती साम्राज्य चालवू लागला. त्याने आपला डावा हात दुमडून उजव्या हाताने टाळी वाजवली की, आकाशातून दिव्य ढगांप्रमाणे गुडघ्यापर्यंत खोल सात रत्नांचा पाऊस पडत असे. असा तो आश्चर्यकारक होता. त्याने चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे कुमारक्रीडा केली. चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे उपराजपद सांभाळले. चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे चक्रवर्ती राज्य केले, आणि त्याचे आयुष्य तर असंख्य होते. एके दिवशी आपली कामतृष्णा पूर्ण करण्यास असमर्थ ठरल्याने त्याने उदास भाव दाखवला. तेव्हा अमात्यांनी विचारले, 'हे देवा, आपण का उदास आहात?' तो म्हणाला, 'मित्रांनो, माझ्या पुण्यकर्माचा विचार करता मला हे राज्य पुरेसे वाटत नाही. कोणते स्थान अधिक रमणीय आहे बरे?' अमात्य म्हणाले, 'महाराज, देवलोक!' त्याने चक्ररत्न फिरवून आपल्या परिवारासह चातुर्महाराजिक देवलोकात गमन केले. तेव्हा चार महाराजांनी हातात दिव्य पुष्पमाला व गंध घेऊन, देवगणांसह त्याचे स्वागत केले आणि त्याला चातुर्महाराजिक देवलोकात नेऊन राज्य दिले. आपल्या परिवारासह तेथे राज्य करत असताना त्याचा मोठा काळ निघून गेला. तेथेही आपली तृष्णा पूर्ण करण्यास असमर्थ ठरल्याने त्याने उदास भाव दाखवला. तेव्हा चार महाराजांनी विचारले, 'महाराज, आपण का उदास आहात?' 'या देवलोकापेक्षा कोणते स्थान अधिक रमणीय आहे?' 'देवा, आम्ही तर इतरांच्या सेवकांसारखे आहोत. तावतिंस देवलोक यापेक्षा शंभर पटीने अधिक रमणीय आहे.' मान्धात्याने चक्ररत्न फिरवून आपल्या परिवारासह तावतिंस देवलोकाकडे प्रस्थान केले. तेव्हा देवराज शक्राने हातात दिव्य पुष्पमाला व गंध घेऊन, देवगणांसह त्याचे स्वागत केले आणि त्याचा हात धरून म्हटले, 'महाराज, इकडे या.' त्यानंतर राजा देवगणांनी वेढलेला असताना, त्याचा परिणायकरत्न चक्ररत्न घेऊन परिवारासह मनुष्यलोकात परतला आणि आपल्या घरी गेला. शक्राने मान्धात्याला शक्रभवनात नेऊन देवलोकाचे दोन भाग करून आपले अर्धे राज्य त्याला दिले. तेव्हापासून दोन्ही राजे मिळून राज्य करू लागले. असा काळ जात असताना, शक्र साठ लाख आणि तीन कोटी वर्षे आयुष्य जगून च्युत झाला. दुसरा शक्र उत्पन्न झाला, त्यानेही तसेच देवराज्य केले आणि आयुष्य संपल्यावर तोही च्युत झाला. या पद्धतीने छत्तीस शक्र च्युत झाले, परंतु मान्धाता मात्र मानवी शरीराने देवराज्य करतच राहिला. असा काळ जात असताना त्याची कामतृष्णा अधिकच वाढली. त्याने विचार केला, 'मला या अर्ध्या राज्याचे काय करायचे? मी शक्राला मारून एकछत्री राज्य करेन.' परंतु शक्राला मारणे शक्य नव्हते, आणि ही कामतृष्णाच विनाशाचे मूळ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे: 3. ३. Varamatra sukhantyatra, atricchāvihato naro; Idhavā paratthavā kiñci, na sātaṃ vindate sadā. अतिलोभाने ग्रस्त झालेला मनुष्य 'येथे सुख आहे, तेथे सुख आहे' असे मानतो; परंतु त्याला या लोकात किंवा परलोकात कधीही खरे सुख मिळत नाही. 4. ४. Taṇhāya [Pg.36] jāyate soko,Taṇhāya jāyate bhayaṃ; Taṇhāya vippamuttassa,Natthi soko kuto bhayaṃ. तृष्णेमुळे शोक निर्माण होतो, तृष्णेमुळे भय निर्माण होते; जो तृष्णेपासून पूर्णपणे मुक्त झाला आहे, त्याला शोक नसतो, मग भय कुठून असणार? 5. ५. Taṇhādāso naro ettha, rājacorādisambhavaṃ; Hattacchedādikaṃ dukkhaṃ, pāpuṇāti vihaññati. या जगात तृष्णेचा दास असलेला मनुष्य राजा, चोर इत्यादींमुळे निर्माण होणारे हात कापले जाणे यांसारखे दुःख प्राप्त करतो आणि पीडित होतो. 6. ६. Yena lobhena jātena, sadā jīyanti pāṇino; Khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃca, gavāssaṃ dāsaporisaṃ; Sabbatthāmena so lobho, pahātabbova viññunāti. ज्या लोभाच्या उत्पत्तीमुळे प्राणी नेहमी पराभूत होतात; शेत, वास्तू (घर), सुवर्ण, गायी, घोडे, दास आणि सेवक या सर्वांच्या प्रति असलेला तो लोभ सुज्ञ माणसाने सर्व शक्तीनिशी सोडून दिला पाहिजे. Tato atricchāvihatassa tassa āyusaṅkhāro parihāyi, jarā sarīraṃ pahari, manussasarīrañhi nāma na devalokebhijjati, tatha so devalokā bhassitvā bandhumatīnagaruyyānaṃ pāvisi, uyyānapālo tassa āgatabhāvaṃ rājakulaṃ nivedesi. Rājā rājakulā āgantvā uyyāneyeva āsanaṃ paññāpesi. Tato mandhātā uyyāne paññattavarāsane nipanno anuṭṭhānaseyyaṃ kappesi. Tato amaccā deva tumhākaṃ parato kinnu kathesāmāti pucchiṃsu, mama parato tumhe imaṃ sāsanaṃ mahājanassa katheyyātha, mandhātumahārājā dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu cakkavattirajjaṃ kāretvā cātumahārājikesu rajjaṃ kāretvā chattiṃsasakkānaṃ āyuparimāṇena devaloke rajjaṃ kāretvā kālamakāsīti. So evaṃ vatvā kālaṃkatvā yathākammaṃ gatoti imamatthaṃ pakāsetuṃ bhagavā catumahāparisamajjhe imā gāthāyo āha. त्यानंतर अतिलोभाने ग्रस्त झालेल्या त्या मान्धात्याचे आयुष्य क्षीण झाले, वृद्धत्वाने त्याच्या शरीरावर प्रहार केला. मानवी शरीर देवलोकात नष्ट होत नाही (परंतु तेथे राहू शकत नाही), म्हणून तो देवलोकातून खाली घसरून बंधुमती नगराच्या उद्यानात पडला. उद्यानपालाने त्याच्या आगमनाची बातमी राजकुलाला दिली. राजाने राजवाड्यातून येऊन उद्यानातच आसन तयार करवले. त्यानंतर मान्धात्याने उद्यानात तयार केलेल्या श्रेष्ठ आसनावर पडून अंतिम शय्या ग्रहण केली. तेव्हा अमात्यांनी विचारले, 'हे देवा, आपल्या पश्चात आम्ही लोकांना काय सांगावे?' 'माझ्या पश्चात तुम्ही महाजनतेला हा संदेश द्या की, मान्धाता महाराजांनी दोन हजार लहान बेटांनी वेढलेल्या चार महाद्वीपांवर चक्रवर्ती राज्य केले, चातुर्महाराजिक देवलोकात राज्य केले आणि छत्तीस शक्रांच्या आयुष्याइतका काळ देवलोकात राज्य करून अखेर प्राण सोडले.' असे सांगून, मृत्यू पावून तो आपल्या कर्मानुसार गतीला प्राप्त झाला. हाच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी भगवंतांनी चारही प्रकारच्या महापरिषदेच्या मध्यभागी या गाथा म्हटल्या: 7. ७. Yāvatā candimasuriyā, pariharanti disā bhanti virocanā; Sabbeva dāsā mandhātā, ye pāṇā pathavinissitā. जिथपर्यंत चंद्र आणि सूर्य फिरतात, दिशांना प्रकाशित करतात आणि तळपतात; पृथ्वीवर आश्रित असलेले ते सर्व प्राणी मान्धात्याचे दास होते. 8. ८. Na [Pg.37] kahāpaṇavassena, titti kāmesu vijjati; Appassadā dukhā kāmā, iti viññāya paṇḍito. कार्षापणांचा पाऊस पडला तरी कामांची (भोगांची) तृप्ती होत नाही; कामभोग हे अल्प सुखाचे आणि दुःखदायक आहेत, असे सुज्ञ माणसाने जाणावे. 9. ९. Api dibbesu kāmesu, ratiṃso nādhigacchati; Taṇhākkhayarato hoti, sammāsambuddhasāvakoti. तो दिव्य कामभोगांमध्येही आनंद मानत नाही; सम्यक्संबुद्धांचा श्रावक केवळ तृष्णेच्या क्षयामध्ये (निर्वाणामध्ये) रती (आनंद) मानणारा असतो. Taṃ sutvā bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. ते ऐकून अनेकांनी स्रोतापत्ती-फल इत्यादी प्राप्त केले. 10. १०. Iti gatiniyatānaṃ bodhiyā uttamānaṃ; Sakavasamupanetvā deti dukkhātitaṇhā; Aniyatagatikānaṃ kā kathā mādisānaṃ; Jahatha tamiti mantvā bho bhajavho tivatthuṃti. अशा प्रकारे, ज्यांची गती निश्चित आहे आणि जे बोधी प्राप्त करणारे उत्तम पुरुष आहेत, त्यांनाही ही दुःखद तृष्णा आपल्या वशमध्ये करून दुःख देते; मग माझ्यासारख्या अनिश्चित गती असलेल्यांची काय कथा! म्हणून 'या तृष्णेचा त्याग करा' असा विचार करून, हे लोकांनो, तुम्ही त्रिरत्नांचे भजन करा (शरण जा). Mahāmandhātuvatthuṃ aṭṭhamaṃ. महामान्धाता वत्थु (कथा) आठवी समाप्त. 9. Buddhavammavāṇijakavatthumhi ayamānupubbīkathā ९. बुद्धवम्म वाणिज्यक वत्थूमध्ये (कथेमध्ये) ही अनुक्रमिक कथा आहे: Jambudīpe kira pāṭaliputtanagare buddhavammo nāma vāṇijako ahosi vāṇijakakammena jīvamāno. So aparabhāge satthavāhehi saddhiṃ gāmanigamajanapada rājadhānīsu vāṇijjaṃ payojayamāno vicarati, tasmiṃ samaye bhagavānekabhikkhusahassaparivuto janapadacārikaṃ carati bahū devamanusse saṃsārakantārā uttārento. Tadā so bhagavantaṃ addasa dvattiṃsalakkhaṇānubyañjanapatimaṇḍitaṃ jalamānasuvaṇṇameruṃ viyavirocamānaṃ mahābhikkhusaṅghaparivutaṃ, disvā paramapītiyā phuṭasarīro añjaliṃ paggayha bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā sāyaṇhe bhagavantaṃ bhattena nimantesi buddhasāsane aparicitabhāvena. Athassa bhagavā vikālabhojanā paṭiviratā tathāgatāti āha. Atha so bhagavantaṃ vanditvā kiṃ bhante bhagavantā vikāle bhuñjissantīti, athassa kathaṃ paṭicca bhagavā [Pg.38] aṭṭhavidhaṃ pānaṃ tathāgatānaṃ vikāle bhuñjituṃ kappati. Seyyathidaṃ, ambapānaṃ jambupānaṃ cocapānaṃ mocapānaṃ phārusakapānaṃ madhupānaṃ muddikapānaṃ sālūkapānanti. Taṃ sutvā vāṇijo sahasakkārārasehi muddikapānaṃ katvā buddhapamukhassa bhikkhusaṅghassa adāsi, sabhikkhusaṅgho satthā paribhuttapānīyaraso tassa dhammaṃ desetvā janapadacārikaṃ pakkāmi. Sopi pasannamānaso hutvā nivatto saddhiṃ vāṇijakehi tesu tesu janapadesu vāṇijjaṃ payojento mahāvattanīyaṃnāma kantāraṃ pāpuṇi, tatta tesaṃ sabbesuyeva sakaṭesu pānīyaṃ parikkhayamagamāsi. Tattha sabbamanussānaṃca balīvaddānaṃca pānīyaṃ nāhosi. Atha so vāṇijo pipāsābhibhūto tesu tesu sakaṭesu pānīyaṃ pariyesanto vicarati. Athekasmiṃ sakaṭe manussā taṃ disvā kāruññena etthāgaccha, imasmiṃ koḷambe thokaṃ pānīyaṃ atthi pivāti vadiṃsu. Ta to so gantvā pānīyaṃ pivi. Tassa taṃ rasaṃ muddikapānarasasadisaṃ ahosi, pivantova so evaṃ cintesi. Sammāsambuddhassa tadā me dinnamuddikapānassa nissando ajja sampatto bhavissatīti accherabbhutacitto somanassajāto gantvā sayameva cāṭiyā pidhānaṃ vivari. Sakalāpi sā cāṭi muddikapānena paripuṇṇā ahosi. Tato so ra sava ntaṃ ojavantaṃ aparikkhayaṃ dibbapānasadisaṃ pānīyaṃ disvā paramāya pītiyā phuṭasarīro ugghosesi sabbe pānīyaṃ pivantūti. Taṃ sutvā sabbe sannipatitvā pānīyaṃ disvā abbhutacittā jātā. Vāṇijo tesaṃ majjhe buddhānubhāvaṃ pakāsento āha. जंबूद्गीपातील पाटलिपुत्र नगरात बुद्धवम्म नावाचा एक व्यापारी राहत होता, जो व्यापाराने आपली उपजीविका चालवत असे. नंतरच्या काळात तो इतर सार्थवाहांसोबत (व्यापाऱ्यांच्या तांड्यासोबत) गावे, शहरे, जनपदे आणि राजधान्यांमध्ये व्यापार करत फिरत असे. त्या वेळी भगवान एक हजार भिक्खूंच्या परिवारासह जनपदात चारिका (धम्मयात्रा) करत होते आणि अनेक देव व मनुष्यांना संसाररूपी अरण्यातून तारत होते. तेव्हा त्याने बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी आणि अनुव्यंजनांनी सुशोभित असलेल्या, तळपत्या सुवर्ण मेरू पर्वताप्रमाणे देदीप्यमान दिसणाऱ्या आणि महाभिक्खू संघासह परिवेष्टित असलेल्या भगवंतांना पाहिले. त्यांना पाहून त्याचे शरीर परम आनंदाने पुलकित झाले. त्याने हात जोडून भगवंतांजवळ जाऊन त्यांना वंदन केले आणि बुद्धशासनाचा फारसा परिचय नसल्यामुळे भगवंतांना संध्याकाळच्या भोजनासाठी आमंत्रित केले. तेव्हा भगवान त्याला म्हणाले, "तथागत विकाल भोजनापासून (अवेळी भोजन करण्यापासून) अलिप्त असतात." त्यावर त्याने भगवंतांना वंदन करून विचारले, "भंते! मग भगवान विकालच्या वेळी (संध्याकाळी) काय ग्रहण करू शकतात?" तेव्हा भगवंतांनी त्याला सांगितले की, तथागतांना विकालच्या वेळी आठ प्रकारचे पेय (पान) ग्रहण करणे कल्पते (योग्य आहे). ते याप्रमाणे: आंब्याचे पेय (अम्बपान), जांभळाचे पेय (जम्बुपान), केळीचे पेय (चोचपान), रानकेळीचे पेय (मोचपान), फालसाचे पेय (फारुसकपान), मधाचे पेय (मधुपेय), द्राक्षाचे पेय (मुद्दिकपान) आणि कमळकंदाचे पेय (शालूकपान). हे ऐकून त्या व्यापाऱ्याने तात्काळ अत्यंत आदराने द्राक्षाचे पेय (मुद्दिकपान) तयार केले आणि बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला दान केले. भिक्खू संघासह शास्त्यांनी (बुद्धांनी) त्या पेयाचा आस्वाद घेतला आणि त्याला धम्मोपदेश करून ते जनपद चारिकेसाठी निघून गेले. तो व्यापारीसुद्धा प्रसन्न चित्ताने परतला आणि इतर व्यापाऱ्यांसोबत वेगवेगळ्या जनपदांमध्ये व्यापार करत असताना 'महावत्तनीय' नावाच्या एका महाभयानक अरण्यात (वाळवंटात) पोहोचला. तिथे त्यांच्या सर्वच गाड्यांमधील पिण्याचे पाणी संपून गेले. तिथे सर्व माणसांना आणि बैलांना पिण्यासाठी अजिबात पाणी उरले नाही. तेव्हा तो व्यापारी तहानेने व्याकुळ होऊन वेगवेगळ्या गाड्यांमध्ये पाणी शोधत फिरू लागला. तेव्हा एका गाडीवरील लोकांनी त्याला पाहून दयेने म्हटले, "इकडे ये, या मातीच्या भांड्यात थोडेसे पाणी आहे, ते पी." त्यानंतर त्याने तिथे जाऊन ते पाणी प्यायले. त्याची चव त्याला द्राक्षाच्या पेयासारखी (मुद्दिकपानासारखी) लागली. पाणी पिता पिता त्याने असा विचार केला: "मी सम्यक्संबुद्धांना जे द्राक्षाचे पेय दान केले होते, त्याचाच हा विपाक (परिणाम) आज मला प्राप्त झाला असावा." असे वाटून तो आश्चर्यचकित व अत्यंत आनंदी झाला आणि त्याने स्वतः जाऊन त्या मातीच्या माठाचे झाकण उघडले. तो संपूर्ण माठ द्राक्षाच्या पेयाने (मुद्दिकपानाने) काठोकाठ भरलेला होता. त्यानंतर ते चवदार, पौष्टिक, कधीही न संपणारे आणि दिव्य पेयासारखे पाणी पाहून त्याचे शरीर अत्यंत आनंदाने पुलकित झाले आणि त्याने मोठ्याने पुकारले, "सर्वजण या आणि हे पेय प्या!" हे ऐकून सर्वजण तिथे एकत्र जमले आणि ते पेय पाहून आश्चर्यचकित झाले. व्यापाऱ्याने त्यांच्यामध्ये बुद्धांचा प्रभाव (बुद्धानुभाव) प्रकट करत म्हटले: 1. १. Passathedaṃ bhavanto bho, ānubhāvaṃ mahesino; Acintanīyamaccheraṃ, sandiṭṭhika makālikaṃ. "हे गृहस्थहो! महर्षींचा (बुद्धांचा) हा प्रभाव पहा; जो अचिंत्य, आश्चर्यकारक, प्रत्यक्ष दिसणारा (संदिट्ठिक) आणि तात्काळ फळ देणारा (अकालिक) आहे." 2. २. Pasannamanasā buddhe, dinnaṃ pānīyakaṃ mayā; Vipaccati idāneva, taṃ dānaṃ munivāhasā. "मी प्रसन्न चित्ताने बुद्धांना जे पेय दान केले होते, मुनींच्या प्रभावाने त्या दानाचे फळ मला आत्ताच मिळत आहे." 3. ३. Ojavantaṃ [Pg.39] sukhannaṃva, sītalaṃ madhuro dakaṃ; Dibbapānaṃva devānaṃ, jātamabbhutamakkhayaṃ. "हे पौष्टिक, सुखकारक, शीतल आणि मधुर पाणी देवांच्या दिव्य पेयासारखे कधीही न संपणारे आणि आश्चर्यकारक बनले आहे." 4. ४. Sīlavantesu ko nāma, na dadeyya vicakkhaṇo; Idha loke paratteca, sukhadaṃ dāna muttamaṃ. "या लोकात आणि परलोकात सुख देणारे हे उत्तम दान शीलवंतांना देण्यास कोणता बरं बुद्धिमान मनुष्य नकार देईल?" 5. ५. Yathi cchitaṃ gahetvāna, pivantu madhuro dakaṃ; Bhājanānica pūretvā, yantu sabbe yathicchitanti. "तुम्हाला हवे तितके हे मधुर पाणी घ्या आणि प्या; आपली भांडी भरून घ्या आणि सर्वजण आपापल्या इच्छेनुसार जा." Evañca pana vatvā sabbe manusseca balīvaddeca muddikaraseneva santappesi. Tato tato āgatāpi pānīyaṃ pivantoca pānīyaṃ akkhayaṃ ahosi. Tato vāṇijo satthavāhehi saddhiṃ vāṇijjaṃ payojetvā sakanagaraṃ āgacchanto bhagavantaṃ passitvā gamissāmīti veḷuvanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā katānuñño ekamante nisīdi. Satthāpi tena saddhiṃ madhurapaṭisanthāramakāsi. Upāsakopi bhante tumhākaṃ pāṭihāriyaṃ disvā pasanno vanditvā gamissāmīti āgatomhi, evañce vañca pāṭihāriyanti vitthārena kathesi. Athassa bhagavā dhammaṃ desesi. So dhammaṃ sutvāna satthāraṃ svātanāya nimantetvā mahādānaṃ datvā attano gehameva agamāsi. So tato paṭṭhāya dānādīni puññāni katvā tato cuto devaloke dvādasayojanike kanakavimāne devaccharāparivuto devissariyasamannāgato nibbatti. Tassa pubbakammapakāsanatthaṃ tattha tattha ratanabhājanesu dibbamayehi muddikapānehi paripuṇṇaṃ ahosi. Pānīyaṃ pivitvā devā naccanti vādenti kīḷantīti. असे बोलून त्याने सर्व माणसांना आणि बैलांना त्या द्राक्षाच्या रसानेच तृप्त केले. त्यानंतर तिथे जे जे लोक आले आणि त्यांनी ते पेय प्यायले, तरीही ते पेय कधी संपले नाही. त्यानंतर तो व्यापारी इतर सार्थवाहांसोबत व्यापार करून आपल्या नगराकडे परत येत असताना, "भगवंतांचे दर्शन घेऊनच पुढे जाईन" असा विचार करून वेळुवनात गेला. त्याने शास्त्यांना वंदन केले आणि त्यांची अनुमती घेऊन एका बाजूला बसला. शास्त्यांनीही त्याच्याशी मधुर संवाद साधला. तो उपासक म्हणाला, "भंते! मी आपला प्रातिहार्य (चमत्कार) पाहून प्रसन्न झालो आहे आणि आपल्याला वंदन करून जाण्यासाठीच इथे आलो आहे." आणि त्याने घडलेला सर्व चमत्कार सविस्तरपणे सांगितला. त्यानंतर भगवंतांनी त्याला धम्मोपदेश केला. तो धम्म ऐकून त्याने शास्त्यांना दुसऱ्या दिवशीच्या भोजनासाठी आमंत्रित केले आणि महादान देऊन तो आपल्या घरी निघून गेला. तेव्हापासून त्याने दान इत्यादी अनेक पुण्यकर्मे केली आणि मृत्यूनंतर तो देवलोकात बारा योजन विस्तीर्ण अशा सुवर्ण विमानामध्ये अप्सरांनी वेढलेला आणि दैवी ऐश्वर्याने युक्त असा उत्पन्न झाला. त्याच्या पूर्वकर्माचा प्रभाव प्रकट करण्यासाठी तिथे जागोजागी रत्नांच्या पात्रांमध्ये दिव्य द्राक्षाचे पेय (मुद्दिकपान) भरलेले असायचे. ते पेय पिऊन देव नाचत, गात आणि क्रीडा करत असत. 6. ६. Na vipulajinasāraṃ jānamāno janevaṃ,Labhati vipulabhogaṃ toyamattassa dānā; Viditaguṇagaṇā bho tīsu vatthūsu tumhe,Labhatha khalu visesaṃ sīlavantesu dānāti. "अशा प्रकारे, केवळ पाण्याच्या दानाने मनुष्य विपुल भोगांची प्राप्ती करतो, हे जाणून घेऊन; हे गृहस्थहो! तुम्ही तीन वस्तूंमध्ये (त्रिरत्नांमध्ये) गुण ओळखून शीलवंतांना दान द्या आणि निश्चितच विशेष फळ प्राप्त करा." Buddhavammavāṇijakassa vatthuṃ navamaṃ. बुद्धवम्म व्यापाऱ्याची नववी कथा समाप्त. 10. Rūpadeviyā vatthumhi ayamānupubbīkathā १०. रूपदेवीच्या कथेची ही अनुक्रमिक कथा आहे. Atīte [Pg.40] kira vipassissa bhagavato kāle tasmiṃ nagare ekā gāmadārikā vihāre āhiṇḍantī ekaṃ gilānabhikkhuṃ disvā kampamānahadayā upasaṅkamitvā vanditvā bhante kote ābādho sarīraṃ pīḷetīti pucchi. Tenāpi bhagini kharābādho me pīḷetīti vutte sā tenahi bhante ahaṃ taṃ rogaṃ vūpasamessāmīti nimantetvā gehaṃ gantvā taṃ pavattiṃ mātāpitunnaṃ kathetvā tehi anuññātā puna divase nānaggarasena bhesajjāhāraṃ sampādesi, tato so bhikkhu punadivase cīvaraṃ pārupitvā bhikkhāya caranto tassā gehaṃ gantvā aṭṭhāsi. Sā theraṃ āgataṃ disvā somanassajātā pattaṃ gahetvā āsanaṃ paññāpetvā adāsi. Tattha nisinnaṃ taṃ āhārena sādhukaṃ parivisitvā sakkāra makāsi. Athassā saddhābalena bhuttamatteyeva so ābādho vūpasami. Tato so vūpasantarogo dutiyadivase tassā gehaṃ nā gamāsi. Atha sā vihāraṃ gantvā taṃ vanditvā kasmānāgatatthāti pucchitvā tena me bhagini byādhi vūpasami, tasmā nāgatosmīti vutte sā sādhu bhanteti somanassajātā gehameva agamāsi. Sā tena puññakammena kālaṃ katvā devaloke nibbatti. Tassā tattha dvādasayojanikaṃ kanakavimānaṃ nibbatti. Sā tattha devissariyaṃ anubhavantī chabuddhantaraṃ khepetvā amhākaṃ bhagavato kāle jambudīpe devaputtanagare udiccabrahmaṇakule jeṭṭhabrāhmaṇassa bhariyāya kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi, sā paripāka manvāya mātukucchito nikkhami. Tassā mātukucchito nikkhantakālato paṭṭhāya divase divase aṭṭhaṭṭhanālimattaṃ taṇḍulaṃ nibbattati. Tassā rūpasampattiṃ disvā pasannā mātāpitaro rūpadevīti nāma makaṃsu. Pacchā taṃ patirūpena dārakena niyojesuṃ. Athassā taṇḍula- nālimattaṃ [Pg.41] gahetvā pacituṃ āraddhe icchiticchitamaṃsādibyañjanañja sappinavanītadadhikhīrādigorasañca jīramaricādikaṭukabhaṇḍañca kadalipanasamadhuguḷādiupakaraṇañca bhājanāni pūretvā nibbattati, tāya hatthena gahitaṃ kiñci khādanīyaṃ bhojanīyaṃvā pūtibhāvaṃ na gacchati, bhattukkhaliṃ gahetvā sakalanagaravāsino bhojentiyāpi ekakaṭacchumattaṃ bhattaṃ gahitaṭṭhānaṃ na paññāyati. Evaṃ aparikkhayapuññā ahosi, sakaladevaputtanagare candasuriyāva pākaṭā ahosi, atha sā pañcasatabhikkhū nimantetvā niccaṃ sakanivesaneyeva bhojeti, tadā tesaṃ antare paṭisambhidāpatto mahāsaṅgharakkhitattheronāma imissā puññānubhāvaṃ dibbacakkhunā disvā na jānāti esā atthanā pubbe katakammaṃ. Yannūnāhaṃ assā pakāseyyanti ekadivasaṃ tassā nivesane bhuñjitvā anumodanaṃ karonto jānāsi bhagini tayā pubbe katakammanti pucchi, na jānāmi bhante. Sotumicchāmīti, athassā so pubbakammaṃ pakāsento. अतीत काळात विपस्सी भगवंतांच्या वेळी, त्या नगरात एक ग्रामदारिका विहारात फिरत असताना, तिने एका आजारी भिक्खूला पाहिले. तिचे हृदय कंपित झाले. तिने त्यांच्याजवळ जाऊन, वंदन करून विचारले, "भंते, आपल्याला कोणता आजार शरीराला पीडा देत आहे?" त्यांनीही, "भगिनी, मला तीव्र आजार पीडा देत आहे" असे म्हटले असता, ती म्हणाली, "तर मग भंते, मी त्या रोगाचे शमन करीन." असे म्हणून तिने त्यांना निमंत्रित केले आणि घरी जाऊन ती हकीकत आपल्या मातापित्यांना सांगितली. त्यांच्याकडून अनुमती मिळवून, दुसऱ्या दिवशी तिने विविध चवींचे औषधी अन्न तयार केले. त्यानंतर त्या भिक्खूंनी दुसऱ्या दिवशी चीवर परिधान करून, भिक्षेसाठी फिरत असताना तिच्या घरी जाऊन ते उभे राहिले. थेरांना आलेले पाहून ती अत्यंत आनंदित झाली. तिने त्यांचा पत्त घेतला, आसन मांडले आणि त्यांना दिले. तेथे बसलेल्या त्यांना तिने अन्नाने चांगल्या प्रकारे वाढले आणि त्यांचा सत्कार केला. त्यानंतर तिच्या श्रद्धेच्या बळाने, जेवण संपताच त्यांचा तो आजार बरा झाला. त्यानंतर रोगमुक्त झालेले ते भिक्खू दुसऱ्या दिवशी तिच्या घरी गेले नाहीत. तेव्हा ती विहारात गेली आणि त्यांना वंदन करून विचारले, "आपण का आला नाहीत?" तेव्हा त्यांनी म्हटले, "भगिनी, माझा व्याधी बरा झाला आहे, म्हणून मी आलो नाही." तेव्हा ती "साधू भंते!" असे म्हणून अत्यंत आनंदित होऊन घरी परतली. तिने त्या पुण्यकर्माने काळाचे पडदा पाडून देवलोकात जन्म घेतला. तेथे तिचे बारा योजन आकाराचे सोन्याचे विमान उत्पन्न झाले. तेथे देवीचे ऐश्वर्य अनुभवत, सहा बुद्ध-अंतराळ घालवून, आपल्या भगवंतांच्या काळात जम्बुदीपातील देवपुत्त नगरात एका उच्च ब्राह्मण कुळातील ज्येष्ठ ब्राह्मणाच्या पत्नीच्या कुशीत तिने प्रतिसंधी घेतली. ती परिपक्व झाल्यावर आईच्या कुशीतून बाहेर आली. तिच्या जन्माच्या काळापासून दररोज आठ-आठ नाळी तांदूळ उत्पन्न होत असे. तिचे रूपसौंदर्य पाहून प्रसन्न झालेल्या मातापित्यांनी तिचे नाव 'रूपदेवी' असे ठेवले. नंतर त्यांनी तिचा विवाह एका योग्य वराशी करून दिला. जेव्हा तिने एक नाळी तांदूळ घेऊन शिजवण्यास सुरुवात केली, तेव्हा तिच्या इच्छेनुसार मांस इत्यादी व्यंजने, तूप, लोणी, दही, दूध इत्यादी गोरस, जिरे, मिरी इत्यादी तिखट मसाले, केळी, फणस, मध, गूळ इत्यादी साहित्य भांडी भरून उत्पन्न होत असे. तिच्या हाताने घेतलेले कोणतेही खाद्य किंवा भोज्य पदार्थ कधीही खराब होत नसत. भाताचे भांडे घेऊन संपूर्ण नगरवासीयांना जेवू घातले तरी एका पळीइतका भात काढलेली जागा देखील रिकामी दिसत नसे. अशा प्रकारे ती कधीही क्षय न होणाऱ्या पुण्याची धनी होती. संपूर्ण देवपुत्त नगरात ती चंद्र-सूर्यासारखी प्रसिद्ध झाली. त्यानंतर ती पाचशे भिक्खूंना निमंत्रित करून नेहमी आपल्याच घरी भोजन देत असे. त्या वेळी त्यांच्यामध्ये पटिसंभिदा प्राप्त झालेले 'महासंघ रक्खित' नावाचे थेर होते. त्यांनी तिच्या पुण्याचा प्रभाव दिव्यचक्षूने पाहिला आणि विचार केला, 'ही पूर्वी केलेले आपले कर्म जाणत नाही. मी तिला ते प्रकट करावे का?' असे म्हणून एका दिवशी तिच्या घरी भोजन करून, अनुमोदन करताना त्यांनी विचारले, "भगिनी, तू पूर्वी केलेले कर्म जाणतेस का?" ती म्हणाली, "भंते, मी जाणत नाही. मला ते ऐकण्याची इच्छा आहे." तेव्हा त्यांनी तिचे पूर्वकर्म प्रकट करताना म्हटले - 1. १. Ekanavute ito kappe,Vipassīnāma nāyako; Ahosi loke lokeka,Nāyako chinnabandhano. इथून एक्याण्णव कल्प मागे, 'विपस्सी' नावाचे नायक झाले; जे जगातील एकमेव नायक आणि सर्व बंधने तोडलेले होते. 2. २. Tadā tasmiṃ pure ramme, āsi tvaṃ gāmadārikā; Āhiṇḍantī vihārasmiṃ, addakkhi jinasāvakaṃ. तेव्हा त्या रम्य नगरात तू एक ग्रामदारिका होतीस; विहारात फिरत असताना तू एका जिनश्रावकाला पाहिले. 3. ३. Rogāturaṃ kisaṃ paṇḍuṃ, assasantaṃ muhuṃ muhuṃ; Disvāna kampitā cittā, nimantetvāna taṃ muniṃ. रोगाने व्याकुळ, कृश, फिकट पडलेल्या आणि वारंवार सुस्कारा सोडणाऱ्या त्यांना पाहून तुझे चित्त कंपित झाले आणि तू त्या मुनींना निमंत्रित केले. 4. ४. Bhesajjañceva bhattañca, adā tvaṃ tena so yati; Abyābādho anīghoca, ahosi anupaddavo. तू त्यांना औषध आणि भोजन दिले, त्यामुळे ते यती व्याधीमुक्त, दुःखमुक्त आणि उपद्रवरहित झाले. 5. ५. Tato tvaṃ tena kammena, sukatena tato cutā; Jātāsi devalokasmiṃ, sabbakāmasamiddhinī. त्यानंतर तू त्या सुकृत कर्मामुळे, तेथून च्युत होऊन देवलोकात सर्व इच्छा पूर्ण करणारी म्हणून जन्माला आलीस. 6. ६. Tattha [Pg.42] te puññatejena, pāsādo ratanāmayo; Maṇithūpisatākiṇṇo, kūṭāgārehi laṅkato. तेथे तुझ्या पुण्याच्या तेजाने रत्नांचा महाल मिळाला, जो शेकडो मणिखंभांनी युक्त आणि कुटागारांनी सुशोभित होता. 7. ७. Nekagabbhasatākiṇṇo, sayanāsanamaṇḍito; Accharāsatasaṃkiṇṇo, naccagītādisaṃkulo. जो शेकडो खोल्यांनी युक्त, शय्या आणि आसनांनी सुशोभित, शेकडो अप्सरांनी वेढलेला आणि नृत्य-गीतादींनी गजबजलेला होता. 8. ८. Rambhāmbajambusannīra, pūgapunnāgapāṭalī; Nāgāditarusaṇḍehi, maṇḍituyyānapantihi. केळी, आंबे, जांभूळ, नारळ, सुपारी, पुन्नाग, पाटली आणि नागकेशर इत्यादी वृक्षांच्या समूहांनी व सुशोभित उद्यानांच्या रांगांनी तो वेढलेला होता. 9. ९. Padumuppalakaḷāra, kundakānanamaṇḍite; Madhumattālipālīhi, sārasīsarasaṃkule. कमळ, उत्पल, कळार आणि कुंदाच्या वनांनी सुशोभित, मधाने धुंद झालेल्या भुंग्यांच्या समूहांनी आणि सारस पक्ष्यांच्या स्वरांनी युक्त अशा सरोवरांनी तो वेढलेला होता. 10. १०. Devaputtehi nekehi, tathā devaccharāhica; Niccussave mahābhoge, vimāne mananandane. अनेक देवपुत्र आणि देवकन्यांसह, निरंतर उत्सव आणि महाभोगाने युक्त अशा मनमोहक विमानात तू राहिलीस. 11. ११. Tvamevaṃ devalokamhi, vindamānā mahāyasaṃ; Addhānaṃ vītināmetvā, nibbute gotame jine. अशा प्रकारे देवलोकात महान यशाचा उपभोग घेत, काळ घालवून, गोतम जिन परिनिर्वाण पावले असता, 12. १२. Jambudīpe idāni tvaṃ, nibbattā udite kule; Puññapaññāguṇāvāsā, rūpenaggā piyaṃvadā. आता तू जम्बुदीपात एका उच्च कुळात जन्माला आली आहेस; तू पुण्य, प्रज्ञा आणि गुणांचे निवासस्थान, रूपामध्ये सर्वश्रेष्ठ आणि प्रिय बोलणारी आहेस. 13. १३. Etaṃ te devalokasmiṃ, devissariyamabbhutaṃ,Imaṃ te idha lokasmiṃ, sabbaṃ mānusikaṃ sukhaṃ. हे तुझे देवलोकातील अद्भुत देवीचे ऐश्वर्य होते, आणि हे या मनुष्यलोकातील तुझे सर्व मानवी सुख आहे. 14. १४. Vipassimunino kāle, tvaṃ tassekassa bhikkhuno; Adā dānaṃ gilānassa, tassa taṃ phalamīdisaṃ. विपस्सी मुनींच्या काळात तू त्या एका आजारी भिक्खूला दान दिले होतेस, हे त्याचेच असे फल आहे. 15. १५. Kātabbañhi sadā puññaṃ, icchantena sukhappadaṃ; Tasmā tvaṃ sabbadā bhadde, ussukkā kusale bhavāti. सुख देणाऱ्या पुण्याची इच्छा करणाऱ्याने नेहमी पुण्य केलेच पाहिजे; म्हणून हे कल्याणी! तू नेहमी कुशल कर्मांमध्ये तत्पर राहा. Evaṃ so tassa purimattabhāve katakammaṃ pakāsetvā idāni puññakamme appamādā bhavāti anusāsi. Sā therassa dhammadesanaṃ sutvā paramasomanassā tato paṭṭhāya dānādīsu niratā puññāni karontī teneva somanassena sotāpannā ariyasāvikā ahosīti. अशा प्रकारे त्यांनी तिच्या पूर्वजन्मात केलेले कर्म प्रकट करून, 'आता पुण्यकर्मात अप्रमादी राहा' असा उपदेश केला. थेरांचे धम्मदेसन ऐकून ती अत्यंत आनंदित झाली आणि तेव्हापासून दान इत्यादींमध्ये मग्न राहून पुण्यकर्मे करू लागली. त्याच आनंदाने ती सोतापन्न आर्यश्राविका झाली. 16. १६. Iti [Pg.43] taruṇakumārī puññakammesu sāraṃ,Aviditaguṇamattā datva bhikkhussa dānaṃ; Divimanujasukhaṃ sālattha tumhe bhavantā,Viditakusalapākā kiṃ na labbhetha santiṃ. अशा प्रकारे, पुण्यकर्मांचे सार न जाणणाऱ्या एका तरुण मुलीने भिक्खूला दान देऊन दिव्य आणि मानवी सुख प्राप्त केले; तर मग कुशल कर्मांचे फळ जाणणारे तुम्ही सर्वजण शांती का प्राप्त करणार नाही? Rūpadeviyā vatthuṃ dasamaṃ. रूपदेवीची कथा दहावी समाप्त. Dhammasoṇḍakavaggo pathamo. धम्मसोण्डक वर्ग पहिला समाप्त. Nandiyarājavaggo नंदियराज वर्ग 11. Nandiyarājassa vatthumhi ayamānupubbīkathā ११. नंदियराजाच्या कथेची ही अनुक्रमिक कथा आहे. Ito [Pg.45] kira kappasatasahassamatthake padumuttaro nāma satthā loke udapādi sadevakaṃ lokaṃ saṃsārakantārā uttārento. Tasmiṃ kira samaye eko kuṭumbiko satthu dhammadesanaṃ sutvā pasannamānaso buddhapamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā mahādānaṃ sajjetvā attano bhavanaṃ devabhavanamiva alaṅkaritvā buddhārahaṃ mahāsanaṃ paññāpetvā gantvā bhagavantaṃ yāci kāloyaṃ bhante bhagavato bhattaggassa upasaṅkamanāyāti. Atha bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto mahatā buddhānubhāvena gantvā nisīdi paññattavarabuddhāsane, tato kuṭumbiko haṭṭho udaggo sapariso bhagavantaṃ parivisati anekehi madhurannapānādīhi. Tadā tassa bhagavato sāsane dhutaṅgadharānaṃ aggo vasabhattheronāma mahāsāvako sapadānavattena piṇḍāya caramāno tassa kuṭumbikassa gehadvāre aṭṭhāsi, atha so theraṃ disvā bhante satthā antogehe nisinno, tumhepi pavisathāti yāci, thero apavisitvāva agamāsi, kuṭumbiko bhagavantaṃ upasaṅkamitvā tamattaṃ vatvā kiṃ bhante sadevake loke bhagavatāpi uttaritaro guṇena saṃvijjatīti āha. Athassa satthā puttopamaṃ dassetvā therassa guṇe vaṇṇento evamāha. असे ऐकिवात आहे की, इथून सुमारे एक लाख कल्प मागे 'पदुमुत्तर' नावाचे शास्ता (बुद्ध) देवलोकासह संपूर्ण जगाला संसाररूपी अरण्यातून तारण्यासाठी जगात उत्पन्न झाले. त्या काळी एका गृहपतीने शास्त्यांची धम्मदेशना ऐकून प्रसन्न चित्ताने बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला आमंत्रित केले. महादानाची तयारी करून, आपले घर देवभवनासारखे सजवून आणि बुद्धांच्या योग्य असे महाआसन मांडून, त्याने भगवंतांकडे जाऊन याचना केली, 'भंते, भगवंतांच्या भोजनाची हीच वेळ आहे.' तेव्हा भगवान भिक्खू संघासह परिवृत होऊन, महान बुद्धप्रभावाने तिथे गेले आणि मांडलेल्या श्रेष्ठ बुद्ध आसनावर विराजमान झाले. त्यानंतर तो गृहपती अत्यंत हर्षित व प्रफुल्लित होऊन आपल्या परिवारासह भगवंतांना अनेक प्रकारच्या मधुर अन्न-पानादींनी वाढू लागला. त्या वेळी त्या भगवंतांच्या शासनात धुतंगधरांमध्ये अग्र असलेले 'वसभ थेर' नावाचे महाश्रावक क्रमाने भिक्षा मागण्याच्या (सपदानचार) नियमाने पिंडपातासाठी फिरत असताना त्या गृहपतीच्या घराच्या दाराशी उभे राहिले. तेव्हा त्या थेरांना पाहून तो म्हणाला, 'भंते, शास्ता घराच्या आत विराजमान आहेत, आपणही आत यावे,' अशी त्याने याचना केली. परंतु थेर आत न जाताच निघून गेले. गृहपतीने भगवंतांजवळ जाऊन ही गोष्ट सांगितली आणि विचारले, 'भंते, देवलोकासह या जगात भगवंतांपेक्षाही गुणांनी श्रेष्ठ कोणी अस्तित्वात आहे काय?' तेव्हा शास्त्यांनी पुत्राची उपमा देऊन थेरांच्या गुणांचे वर्णन करत असे म्हटले: 1. १. Pālenti nimmalaṃ katvā, pātimokkhādisaṃvaraṃ; Samādinnadhutaṅgāca, appicchā munisūnavo. ते मुनींचे पुत्र (बुद्धपुत्र) अल्पेच्छ असून, पातिमोक्ख (प्रातिमोक्ष) आदि संवराचे निर्मळ करून पालन करतात आणि स्वीकारलेल्या धुतंगांचे आचरण करतात. 2. २. Nicca mantakayuddhamhi, naddhā yodhāva dappitā; Puññānaṃ vatthubhūtā te, devamānusakā dinaṃ. नेहमी मार (मृत्यू) सोबतच्या युद्धात सज्ज झालेल्या पराक्रमी योद्ध्यांप्रमाणे असणारे ते (बुद्धपुत्र) देव आणि मनुष्यांसाठी पुण्याचे क्षेत्र (पात्र) आहेत. 3. ३. Dhāremahaṃ vaṇṇavantaṃ, sīveyyampica cīvaraṃ; Buddhaputtā mahānāgā na dhārenti tathāvidhaṃ. मी सुंदर रंगाचे आणि मौल्यवान (शिवी देशातील) चीवर धारण करतो; परंतु बुद्धपुत्र असलेले महानाग (श्रेष्ठ भिक्खू) तशा प्रकारचे चीवर धारण करत नाहीत. 4. ४. Dhārenti [Pg.46] te paṃsukūlaṃ, saṅghāṭetvā pilotike; Vaṇacchādanacolaṃva, icchālobha vivajjitā. इच्छा आणि लोभापासून मुक्त होऊन, ते जखम झाकणाऱ्या वस्त्राप्रमाणे चिंध्या एकत्र शिवून तयार केलेले पांसुकूल चीवर धारण करतात. 5. ५. Sādiyāmi sadā hambho, upāsakanimantanaṃ; Neva sādenti sambuddha, putto pāsakayācanaṃ. हे पहा, मी नेहमी उपासकांच्या निमंत्रणाचा स्वीकार करतो; परंतु सम्यक संबुद्धांचे पुत्र उपासकांच्या निमंत्रणाचा (याचनेचा) स्वीकार करत नाहीत. 6. ६. Sapadānena yaṃ laddhaṃ, lūkhaṃvāpi paṇītakaṃ; Tena tussanti me puttā, rasagedhavivajjitā. क्रमाने भिक्षा मागून जे काही मिळाले असेल, मग ते कोरडे-रुक्ष असो वा स्वादिष्ट, चवीच्या आसक्तीपासून मुक्त असलेले माझे पुत्र त्यानेच संतुष्ट होतात. 7. ७. Nipajjāmi ahaṃ sādhu, santhate sayane subhe; Na te seyyaṃ pakappenti, saṃsārabhayabhīrukā. मी अंथरलेल्या सुंदर शय्येवर सुखपूर्वक झोपतो; परंतु संसारभयाने भयभीत झालेले ते (बुद्धपुत्र) अशा शय्येची इच्छा करत नाहीत. 8. ८. Ṭhānā sanagamanena, kappenti iriyāpathaṃ; Nekabhūmisamākiṇṇa, pāsādesu vasāmahaṃ. मी अनेक मजल्यांनी युक्त अशा महालांमध्ये राहतो; परंतु ते केवळ उभे राहणे, बसणे आणि चालणे याद्वारेच आपला इरियापथ (दिनचर्या) घालवतात. 9. ९. Buddhaputtā tathācchannaṃ, na kadā pavisanti te; Rukkhamūle susānasmiṃ, abbhokāse ramanti te. ते बुद्धपुत्र अशा आच्छादित घरांमध्ये कधीही प्रवेश करत नाहीत; ते झाडाखाली, स्मशानात आणि उघड्या आकाशाखाली रममाण होतात. 10. १०. Bhāvetvā bhavanāsāya, hetuṃ bhāvanamuttamaṃ; Ahaṃ gāme vasissāmi, pāpento janataṃ sivaṃ. मी लोकांना कल्याण (निर्वाण) प्राप्त करून देत गावात राहतो; तर ते (बुद्धपुत्र) भव-नाशासाठी कारणीभूत असलेल्या उत्तम भावनेचा (विपश्यनेचा) अभ्यास करतात. 11. ११. Ramanti mama puttā te, pantasenāsane kakā; Tesaṃ mahattaro santo, theroyaṃ vasabho mahā; Dhutapāpo dhutaṅgaggo, ñātoyaṃ mama sāsaneti. माझे ते पुत्र एकांत शयनासनात एकाकी रममाण होतात. त्यांच्यामध्ये अत्यंत शांत आणि श्रेष्ठ असलेले हे महान 'वसभ थेर' आहेत; ज्यांनी पापांचा धुत (नाश) केला आहे आणि जे धुतंगांमध्ये अग्र म्हणून माझ्या शासनात प्रसिद्ध आहेत. Evaṃ bhagavā hatthaṃ ukkhipitvā candamaṇḍale paharanto viya therassa guṇe pakāsesi, tato so tassa guṇakathaṃ sutvā sayampitaṃ ṭhānantaraṃ kāmayamāno yannūnāhaṃ anāgate aññatarassa sammāsambuddhassa sāsane dhutaṅgadharānaṃ aggo bhavissāmīti taṃ ṭhānantaraṃ patthento bhagavato pādamūle nipajji, satthā taṃ kāraṇaṃ upaparikkhitvā ito kappasatasahassamatthake gotamo nāma satthā uppajjissati. Tvaṃ tadā dhutaṅgadharānaṃ aggo hutvā kassa poti paññāyissatīti byākaraṇa [Pg.47] madāsi. Tato paṭṭhāya so somanasso puññakammaṃ katvā tato cuto devamanussesu devissariyaṃ anubhavanto vipassīsammāsambuddhakāle ekasāṭako nāma brāhmaṇo hutvā mahādānaṃ adāsi. Tato cuto kassapasammāsambuddhe parinibbute bārāṇasīnagare bārāṇasīseṭṭhi hutvā nibbatto dānādīni puññāni katvā tato cavitvā saṃsāre saṃsaranto dasavassasahassā yukesu manussesu bārāṇasiyaṃ eko kuṭumbiko hutvā nibbatti. So panāyaṃ kuṭumbiko araññe jaṅghāvihāraṃ anuvicaranto paccantime janapade araññāyatane aññataraṃ paccekabuddhaṃ addasa. So ca paccekabuddho tattha cīvarakammaṃ karonto anuvāte appahonte saṃharitvā ṭhapetuṃ āraddho. Kuṭumbiko taṃ disvā bhante kiṃ karothāti pucchi. So paccekabuddho appicchatāya tena puṭṭho na kiñci vutto hoti. So cīvaradussaṃ nappahotīti ñatvā attano uttarasāṭakaṃ paccekabuddhassa pādamūle ṭhapetvā agamāsi. Paccekabuddho taṃ gahetvā anuvātakaṃ āropento cīvaraṃ katvā pārupi. Kuṭumbiko jīvitapariyosāne kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā tato cavitvā bārāṇasito tiyojanamattake ṭhāne aññatarasmiṃ nagare nibbatti, tassa mātāpitaro nandiyoti nāmaṃ akaṃsu, tassa satta bhātaro ahesuṃ, sesā cha bhātaro nānākammantesu byāvaṭā mātāpitunnaṃ posenti. Nandiyo pana akammasīlo geheyeva vasati. Tasmā tassa sesā kujjhanti. Mātāpitaropi nandiyaṃ āmantetvā ovadanti. So tuṇhī hoteva. Athāparasmiṃ samaye gāme nakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ, tadā so mātaraṃ āha. Amma sāṭakaṃ dehi, nakkhattaṃ kīḷissāmīti, sā dhota- vatthaṃ [Pg.48] nīharitvā adāsi, amma thūlaṃ idanti, sā aññaṃ nīharitvā adāsi, tampi paṭikkhipi. Atha naṃ mātā āha. Tāta yādise mayaṃ gehe jātā, natthi ito sukhumatarassa paṭilābhāya puññanti, labhanaṭṭhānaṃ gamissāmi ammāti. Putta ahaṃ ajjeva tava bārāṇasīnagare rajjapaṭilābhaṃ icchāmīti āha. So sādhu ammāti mātaraṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Mātuyā panassa evaṃ ahosi. Kahaṃ so gamissati, pubbeviya idhavā etthavā gehe nisīditvā āgacchatīti, so pana puññaniyāmena codiyamāno gāmato nikkhamitvā bārāṇasiṃ gantvā senaguttassa gehe paṭivasati, athekadivasaṃ so tassa kammakārehi saddhiṃ sallapanto nisīditvā pacalāyanto supinaṃ addasa. Mukhena antaṃ nikkhamitvā sakalajambudīpe pattharitvā antokucchimeva pāvisi. Pabuddho so bhīto mahāsaddamakāsi. Atha naṃ mahāsenagutto pucchi. Nandiyo supinaṃ addasanti āha. Atha tena kīdisanti puṭṭho kathesi, tato senagutto taṃ attano kulūpagaṃ paribbājikaṃ pucchi ko tassa vipākoti. Paribbājikā yadi bho itthī passati. Sattadivasabbhantareyeva abhisekaṃ labhati, yadi puriso passati, tatheva rājā hotīti kathesi. Senagutto tassā taṃ kathaṃ sutvā imaṃ mama ñātiṃ karomīti attano satta dhītare pakkositvā paṭipāṭiyā pucchi. Nandiyassa santike vasathāti, sesā sabbā na icchiṃsu, na mayaṃ jānāma etaṃ adhunāgataṃ kulavantaṃ vā dukkulavantaṃvāti. Atha kaṇiṭṭhikaṃ pucchi. Sā yassa maṃ mātāpitaro dassanti. Tesaṃ vacanaṃ na bhindissāmīti sampaṭicchi, atha senagutto nandiyaṃ pakkositvā attano dhītaraṃ datvā tassa mahāsampatti madāsi. Tato sattame divase nandiyo tattha tattha āhiṇḍanto rañño maṅgaluyyānaṃ passissāmīti gantvā dhaṅgalasilāpaṭṭesasīsaṃ pārupitvā nipajji, so ca bārāṇasīrañño kālaṅkatassa sattamo [Pg.49] divaso hoti. Amaccāca purohitoca rañño sarīrakiccaṃ kāretvā rājaṅgaṇe nisīditvā mantayiṃsu. Rañño ekāva dhītā atthi, putto panassa natthi. Arājikaṃ rajjaṃ na tiṭṭhati. Phussarathaṃ vissajjessāmāti. Te kumudapattavaṇṇe cattāro sindhave yojetvā setacchattapamukhaṃpañcavidharājakakudhabhaṇḍaṃ rathasmiṃyeva ṭhapetvā rathaṃ vissajjetvā pacchato turiyāni paggaṇhāpesuṃ. Ratho pācīdvārena nikkhamitvā uyyānābhimukho ahosi. Paricayena uyyānābhimukho gacchati. Nivattemāti keci āhaṃsu. Purohito mā nivārayitthāti āha. Ratho kumārakaṃ padakkhiṇaṃ katvā ārohaṇasajjo hutvā aṭṭhāsi. Purohito pārupaṇakaṇṇaṃ apanetvā pādatalāni olokento tiṭṭhatu ayaṃ dīpo. Dvisahassadīpa parivāresu catūsu mahādīpesu ekarajjaṃ kātuṃ samatthotivatvā tassa dhitiṃ upadhāretuṃ tikkhattuṃ turiyāni paggaṇhāpesi. Atha kumāro mukhaṃ vivaritvā oloketvā kena kāraṇena āgatatthāti āha, deva tumhākaṃ rajjaṃ pāpuṇātīti, rājā kahanti, devattaṃ gato sāmīti, kati divasā atikkantāti, ajja sattamo divasoti. Putto vā dhītā vā natthīti, dhītā atthi deva. Putto na vijjatīti, tenahi karissāmi rajjanti, te tāvadeva abhisekamaṇḍapaṃ kāretvā rājadhītaraṃ sabbālaṅkārehi alaṅkāritvā uyyānaṃ netvā kumārassa abhisekaṃ akaṃsu, athassa katābhisekassa satasahassagghanakaṃ vatthaṃ ānesuṃ, so kimidaṃ tātāti āha, nivāsanavatthaṃ devāti, nanu tātā thūlaṃti, manussānaṃ paribhogavatthesu ito sukhumataraṃ natthi devāti, tumhākaṃ rājā evarūpaṃ nivāsesīti, āma devāti. Na maññe puññavā tumhākaṃ rājāti vatvā handa suvaṇṇabhiṅkāraṃ āharatha, labhissāma vatthanti, te suvaṇṇabhiṅkāraṃ āhariṃsu, so uṭṭhāya hatthe dhovitvā mukhaṃ vikkhāletvā hatthena udakaṃ ādāya puratthimadisāya abbhukkiri, [Pg.50] tāvadeva ghanapathaviṃ bhinditvā soḷasakapparukkhā uṭṭhahiṃsu, puna udakaṃ hatthena gahetvā dakkhiṇaṃ pacchimaṃ uttaranti evaṃ catassopi disā abbhukkiri, sabbadisāsu soḷasa soḷasa hutvā catusaṭṭhikapparukkhā uṭṭhahiṃsu, so ekaṃ dibbadussaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā nandiyarañño vijite suttakantikā itthiyo mā suttaṃ kantantūti bheriṃ carāpethāti vatvā chattaṃ ussāpetvā alaṅkatapaṭiyatto hatthikkhandhavaragato nagaraṃ pavisitvā pāsādamabhiruyha mahāsampattiṃ anubhavi. Aho tadā paccekabuddhassa dinnānuvātakassa vipāko. Tenāhu porāṇā. अशा प्रकारे भगवंतांनी आपला हात वर करून, जणू चंद्रमंडळाला स्पर्श करत असल्यासारखे, स्थविरांचे (थेरांचे) गुण प्रकट केले. त्यानंतर, त्यांनी त्यांची गुणकथा ऐकून, स्वतःसाठीही तेच स्थान मिळवण्याची इच्छा धरली: ‘भविष्यात मी एखाद्या सम्यक्संबुद्धांच्या शासनात धुतंगधरांमध्ये अग्रस्थानी व्हावे!’ अशी त्या पदाची प्रार्थना करत ते भगवंतांच्या चरणाशी लीन झाले. शास्त्यांनी त्या कारणाचा विचार करून, ‘इथून एक लाख कल्पानंतर गोतम नावाचे शास्ते उत्पन्न होतील. तेव्हा तू धुतंगधरांमध्ये अग्रस्थानी होऊन कस्सप म्हणून प्रसिद्ध होशील,’ असे भविष्य वर्तवले. तेव्हापासून त्यांनी प्रसन्न चित्ताने पुण्यकर्मे केली. तिथून च्युत होऊन देव आणि मनुष्यांमध्ये दैवी ऐश्वर्याचा अनुभव घेत, विपस्सी सम्यक्संबुद्धांच्या काळात ते ‘एकसाटक’ नावाचे ब्राह्मण झाले आणि त्यांनी महादान दिले. तिथून च्युत होऊन, कस्सप सम्यक्संबुद्धांच्या परिनिर्वाणानंतर, ते वाराणसी नगरात ‘वाराणसी-श्रेष्ठी’ म्हणून जन्मले. दान इत्यादी पुण्यकर्मे करून, तिथून च्युत होऊन संसारात भ्रमण करत असताना, दहा हजार वर्षांचे आयुष्य असलेल्या मनुष्यांच्या काळात ते वाराणसीमध्ये एक गृहस्थ म्हणून जन्मले. त्या गृहस्थाने अरण्यात पायी भ्रमण करत असताना, एका सीमावर्ती प्रदेशातील अरण्यवासात एका प्रत्येकबुद्धांना पाहिले. ते प्रत्येकबुद्ध तिथे चीवर शिवण्याचे काम करत होते, परंतु चीवराची किनार अपुरी पडल्यामुळे ते ते गुंडाळून ठेवू लागले होते. त्या गृहस्थाने त्यांना पाहून विचारले, ‘भंते, आपण काय करत आहात?’ त्या प्रत्येकबुद्धांनी अल्पेच्छतेमुळे त्याने विचारले असता काहीही उत्तर दिले नाही. चीवराचे कापड अपुरे पडत आहे हे जाणून, त्याने आपले स्वतःचे उत्तरीय वस्त्र त्या प्रत्येकबुद्धांच्या चरणाशी ठेवले आणि तो निघून गेला. प्रत्येकबुद्धांनी ते वस्त्र घेऊन, त्याची किनार बनवून चीवर तयार केले आणि ते परिधान केले. तो गृहस्थ आयुष्याच्या शेवटी मृत्यू पावून तावतिंस देवलोकात जन्मला. तिथे आयुष्यभर दिव्य संपत्तीचा उपभोग घेऊन, तिथून च्युत होऊन तो वाराणसीपासून सुमारे तीन योजन अंतरावर असलेल्या एका नगरात जन्मला. त्याच्या मातापित्यांनी त्याचे नाव ‘नंदिय’ ठेवले. त्याला सात भाऊ होते. उर्वरित सहा भाऊ वेगवेगळ्या कामांमध्ये व्यस्त राहून मातापित्यांचे पालनपोषण करत असत. परंतु नंदिय हा कोणताही उद्योग न करता घरातच पडून राहत असे. त्यामुळे इतर भाऊ त्याच्यावर रागवत असत. मातापिताही नंदियला बोलावून उपदेश करत असत, पण तो शांतच राहत असे. त्यानंतर एका प्रसंगी गावात उत्सवाची घोषणा झाली. तेव्हा तो आपल्या आईला म्हणाला, ‘आई, मला वस्त्र दे, मी उत्सवात खेळायला जाईन.’ तिने एक धुतलेले वस्त्र काढून दिले. तो म्हणाला, ‘आई, हे जाड आहे.’ तिने दुसरे वस्त्र काढून दिले, त्याने तेही नाकारले. तेव्हा आई त्याला म्हणाली, ‘बेटा, आपण ज्या घरात जन्मलो आहोत, तिथे यापेक्षा मऊ वस्त्र मिळण्याइतके आपले पुण्य नाही.’ तो म्हणाला, ‘आई, मग मी जिथे ते मिळेल अशा ठिकाणी जाईन.’ आई म्हणाली, ‘बेटा, मला तर आजच तुला वाराणसी नगराचे राज्य मिळावे अशी इच्छा आहे.’ तो म्हणाला, ‘ठीक आहे, आई.’ आणि आईला वंदन करून, प्रदक्षिणा घालून तो निघून गेला. त्याच्या आईला वाटले, ‘हा कुठे जाणार? पूर्वीप्रमाणेच इथे-तिथे किंवा घरात बसून परत येईल.’ परंतु, आपल्या पुण्याच्या प्रेरणेने तो गावातून बाहेर पडून वाराणसीला गेला आणि तिथे सेनागुप्ताच्या घरी राहू लागला. एके दिवशी तो तिथल्या कामगारांशी गप्पा मारत बसला असताना त्याला डुलकी लागली आणि त्याने एक स्वप्न पाहिले. त्याच्या मुखातून आतडे बाहेर पडून संपूर्ण जंबूद्गीपात पसरले आणि पुन्हा त्याच्या पोटातच शिरले. जाग आल्यावर तो घाबरला आणि त्याने मोठा आवाज केला. तेव्हा महासेनागुप्ताने त्याला विचारले. नंदियने सांगितले की त्याने एक स्वप्न पाहिले आहे. जेव्हा त्याने विचारले की ‘ते स्वप्न कसे होते?’, तेव्हा नंदियने ते सांगितले. त्यानंतर सेनागुप्ताने आपल्या कुलातील एका परिव्राजिकेला विचारले, ‘या स्वप्नाचा काय परिणाम होईल?’ परिव्राजिका म्हणाली, ‘हे महाशया, जर हे स्वप्न एखाद्या स्त्रीने पाहिले असते, तर सात दिवसांच्या आत तिचा राज्याभिषेक झाला असता. जर एखाद्या पुरुषाने पाहिले असेल, तर तो नक्कीच राजा होईल.’ सेनागुप्ताने तिचे हे बोलणे ऐकून विचार केला, ‘मी याला माझा नातेवाईक बनवतो.’ त्याने आपल्या सात मुलींना बोलावले आणि एकापाठोपाठ एक विचारले, ‘तुम्ही नंदियसोबत राहाल का?’ इतर सर्व मुलींनी नकार दिला आणि म्हणाल्या, ‘आम्ही या नुकत्याच आलेल्या माणसाला ओळखत नाही, हा चांगल्या कुळातील आहे की वाईट कुळातील, हे आम्हाला ठाऊक नाही.’ मग त्याने सर्वात लहान मुलीला विचारले. ती म्हणाली, ‘माझे मातापिता मला ज्याला देतील, मी त्यांच्या शब्दाचा अनादर करणार नाही.’ असे म्हणून तिने संमती दिली. त्यानंतर सेनागुप्ताने नंदियला बोलावून आपली मुलगी त्याला दिली आणि त्याला मोठी संपत्ती दिली. त्यानंतर सातव्या दिवशी, नंदिय इथे-तिथे फिरत असताना, ‘मी राजाची मंगल बाग पाहीन’ असे म्हणून तिथे गेला आणि एका शिळेवर डोके झाकून झोपला. तो दिवस वाराणसीच्या राजाच्या मृत्यूचा सातवा दिवस होता. अमात्य आणि पुरोहितांनी राजाचे अंत्यसंस्कार करून राजदरबारात बसून विचारविनिमय केला: ‘राजाला फक्त एकच मुलगी आहे, मुलगा नाही. राजाशिवाय राज्य टिकू शकत नाही. आपण फुस्सरथ सोडूया.’ त्यांनी कमळाच्या पानाच्या रंगाचे चार सिंधू घोडे रथाला जोडले, श्वेतछत्रासह पाच प्रकारची राजचिन्हे रथातच ठेवली, रथ सोडला आणि त्याच्या मागे वाद्ये वाजवण्यास सांगितले. तो रथ पूर्व दरवाजातून बाहेर पडून उद्यानाकडे निघाला. ओळखीमुळे तो उद्यानाच्या दिशेनेच जात होता. काही जण म्हणाले, ‘आपण याला थांबवूया का?’ पुरोहित म्हणाला, ‘थांबवू नका.’ रथाने त्या तरुणाला प्रदक्षिणा घातली आणि चढण्यासाठी सज्ज होऊन तो उभा राहिला. पुरोहिताने त्याच्या पांघरलेल्या वस्त्राचा कोपरा बाजूला करून त्याच्या पायाचे तळवे पाहिले आणि तो म्हणाला, ‘हा केवळ या एकाच द्वीपाचा नव्हे, तर दोन हजार लहान द्वीपांनी वेढलेल्या चारही महाद्वीपांवर एकछत्री राज्य करण्यास समर्थ आहे!’ असे म्हणून त्याचे धैर्य तपासण्यासाठी त्याने तीन वेळा वाद्ये वाजवण्यास सांगितले. तेव्हा त्या तरुणाने डोळे उघडून पाहिले आणि विचारले, ‘तुम्ही कोणत्या कारणाने आला आहात?’ ते म्हणाले, ‘महाराज, आपल्याला राज्य प्राप्त झाले आहे.’ त्याने विचारले, ‘राजा कुठे आहेत?’ ते म्हणाले, ‘स्वामी, ते देवलोकाला गेले.’ त्याने विचारले, ‘किती दिवस झाले?’ ते म्हणाले, ‘आज सातवा दिवस आहे.’ त्याने विचारले, ‘त्यांना मुलगा किंवा मुलगी नाही का?’ ते म्हणाले, ‘महाराज, मुलगी आहे, पण मुलगा नाही.’ तो म्हणाला, ‘तर मग, मी राज्य करीन.’ त्यांनी लगेचच तिथे राज्याभिषेक मंडप उभारला, राजकन्येला सर्व अलंकारांनी सजवून उद्यानात आणले आणि त्या तरुणाचा राज्याभिषेक केला. त्यानंतर राज्याभिषेक झालेल्या त्या राजासाठी त्यांनी एक लाख मूल्य असलेले वस्त्र आणले. तो म्हणाला, ‘तात, हे काय आहे?’ ते म्हणाले, ‘महाराज, हे परिधान करण्याचे वस्त्र आहे.’ तो म्हणाला, ‘तात, हे जाड नाही का?’ ते म्हणाले, ‘महाराज, मनुष्यांच्या उपयोगातील वस्त्रांमध्ये यापेक्षा मऊ वस्त्र दुसरे नाही.’ त्याने विचारले, ‘तुमचे राजे असेच वस्त्र परिधान करत असत का?’ ते म्हणाले, ‘होय, महाराज.’ तो म्हणाला, ‘मला वाटत नाही की तुमचे राजे पुण्यवान होते. बरं, सोन्याची झारी घेऊन या, आपल्याला वस्त्र मिळेल.’ त्यांनी सोन्याची झारी आणली. त्याने उठून हात धुवून, तोंड स्वच्छ करून, हातात पाणी घेऊन पूर्व दिशेला शिंपडले. त्याच वेळी कठीण पृथ्वी भेदून सोळा कल्पवृक्ष उगवले. पुन्हा हातात पाणी घेऊन त्याने दक्षिण, पश्चिम आणि उत्तर अशा चारही दिशांना शिंपडले. सर्व दिशांना सोळा-सोळा मिळून एकूण चौसष्ट कल्पवृक्ष उगवले. त्याने एक दिव्य वस्त्र परिधान केले आणि एक पांघरले. मग तो म्हणाला, ‘नंदिय राजाच्या राज्यात सूत कातणाऱ्या स्त्रियांनी आता सूत कातू नये, अशी दवंडी पिटवा.’ त्यानंतर छत्र उंचावून, सर्व अलंकारांनी नटून, हत्तीच्या पाठीवर स्वार होऊन त्याने नगरात प्रवेश केला आणि महालात जाऊन महावैभवाचा अनुभव घेतला. अहाहा! हा त्या वेळी प्रत्येकबुद्धांना दिलेल्या चीवराच्या किनारीचा विपाक होता. म्हणूनच प्राचीन लोक म्हणतात. 12. १२. Yathā sāsapamattamhā, bījā nigrodhapādapo; Jāyate satasākhaḍḍho, mahānīlambudopamo. ज्याप्रमाणे मोहरीच्या दाण्याएवढ्या लहान बीजापासून वडाचा वृक्ष (न्यग्रोध) उत्पन्न होतो, जो शेकडो फांद्यांनी विस्तारून विशाल निळ्या ढगासारखा दिसतो. 13. १३. Tatheva puññakammamhā, aṇumhā vipulaṃ phalaṃ; Hotīti appapuññanti, nāvamaññeyya paṇḍitoti. त्याचप्रमाणे, लहानशा पुण्यकर्मापासूनही विशाल फळ प्राप्त होते. म्हणून सुज्ञ माणसाने 'हे लहान पुण्य आहे' असे म्हणून त्याची अवहेलना करू नये. Evaṃ gacchante kāle ekadivasaṃ devī rañño sampattiṃ disvā aho tapassīti kāruññākāraṃ dassesi. Kimidaṃ devīti ca puṭṭhā atimahatī te deva sampatti. Atītamaddhānaṃ kalyāṇaṃ katattā. Idāni anāgatassatthāya kusalaṃ karothāti āha. Kassa dassāma. Sīlavantā natthīti. Asuñño deva jambudīpo arahantehi, tumhe dānaṃ sajjetha, ahaṃ arahante lacchāmīti āha. Punadivase rājā mahārahaṃ dānaṃ sajjāpesi. Devī sace imissā disāya arahanto atthi, idhā gantvā amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhantūti uttarahimavantābhimukhī pupphāni uddhaṃ khipitvā urena nipajji. Atha tāni pupphāni ākāsato gantvā himavantapadese vasantānaṃ padumavatiyā puttānaṃ pañcasatānaṃpaccekabuddhānaṃ jeṭṭhakamahāpadumapaccekabuddhassa pādamūle patiṃsu. Tathāhi. अशा प्रकारे काळ जात असताना, एके दिवशी देवीने (राणीने) राजाचे ऐश्वर्य पाहून 'अहो तपस्वी!' असे म्हणत करुणेचा भाव दाखवला. 'देवी, हे काय आहे?' असे विचारले असता ती म्हणाली, 'हे देवा (महाराज), भूतकाळात कल्याणकारी कर्मे केल्यामुळे तुमचे हे ऐश्वर्य अत्यंत मोठे आहे. आता भविष्याच्या कल्याणासाठी कुशल कर्मे करा.' राजा म्हणाला, 'आम्ही कोणाला दान देऊ? येथे कोणी शीलवान नाहीत.' राणी म्हणाली, 'हे देवा, जंबुद्वीप अरहंतांनी शून्य नाही. तुम्ही दानाची तयारी करा, मी अरहंतांना मिळवून देईन.' दुसऱ्या दिवशी राजाने बहुमूल्य दानाची तयारी करवून घेतली. राणीने 'जर या देशात अरहंत असतील, तर त्यांनी येथे येऊन आमची भिक्षा स्वीकारावी,' असे म्हणून उत्तर हिमालयाकडे तोंड करून फुले वर फेकली आणि ती जमिनीवर पालथी पडली (साष्टांग नमस्कार केला). तेव्हा ती फुले आकाशातून जाऊन हिमालय प्रदेशात राहणाऱ्या पदुमावतीच्या पाचशे प्रत्येकबुद्ध पुत्रांपैकी ज्येष्ठ असणाऱ्या महापदुम प्रत्येकबुद्धांच्या चरणांशी पडली. तसेच घडले: 14. १४. Aho [Pg.51] passatha bho dāni, vimhayaṃ puññakammuno; Acetanāpi pupphāni, dūtakiccesu byāvaṭā. अहो, पुण्यकर्माचे आश्चर्य आता पहा! अचेतन (निर्जीव) असलेली फुले देखील दूताच्या कार्यात व्यस्त झाली आहेत. 15. १५. Kattukāmena lokasmiṃ, sakalaṃ attano vasaṃ; Sabbatthāmena kattabbaṃ, puññaṃ paññavatā sadāti. या जगात सर्व काही आपल्या नियंत्रणात आणण्याची इच्छा असणाऱ्या प्रज्ञावान माणसाने नेहमी आपल्या पूर्ण शक्तीनिशी पुण्यकर्म केले पाहिजे. Tato mahāpadumapaccekabuddho taṃ ñatvā sesabhātare āmantesi. Mārisā nandiyarājā tumhe nimantesi. Adhivāsetha tassa nimantananti. Te adhivāsetvā tāvadeva ākāsenā gantvā uttaradvāre otariṃsu. Manussā pañcasatā deva paccekabuddhā āgatāti rañño ārocesuṃ, rājā saddhiṃ deviyā gantvā vanditvā patte gahetvā paccekabuddhe pāsādaṃ āropetvā tattha tesaṃ dānaṃ datvā bhattakiccāvasāne rājā saṅghattherassa devī saṅghanavakassa ca pādamūle nipajjitvā ayyā paccayehi na kilamissantu, mayaṃ puññena na hāyissāma, amhākaṃ idha vāsāya paṭiññaṃ dethāti paṭiññaṃ kāretvā uyyāne nivāsaṭṭhānādayo kāretvā yāvajīvaṃ paccakabuddhe upaṭṭhahitvā tesu parinibbutesu sādhukīḷanaṃ kāretvā candanā garuādīhi sarīrakiccaṃ kāretvā dhātuyo gahetvā cetiyaṃ patiṭṭhāpetvā evarūpānampi mahānubhāvānaṃ mahesīnaṃ maraṇaṃ bhavissati, kimaṅgaṃ pana mādisānanti saṃvegajāto jeṭṭhaputtaṃ rajje patiṭṭhāpetvā sayaṃ pabbajaṃ pabbaji, devīpi raññe pabbajite ahaṃ kiṃkarissāmīti pabbajitvā dvepi uyyāne vasantā jhānābhiññaṃ nibbattetvā jhānasukhena vītināmentā āyupariyosāne brahmaloke nibbattiṃsu. Te amhākaṃ bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā buddhasāsane pabbajiṃsu, tadā nandiyarājā dhutaṅgadharānaṃ aggo mahākassapattheronāma hutvā cando viya suriyo viyaca loke pākaṭo hutvā bhagavati pari- nibbute [Pg.52] buddhasāsanaṃ ativiya sobheti. Bhariyāpissa bhaddakāpiḷānī nāma ahosīti. त्यानंतर महापदुम प्रत्येकबुद्धांनी हे जाणून इतर बंधूंना आमंत्रित केले, 'हे सन्माननीयहो, नंदिय राजाने तुम्हांला आमंत्रित केले आहे. त्यांच्या आमंत्रणाचा स्वीकार करा.' त्यांनी आमंत्रण स्वीकारले आणि तत्काळ आकाशातून येऊन उत्तर दारावर उतरले. लोकांनी राजाला सांगितले, 'हे देवा, पाचशे प्रत्येकबुद्ध आले आहेत.' राजाने देवीसह जाऊन त्यांना वंदन केले, त्यांचे भिक्षापात्र हाती घेतले आणि प्रत्येकबुद्धांना राजवाड्यात नेऊन तेथे त्यांना दान दिले. भोजनविधी संपल्यावर राजा संघस्थविरांच्या चरणांवर आणि देवी संघनवकांच्या चरणांवर लीन झाली आणि म्हणाले, 'आर्यहो, आपण प्रत्ययांच्या (जीवनावश्यक वस्तूंच्या) अभावामुळे त्रस्त होऊ नका, आम्ही पुण्यातून मागे हटणार नाही. आम्हांला येथेच राहण्याचे वचन द्या.' असे वचन घेऊन त्यांनी उद्यानात निवासस्थाने इत्यादी बांधून दिली आणि आयुष्यभर प्रत्येकबुद्धांची सेवा केली. ते परिनिर्वाण पावले असता, चंदनी लाकूड, अगरू इत्यादींनी अंत्यसंस्कार करून, त्यांच्या धातू (अस्थी) घेऊन चैत्य (स्तूप) प्रस्थापित केला. 'अशा प्रकारच्या महानुभाव महर्षींचाही जर मृत्यू होतो, तर माझ्यासारख्यांची काय कथा!' असा संवेग (वैराग्य) उत्पन्न होऊन राजाने आपल्या ज्येष्ठ पुत्राला राज्यावर बसवले आणि स्वतः प्रव्रज्या घेतली. राजाने प्रव्रज्या घेतल्यावर 'मी काय करू?' असे म्हणून देवीनेही प्रव्रज्या घेतली. दोघेही उद्यानात राहून ध्यान आणि अभिज्ञा प्राप्त करते झाले आणि ध्यानाच्या सुखात काळ घालवत आयुष्याच्या शेवटी ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाले. आमच्या भगवंतांच्या काळात ते ब्राह्मण कुळात जन्म घेऊन बुद्धशासनात प्रव्रजित झाले. तेव्हा नंदिय राजा हा धुतंगधरांमध्ये अग्रगण्य असणारे 'महाकस्सप थेर' (महाकाश्यप स्थवीर) या नावाने प्रसिद्ध झाले आणि चंद्रासारखे व सूर्यासारखे जगात प्रख्यात होऊन, भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर त्यांनी बुद्धशासनाला अत्यंत सुशोभित केले. त्यांची पत्नी देखील 'भद्दा कापिलाणी' नावाची झाली. 16. १६. Datvā pureko vipine caranto,Paccekabuddhassanuvātamattaṃ; Katvā saraṭṭhaṃ kurudīpasobhaṃ,Mahānubhāvo vasudhā dhiposi. पूर्वी अरण्यात संचार करत असताना एका प्रत्येकबुद्धाला अनुकूलतेने दान देऊन, तू आपल्या राज्याला कुरुद्वीपाप्रमाणे सुशोभित करणारा महानुभाव पृथ्वीचा स्वामी झालास. 17. १७. Tumheca bhonto khalu sīlavante,Dadātha dānāni anappakāni; Taṃ vo patiṭṭhāca bhavantarasmiṃ,Cintāmaṇiṃ kappataruṃva sāranti. आणि तुम्हीही, हे गृहस्थहो, शीलवानांना विपुल दाने द्या. ते दान दुसऱ्या जन्मात तुमच्यासाठी चिंतामणी आणि कल्पवृक्षाप्रमाणे श्रेष्ठ आधार ठरेल. Nandiyarājassa vatthuṃ pathamaṃ. नंदिय राजाची पहिली कथा समाप्त. 12. Aññataramanussassa vatthumhi ayamānupubbīkathā १२. एका विशिष्ट मनुष्याच्या कथेतील अनुक्रमिक कथा खालीलप्रमाणे आहे: Amhākaṃ bhagavati parinibbute pāṭaliputtasamīpe aññatarasmiṃ gāme aññataro duggatamanusso vasati, so panekadivasaṃ aññataraṃ gāmaṃ gacchanto dve sāṭake nivāsetvā mahantaṃ aṭaviṃpāpuṇi, tadevaṃ gacchantaṃ disvā etassa vatthaṃ gaṇhissāmīti eko coro anubandhi, so dūratova āgacchantaṃ coraṃ disvā cintesi, ahametasmā palāyituṃ vā tena saddhiṃyujjhituṃ vā na sakkomi, ayamāgantvā avassaṃ anicchantassāpi me vatthaṃ gaṇhissati. Mayāpissa niratthakena harituṃ na sakkā, dānavasenassa dassāmīti sanniṭṭhāna makāsi, atha coro āgantvā vatthakaṃ parāmasi, atha so puriso cittaṃ pasādetvā imaṃ mama vatthadānaṃ bhavabhogasukhatthāya paccayo hotūti vatthaṃ datvā ducchāditattā mahāmaggaṃ pahāya aññena jaṅghāmaggena gacchanto āsivisena daṭṭho kālaṃ katvā himavantappadese [Pg.53] dvādasayojanike kanakavimāne nekaccharāsahassaparivuto nibbatti. Vimānaṃ panassa parivāretvā tiyojanike ṭhāne kapparukkhā nibbattiṃsu, so mahantaṃ dibbasampattiṃ disvā somanassaṃ pavedento āha. आमच्या भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर पाटलीपुत्राजवळ एका गावात एक गरीब माणूस राहत होता. तो एके दिवशी दुसऱ्या गावाला जात असताना दोन वस्त्रे परिधान करून एका मोठ्या अरण्यात पोहोचला. त्याला अशा प्रकारे जाताना पाहून एका चोराने 'मी याचे वस्त्र हिरावून घेईन' या विचाराने त्याचा पाठलाग केला. चोराला दुरूनच येत असताना पाहून त्याने विचार केला, 'मी याच्यापासून पळून जाऊ शकत नाही किंवा याच्याशी लढूही शकत नाही. हा येऊन माझ्या इच्छेविरुद्धही माझे वस्त्र नक्कीच हिरावून घेईल. माझ्याकडून हे निरर्थक हिरावून घेतले जाऊ नये, म्हणून मी हे दानाच्या भावनेने त्याला देईन,' असा त्याने निश्चय केला. नंतर चोराने येऊन वस्त्राला हात घातला. तेव्हा त्या माणसाने आपले चित्त प्रसन्न करून 'माझे हे वस्त्रदान माझ्या संसारभोगाच्या सुखासाठी प्रत्यय (कारण) ठरो,' असे म्हणून वस्त्र दिले. स्वतःचे शरीर नीट झाकलेले नसल्यामुळे त्याने मुख्य मार्ग सोडून दुसऱ्या पाऊलवाटेने जाणे पसंत केले, तिथे त्याला एका विषारी सर्पाने दंश केला. त्यामुळे मृत्यू पावून तो हिमालय प्रदेशात बारा योजन विस्तीर्ण अशा सुवर्णविमानात हजारो अप्सरांनी वेढलेला असा उत्पन्न झाला. त्याच्या विमानाभोवती तीन योजन अंतरापर्यंत कल्पवृक्ष उत्पन्न झाले. ते महान दिव्य ऐश्वर्य पाहून तो अत्यंत आनंदाने म्हणाला: 1. १. Pariṇāmitamattena, dānassa sakasantakaṃ; Dadāti vipulaṃ bhogaṃ, dibbamissariyaṃ varaṃ. आपल्या मालकीच्या वस्तूचे केवळ दान म्हणून समर्पण केल्याने, ते विपुल भोग आणि श्रेष्ठ दिव्य ऐश्वर्य प्रदान करते. 2. २. Dvādasayojanubbedhaṃ, duddikkhaṃ cakkhumūsanaṃ; Kūṭā gāravarupetaṃ, sabbasovaṇṇayaṃ subhaṃ. बारा योजन उंच, (तेजस्वीपणामुळे) पाहण्यास कठीण, डोळ्यांना सुखावणारे, श्रेष्ठ शिखरांनी युक्त, संपूर्ण सुवर्णमयी आणि शुभ असे हे विमान आहे. 3. ३. Mama puññena nibbattaṃ, nekarāgaddhajākulaṃ,Tatheva parisuddhehi, vitānehi ca laṅkataṃ. माझ्या पुण्याने उत्पन्न झालेले हे विमान अनेक रंगांच्या ध्वजांनी युक्त आहे, तसेच अत्यंत शुद्ध अशा चांदव्यांनी सुशोभित आहे. 4. ४. Pāsādapariyantamhi, dibbavatthāni lambare; Vāteritā te sobhanti, avhentāva sudhāsino. महालाच्या चहूबाजूंनी दिव्य वस्त्रे लटकत आहेत. वाऱ्याने हलणारे ते वस्त्र असे शोभून दिसत आहेत, जणू काही ते देवांना आमंत्रित करत आहेत. 5. ५. Pāsādassa samantā me, bhūmibhāge tiyojane; Icchiticchitadātāro, jātāsuṃ surapādapā. माझ्या महालाच्या सभोवताली तीन योजन भूभागावर, इच्छिलेली प्रत्येक गोष्ट देणारे देववृक्ष (कल्पवृक्ष) उत्पन्न झाले आहेत. 6. ६. Tattha naccehi gītehi, vādehi turiyehi ca; Ne kaccharāsahassehi, modāmi bhavane mama. तेथे नृत्य, गीत, वादन आणि वाद्यांच्या गजरात, हजारो अप्सरांसह मी माझ्या भवनात आनंद उपभोगत आहे. 7. ७. Na sammā dinnavatthassa, akkhette phalamī disaṃ; Khette sammā dadantassa, ko phalaṃ vaṇṇayissatīti. अयोग्य क्षेत्रात देखील योग्य प्रकारे दिलेल्या वस्त्राचे जर असे फळ मिळते, तर योग्य क्षेत्रात योग्य प्रकारे दान देणाऱ्याच्या फळाचे वर्णन कोण करू शकेल? 8. ८. Evaṃ vidhampi kusalaṃ manujo karitvā,Pappoti dibbavibhavaṃ munivaṇṇanīyaṃ; Mantvāna bho dadatha dānavaraṃ susīle,Saddhāya suddhamanasāssa visesabhāgīti. अशा प्रकारचे कुशल कर्म करून मनुष्य मुनींनी प्रशंसिलेल्या दिव्य वैभवाला प्राप्त करतो. म्हणून, हे लोकांनो! हे जाणून घेऊन, श्रद्धेने आणि शुद्ध मनाने शीलवानांना श्रेष्ठ दान द्या आणि विशेष भाग्याचे वाटेकरी व्हा. Aññataramanussassa vatthuṃ dutiyaṃ. एका विशिष्ट मनुष्याची दुसरी कथा समाप्त. 13. Visamalomakumārassa vatthumhi ayamānupubbīkathā १३. विसमलोमकुमाराच्या कथेतील ही अनुक्रमिक कथा आहे. Atīte [Pg.54] kira imasmiṃ jambudīpe kassapo nāma sammāsambuddho pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ patto lokassa dukkhāpanudo sukhāvaho paṭivasati lokaṃ nibbāṇamahānagaravare paripūrento. Tasmiṃ samaye aññataro puriso satthu dhammadesanaṃ sutvā pasanno bhikkhusaṅghassa dānaṃ dento sīlaṃ rakkhanto uposathakammaṃ karonto nānāvidhāni puññakammāni katvā suttappabuddhoviya gantvā devaloke nibbatti sabbaratanamaye dibbavidhāne devaccharāsahassaparivuto. Tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto amhākaṃ bhagavati parinibbute jambudīpe pāṭaliputtanagare āṇācakkavattidhammāsokamahānarindassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatti. Tassa nāmaṃ karonto sīse lomaṃ visamaṃ hutvā jātatthā visamalomakumāroti sañjāniṃsu. So kamena viññutaṃ patto balasampanno ahosi. Mahāthāmo abhirūpoca ahosi. Dassanīyo pāsādiko yasaparivārasampanno paṭivasati. Tato aparena samayena dhammāsokamahānarindo caturāsītisahassarājaparivuto anantabalavāhano kī ḷā pa ro himavantaṃ gantvā yathābhirantaṃ kīḷitvā āgacchanto candabhāgaṃ nāma gaṅgaṃ sampāpuṇi. Sā pana yojanavitthatā tigāvutagambhīrā ahosi. Tadā sā adhunāgatehi oghehi mahāpheṇasamākulā bahūmiyo ubhokūle uttarantī mahāvegā gacchanti. Tadā rājā gaṅgaṃ disvā ko nāmettha puriso evaṃvidhaṃ mahāgaṅgaṃ tarituṃ samattho bhavissatīti āha. Taṃ sutvā visamaloma kumāro āgantvā vanditvā ahaṃ deva gaṅgaṃ taritvā gantuñca āgantuñca sakkomīti āha. Rājā sādhūti sampaṭicchi. Atha kumāro gāḷhaṃ nivāsetvā makaradantiyā [Pg.55] kese bandhitvā gaṅgākūle ṭhito aṭṭhārasahatthaṃ abbhuggantvā usabhamattaṭṭhāne patitvā taritu mārabhi. Tato caṇḍasotaṃ chinditvā taranto gamanā gamanakāle gaṇhanatthāya āgate caṇḍasuṃsumāre pāṇinā paharitvā cuṇṇavicuṇṇaṃ karonto vīsasataṃ māretvā uttāretvā talamuggamma rājānaṃ vanditvā aṭṭhāsi. Rājā taṃ kāraṇaṃ disvā bhayappatto eso kho maṃ māretvā rajjampi gahituṃ samattho. Etaṃ māretuṃ vaṭṭatīti cintetvā nagaraṃ sampatto kumāraṃ pakkosāpetvā amacce āha. Imaṃ bhaṇe bandhanāgāre karothāti. Te tathā kariṃsu, athassa bandhanāgāre vasantassa cattāro māsā atikkantā. Tato rājā catumāsaccayena dīghato saṭṭhihatthappamāṇe saṭṭhiveḷukalāpe āharāpetvā gaṇṭhiyo sodhāpetvā anto ayosāraṃ pūretvā rājaṅgaṇe ṭhapāpetvā visamalomakumāraṃ bandhanāgārato āhārāpetvā amacce evamāha. Bhaṇe svāyaṃ kumāro iminā khaggena ime veḷukalāpe caturaṅgulaṃ katvā chindatu. No ce chindituṃ sakkoti. Taṃ mārethāti āha, taṃ sutvā kumāro ahaṃ bandhanāgāre ci ra vu ttho jighacchāpīḷito āhārena kilamiṃ, yannūnāhaṃ āhāraṃ bhuñcitvā chindeyyanti. Te natthi dāni tuyhaṃ āhāranti āhaṃsu. Tenahi pokkharaṇiyā pānīyaṃ pivissāmīti āha. Te sādhūti pokkharaṇiṃ nesuṃ. Kumāro pokkharaṇiṃ otaritvā nahāyitvā nimuggo yāvadatthaṃ kalalaṃ bhuñcitvā pānīyaṃ pivitvā uṭṭhāya asipattaṃ gahetvā mahājanānaṃ passantānameva aṭṭhāsītihatthaṭṭhānaṃ ākāsaṃ ullaṅghitvā sabbaveḷukalāpe caturaṅgulamattena khaṇḍākhaṇḍaṃ kurumāno otaritvā mūle thūlaayasalākaṃ patvā kiṇīti saddaṃ sutvā asipattaṃ vissajjetvā rodamāno aṭṭhāsi. Tato rājapurisehi kimattaṃ rodasīti vutte [Pg.56] ettakānaṃ purisānamantare mayhaṃ ekopi suhado natti. Sace bhaveyya, imesaṃ veḷukalāpānamantare ayo sāraṃ atthibhāvaṃ katheyya, ahaṃ pana jānamāno ime veḷu kalāpe aṅgulaṅgulesu chindeyyanti āha. Tato rājā kumārena katakammaṃ oloketvā pasanno uparājaṭṭhānaṃ bahuñca vibhavaṃ dāpesi, evamassa balasampattilābho nāma na jātigottakulapadesādīnaṃ balaṃ. Na pāṇātipātādiduccaritānaṃ balaṃ. Kassetaṃ balanti. Kassapasammāsambuddhakāle bhikkhusaṅghassa dinnadānādisucaritakammavipākaṃ. Tena vuttaṃ. प्राचीन काळी या जंबुद्विपात कस्सप नावाचे सम्यक्सम्बुद्ध पारमिता पूर्ण करून, सर्वज्ञता प्राप्त करून, जगाचे दुःख दूर करणारे आणि सुख देणारे, लोकांना श्रेष्ठ अशा निर्वाणमहानगरामध्ये प्रस्थापित करत राहत होते. त्या वेळी एका मनुष्याने शास्त्यांचा धम्म उपदेश ऐकून प्रसन्न होऊन, भिक्खूसंघाला दान देत, शील राखत, उपोसथ कर्म करत आणि विविध प्रकारची पुण्यकर्मे करून, झोपेतून जागे झाल्याप्रमाणे जाऊन देवलोकात जन्म घेतला, जिथे तो सर्व रत्नांनी युक्त अशा दिव्य विमानामध्ये हजारो देवकन्यांनी वेढलेला होता. तिथे आयुष्य संपेपर्यंत राहून, तिथून च्युत होऊन, आपल्या भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर जंबुद्विपातील पाटलिपुत्र नगरात आज्ञाचक्रवर्ती धम्मासोक महाराजांच्या अग्र महिषीच्या कुशीत जन्मला. त्याचे नाव ठेवताना, त्याच्या डोक्यावरील केस विषम असल्यामुळे त्याला 'विसमलोमकुमार' म्हणून ओळखले गेले. तो हळूहळू समजूतदार झाला आणि बलसंपन्न झाला. तो अत्यंत शक्तिशाली आणि देखणा होता. तो दर्शनीय, प्रसन्न आणि कीर्ती व परिवाराने संपन्न होऊन राहत होता. त्यानंतर काही काळाने, धम्मासोक महाराज चौऱ्याऐंशी हजार राजांच्या परिवारासह, अनंत सैन्य आणि वाहनांसह क्रीडामग्न होऊन हिमालयात गेले आणि तिथे यथेच्छ क्रीडा करून परतताना 'चंद्रभागा' नावाच्या गंगेजवळ पोहोचले. ती नदी एक योजन रुंद आणि तीन गाऊत खोल होती. तेव्हा ती नदी नुकत्याच आलेल्या पुरामुळे मोठ्या फेसाने युक्त होऊन, दोन्ही तीरांवरून वाहत अत्यंत वेगाने वाहत होती. तेव्हा महाराजांनी ती गंगा पाहून विचारले, 'येथे असा कोणता माणूस आहे जो या महाप्रचंड गंगेला पोहून पार करण्यास समर्थ असेल?' ते ऐकून विसमलोमकुमार तिथे आला आणि वंदन करून म्हणाला, 'हे देव, मी ही गंगा पोहून पार करून पलीकडे जाण्यास आणि परत येण्यास समर्थ आहे.' महाराजांनी 'फार छान' असे म्हणून संमती दिली. नंतर त्या कुमाराने वस्त्र घट्ट नेसून, मगरीच्या दाताच्या आकाराच्या क्लिपने आपले केस बांधले आणि गंगेच्या तीरावर उभे राहून अठरा हात उंच उडी मारली आणि एका बैलाच्या लांबीएवढ्या अंतरावर पाण्यात पडून पोहू लागला. नंतर तो वेगवान प्रवाह कापत पोहत असताना, येण्या-जाण्याच्या वेळी त्याला पकडण्यासाठी आलेल्या हिंस्त्र मगरींना हाताने मारून त्यांचे तुकडे-तुकडे करत, दोनशे मगरींना मारून, नदी पार करून जमिनीवर आला आणि महाराजांना वंदन करून उभा राहिला. महाराजांनी हे पाहून भयभीत होऊन विचार केला, 'हा तर मला मारून माझे राज्यही घेण्यास समर्थ आहे. याला मारून टाकणेच योग्य आहे.' असा विचार करून नगरात पोहोचल्यावर त्यांनी कुमाराला बोलावून घेतले आणि अमात्यांना सांगितले, 'अरे, याला कारागृहात टाका.' त्यांनी तसेच केले. त्यानंतर त्याला कारागृहात राहून चार महिने उलटले. त्यानंतर चार महिन्यांनंतर महाराजांनी लांबीने साठ हात असलेले साठ बांबूंचे भारे मागवले, त्यांच्या गाठी साफ करून घेतल्या, त्यांच्या आत लोखंडाचे गज भरले आणि ते राजवाड्यात ठेवून विसमलोमकुमाराला कारागृहातून आणवले आणि अमात्यांना असे म्हणाले, 'अरे, या कुमाराने या तलवारीने हे बांबूंचे भारे चार-चार बोटांच्या अंतरावर कापावेत. जर तो हे कापू शकला नाही, तर त्याला मारून टाका.' ते ऐकून कुमार म्हणाला, 'मी कारागृहात दीर्घकाळ राहिल्यामुळे भुकेने व्याकुळ झालो आहे आणि अन्नाविना थकलो आहे. मी आधी भोजन करून मग हे कापले तर बरे होईल.' ते म्हणाले, 'आता तुला कोणतेही अन्न मिळणार नाही.' 'तर मग मी तलावातील पाणी पितो,' असे तो म्हणाला. त्यांनी 'ठीक आहे' म्हणून त्याला तलावापाशी नेले. कुमाराने तलावात उतरून, स्नान केले आणि पाण्यात बुडी मारून पोटभर चिखल खाल्ला, पाणी प्यायले आणि वर येऊन तलवार हातात घेतली. जमलेल्या लोकांच्या देखतच त्याने ऐंशी हात उंच आकाशात उडी मारली आणि सर्व बांबूंचे भारे चार-चार बोटांच्या तुकड्यांमध्ये कापत खाली उतरला. परंतु तळाशी असलेल्या जाड लोखंडी गजावर तलवार आदळल्याने 'किणी' असा आवाज ऐकून त्याने तलवार फेकून दिली आणि तो रडत उभा राहिला. तेव्हा राजपुरुषांनी विचारले, 'तू का रडत आहेस?' तेव्हा तो म्हणाला, 'एवढ्या लोकांमध्ये माझा एकही हितचिंतक नाही. जर कोणी असता, तर त्याने मला या बांबूंच्या भारेमध्ये लोखंडाचे गज असल्याचे सांगितले असते. जर मला हे माहीत असते, तर मी हे बांबूंचे भारे बोटा-बोटाच्या अंतरावर कापले असते.' त्यानंतर महाराजांनी कुमाराने केलेले कार्य पाहून प्रसन्न होऊन त्याला उपराजपद आणि भरपूर संपत्ती दिली. अशा प्रकारे, या बलसंपत्तीचा लाभ हा काही जात, गोत्र, कूळ किंवा प्रदेश इत्यादींचे बळ नाही; तसेच प्राणातिपातादी दुष्कृत्यांचे बळ नाही. मग हे कोणाचे बळ आहे? हे कस्सप सम्यक्सम्बुद्धांच्या काळात भिक्खूसंघाला दिलेल्या दानादी सुकृत कर्मांचे फळ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे. 1. १. Kassapassa munindassa, kāle aññataro naro; Sambuddhamupasaṃkamma, sutvā dhammaṃ sudesitaṃ. मुनींद्र कस्सप बुद्धांच्या काळात, एका मनुष्याने सम्यक्सम्बुद्धांच्या जवळ जाऊन, त्यांनी चांगल्या प्रकारे उपदेशिलेला धम्म ऐकला. 2. २. Paṭiladdhasaddho hutvā, sīlavantāna bhikkhunaṃ; Madhurannapāne pacure, adāsi sumano tadā. श्रद्धा प्राप्त करून, प्रसन्न चित्ताने त्याने त्या वेळी शीलवान भिक्खूंना भरपूर मधुर अन्न आणि पेय दान केले. 3. ३. Adāsi cīvare patte, tatheva kāyabandhane; Adā khīrasalākañca, bahū kattarayaṭṭhiyo. त्याने चीवर, पात्र तसेच कमरेचा पट्टा (कायबंधन) दान केला; तसेच त्याने खीर खाण्याच्या शलाका आणि अनेक काठ्या दान केल्या. 4. ४. Adā supassayaṃ dānaṃ, mañcapīṭhādikaṃ tathā; Pāvāra kambalādīni, adā sītanivāraṇe. त्याने पलंग, पाट इत्यादींसह उत्तम बिछाने दान केले; तसेच थंडीपासून रक्षण करण्यासाठी पांघरण्याची वस्त्रे आणि घोंगड्या दान केल्या. 5. ५. Adā bhesajjadānāni, ārogyatthāya bhikkhunaṃ; Evaṃ nānāvidhaṃ puññaṃ, katvāna tidivaṃ gato. त्याने भिक्खूंच्या आरोग्यासाठी औषधांचे दान केले. अशा प्रकारे विविध प्रकारची पुण्यकर्मे करून तो देवलोकात गेला. 6. ६. Tattha dibbavimānamhi, uppanno so mahiddhiko; Devaccharāparivuto, devasenāpurakkhato. तिथे दिव्य विमानामध्ये तो महान ऋद्धींनी युक्त होऊन जन्मला, जिथे तो देवकन्यांनी वेढलेला आणि देवसेनेने सन्मानित केलेला होता. 7. ७. Dibbehi naccagītehi, dibbavāditatantihi; Modamāno anekehi, dibbasampattiyā saha. दिव्य नृत्य, गायन आणि दिव्य वाद्यांच्या सुरांमध्ये, अनेक प्रकारच्या दिव्य संपत्तीसह तो आनंद उपभोगत राहिला. 8. ८. Yāvatāyuṃ tahiṃ ṭhatvā, jambudīpe manorame; Pure pāṭaliputtamhi, dhammāsokassa rājino. तिथे आयुष्य संपेपर्यंत राहून, नंतर या रमणीय जंबुद्विपातील पाटलिपुत्र नगरात, धम्मासोक राजाच्या 9. ९. Putto [Pg.57] hutvāna nibbatti, mahāthāmo mahābalo; Mahāyaso mahābhogo, āsi buddhādimāmako. पुत्र म्हणून जन्मला. तो अत्यंत पराक्रमी, महाबली, महायशस्वी, महाभोगी आणि बुद्ध-धम्माचा निस्सीम अनुयायी झाला. 10. १०. Kātabbaṃ kusalaṃ tasmā, bhavasampatti micchatā; Pāletabba matho sīlaṃ, bhāvetabbañca bhāvananti. म्हणूनच, ज्याला सांसारिक संपत्ती हवी आहे, त्याने कुशल कर्मे केली पाहिजेत, शीलाचे पालन केले पाहिजे आणि भावनेची जोपासना केली पाहिजे. Tato kumāro uparājaṭṭhānaṃ labhitvā sampattiṃanubhavamāno moggaliputtatissattheramādiṃ katvā mahābhikkhusaṅghassa cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayadānā divasena sakkāraṃ katvā sīlaṃ rakkhitvā uposathakammaṃ katvā āyupariyosāne yathākammaṃ gatoti. त्यानंतर त्या कुमाराने उपराजपद मिळवून, संपत्तीचा उपभोग घेत, मोग्गलिपुत्त तिस्स थेरांना प्रमुख करून महाभिक्खूसंघाला चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय (औषधोपचार) यांचे दान देऊन दररोज आदर-सत्कार केला, शीलाचे रक्षण केले, उपोसथ कर्म केले आणि आयुष्याच्या शेवटी तो यथाकर्म गतीला प्राप्त झाला. 11. ११. Evaṃvidhaṃ sucaritaṃ sumano karitvā,Bhāgissa nekavibhavassa bhavābhavesu; Tumhepi bho sucaritaṃ vibhavānurūpaṃ,Katvāna nibbutipadaṃ karagaṃ karothāti. अशा प्रकारचे सुचरित प्रसन्न मनाने करून तो विविध भवांमध्ये अनेक प्रकारच्या वैभवाचा वाटेकरी झाला. म्हणून हे सज्जनहो! तुम्हीसुद्धा आपल्या वैभवानुसार सुचरित करून निर्वाणपद हस्तगत करा. Visamalomakumārassa vatthuṃ tatiyaṃ. विसमलोम कुमाराची तिसरी कथा समाप्त. 14. Kañcanadeviyā vatthumhi ayamānupubbīkathā १४. कांचनदेवीच्या कथेतील हा अनुक्रमिक वृत्तांत असा आहे: Jambudīpe kira devaputtanagaraṃ nāma dassanīyaṃ ekaṃ nagaraṃ ahosi. Tasmiṃ samaye manussā yebhuyyena pattamahaṃ nāma pūjaṃ karonti, bhagavatā paribhuttapattaṃ gahetvā katānekapūjāvidhānā ussavaṃ karonti. Taṃ pattamahanti vuccati. Tasmiṃ samaye devaputtanagare rājā sabbaratanamayaṃ rathaṃ sabbālaṅkārehi alaṅkārāpetvā kumudapattavaṇṇe cattāro sindhave yojetvā susikkhitasippācariyehi sattaratanapariniṭṭhite asītihatthaveḷagge satthunā paribhuttaṃ selamayapattaṃ muttājālādīhi alaṅkaritvā veḷaggaṃ āropetvā veḷuṃ [Pg.58] rathe ṭhapāpetvā nagaraṃ devanagaraṃ viya alaṅkaritvā dhajapatākādayo ussāpetvā toraṇaggha kapantiyoca puṇṇaghaṭadīpamālādayoca patiṭṭhāpetvā anekehi pūjāvidhānehi nagaraṃ padakkhiṇaṃ kāretvā nagaramajjhe susajjitaratanamaṇḍape pattadhātuṃ ṭhapetvā sattame divase mahādhammasavaṇaṃ kārāpesi. Tadā tasmiṃ janapade bahū manussāca devatāca yakkharakkhasanāgasupaṇṇādayoca manussavesena yebhuyyena taṃ samāgamaṃ otaranti, evamacchariyaṃ taṃ pūjāvidhānaṃ ahosi. जंबुद्विपात 'देवपुत्तनगर' नावाचे एक प्रेक्षणीय नगर होते. त्या काळी लोक प्रामुख्याने 'पत्त मह' (पात्र-महोत्सव) नावाची पूजा करत असत; भगवंतांनी वापरलेले भिक्षापात्र घेऊन, अनेक प्रकारच्या पूजाविधी करून ते उत्सव साजरा करत असत. त्याला 'पत्त मह' असे म्हटले जाते. त्या वेळी देवपुत्तनगरामध्ये राजाने सर्व प्रकारच्या रत्नांनी बनवलेला रथ सर्व अलंकारांनी सजवून घेतला, त्याला पांढऱ्या कमळाच्या पाकळीसारख्या रंगाचे चार सिंधू घोडे जोडले. सुशिक्षित शिल्पकारांकडून सात रत्नांनी सुशोभित केलेल्या ऐंशी हात उंच बांबूच्या टोकावर, शास्त्यांनी (बुद्धांनी) वापरलेले पाषाणाचे पात्र मोत्यांच्या जाळ्यांनी इत्यादींनी सुशोभित करून चढवले आणि तो बांबू रथावर प्रस्थापित केला. नगराला देवनगराप्रमाणे सजवून, ध्वज आणि पताका उभारून, तोरणे, पूर्णघट आणि दीपमाळा इत्यादींची स्थापना करून, अनेक प्रकारच्या पूजाविधींसह नगराला प्रदक्षिणा घातली आणि नगरमध्यावर सुसज्ज अशा रत्नमंडपात त्या पात्रधातूची स्थापना करून सातव्या दिवशी महाधम्मश्रवणाचे आयोजन केले. त्या वेळी त्या जनपदातील अनेक मनुष्य, देवता, यक्ष, राक्षस, नाग, सुपर्ण इत्यादी प्रामुख्याने मानवी रूपात त्या सभेत एकत्र आले होते; असा तो आश्चर्यकारक पूजाविधी होता. Tadā eko nāgarājā uttamarūpadharaṃ agatapubbapurisaṃ ekaṃ kumārikaṃ dhammaparisantare nisinnaṃ disvā tassā paṭibaddhacitto anekākārehi taṃ yā ci tvā tassā aladdhamāno kujjhitvā nāsāvātaṃ vissajjesi imaṃ māressāmīti. Taṃ tassā saddhābalena kiñci upaddavaṃ kātuṃ samattho nāhosi. Athassā nāgo pādato paṭṭhāya yāvasakalasarīraṃ bhogena veṭhetvā sīse phaṇaṃ katvā bhāyāpento aṭṭhāsi. Anaññavihitāya tāya dhammasavaṇabalena aṇumattampi dukkhaṃ nāhosi. Pabhātāya rattiyā taṃ disvā manussā kimetanti kāraṇaṃ pucchiṃsu, sāpi tesaṃ kathetvā evaṃ saccakiriyamakāsi. Tathāhi. त्या वेळी एका नागराजाने, धम्मसभेच्या मध्यभागी बसलेल्या, अत्यंत रूपवान आणि पूर्वी कधीही पुरुषाच्या संपर्कात न आलेल्या एका कुमारिकेला पाहिले. तिच्यावर आसक्त होऊन त्याने अनेक प्रकारे तिची याचना केली, परंतु ती प्राप्त न झाल्यामुळे संतप्त होऊन 'मी हिला मारून टाकीन' या विचाराने त्याने आपल्या नाकातून विषारी श्वास सोडला. परंतु तिच्या श्रद्धाबळामुळे तो तिला कोणताही उपद्रव करण्यास समर्थ झाला नाही. त्यानंतर त्या नागाने तिच्या पायांपासून सुरुवात करून तिच्या संपूर्ण शरीराला आपल्या विळख्याने वेढले आणि तिच्या डोक्यावर फणा काढून तिला घाबरवत तो उभा राहिला. एकाग्रचित्त असलेल्या तिला धम्मश्रवणाच्या बळामुळे यत्किंचितही दुःख झाले नाही. रात्र संपून सकाळ झाल्यावर लोकांनी हे पाहिले आणि 'हे काय कारण आहे?' असे विचारले. तिनेही त्यांना सर्व हकीकत सांगून अशा प्रकारे सत्यक्रिया केली. ती अशी: 1. १. Brahmacārī ahosāhaṃ, sañjātā idha mānuse; Tena saccena maṃ nāgo, khippameva pamuñcatu. या मनुष्यलोकात जन्माला आल्यापासून मी ब्रह्मचारिणी राहिले आहे; या सत्याच्या बळावर हा नाग मला त्वरित मुक्त करो. 2. २. Kāmāturassa nāgassa, nokāsamakariṃyato; Tena saccena maṃ nāgo, khippameva muñcatu. कामातुर झालेल्या या नागाला मी कोणताही वाव दिला नाही; या सत्याच्या बळावर हा नाग मला त्वरित मुक्त करो. 3. ३. Visavātena khittassa, kupitassoragassahaṃ; Akuddhā tena saccena, so maṃ khippaṃ pamuñcatu. विषारी श्वास सोडणाऱ्या या क्रुद्ध सर्पावर मी क्रोधित झाले नाही; या सत्याच्या बळावर तो मला त्वरित मुक्त करो. 4. ४. Saddhammaṃ suṇamānāhaṃ, garugāravabhattiyā; Assosiṃ tena saccena, khippaṃ nāgo pamuñcatu. सद्धम्म ऐकत असताना, मी अत्यंत आदराने आणि भक्तीने तो ऐकला; या सत्याच्या बळावर हा नाग मला त्वरित मुक्त करो. 5. ५. Akkharaṃvā [Pg.59] padaṃvāpi, avināsetvāva ādito; Assosiṃ tena saccena, khippaṃ nāgo pamuñcatūti. सुरुवातीपासून एकही अक्षर किंवा पद न गमावता मी तो ऐकला; या सत्याच्या बळावर हा नाग मला त्वरित मुक्त करो. Saccakiriyāvasāne nāgarājā tassā atīva pasanno bhogaṃ viniveṭhetvā phaṇasataṃ māpetvā taṃ phaṇagabbhe nisīdāpetvā bahūhi nāgamānavakehi saddhiṃ udakapūjaṃ nāma pūja makāsi, taṃ disvā bahū nagaravāsino acchariyabbhutajātā aṭṭhārasakoṭidhanena pūja makaṃsu. Tathāhi. सत्यक्रियेच्या शेवटी तो नागराज तिच्यावर अत्यंत प्रसन्न झाला. त्याने आपला विळखा सैल केला, शंभर फणा निर्माण करून तिला त्या फणांच्या मध्यभागी बसवले आणि अनेक नागपुत्रांसह 'उदकपूजा' नावाची पूजा केली. ते पाहून अनेक नगरवासी आश्चर्यचकित व थक्क झाले आणि त्यांनी अठरा कोटी धनाची पूजा केली. ती अशी: 6. ६. Natthi saddhāsamo loke, suhado sabbakāmado; Passathassā balaṃ saddhā, pūjentevaṃ naro ragā. या जगात श्रद्धेसारखा दुसरा कोणताही मित्र नाही, जो सर्व इच्छा पूर्ण करतो; तिच्या श्रद्धेचे बळ पहा, सर्पसुद्धा अशा प्रकारे तिची पूजा करत आहे. 7. ७. Idha lokeva sālattha, bhavabhoga manappakaṃ; Tasmā saddhena kātabbaṃ, ratanattayagāravanti. याच लोकात तिने विपुल ऐहिक भोग आणि संपत्ती प्राप्त केली; म्हणून श्रद्धाळू माणसाने त्रिरत्नांविषयी आदर बाळगला पाहिजे. Athevaṃ sā paṭiladdhamahāvibhavā yāvajīvaṃ komāriya brahmacāriṇī hutvā āyupariyosāne kālaṃ katvā tasmiṃyeva nagare rañño aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhitvā dasamāsaccayena mātukucchito nikkhami. Nikkhantadivase panassā sakaladevaputtanagare ratanavassaṃ vassi. Tenassā kañjanadevīti nāmaṃ kariṃsu. Samantapāsādikā ahosi. Abhirūpā devaccharapaṭibhāgā. Mukhato uppalagandho vāyati. Sarīrato candanagandho vāyati. Sakalasarīrato bālasuriyo viya raṃsiyo nicchārentī caturatanagabbhe padīpakiccaṃ nāma natthi. Sabbo gabbho sarīrā lokena eko bhāso hoti, tassā rūpasampatti sakalajambudīpe pākaṭā ahosi. Tato sakalajambudīpavāsī rājāno tassā atthāya piturañño paṇṇākārāni pahiṇiṃsu. Sā pana pañcakāme ananulittā pitaraṃ anujānāpetvā bhikkhunū passayaṃ gantvā pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇīti. अशा प्रकारे, मोठे वैभव प्राप्त करून ती आयुष्यभर कौमार्य ब्रह्मचारिणी राहिली आणि आयुष्याच्या शेवटी काळाधीन होऊन त्याच नगरातील राजाच्या मुख्य राणीच्या कुशीत तिने प्रतिसंधी घेतली. दहा महिन्यांनंतर ती मातेच्या उदरातून बाहेर आली. तिच्या जन्माच्या दिवशी संपूर्ण देवपुत्तनगरात रत्नांचा वर्षाव झाला. त्यामुळे तिचे नाव 'कांचनदेवी' असे ठेवण्यात आले. ती सर्व बाजूंनी अत्यंत प्रसन्न करणारी होती. ती अत्यंत रूपवान आणि अप्सरेसारखी दिसत होती. तिच्या मुखातून नीलकमळाचा सुगंध सुटत असे आणि शरीरातून चंदनाचा सुगंध सुटत असे. तिच्या संपूर्ण शरीरातून बालसूर्याप्रमाणे किरणे बाहेर पडत असत, त्यामुळे चार रत्नांनी युक्त अशा खोलीत दिव्याची काहीच गरज नसे. तिच्या शरीराच्या प्रकाशाने संपूर्ण खोली उजळून निघत असे. तिची रूपसंपदा संपूर्ण जंबुद्विपात प्रसिद्ध झाली. त्यामुळे संपूर्ण जंबुद्विपातील राजांनी तिच्यासाठी तिच्या पिता-राजाकडे अनेक नजराणे पाठवले. परंतु ती पंचकामगुणांमध्ये अलिप्त राहून, आपल्या पित्याची परवानगी घेऊन भिक्खुनींच्या आश्रमात गेली आणि तिने प्रव्रज्या घेतली. तेथे विपश्यनेची भावना वाढवून तिने प्रतिसंभिदांसह अर्हतपद प्राप्त केले. 8. ८. Sutvāna [Pg.60] sādaravasena kumārikevaṃ; Dhammañhi sīlamamalaṃ paripālayantī; Laddhāna nekavibhavaṃ vibhavaṃ payātā,Mā bho pamajjatha sadā kusalappayogeti. हे आदराने ऐकून, त्या कुमारिकेप्रमाणेच निर्मळ शीलाचे आणि धम्माचे पालन करून, अनेक प्रकारचे वैभव प्राप्त करून ती वैभवाला प्राप्त झाली. म्हणून हे सज्जनहो! कुशल कर्मांच्या आचरणात कधीही प्रमाद करू नका. Kañcanadeviyā vatthuṃ catutthaṃ. कांचनदेवीची चौथी कथा समाप्त. 15. Byagghassa vatthumhi ayamānupubbīkathā १५. व्याघ्राच्या (वाघाच्या) कथेतील हा अनुक्रमिक वृत्तांत असा आहे: Jambudīpe cūlaraṭṭhā sanne bārāṇasīnagare ekaṃ paṃsupabbataṃ vinivijjhitvā mahāmaggo hoti, tattha vemajjhe eko byaggho attano andhapitaraṃ pabbataguhāyaṃ katvā posento vasati. Tasseva pabbatassa vanadvāre tuṇḍilo nāma eko suvapotako rukkhasmiṃ vasati. Te ubhopi aññamaññaṃ piyasahāyā ahesuṃ, tasmiṃ samaye paccantagāmavāsī eko manusso attano mātugāmena saddhiṃ kalahaṃ katvā bārāṇasiṃ gacchanto taṃ vanadvāraṃ sampāpuṇi. Atha suvapotako parihīnattabhāvaṃ dukkhitaṃ taṃ disvā kampamānahadayo taṃ pakkositvā bho kuhiṃ gacchasīti āha, tena parakhaṇḍaṃ gacchāmīti vutte tuṇḍilo bho imasmiṃ vanakhaṇḍamajjhe eko byaggho vasati. Kakkhalo pharuso sampattasampatte māretvā khādati. Mā tvaṃ tena gacchāti āha. Svāyaṃ dubbhago manusso hitakāmassa tassa vacanaṃ anādiyitvā gacchāmevāti āha. Tuṇḍilo tenahi samma yadi anivattamāno gacchasi. Eso byaggho mama sahāyo. Me vacanaṃ tava santikā sutvā na gaṇhātīti. Tassa taṃ anādiyanto so suvarāje paduṭṭhacitto muggarena paharitvā māretvā araṇiṃ aggiṃ katvā maṃsaṃ khādi. Asappurisasaṃsaggo nāme sa idha lokaparalokesu dukkhāvahoyeva. Tathāhi. जम्बूद्वीपात चूळरठ्ठ जवळ वाराणसी नगरात एका मातीच्या डोंगराला भेदून एक महामार्ग जात होता. तेथे मध्यभागी एक वाघ आपल्या आंधळ्या वडिलांना डोंगराच्या गुहेत ठेवून त्यांचे पालनपोषण करत राहत होता. त्याच डोंगराच्या वनद्वारात 'तुण्डिल' नावाचा एक पोपटाचा पिल्लू झाडावर राहत होता. ते दोघेही एकमेकांचे प्रिय मित्र होते. त्या वेळी एका सीमावर्ती गावातील माणूस आपल्या पत्नीशी भांडण करून वाराणसीला जात असताना त्या वनद्वारात पोहोचला. तेव्हा पोपटाच्या पिल्लाने त्याला दीन आणि दुःखी अवस्थेत पाहून, दयार्द्र अंतःकरणाने त्याला बोलावले आणि विचारले, "हे मित्रा, तू कुठे चालला आहेस?" त्याने "मी दुसऱ्या प्रदेशात जात आहे" असे म्हटल्यावर तुण्डिल म्हणाला, "हे मित्रा, या वनखंडाच्या मध्यभागी एक वाघ राहतो. तो अत्यंत क्रूर आणि कठोर आहे, जो कोणी समोर येईल त्याला मारून खातो. तू त्या मार्गाने जाऊ नकोस." त्या दुर्दैवी माणसाने त्याचे हितचिंतक वचन न ऐकता, "मी जाणारच" असे म्हटले. तुण्डिल म्हणाला, "तर मग मित्रा, जर तू न थांबता जातच असशील, तर तो वाघ माझा मित्र आहे. माझ्याकडून आलेला संदेश ऐकून तो तुला पकडणार नाही." त्याचे ते बोलणे न जुमानता, त्या दुष्ट बुद्धीच्या माणसाने त्या पोपटराजावर मुद्गलाने प्रहार करून त्याला मारून टाकले आणि अरणीने अग्नी पेटवून त्याचे मांस खाल्ले. असत्पुरुषाची संगत ही या लोकात आणि परलोकात केवळ दुःख देणारीच असते. जसे की: 1. १. Mayā [Pg.61] kataṃ mayhamidaṃ, iti vessānaraṃ naro; Samāliṅgati sappemo, dahatevassa viggahaṃ. "हे मी केले आहे, हे माझे आहे" असे म्हणून मनुष्य अग्नीला प्रेमाने आलिंगन देतो, परंतु तो (अग्नी) त्याच्या शरीराला जाळूनच टाकतो. 2. २. Madhukhīrādidānena, pemasā paripālito; Sorago kupitovassa, ḍasatevassa viggahaṃ. मध, दूध इत्यादी देऊन प्रेमाने पाळलेला साप देखील संतप्त झाल्यावर आपल्याच शरीराला (मालकाला) डसतो. 3. ३. Evaṃ nihīnajaccena, pāpena akataññunā; Narā dhamena dīnena, katopi khaṇasaṅgamo. त्याचप्रमाणे, नीच कुळातील, पापी, कृतघ्न, अधम आणि दीन माणसाशी क्षणभर केलेली संगत देखील दुःखदायक ठरते. 4. ४. Asādhuko ayaṃtevaṃ, jānamānena jantunā; Muhuttampi na kātabbo, saṅgamo so anatthadoti. "हा मनुष्य दुर्जन आहे" हे जाणून माणसाने त्याच्याशी क्षणभरही संगत करू नये, कारण ती संगत अनर्थ घडवून आणणारी असते. Tato so asappuriso maṃsaṃ khāditvā gacchanto vanakhaṇḍamajjhaṃ sampāpuṇi. Atha byaggho taṃ disvā mahānādaṃ karonto gahaṇatthāya uṭṭhāsi. So byagghaṃ disvā bhayappatto tuṇḍilassa vacanaṃ saritvā ahaṃ bho tava sahāyatuṇḍilassa santikā āgatomhīti āha, taṃ sutvā byaggho attamano ehi sammāti taṃ pakkositvā attano vasanaṭṭhānaṃ netvā khāditabbāhārena taṃ santappetvā pitusantike nisīdāpetvā puna vanakhaṇḍa magamāsi. Athassa pitā puttassa gatakāle tena saddhiṃ sallapanto tassa vacanānusārena tuṇḍilaṃ māretvā khāditabhāvaṃ aññāsi. Tato so puttassa āgatakāle tava sahāyo tena māritoti āha. Taṃ sutvā byaggho anattamano vegena tassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā samma tuṇḍilāti saddaṃ katvā apassanto luñcitapattaṃcassa disvā nissaṃsayaṃ tena mārito me sahāyoti socanto paridevanto āgañchi. Atha so asappuriso tasmiṃ tattha gate tassa pitaraṃ pāsāṇena paharitvā māretvā byagghaṃca dāni māressāmīti byagghāgamanamaggaṃ olokento nilīno aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe byagghopi āgañchi. So tassā gatakāle tassa tejena bhīto gantvā [Pg.62] jīvitaṃ me sāmi dehīti pādamūle urena nipajji, byaggho pana tena katakammaṃ disvā tasmiṃ cittaṃ nibbāpetvā mama sahāyassa sāsanamādāyāgatassa dubbhituṃ na yuttanti cintento taṃ samassāsetvā gaccha sammāti sukhaṃ pesesi. Evañhi sappurisasamāgamo nāma idha lokaparalokesu sukhāvahoyeva, vuttaṃhi. त्यानंतर तो दुर्जन माणूस मांस खाऊन पुढे जात असताना वनखंडाच्या मध्यभागी पोहोचला. तेव्हा वाघाने त्याला पाहून मोठी गर्जना केली आणि त्याला पकडण्यासाठी तो उठला. तो वाघाला पाहून घाबरला आणि त्याला तुण्डिलचे शब्द आठवले. तो म्हणाला, "हे मित्रा, मी तुझा मित्र तुण्डिल याच्याकडून आलो आहे." ते ऐकून वाघ प्रसन्न झाला आणि "ये मित्रा!" असे म्हणून त्याला बोलावून आपल्या निवासस्थानी घेऊन गेला. त्याला खाण्यापिण्याचे अन्न देऊन तृप्त केले, आपल्या वडिलांजवळ बसवले आणि स्वतः पुन्हा वनखंडात निघून गेला. त्यानंतर, मुलगा निघून गेल्यावर वडिलांनी त्या माणसाशी संभाषण करताना, त्याच्या बोलण्यावरून त्यानेच तुण्डिलला मारून खाल्ल्याचे ओळखले. त्यानंतर मुलगा परत आल्यावर वडिलांनी त्याला सांगितले, "तुझ्या मित्राला यानेच मारले आहे." ते ऐकून वाघ अत्यंत दुःखी झाला आणि वेगाने त्याच्या निवासस्थानी गेला. "मित्रा तुण्डिल!" अशी हाक मारली, पण तो न दिसल्याने आणि त्याचे उपटलेले पंख पाहून, "माझ्या मित्राला यानेच नक्की मारले आहे" असे समजून तो शोक व विलाप करत परत आला. दरम्यान, तो दुर्जन माणूस वाघ निघून गेल्यावर त्याच्या वडिलांवर दगडाने प्रहार करून त्यांना मारून टाकले आणि "आता मी वाघालाही मारीन" असे म्हणून वाघाच्या येण्याच्या मार्गाकडे पाहत लपून राहिला. त्याच क्षणी वाघही तेथे आला. तो वाघ जवळ आल्यावर त्याच्या तेजाने घाबरला आणि "स्वामी, मला जीवनदान द्या!" असे म्हणत त्याच्या पायाशी छाती टेकवून पडला. परंतु वाघाने त्याचे कृत्य पाहूनही, त्याच्यावरील राग शांत केला आणि विचार केला, "माझ्या मित्राचा संदेश घेऊन आलेल्या या माणसाशी द्रोह करणे योग्य नाही." असा विचार करून त्याने त्याला धीर दिला आणि "जा मित्रा!" असे म्हणून त्याला सुखरूप पाठवून दिले. अशा प्रकारे, सत्पुरुषांची संगत ही या लोकात आणि परलोकात सुख देणारीच असते. म्हटलेच आहे: 5. ५. Sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ; Sabbattha santhavo tena, seyyo hoti na pāpiyo. सज्जनांसोबतच उठावे-बसावे, सज्जनांशीच मैत्री करावी. सज्जनांशी केलेली मैत्री सर्व प्रकारे कल्याणकारी ठरते, ती कधीही पापकारक ठरत नाही. 6. ६. Sukhāvaho dukkhanudo, sadā sabbhi samāgamo; Tasmā sappuriseheva, saṅgamo hotu jantunaṃ. सज्जनांची संगत नेहमी सुख देणारी आणि दुःख दूर करणारी असते. म्हणूनच मनुष्याने नेहमी सत्पुरुषांचीच संगत करावी. Tato so byaggho tena mettacittānubhāvena kālaṃ katvā sagge nibbattoti. त्यानंतर तो वाघ आपल्या त्या मैत्रीपूर्ण चित्ताच्या प्रभावाने मृत्यू पावून स्वर्गात उत्पन्न झाला. 7. ७. Evaṃvidhopi pharuso paramaṃsabhojī; Byaggho dayāyupagato sugatiṃ sumedho; Tasmā karotha karuṇaṃ satataṃ janānaṃ,Taṃ vo dadāti vibhavañca bhavesu bhoganti. अशा प्रकारचा क्रूर आणि दुसऱ्यांचे मांस खाणारा वाघ देखील दयेने युक्त होऊन सुगतीला प्राप्त झाला. म्हणून लोकांनी नेहमी प्राणिमात्रांवर करुणा करावी, ती करुणा तुम्हाला विविध जन्मांमध्ये वैभव आणि भोग प्रदान करते. Byagghassa vatthuṃ pañcamaṃ. वाघाची ही पाचवी कथा समाप्त झाली. 16. Phalakakhaṇḍadinnassa vatthumhi ayamānupubbīkathā १६. 'फलकखंडदिन्न' च्या कथेची ही अनुक्रमिक कथा आहे. Sāvatthiyaṃ kireko manusso uttarāpathaṃ gacchāmīti addhānamaggapaṭipanno gimhānamāse majjhaṇhe bahalātapena kilanto hutvā rukkhacchāyaṃ pavisitvā tambulaṃ khādanto phalake nisīdi. Atha uttarāpathenāgacchānto eko tatheva ātapena kilanto āgantvā purimassa santike nisīditvā bho pānīyaṃ atthīti pucchi. Itaro pānīyaṃ natthīti āha. Athassa [Pg.63] so mayhampi bho tambulaṃ dehi pipāsitomhiti vatvāpi na labhi. Catukahāpaṇena ekaṃ tambulapaṇṇaṃ kiṇitvā laddho tattheva nisīditvā khāditvā pipāsaṃ vinodetvā tena upakārena tassa sinehaṃ katvā attano gamanaṭṭhāna magamāsi, athā parabhāge so paṭṭanaṃ gantvā nāvāya vaṇijjatthāya gacchanto samuddamajjhaṃ pāpuṇi. Tato sattame divase nāvā bhijji. Manussā macchakacchapānaṃ bhakkhā jātā. So eva puriso arogo hutvā ekaṃ phalakakhaṇḍaṃ ure katvā samuddaṃ tarati. Athe taropi tatheva nāvāya bhinnāya seso hutvā samuddaṃ taranto purimena samāgami. Atha te sattadivasaṃ samudde tarantā aññamaññaṃ sañjāniṃsu. Tesu kahāpaṇe datvā tambulaṃ gahito ekaṃ phalakakhaṇḍaṃ ure katvā tarati. Itarassetaṃ natthi. Atha so kahāpaṇe gahetvā dinnatambulamattasso pakāraṃ saritvā attano phalakakhaṇḍaṃ tassa adāsi. So tasmiṃ sayitvā taranto taṃ pahāya agamāsi, aparo anādhārakena taranto ossaṭṭhaviriyo udake osīditumārati. Tasmiṃ khaṇe samudde adhivatthā maṇimekhalā nāma devadhītā osīdantaṃ taṃ disvā sappurisoti tassa guṇānussarantī vegenā gantvā taṃ attano ānubhāvena samuddatīraṃ pāpesi. Itaraṃpi sā etasseva guṇānubhāvena tīraṃ pāpesi. Atha phalakenotiṇṇapuriso taṃ disvā vimhito kathaṃ purato ahosi sammāti pucchi. So na jānāmi. Apica kho sukheneva tīraṃ pattosmīti āha. Atha devadhītā dissamānakasarīreneva attanā ānītabhāvaṃ ārocentī āha. श्रावस्तीमध्ये म्हणे एक माणूस 'मी उत्तरापथाला जात आहे' असे म्हणून प्रवासाला निघाला. उन्हाळ्याच्या महिन्यात भर दुपारी कडक उन्हाने थकून तो एका झाडाच्या सावलीत गेला आणि तांबूल (पान) खात एका लाकडी फळीवर बसला. तेव्हा उत्तरापथाने येणारा दुसरा एक माणूस तसाच उन्हाने थकून तेथे आला आणि पहिल्या माणसाच्या जवळ बसून विचारू लागला, 'हे मित्रा, पाणी आहे का?' दुसऱ्याने सांगितले, 'पाणी नाही.' तेव्हा तो म्हणाला, 'हे मित्रा, मलाही तांबूल दे, मला तहान लागली आहे,' असे म्हणूनही त्याला ते मिळाले नाही. चार कहापण देऊन एक तांबूलपत्र (पानाचे पान) विकत घेऊन, तेथेच बसून ते खाऊन त्याने आपली तहान भागवली. त्या उपकारामुळे त्याच्याबद्दल स्नेह निर्माण करून तो आपल्या इच्छित स्थळी निघून गेला. त्यानंतर काही काळाने तो बंदरावर गेला आणि जहाजाने व्यापारासाठी जात असताना समुद्राच्या मध्यभागी पोहोचला. तिथे सातव्या दिवशी जहाज फुटले. सर्व लोक मासे आणि कासवांचे भक्ष्य बनले. तोच माणूस निरोगी राहून एका लाकडी फळीचा तुकडा छातीशी धरून समुद्र पोहत होता. दुसरा माणूसही तसेच जहाज फुटल्यामुळे वाचलेला असून समुद्र पोहत असताना पहिल्या माणसाला भेटला. ते सात दिवस समुद्रात पोहत असताना त्यांनी एकमेकांना ओळखले. त्यांच्यापैकी ज्याने कहापण देऊन तांबूल घेतले होते, तो एका लाकडी फळीचा तुकडा छातीशी धरून पोहत होता. दुसऱ्याजवळ ती नव्हती. तेव्हा कहापण घेऊन तांबूल देणाऱ्याने त्या उपकाराची आठवण ठेवून आपली लाकडी फळी त्याला दिली. तो त्यावर पडून पोहत असताना त्याला सोडून पुढे निघून गेला. दुसरा माणूस कोणत्याही आधाराशिवाय पोहत असताना, त्याचे धैर्य सुटल्यामुळे पाण्यात बुडू लागला. त्या क्षणी समुद्रात राहणाऱ्या 'मणिमेखला' नावाच्या देवकन्येने (देवधीता) त्याला बुडताना पाहिले आणि 'हा सत्पुरुष आहे' असे समजून त्याच्या गुणांचे स्मरण करत ती वेगाने आली आणि तिने आपल्या प्रभावाने त्याला समुद्राच्या किनाऱ्यावर पोहोचवले. दुसऱ्यालाही तिने याच गुणांच्या प्रभावाने किनाऱ्यावर पोहोचवले. तेव्हा फळीच्या साहाय्याने पार झालेल्या माणसाने त्याला पाहून आश्चर्यचकित होऊन विचारले, 'मित्रा, तू माझ्या आधी कसा पोहोचलास?' तो म्हणाला, 'मला माहीत नाही. पण मी सुखाने किनाऱ्यावर पोहोचलो आहे.' तेव्हा देवकन्येने दृश्यमान शरीराने प्रकट होऊन स्वतः त्याला आणल्याचे सांगत म्हटले: 1. १. Yo mātaraṃ pitaraṃvā, dhammena idha posati; Rakkhanti taṃ sadā devā, samudde vā thalepi vā. जो या जगात आपल्या माता-पित्याचे धम्माने पालनपोषण करतो; देव त्याचे नेहमी रक्षण करतात, समुद्रात असो वा जमिनीवर. 2. २. Yo ce buddhañca dhammañca, saṃghañca saraṇaṃ gato; Rakkhanti taṃ sadā devā, samudde vā thalepi vā. जो बुद्ध, धम्म आणि संघाला शरण गेला आहे; देव त्याचे नेहमी रक्षण करतात, समुद्रात असो वा जमिनीवर. 3. ३. Pañcavidhaṃ [Pg.64] aṭṭhavidhaṃ, pātimokkhañca saṃvaraṃ; Pāleti yo taṃ pālenti, devā sabbattha sabbadā. जो पंचशील, अष्टशील आणि पातिमोक्ख संवराचे पालन करतो; देव त्याचे सर्वत्र आणि नेहमी रक्षण करतात. 4. ४. Kāyena vācā manasā, sucarittaṃ caratī dha yo; Pālenti taṃ sadā devā, samudde vā thalepi vā. जो या जगात काया, वाचा आणि मनाने सुचरित्राचे आचरण करतो; देव त्याचे नेहमी रक्षण करतात, समुद्रात असो वा जमिनीवर. 5. ५. Yo sappurisadhammesu, ṭhito dha katavediko; Pālenti taṃ sadā devā, samudde vā thalepi vā. जो या जगात सत्पुरुष धम्मात स्थित असून कृतज्ञ (कृतवेदी) आहे; देव त्याचे नेहमी रक्षण करतात, समुद्रात असो वा जमिनीवर. Tato so āha. त्यानंतर तो म्हणाला. 6. ६. Neva dānaṃ adāsāhaṃ, na sīlaṃ paripālayiṃ; Kena me puññakammena, mamaṃ rakkhanti devatā; Pucchāmi saṃsayaṃ tuyhaṃ, taṃ me akkhāhi devateti. मी कधी दान दिले नाही, ना शीलाचे परिपालन केले; कोणत्या पुण्यकर्माने देवता माझे रक्षण करत आहेत? हे देवते, मी तुला माझी शंका विचारत आहे, ती मला सांग. Devatā āha. देवता म्हणाली. 7. ७. Agādhā pārage bhīme, sāgare duritā kare; Bhinnanāvo taranto tvaṃ, hadaye katvā kaliṅgaraṃ. अथांग, अफाट आणि भयानक अशा संकटांनी भरलेल्या समुद्रात, जहाज फुटल्यावर तू लाकडाचा तुकडा छातीशी धरून पोहत होतास. 8. ८. Ṭhatvā sappurise dhamme, attāna manavekkhiya; Khaṇasanthavassa purisassa, adāsi phalakaṃ sakaṃ. सत्पुरुष धम्मात स्थित राहून, स्वतःचा विचार न करता, तू क्षणभराच्या परिचयाच्या माणसाला तुझी स्वतःची लाकडी फळी दिलीस. 9. ९. Taṃ tuyhaṃ mittadhammañca, dānañca phalakassa te; Patiṭṭhāsi samuddasmiṃ, evaṃ jānāhi mārisāti. तुझा तो मित्रधर्म आणि फळीचे ते दान, हेच समुद्रात तुझा आधार बनले; हे महाभागा, असे तू समज. Evañca vatvā sā te dibbāhārena santappetvā dibbavatthālaṅkārehi alaṅkaritvā attano ānubhāvena sāvatthinagareyeva te patiṭṭhāpesi. Tato paṭṭhāya tameva ārammaṇaṃ katvā te dānaṃ dadantā sīlaṃ rakkhantā uposathakammaṃ karontā āyupariyosāne saggaparāyaṇā ahesuṃ. असे बोलून तिने त्यांना दिव्य आहाराने तृप्त केले, दिव्य वस्त्रे व अलंकारांनी सुशोभित केले आणि आपल्या प्रभावाने त्यांना श्रावस्ती नगरातच आणून सोडले. तेव्हापासून त्यालाच आलंबन (प्रेरणा) बनवून ते दान देत, शीलाचे रक्षण करत आणि उपोसथ कर्म करत आयुष्य संपल्यावर स्वर्गलोकात गेले. 10. १०. Evaṃ parittakusalenapi sāgarasmiṃ,Sattā labhanti saraṇaṃ khalu devatāhi; Tumhepi sappurisataṃ na vināsayantā,Mā bho pamajjatha sadā kusalappayogeti. अशा प्रकारे, समुद्रात अगदी थोड्या कुशल कर्मानेही प्राणी खरोखरच देवतांकडून आश्रय मिळवतात. म्हणून तुम्हीही आपली सत्पुरुषता नष्ट न करता, कुशल कर्माच्या आचरणात कधीही आळस (प्रमाद) करू नका. Phalakakhaṇḍadinnassa vatthuṃ chaṭṭhamaṃ. लाकडी फळीचा तुकडा देण्याची ही सहावी कथा समाप्त झाली. 17. Corasahāyassa vatthumhi ayamānupubbīkathā १७. चोर मित्राच्या कथेचा अनुक्रम खालीलप्रमाणे आहे: Amhākaṃ [Pg.65] bhagavati parinibbute jambudīpe devadahanagare eko manusso dukkhito tattha tattha vicaranto paccante aññataraṃ gāmaṃ gantvā tattha ekasmiṃ kulagehe nivāsaṃ kappesi. Tattha manussā tassa yāgubhattaṃ datvā posesuṃ, tato so tattha manussehi mittasanthavaṃ katvā katipāhaṃ tattha vasitvā aññaṭṭhānaṃ gantvā aparabhāge corakammaṃ karonto jīvikaṃ kappeti. Athekadivasaṃ corentaṃ taṃ rājapurisā gahetvā rañño dassesuṃ. Rājā taṃ bandhanāgāre karothāti āṇāpesi, te taṃ bandhanāgāraṃ netvā saṅkhalikāhi bandhitvā ārakkhakānaṃ paṭipādetvā agamaṃsu, bandhanāgāre vasantassa tassa dvādasasaṃvaccharāni atikkantāni. Tato aparabhāge tassa pubbasahāyo paccantagāmavāsī manusso kenaci kammena devadaha māgato tattha tattha āhiṇḍanto bandhanāgāre baddhaṃ taṃ addasa. Disvā tassa hadayaṃ kampi, so roditvā paridevitvā kiṃ te mayā kattabbaṃ sammāti pucchi. Tato tena samma bandhanāgāre vasantassa me idāni dvādasasaṃvaccharāni atikkantāni, ettakaṃ kālaṃ dubbhojanādinā mahādukkhaṃ anubhomi. Yāvāhaṃ āhāraṃ pariyesitvā bhuñjitvā āgamissāmi. Tāva maṃ ito muñcanupāyaṃ jānāhīti vutte so sappuriso. आपले भगवान परिनिर्वाण पावल्यावर जंबुद्विपातील देवदह नगरात एक दुःखी माणूस इकडेतिकडे फिरत फिरत सीमेवरील एका गावात गेला आणि तेथील एका कुळघरात (कुटुंबात) राहू लागला. तेथील लोकांनी त्याला पेज आणि भात देऊन त्याचे पालनपोषण केले. त्यानंतर त्याने तेथील लोकांशी मैत्री केली आणि काही दिवस तेथे राहून तो दुसऱ्या ठिकाणी गेला. नंतरच्या काळात तो चोरीचे काम करून आपली उपजीविका करू लागला. एके दिवशी चोरी करताना त्याला राजपुरुषांनी (सिपाही) पकडले आणि राजासमोर हजर केले. राजाने त्याला कारागृहात टाकण्याची आज्ञा दिली. त्यांनी त्याला कारागृहात नेले, साखळदंडांनी बांधले आणि रक्षकांच्या स्वाधीन करून ते निघून गेले. कारागृहात राहताना त्याची बारा वर्षे निघून गेली. त्यानंतरच्या काळात, त्याचा जुना मित्र जो सीमेवरील गावातील रहिवासी होता, तो काही कामानिमित्त देवदह येथे आला आणि इकडेतिकडे फिरत असताना त्याने त्याला कारागृहात बंदिस्त असलेले पाहिले. त्याला पाहून त्याचे हृदय हेलावले. तो रडला, विलाप करू लागला आणि विचारू लागला, 'मित्रा, मी तुझ्यासाठी काय करू?' तेव्हा तो म्हणाला, 'मित्रा, मला कारागृहात राहून आता बारा वर्षे उलटून गेली आहेत. इतका काळ मी वाईट अन्न इत्यादींमुळे मोठे दुःख भोगत आहे. जोपर्यंत मी अन्न शोधून, ते खाऊन परत येत नाही, तोपर्यंत मला येथून सोडवण्याचा काहीतरी उपाय शोध.' असे म्हटल्यावर तो सत्पुरुष म्हणाला: 1. १. Rūpena kintu guṇasīlavivajjitena,Micchālayassa kitavassa dhiyā kimatthaṃ; Dānā dicāgavigatena dhanena kiṃ vā; Mittena kiṃ byasanakālaparammukhenāti. गुण आणि शीलाने रहित असलेल्या रूपाचा काय उपयोग? कपटी आणि खोट्या माणसाच्या बुद्धीचा काय अर्थ? दान आणि त्यागाशिवाय असलेल्या धनाचा काय उपयोग? आणि संकटाच्या वेळी पाठ फिरवणाऱ्या मित्राचा काय उपयोग? Evañca pana vatvā sādhu samma karomi te vacananti ārakkhakānaṃ santikaṃ gantvā bhonto yāveso bhattaṃ bhuñjitvā āgacchati. Tāvāhaṃ tassa pāṭibhogo bhavissāmi. Vissajjetha [Pg.66] nanti āha, tehi na sakkā bho etaṃ vissajjetuṃ, api ca kho yāvāyaṃ āgacchati. Tāva tvaṃ ayasaṅkhalikāya baddho nisīdissasi, evaṃ taṃ vissajjessāma, no ce na sakkāti āhaṃsu, so evampi hotu sammāti vatvā tassa pādato saṅkhalikaṃ muñcitvā attano pāde katvā bandhanāgāraṃ pavisitvā itaraṃ muñcāpesi. Sopi asappuriso bandhanā mutto na puna taṃ ṭhāna magamāsi, aho akataññuno pakatiṃ ñātuṃ bhāriyaṃ. Yathāha. असे बोलून, 'ठीक आहे मित्रा, मी तुझे काम करतो,' असे सांगून तो रक्षकांकडे गेला आणि म्हणाला, 'महाशयांनो, जोपर्यंत हा जेवण करून परत येत नाही, तोपर्यंत मी त्याचा जामीनदार (पाटीभोगो) राहीन. त्याला मुक्त करा.' त्यांनी म्हटले, 'हे महाशया, याला असे मुक्त करणे शक्य नाही. परंतु, जोपर्यंत हा परत येत नाही, तोपर्यंत तुम्हाला लोखंडी साखळीने बांधून बसावे लागेल. अशा प्रकारे आम्ही त्याला सोडू, अन्यथा नाही.' तो म्हणाला, 'मित्रा, तसेच होऊ दे.' असे म्हणून त्याने त्याच्या पायातील साखळी सोडवून स्वतःच्या पायात बांधून घेतली आणि बंदीगृहात प्रवेश करून दुसऱ्याला मुक्त केले. तो असत्पुरुष देखील बंधनातून मुक्त झाल्यावर पुन्हा त्या ठिकाणी आला नाही. अहो! कृतघ्न माणसाचा स्वभाव ओळखणे किती कठीण आहे! जसे म्हटले आहे: 2. २. Vāripūre yathā sobbhe, nevanto visamaṃ samaṃ; Paññāyatevaṃsādhussa, bhāvaṃ manasi sambhavaṃ. ज्याप्रमाणे पाण्याने पूर्ण भरलेल्या खड्ड्यात सखल आणि समतल भाग दिसत नाही, त्याचप्रमाणे सज्जन माणसाच्या मनात उत्पन्न होणारा भाव स्पष्टपणे दिसून येतो. 3. ३. Bhāsanti mukhato ekaṃ, cintenti manasā paraṃ; Kāyenekaṃ karontevaṃ, pakatāyamasādhunaṃ. मुखाने एक बोलतात, मनात दुसरेच चिंतन करतात, आणि शरीराने तिसरेच काहीतरी करतात; हाच असज्जनांचा (दुर्जनांचा) स्वभाव आहे. 4. ४. Tesaṃ yo bhāvamaññāsi, sova paṇḍitajātiko; Bahussutopi soyeva, paracittavidūpi so. त्यांच्या (अशा लोकांच्या) मनातील भाव जो ओळखतो, तोच खरोखर पंडित (बुद्धिमान) आहे; तोच बहुश्रुत आहे आणि तोच दुसऱ्यांच्या मनाचा जाणकार (परचित्तविदू) आहे. Athassa bandhanāgāre vasantassa dvādasasaṃvaccharāni atikkantāni. Ettakaṃ kālaṃ jighacchāpīḷitena tena āhārattāya paro na yācitapubbo, anucchiṭṭhāhāraṃ labhanadivasato alabhanadivasāyeva bahutarā honti, atha dvādasasaṃvaccharātikkame rañño putto nibbatti. Tadā rājā attano vijite sabbabandhanāgārāni vivarāpesi. Antamaso migapakkhinopi bandhanā muñcāpesi. Dvāre vivaṭamatteyeva bandhanāgāre manussā icchiticchitaṭṭhānaṃ agamaṃsu. So panekova tehi saddhiṃ agantvā ohīyi. Ārakkhakehi tvaṃ bho kasmā na gacchasīti vutte ahaṃ bho paññātabhāvena idāni na gamissāmi. Atīva parihīnagattosmi. Andhakāre gamissāmīti vatvā andhakāre āgate nikkhamma antonagare vissāsikānaṃ abhāvena kuto āhāraṃ labhissāmīti cintento nikkhamma rattandhakāre āmakasusāna [Pg.67] magamāsi. Etthāhāraṃ labhissāmīti. Tattha so adhunā nikkhittamatamanussaṃ disvā manussaṭṭhinā maṃsaṃ chinditvā sīsakapāle pakkhipitvā tīhi manussasīsehi katauddhane ṭhapetvā citakato omukkaalātehi aggiṃ katvā susānaṃ nibbāpanatthāyā bhataudakena manussaṭṭhinā ālolento maṃsaṃ pacitvā otāretvā sākhābhaṅgena hirikopīṇaṃ paṭicchādetvā nivatthapilokikaṃ vātāvaraṇaṃ katvānisīdi. Tasmiṃ khaṇe tattha pippalīrukkhe adhivatthā devatā tassa taṃ kiriyaṃ disvā pucchissāmi tāva nanti taṃ upasaṅkamitvā evamāha. Bho tvaṃ ghanataratimirākule mahārattiyaṃ tattha tattha vikiṇṇanaraṭṭhisamākiṇṇe soṇasigālādikuṇapādakākule manussamaṃsabhakkhayakkharakkhasākule tattha tattha pajjalantānekacitakabhayānake susāne manussamaṃsaṃ pacitvā kiṃkarosīti pucchantī āha. त्यानंतर, त्याचे बंदीगृहात राहून बारा वर्षे उलटून गेली. एवढ्या काळात भुकेने व्याकुळ असूनही त्याने अन्नासाठी कधीही दुसऱ्याकडे याचना केली नाही. त्याला उष्टे नसलेले (शुद्ध) अन्न मिळण्याच्या दिवसांपेक्षा न मिळण्याचे दिवसच जास्त असायचे. त्यानंतर बारा वर्षे उलटल्यावर राजाला मुलगा झाला. तेव्हा राजाने आपल्या राज्यातील सर्व बंदीगृहे खुली करवली. अगदी पशू-पक्ष्यांनाही बंधनातून मुक्त केले. बंदीगृहाचे दरवाजे उघडताच लोक आपापल्या इच्छित स्थळी निघून गेले. परंतु तो एकटाच त्यांच्यासोबत न जाता मागे राहिला. रक्षकांनी विचारले, 'हे महाशया, तुम्ही का जात नाही?' तेव्हा तो म्हणाला, 'हे महाशया, मी माझ्या या (दीन) अवस्थेमुळे आता जाणार नाही. माझे शरीर अत्यंत क्षीण झाले आहे. मी अंधार झाल्यावर जाईन.' असे सांगून, अंधार पडल्यावर तो बाहेर पडला. नगरामध्ये कोणी ओळखीचे (विश्वासू) नसल्यामुळे 'मला अन्न कोठून मिळणार?' असा विचार करत तो रात्रीच्या अंधारात स्मशानात (आमकसुसान) गेला, 'येथे मला अन्न मिळेल' या आशेने. तेथे त्याने नुकताच टाकलेला एक मृतदेह पाहिला. त्याने मानवी हाडाने त्याचे मांस कापले, ते कवटीत टाकले, आणि तीन मानवी कवट्यांनी बनवलेल्या चुलीवर ठेवले. चितेतील जळत्या लाकडांनी अग्नी पेटवून, स्मशान शांत करण्यासाठी आणलेल्या पाण्याने आणि मानवी हाडाने ते मांस ढवळत शिजवले. ते खाली उतरवून, झाडाच्या फांद्यांनी आपली लज्जा झाकली आणि फाटलेल्या कपड्याने वाऱ्यापासून संरक्षण करण्यासाठी आडोसा करून तो बसला. त्याच वेळी तेथील पिंपळाच्या झाडावर राहणाऱ्या देवतेने त्याचे हे कृत्य पाहिले आणि विचार केला, 'मी याला विचारते.' ती त्याच्याजवळ यायला लागली आणि म्हणाली, 'हे महाशया, तुम्ही या अत्यंत घनदाट अंधाराने भरलेल्या मध्यरात्री, जागोजागी मानवी हाडे विखुरलेल्या, कुत्रे आणि कोल्हे इत्यादींनी युक्त, मानवी मांस खाणाऱ्या यक्ष-राक्षसांनी भरलेल्या, आणि जागोजागी जळणाऱ्या अनेक चितांमुळे भयानक वाटणाऱ्या स्मशानात मानवी मांस शिजवून काय करत आहात?' असे विचारत ती म्हणाली: 5. ५. Rattandhakāre kuṇapādakehi,Samākule sīvathikāya majjhe; Manussamaṃsaṃ pacasī dha sīse,Vadehi kiṃ tena payojanaṃ teti. रात्रीच्या अंधारात, शवांनी आणि हिंस्र प्राण्यांनी युक्त अशा स्मशानाच्या मध्यभागी, तू कवटीमध्ये मानवी मांस शिजवत आहेस; सांग, याचे काय प्रयोजन आहे? Atha so āha. त्यानंतर तो म्हणाला: 6. ६. Na yāgahetu na ca dānahetu,Susānamajjhamhi pacāmi maṃsaṃ; Khudāsamaṃ natthi narassa aññaṃ,Khudāvināsāya pacāmimambhoti. यागासाठी नाही किंवा दानासाठी नाही, मी स्मशानाच्या मध्यभागी हे मांस शिजवत आहे; माणसाला भुकेसारखे दुसरे कोणतेही दुःख नाही, म्हणून भूक शमवण्यासाठी मी हे शिजवत आहे, हे देवी! Tato devatā taṃ tathā hotu, iminā pilotikena vātāvaraṇaṃ karosi. Kimatthametanti pucchantī. त्यानंतर देवतेने विचारले, 'ते तसेच असो, पण या फाटलेल्या कपड्याने तू वाऱ्यापासून आडोसा का करत आहेस? हे कशासाठी?' असे विचारत ती म्हणाली: 7. ७. Nivatthasākho [Pg.68] hirisaṃvarāya,Pilotikaṃ tattha pasārayanto; Karosi vātāvaraṇañca samma,Kimatthametaṃ vada pucchito meti. लज्जा रक्षणासाठी झाडाच्या फांद्या परिधान करून, तेथे फाटलेला कपडा पसरवून तू वाऱ्यापासून आडोसा करत आहेस, हे मित्रा! मी विचारत आहे, सांग हे कशासाठी? So tassā cikkhanto āha. त्याने तिला स्पष्ट करत म्हटले: 8. ८. Subhā subhāmissitasītavāto,Sayaṃ acittova acittabhāvā; Dehaṃ phusitvāna asādhukassa,Akataññuno mittapadhaṃsakassa. शुभ आणि अशुभ अशा दोन्ही प्रकारचा थंड वारा, जो स्वतः अचेतन (निर्जीव) आहे, तो जेव्हा एखाद्या असज्जन, कृतघ्न आणि मित्राचा द्रोह करणाऱ्या व्यक्तीच्या शरीराला स्पर्श करतो, 9. ९. Samāvahanto yadi me sarīre,Phusāti taṃ vāyu mamā visitvā; Dukkhaṃ dadātīti visaṃva taṃ bho,Parivajjituṃ baddhamimaṃ kucelanti. आणि तोच वारा वाहून येऊन जर माझ्या शरीराला स्पर्श करेल, तर तो माझ्या शरीरात प्रवेश करून विषाप्रमाणे दुःख देईल. हे महाशये! त्या वाऱ्याचा स्पर्श टाळण्यासाठीच मी हा फाटलेला कपडा बांधला आहे. Devatā āha. देवता म्हणाली: 10. १०. Ki makāsi bho so katanāsako te,Dhanañca dhaññaṃ tava nāsayī ca; Mātā pitā bandhavo khetta vatthū,Vināsitā tena vadehi kiṃ teti. त्या कृतघ्न माणसाने तुझे काय नुकसान केले? त्याने तुझे धन आणि धान्य नष्ट केले का? की त्याने तुझे आई-वडील, नातेवाईक, शेत आणि घर नष्ट केले? सांग, त्याने काय केले? Tato so āha. त्यानंतर तो म्हणाला: 11. ११. Yaṃ rājato hoti bhayaṃ mahantaṃ,Sabbassa haraṇādivadhādikañca; Akataññunā sappurisena hoti,Ārāva so bho parivajjanīyo. राजाकडून जे मोठे भय असते—सर्वस्व हरण करणे, वध करणे इत्यादी—ते सर्व भय कृतघ्न आणि असज्जन माणसाकडून निर्माण होते. म्हणून, हे महाशये! अशा माणसाला दुरूनच टाळले पाहिजे. 12. १२. Yamatthi [Pg.69] corāribhayañhi loke,Atho dakenāpi ca pāvakena; Akataññunā taṃ sakalampi hoti,Ārāva so bho parivajjanīyo. जगात जे चोरांचे आणि शत्रूंचे भय असते, तसेच पाण्यापासून आणि अग्नीपासून जे भय असते, ते सर्व भय कृतघ्न माणसाकडून देखील उद्भवू शकते. म्हणून, हे महाशये! अशा माणसाला दुरूनच टाळले पाहिजे. 13. १३. Pāṇātipātampi adinnadānaṃ,Parassa dārūpagamaṃ musā ca; Majjassa pānaṃ kalahañca pesunaṃ,Samphaṃ giraṃ dhuttajanehi yogaṃ. प्राणातिपात (जीवहत्या), अदिन्नादान (चोरी), परस्त्रीगमन (व्यभिचार), मुसावाद (असत्य बोलणे), मद्यपान, कलह (भांडण), चहाडी आणि व्यर्थ बडबड करणे, तसेच धूर्त लोकांची संगत, 14. १४. Sabbaṃ anatthaṃ asivaṃ aniṭṭhaṃ,Apāyikaṃ dukkhamananta maññaṃ; Akataññunā sappurisena hoti; Ārāva so bho parivajjanīyoti. हे सर्व अनर्थ, अमंगल, अनिष्ट, अपायकारक आणि इतर अनंत दुःख कृतघ्न आणि असज्जन माणसाकडून प्राप्त होते. म्हणून, हे महाशये! अशा माणसाला दुरूनच टाळले पाहिजे. Vatvā attanā asappurisasaṃsaggenānubhūtaṃ sabbaṃ dukkhaṃ kathesi, tato devatā ahampi bho satthuno maṅgalasuttadesanādivase imasmiṃyeva rukkhe nisinno. असे बोलून त्याने असज्जनाच्या संगतीमुळे स्वतः भोगलेले सर्व दुःख सांगितले. त्यानंतर देवता म्हणाली, 'हे महाशया, मी देखील शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) मंगळसुत्त देशनेच्या दिवशी याच झाडावर बसले होते.' Asevanā ca bālānaṃ, paṇḍitānañca sevanā; Pūjā ca pūjanīyyānaṃ, etaṃ maṅgala muttamanti. 'मूर्खांची संगत न करणे, पंडितांची संगत करणे आणि पूजनीय असलेल्यांचा आदर करणे, हेच उत्तम मंगळ आहे.' Gāthāya bālassa dose assosiṃti vatvā tassa pasanno taṃ attano vimānaṃ netvā nahāpetvā dibbavatthālaṅkārehi alaṅkaritvā dibbannapānaṃ datvā mahantaṃ sakkārasammānaṃ katvā attano ānubhāvena tasmiṃ nagare rajje abhisiñcāpesi. So tattha rajjaṃ karonto dānādīni puññāni katvā āyupariyosāne yathākammaṃ gatoti. या गाथेद्वारे मी मूर्खांचे दोष ऐकले होते,' असे सांगून ती त्याच्यावर प्रसन्न झाली. तिने त्याला आपल्या विमानामध्ये नेले, स्नान घातले, दिव्य वस्त्र आणि अलंकारांनी विभूषित केले, दिव्य अन्न-पान दिले, त्याचा मोठा सत्कार व सन्मान केला आणि आपल्या प्रभावाने त्याला त्या नगराच्या राज्यावर अभिषिक्त केले. तो तेथे राज्य करत असताना दान इत्यादी पुण्यकर्मे करून, आयुष्य संपल्यावर कर्मानुसार पुढील गतीला गेला. 15. १५. Evaṃ [Pg.70] asādhujanasaṅgamasannivāsaṃ,Sañcajja sādhusucisajjanasaṅgamena; Dānādi nekakusalaṃ paripūrayantā,Saggā pavaggavibhavaṃ abhisambhunāthāti. अशा प्रकारे, असज्जनांची संगत आणि सहवास सोडून, सज्जन आणि पवित्र लोकांच्या संगतीने दान इत्यादी अनेक कुशल कर्मे पूर्ण करत, स्वर्ग आणि अपवर्ग (निर्वाण) यांचे ऐश्वर्य प्राप्त करा. Corasahāyassa vatthuṃ sattamaṃ. चोर-मित्राची कथा (चोरसहायवत्थु) सातवी समाप्त. 18. Maruttabrāhmaṇassa vatthumhi ayamānupubbīkathā १८. मरुत्त ब्राह्मणाच्या कथेतील ही अनुक्रमिक कथा (आनुपुब्बीकथा) आहे. Jambudīpe candabhāgā nāma gaṅgātīre homagāmaṃ nāma atthi. Tasmiṃ eko marutto nāma brāhmaṇo paṭivasati. Tadā so vohāratthāya takkasīlaṃ gantvā gehaṃ āgacchanto antarāmagge ekāya sālāya kuṭṭharogā turaṃ sunakhaṃ disvā tasmiṃ kāruññena nīlavallitakkambilena madditvā pāyesi. Sunakho vūpasantarogo pākatiko hutvā brāhmaṇena attano katūpakāraṃ sallakkhento teneva saddhiṃ agamāsi. Aparabhāge brāhmaṇassa bhariyā gabbhaṃ paṭilabhi, paripuṇṇagabbhāya tāya vijāyanakāle dārako tiriyampatitvā antogabbheyeva mato. Tadā taṃ satthena khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinditvā nīhariṃsu, atha brāhmaṇo taṃ disvā nibbindahadayo gharāvāsaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā araññe viharati. Athassa bhariyā aññena saddhiṃ saṃvasantī ayaṃ maṃ pahāya pabbajitoti brāhmaṇe paduṭṭhacittā bho brāhmaṇaṃ mārehīti sāmikena saddhiṃ mantesi. Tesaṃ mantanaṃ sunakho sutvā brāhmaṇeneva saddhiṃ carati. Athekadivasaṃ tassā sāmiko tā pa saṃ māressāmīti dhanu kalāpaṃ gahetvā nikkhami, tadā tāpaso phalāphalatthāya araññaṃ gato. Su na kho assameyeva o hī yi. Puriso tāpasassāgamanamaggaṃ olokento gacchantare [Pg.71] nilīno acchi. Sunakho tassa pamādaṃ oloketvā dhanuno guṇaṃ khāditvā chindi. So puna guṇaṃ pākatikaṃ katvā āropesi. Evaṃ so āropitaṃ āropitaṃ khādateva, atha so pāpapuriso tāpasassāgamanaṃ ñatvā taṃ māressāmīti dhanunā saddhiṃ agamāsi. Athassa sunakho pāde ḍasitvā pātetvā tassa mukhaṃ khāditvā dubbalaṃ katvā bhuṅkāramakāsi, evañhi sappurisā attano upakārakānaṃ paccupakāraṃ karonti. Vuttañhi. जंबुदीपात चंद्रभागा नावाच्या नदीच्या काठी होमगाम नावाचे एक गाव होते. तिथे मरुत्त नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. एकदा तो व्यापारासाठी तक्षशिलेला गेला आणि घरी परतत असताना वाटेत एका धर्मशाळेत कुष्ठरोगाने पीडित असलेल्या एका कुत्र्याला त्याने पाहिले. त्याच्यावर दया येऊन त्याने निळ्या वेलीचा रस आणि आंबट ताक एकत्र करून औषध तयार केले आणि त्याला पाजले. कुत्र्याचा रोग बरा झाला आणि तो पूर्ववत झाला. ब्राह्मणाने आपल्यावर केलेले उपकार लक्षात ठेवून तो कुत्रा त्याच्यासोबतच चालू लागला. काही काळानंतर ब्राह्मणाच्या पत्नीला गर्भधारणा झाली. गर्भ पूर्ण झाल्यावर बाळंतपणाच्या वेळी मूल आडवे पडल्यामुळे गर्भातच मरण पावले. तेव्हा त्यांनी शस्त्राने त्याचे तुकडे करून त्याला बाहेर काढले. त्यानंतर ब्राह्मणाने ते पाहून विरक्त मनाने गृहत्याग केला आणि ऋषीप्रव्रज्या घेऊन तो अरण्यात राहू लागला. नंतर त्याची पत्नी दुसऱ्या पुरुषासोबत राहू लागली. "हा मला सोडून प्रव्रजित झाला आहे" असे म्हणून ती ब्राह्मणावर संतप्त झाली आणि तिने आपल्या पतीशी सल्लामसलत केली की, "या ब्राह्मणाला मारून टाका." त्यांचे हे बोलणे कुत्र्याने ऐकले, जो ब्राह्मणासोबतच राहत होता. त्यानंतर एके दिवशी तिचा पती "मी त्या तापसाला मारून टाकीन" असे म्हणून धनुष्यबाण घेऊन निघाला. त्यावेळी तापस फळे गोळा करण्यासाठी अरण्यात गेले होते. कुत्रा आश्रमातच राहिला होता. तो माणूस तापसाच्या येण्याच्या मार्गाकडे पाहत झाडांच्या मागे लपून राहिला. कुत्र्याने त्याची बेसावधता पाहून त्याच्या धनुष्याची दोरी चावून तोडली. त्याने पुन्हा दोरी दुरुस्त करून चढवली. अशा प्रकारे तो जितक्या वेळा दोरी चढवायचा, तितक्या वेळा कुत्रा ती चावून तोडायचा. शेवटी त्या पापी माणसाने तापस येत असल्याचे पाहून त्यांना मारण्यासाठी तो धनुष्यासह पुढे गेला. तेव्हा कुत्र्याने त्याचे पाय चावून त्याला खाली पाडले, त्याचे तोंड चावून त्याला दुर्बळ केले आणि तो भुंकू लागला. अशा प्रकारे सत्पुरुष आपल्या उपकारकर्त्यांचे प्रत्युपकार करतात. म्हणूनच म्हटले आहे: 1. १. Upakāraṃ karonto so, sunakho katavediko; Sattūpaghātakaṃ katvā, isino dāsi jīvitaṃ. उपकार करणाऱ्या त्या कृतज्ञ कुत्र्याने शत्रूचा नाश करून ऋषींना जीवनदान दिले. 2. २. Tiracchānāpi jānanti, guṇamattani kataṃ sadā; Iti utvāna medhāvī, kataññū hontu pāṇinoti. प्राणी देखील आपल्यावर केलेले उपकार नेहमी जाणतात. असे जाणून बुद्धिमान माणसांनी सर्व प्राणिमात्रांविषयी कृतज्ञ असावे. Tato tāpaso sunakhassa saddenā gantvā tassa taṃ vippakāraṃ disvā kāruññena paṭijiggitvā vūpasantavaṇaṃ balappattaṃ posetvā tattheva vasanto jhānābhiññaṃ nibbattetvā āyupariyosāne brāhmalokaparāyaṇo ahosīti. त्यानंतर तापसाने कुत्र्याच्या भुंकण्याचा आवाज ऐकून तिथे येऊन ती वाईट अवस्था पाहिली. त्यांनी दयेने त्याचे उपचार केले, त्याची जखम बरी केली, त्याला बलवान बनवून त्याचे पालनपोषण केले. तिथेच राहत त्यांनी ध्यान आणि अभिज्ञा प्राप्त केली आणि आयुष्याच्या शेवटी ते ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाले. 3. ३. Sutvāna sādhu sunakhena katūpakāraṃ,Mettiṃdisassa pakataṃ isinā ca sutvā; Sammā karotha karuṇañca parūpakāraṃ,Taṃ sabbadā bhavati vo bhavabhogahetūti. कुत्र्याने केलेले उत्तम उपकार ऐकून आणि ऋषींनी त्या कुत्र्याला दाखवलेली मैत्री ऐकून, तुम्हीही इतरांवर योग्य प्रकारे करुणा आणि उपकार करा. ते नेहमी तुमच्यासाठी संसारिक सुखांचे कारण बनेल. Maruttabrāhmaṇassa vatthuṃ aṭṭhamaṃ. मरुत्त ब्राह्मणाची आठवी कथा समाप्त. 19. Pānīyadinnassa vatthumhi ayamānupubbīkathā १९. पाणी देणाऱ्याची कथा खालीलप्रमाणे आहे: Jambudīpe [Pg.72] aññatarasmiṃ janapade kire ko manusso raṭṭhato raṭṭhaṃ janapadato janapadaṃ vicaranto anukkamena candabhāgānadītīraṃ patvā nāvaṃ abhiruhitvā paratīraṃ gacchati. Athāparā gabbhinitthī tāya eva nāvāya gacchati, atha nāvā gaṅgāmajjhappattakāle tassā kammajavātā caliṃsu. Tato sā vijāyitumasakkontī kilantā pānīyaṃ me detha, pipāsitāmhiti manusse yāci. Te tassā vacanaṃ asuṇantā viya pānīyaṃ nādaṃsu, atha so jānapadiko tassā karuṇāyanto toyaṃ gahetvā mukhe āsiñci, tasmiṃ khaṇe sā laddhassāsā sukhena dārakaṃ vijāyi, atha te tīraṃ patvā katipayadivasena attano attano ṭhānaṃ pāpuṇiṃsu. Athāparabhāge so jānapadiko aññatarakiccaṃ paṭicca tassā itthiyā vasananagaraṃ patvā tattha tattha āhiṇḍanto nivāsanaṭṭhānaṃ alabhitvā nagaradvāre sālaṃ gantvā tattha nipajji. Tasmiṃyeva divase corā nagaraṃ pavisitvā rājagehe sandhiṃ chinditvā dhanasāraṃ gahetvā gacchantā rājapurisehi anubandhā gantvā tāyeva sālāya chaḍḍetvā palāyiṃsu. Atha rājapurisā āgantvā core apassantā taṃ jānapadikaṃ disvā ayaṃ coroti gahetvā pacchābāhaṃ gāḷhaṃ bandhitvā puna divase rañño dassesuṃ. Raññā kasmā bhaṇe corakamma makāsīti pucchito nāhaṃ deva coro, āgantukomhīti vutte rājā core pariyesitvā alabhanto ayameva coro, imaṃ mārethāti āṇāpesi. Rājapurisehi taṃ gāḷhaṃ bandhitvā āghātanaṃ nīte sā itthī taṃ tathā nīyamānaṃ disvā sañjānitvā kampamānahadayā muhuttena rañño santikaṃ gantvā vanditvā deva eso [Pg.73] na coro āgantuko muñcathetaṃ devāti āha. Rājā tassā kathaṃ asaddahanto yajjetaṃ mocetu micchasi. Tassagghanakaṃ dhanaṃ datvā muñcāpehīti, sā sāmi mama gehe dhanaṃ natthi. Apica mama sattaputtehi saddhiṃ maṃ dāsiṃ karohi, etaṃ muñca devāti āha, atha rājā tvaṃ etaṃ adhunāgatoti vadasi. Etaṃ nissāya puttehi saddhiṃ attānaṃ dāsattaṃ sāvesi. Kimeso te ñāti vā, udāhu upakārakoti pucchanto āha. असे ऐकिवात आहे की, जंबुदीपातील एका जनपदात एक माणूस एका देशातून दुसऱ्या देशात आणि एका जनपदातून दुसऱ्या जनपदांत फिरत फिरत अनुक्रमाने चंद्रभागा नदीच्या काठी पोहोचला. तो एका नौकेत बसून दुसऱ्या तीरावर जात होता. त्याच नौकेतून एक गरोदर स्त्री देखील जात होती. नौका नदीच्या मध्यभागी पोहोचली असता तिला प्रसूती वेदना सुरू झाल्या. प्रसूती होण्यास असमर्थ आणि थकलेली ती स्त्री लोकांना विनवणी करू लागली, 'मला पाणी द्या, मी तहानलेली आहे.' लोकांनी तिचे बोलणे न ऐकल्यासारखे केले आणि तिला पाणी दिले नाही. तेव्हा त्या जनपदातील माणसाने तिच्यावर दया दाखवून पाणी घेतले आणि तिच्या तोंडात ओतले. त्याच क्षणी तिला आराम वाटला आणि तिने सुखाने मुलाला जन्म दिला. त्यानंतर ते तीरावर पोहोचले आणि काही दिवसांत आपापल्या ठिकाणी निघून गेले. काही काळानंतर तो जनपदातील माणूस काही कामानिमित्त त्या स्त्रीच्या राहत्या शहरात पोहोचला. तिथे इकडेतिकडे फिरत असताना त्याला राहण्यासाठी जागा मिळाली नाही, म्हणून तो शहराच्या वेशीवरील एका धर्मशाळेत गेला आणि तिथे झोपला. त्याच दिवशी चोरांनी शहरात प्रवेश करून राजवाड्यात घरफोडी केली आणि मौल्यवान धन घेऊन पळून जात असताना, राजसेवकांनी त्यांचा पाठलाग केला. चोरांनी ते धन त्याच धर्मशाळेत टाकले आणि ते पळून गेले. त्यानंतर राजसेवक तिथे आले, त्यांना चोर दिसले नाहीत पण त्यांनी त्या जनपदातील माणसाला पाहिले. 'हाच चोर आहे' असे समजून त्यांनी त्याला पकडले, त्याचे हात पाठीमागे घट्ट बांधले आणि दुसऱ्या दिवशी राजासमोर हजर केले. राजाने विचारले, 'अरे, तू चोरी का केलीस?' तेव्हा त्याने उत्तर दिले, 'महाराज, मी चोर नाही, मी परदेशी आहे.' राजाने चोरांचा शोध घेतला पण ते सापडले नाहीत, तेव्हा राजाने आदेश दिला, 'हाच चोर आहे, याला मारून टाका.' राजसेवकांनी त्याला घट्ट बांधून वधस्तंभाकडे नेले. त्या स्त्रीने त्याला अशा प्रकारे नेले जात असताना पाहिले आणि ओळखले. थरथरत्या हृदयाने ती तात्काळ राजाकडे गेली, वंदन करून म्हणाली, 'महाराज, हा चोर नाही, हा परदेशी आहे. महाराज, याला सोडून द्या.' राजाने तिच्या बोलण्यावर विश्वास न ठेवता म्हटले, 'जर तुला याला सोडवायचे असेल, तर याच्या मूल्याइतके धन देऊन याला सोडवून घे.' ती म्हणाली, 'स्वामी, माझ्या घरात धन नाही. परंतु माझ्या सात पुत्रांसह मला दासी बनवा, पण महाराज, याला सोडून द्या.' तेव्हा राजा म्हणाला, 'तू म्हणतेस की हा नुकताच आला आहे. तरीही याच्यासाठी तू स्वतःला पुत्रांसह दासी बनवण्यास तयार आहेस. हा तुझा नातेवाईक आहे की उपकारकर्ता?' असे विचारत राजा म्हणाला: 1. १. Kiṃte bhoti ayaṃ poso, tuvaṃ pucchāmi saṃsayaṃ; Bhātā vā te pitā hoti, pati vā devaro tava. हे भद्रे! हा माणूस तुझा कोण लागतो? मी तुला संशयाने विचारत आहे. हा तुझा भाऊ आहे, पिता आहे, पती आहे की तुझा दीर आहे? 2. २. Ñāti sālohito kinnu, udāhu iṇadāyako; Athopakārako kinnu, kasmāssa desi jīvitaṃti. हा तुझा नातेवाईक किंवा रक्ताचा नातेवाईक आहे का? की कर्ज देणारा आहे? की हा तुझा उपकारकर्ता आहे? तू याला जीवनदान का देत आहेस? Tato sā āha. त्यानंतर ती म्हणाली: 3. ३. Eso me puriso deva, katapubbopakārako; Atāṇamekikaṃ ceso, dukkhitaṃ maraṇe ṭhitaṃ. महाराज, या माणसाने माझ्यावर पूर्वी उपकार केले आहेत. जेव्हा मी असहाय्य, एकटी, दुःखी आणि मृत्यूच्या दारात उभी होते, 4. ४. Vijāyitu masakkontiṃ, gabbhiniṃ dukkhavediniṃ; Toyena maṃ upaṭṭhāsi, tenāhaṃ sukhitā tadā. प्रसूती होण्यास असमर्थ असलेल्या, प्रसूती वेदनेने व्याकुळ झालेल्या मला याने पाणी देऊन साहाय्य केले, ज्यामुळे मला तेव्हा सुख मिळाले. 5. ५. Bhaṅgakallolamālāya, uttarantaṃ mahaṇṇavaṃ; Pahāya pātuṃ kūpassa, yāti loko pipāsito. भयंकर लाटांनी युक्त असलेला महासागर पार करत असतानाही, तहानलेला माणूस महासागराचे पाणी सोडून विहिरीचे पाणी पिण्यासाठी जातो. 6. ६. Tatheva vijjamānesu, janesu manujādhipa,Ekasseva manasmiṃhi, guṇaṃ tiṭṭhati sādhukaṃ. त्याचप्रमाणे, हे मनुष्याधिपती! अनेक लोक उपस्थित असतानाही, केवळ एकाच व्यक्तीच्या मनात उत्तम गुण वास करतो. 7. ७. Pahatvāna mataṃ hatthiṃ, maṃsatthī keci jantuno; Anubandhanti maṃsatthaṃ, sasaṃ dhāvanta mekakaṃ. ज्याप्रमाणे मांसाची इच्छा करणारे काही प्राणी मेलेल्या हत्तीला सोडून, मांसासाठी धावणाऱ्या एका सशाचा पाठलाग करतात. 8. ८. Tatheva [Pg.74] vijjamānesu, janesu manujādhipa; Guṇavanta manubandhanti, sappurisaṃ katavedikaṃ. हे मनुजाधिपती! त्याचप्रमाणे, विद्यमान लोकांमध्ये, जे गुणवान आणि कृतज्ञ सत्पुरुष आहेत, लोक त्यांच्याच मागे जातात. 9. ९. Tasmā sappurise dhamme, patiṭṭhāsmi narādhipa; Anussaranti etena, katapubbū pakārakaṃ. हे नराधिपती! म्हणूनच मी सत्पुरुषांच्या धर्मात प्रतिष्ठित आहे. यानेच लोक पूर्वी केलेल्या उपकारांचे स्मरण करतात. 10. १०. Ahañca mama puttā ca, etenamha sukhāpitā; Jīvitampi pariccajja, muccanīyo ayaṃ mayāti. मी आणि माझे पुत्र याच्यामुळेच सुखी झालो आहोत. स्वतःच्या प्राणांचा त्याग करूनही मी याला मुक्त केले पाहिजे. Tato rājā dovārikaṃ pakkositvā tampi pucchitvā adhunāgatabhāvaṃ ñatvā tassā sappurisadhamme santuṭṭho tesaṃ ubhinnampi mahantaṃ yasaṃ anuppadāsi. Te laddhayasā ta to paṭṭhāya dānādīni puññakammāni katvā saggaparāyaṇā ahesunti. त्यानंतर राजाने द्वारपाळाला बोलावून त्यालाही विचारले आणि तो नुकताच आल्याचे जाणून, त्या स्त्रीच्या सत्पुरुषधर्मावर संतुष्ट होऊन त्या दोघांनाही मोठे वैभव प्रदान केले. ते वैभव प्राप्त करून त्यांनी तेव्हापासून दान इत्यादी पुण्यकर्मे केली आणि ते स्वर्गलोकात गेले. 11. ११. Dhamme patiṭṭhitamanā api mātugāmā,Evaṃ labhanti vibhavañca pasaṃsanañca; Dhammañca sādhucaritaṃ manasīkaronto,Dhammesu vattatha sadā sucisajjanāti. धर्मामध्ये मन प्रतिष्ठित असलेल्या स्त्रिया देखील अशा प्रकारे वैभव आणि प्रशंसा प्राप्त करतात. म्हणून, धर्माचे आणि सदाचाराचे मनन करत, हे पवित्र सज्जनहो! तुम्ही नेहमी धर्माचे आचरण करा. Pānīyadinnassa vatthuṃ navamaṃ. पाणी देणाऱ्याची कथा नववी समाप्त. 20. Sahāyassa pariccattajīvitakassa vatthumhi ayamānupubbīkathā २०. आपल्या प्राणांचा त्याग करणाऱ्या मित्राच्या कथेचा अनुक्रम याप्रमाणे आहे: Bhagavati parinibbute sāvatthiyaṃ somabrāhmaṇo somadattabrāhmaṇoti dve brāhmaṇā vasanti. Tattha somadattabrāhmaṇena saddhiṃ somabrāhmaṇo yebhuyyena dūtaṃ kīḷati. Athekadivasaṃ somadatto somabrāhmaṇaṃ tena parājetvā tassa uttarāsaṅgañca lañchanamuddikañca gahetvā attano gehaṃ gacchanto somabrāhmaṇassa ehi gehaṃ gacchā- māti [Pg.75] āha. Tato somo nāhaṃ samma ekasāṭako hutvā antaravīthiṃ otarituṃ sakkomi. Gamanato ettheva me ṭhānaṃ varataranti āha, somadattena evaṃ sati samma imaṃ uttarāsaṅgaṃ gaṇhāti tassa taṃ datvā idāni samma ehīti vuttopi nāgacchati. Puna tena bho kasmā nāgacchasīti puṭṭho samma mama hatthe muddikaṃ apassantā me puttadārādayo mayā saddhiṃ kalahaṃ karontīti āha, atha so evaṃ sante yadā te pahoti. Tadā mayhaṃ dehīti muddikampi datvā taṃ gahetvā gehaṃ agamāsi. Atha te ettakena sahāyā ahesuṃ. Aparabhāge somadattabrāhmaṇaṃ ayaṃ paradārakammaṃ akāsīti manussā gahetvā rañño dassesuṃ. Rājā tassa rūpasampattiṃ disvā rājāṇaṃ akatvā mā bho puna evamakāsīti ovaditvā vissajjesi. Rājā naṃ yāvatatiyavāraṃ ovadanto vissajjetvā catutthevāre gacchathetaṃ āghātanaṃ netvā mārethāti āṇāpesi. Evaṃ pāpakamme niratā anekākārena ovadantāpi na sakkā nivāretuṃ. Tathāhi. भगवान परिनिर्वाण पावल्यानंतर श्रावस्तीमध्ये सोम ब्राह्मण आणि सोमदत्त ब्राह्मण नावाचे दोन ब्राह्मण राहत होते. तेथे सोम ब्राह्मण हा सोमदत्त ब्राह्मणासोबत बहुधा द्यूत खेळत असे. एके दिवशी सोमदत्ताने सोम ब्राह्मणाला द्यूतात हरवले आणि त्याचे उत्तरासंग (उपरणे) व स्वाक्षरीची अंगठी घेऊन आपल्या घरी जात असताना सोम ब्राह्मणाला म्हणाला, 'मित्रा, चल घरी जाऊ या.' तेव्हा सोम म्हणाला, 'मित्रा, मी केवळ एकाच वस्त्रामध्ये गल्लीतून जाण्यास असमर्थ आहे. जाण्यापेक्षा माझे येथेच थांबणे अधिक चांगले आहे.' सोमदत्ताने, 'असे असेल तर मित्रा, हे उपरणे घे' असे म्हणून ते त्याला दिले आणि 'आता तरी मित्रा चल' असे म्हटले, तरीही तो आला नाही. पुन्हा त्याने विचारले, 'मित्रा, तू का येत नाहीस?' तेव्हा तो म्हणाला, 'मित्रा, माझ्या हातात अंगठी न पाहून माझे मुले-बाळ आणि पत्नी माझ्याशी भांडण करतील.' त्यावर सोमदत्त म्हणाला, 'असे असेल तर जेव्हा तुला शक्य होईल, तेव्हा ती मला परत कर.' असे म्हणून त्याने अंगठीही दिली. ती घेऊन सोम घरी गेला. अशा प्रकारे ते अत्यंत जवळचे मित्र झाले. काही काळानंतर, 'याने परस्त्रीगमन केले आहे' असे म्हणून लोकांनी सोमदत्त ब्राह्मणाला पकडले आणि राजासमोर हजर केले. राजाने त्याचे रूपसौंदर्य पाहून त्याला शिक्षा न करता, 'मित्रा, पुन्हा असे करू नकोस' असा उपदेश करून सोडून दिले. राजाने त्याला तिसऱ्या वेळेपर्यंत उपदेश करून सोडून दिले, पण चौथ्या वेळी मात्र, 'जा, याला वधभूमीवर नेऊन ठार मारा' असा आदेश दिला. अशा प्रकारे, पापकर्मात मग्न असलेल्या लोकांना अनेक प्रकारे उपदेश करूनही रोखता येत नाही. जसे की: 1. १. Soṇā ceva sigālā ca, vāyasā nīlamakkhikā; Iccete kuṇape sattā, na sakkā te nisedhituṃ. कुत्रे, कोल्हे, कावळे आणि निळ्या माश्या—हे जसे शवावर आसक्त असतात आणि त्यांना त्यापासून रोखता येत नाही; 2. २. Tathā pāṇātipātesu, paradāre surāya ca; Musāvādesu theyyesu, sattasattā na vāriyāti. त्याचप्रमाणे प्राणातिपात, परस्त्रीगमन, मद्यपान, असत्य भाषण आणि चोरी यामध्ये मग्न असलेल्या लोकांना रोखता येत नाही. Tato rājapurisā taṃ bandhitvā pakkamiṃsu. Tadā somabrāhmaṇo somadattaṃ tathā nīyamānaṃ disvā kampamānahadayo rājapurisānaṃ santikaṃ gantvā imaṃ bho muhuttaṃ mā māretha. Yāva rājānaṃ jānāpessāmīti vatvā rañño santikaṃ gantvā vanditvā ṭhito deva mama jīvitaṃ somadattassa brāhmaṇassa dassāmi. Etaṃ muñcatha. Yadi māretukāmā, maṃ mārethāti āha. Rājā tuṇhī ahosi, rājapurisā somadattaṃ muñcitvā [Pg.76] somabrāhmaṇaṃ āghātanaṃ netvā māresuṃ, aho kataññuno kataveditā. त्यानंतर राजपुरुषांनी त्याला बांधले आणि ते निघाले. तेव्हा सोम ब्राह्मणाने सोमदत्ताला अशा प्रकारे नेले जात असताना पाहिले. त्याचे हृदय थरथर कापले. तो राजपुरुषांजवळ गेला आणि म्हणाला, 'महाशयांनो, क्षणभर याला मारू नका, जोपर्यंत मी राजाला याची माहिती देत नाही.' तो राजाकडे गेला, त्यांना वंदन करून उभा राहिला आणि म्हणाला, 'महाराज! मी सोमदत्त ब्राह्मणासाठी माझ्या प्राणांचे बलिदान देतो. याला मुक्त करा. जर तुम्हाला मारायचेच असेल, तर मला मारा.' राजा मौन राहिला. राजपुरुषांनी सोमदत्ताला सोडून दिले आणि सोम ब्राह्मणाला वधभूमीवर नेऊन ठार मारले. अहाहा! काय ही कृतज्ञता आणि उपकार जाणीव! Hoti cettha. या संदर्भात पुढील गाथा आहे: 3. ३. Kakūpakāra mattānaṃ, sarantā keci mānusā; Jīvitaṃ denti somova, somadattassa attanoti. स्वतःवर केलेल्या अगदी लहान उपकाराचेही स्मरण ठेवून, काही माणसे सोमदत्तासाठी सोमाने जसा आपल्या प्राणाचा त्याग केला, तसा आपल्या प्राणांचे बलिदान देतात. So tena jīvitadānena devaloke nibbattitvā mahante kanakavimāne devaccharāsahassaparivuto dibbasampattimanubhonto paṭivasati. Tadā somadattabrāhmaṇo eso maṃ maraṇappattaṃ mocesīti vatvā tassatthāya dānaṃ datvā pattiṃ adāsi. Tāvadevassa tato bahutaraṃ devissariyaṃ ahosi devānubhāvañca. Tato so somadevo attano devissariyaṃ olokento sahāyassa attano jīvitadānaṃ addasa. Disvā attabhāvaṃ vijahitvā māṇavakavaṇṇena somadattabrāhmaṇaṃ upasaṅkamitvā paṭisanthāraṃ katvā attānaṃ devaloke nibbattabhāvaṃ pakāsetvā taṃ gahetvā attano ānubhāvena devalokaṃ netvā yathākāmaṃ sampatti manubhavāti vatvā sattāhaṃ devassariyaṃ datvā sattame divase netvā tassa geheyeva patiṭṭhāpesi. Tattha hi dibbasampatti manubhūtassa manussasampatti paṭikkulā hoti. Tato so dibbasampattimanussaranto kiso dubbalo uppaṇḍuppaṇḍukajāto ahosi. Athekadivasaṃ devaputto taṃ olokento tathā dukkhappattaṃ disvā na sakkā manussena dibbasampattimanubhavitunti icchiticchitasampattidāyakaṃ ekaṃ cintāmaṇiṃ datvā tassa bhariyampi attano ānubhāvena rūpavanthaṃ yasavantaṃ vaṇṇavantaṃ atikkantamanussitthivaṇṇaṃ akāsi, aparabhāge te jayampatikā paccakkhato diṭṭhadibbasampattivibhavā dānaṃ datvā sīlaṃ rakkhitvā sahāyadevaputtassa santikeyeva nibbattiṃsūti. त्या प्राणदानाच्या पुण्यामुळे तो देवलोकात उत्पन्न झाला आणि एका मोठ्या सुवर्णविमानात हजारो अप्सरांनी वेढलेला राहून दिव्य संपत्तीचा उपभोग घेऊ लागला. तेव्हा सोमदत्त ब्राह्मणाने, 'याने मला मृत्यूच्या मुखातून वाचवले' असे म्हणून त्याच्या कल्याणासाठी दान दिले आणि त्याला पुण्याचा वाटा दिला. त्याच वेळी त्या सोमदेवाचे देवलोकातील ऐश्वर्य आणि प्रभाव पूर्वीपेक्षा कितीतरी पटीने वाढले. त्यानंतर त्या सोमदेवाने आपल्या दिव्य ऐश्वर्याकडे पाहत असताना, आपल्या मित्राने स्वतःच्या प्राणांचे केलेले दान पाहिले. ते पाहून, त्याने आपले देव रूप सोडून एका तरुण माणसाचे रूप घेतले आणि तो सोमदत्त ब्राह्मणाकडे आला. त्याचे कुशल विचारून त्याने स्वतः देवलोकात उत्पन्न झाल्याचे सांगितले. त्यानंतर त्याने आपल्या प्रभावाने सोमदत्ताला देवलोकात नेले आणि 'तुझ्या इच्छेनुसार संपत्तीचा उपभोग घे' असे सांगून त्याला सात दिवस देवलोकाचे ऐश्वर्य दिले. सातव्या दिवशी त्याला परत आणून त्याच्या घरी सोडले. कारण, ज्याने दिव्य संपत्तीचा उपभोग घेतला आहे, त्याला मानवी संपत्ती तुच्छ वाटते. त्यानंतर तो दिव्य संपत्तीचे स्मरण करत कृश, दुर्बळ आणि फिकट पडला. एके दिवशी त्या देवपुत्राने त्याला पाहिले आणि त्याला अशा प्रकारे दुःखी झालेले पाहून विचार केला की, 'मनुष्य दिव्य संपत्तीचा उपभोग घेऊ शकत नाही.' म्हणून त्याने त्याला इच्छित संपत्ती देणारा एक चिंतामणी दिला आणि आपल्या प्रभावाने त्याच्या पत्नीलाही अत्यंत रूपवान, यशस्वी, कांतीमान आणि मानवी स्त्रियांपेक्षा श्रेष्ठ अशी दिव्य रूपवती बनवले. नंतर, त्या पती-पत्नीने प्रत्यक्ष पाहिलेल्या दिव्य संपत्तीच्या प्रभावाने दानधर्म केला, शीलाचे रक्षण केले आणि मृत्यू पावून ते आपल्या मित्र देवपुत्राच्या सानिध्यातच उत्पन्न झाले. 4. ४. Mandena [Pg.77] nanditamanā upakārakena,Pāṇampi denti sujanā iti cintayitvā; Mittaddu mā bhavatha bho upakārakassa; Pāsaṃsiyā bhavatha sādhujanehi niccaṃti. सज्जन लोक अल्पशा उपकारानेही आनंदित होऊन उपकारकर्त्यासाठी आपले प्राणही देतात, असा विचार करून, हे सज्जनहो! उपकार करणाऱ्या मित्राशी कधीही द्रोह करू नका. नेहमी सत्पुरुषांकडून प्रशंसनीय व्हा. Sahāyassa pariccattajīvitakassa vatthuṃ dasamaṃ. आपल्या प्राणांचा त्याग करणाऱ्या मित्राची कथा दहावी समाप्त. Nandiyarājavaggo dutiyo. नंदियराजवर्ग नावाचा दुसरा वर्ग समाप्त. Yakkhavañcitavaggo यक्षवंचितवर्ग 21. Yakkhavañcita vatthumhi ayamānupubbīkathā २१. यक्षवंचित कथेचा अनुक्रम याप्रमाणे आहे: Bhagavati [Pg.79] parinibbutamhi kosalarañño kira janapade tuṇḍagāmonāma ahosi. Tattheko buddhadāso nāma manusso ‘‘yāvajīvaṃ buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi. Buddho me saraṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ parāyaṇanti’’ evaṃ jīvitapariyantaṃ buddhaṃ saraṇaṃ gato paṭivasati, tasmiṃ samaye eko janapadavāsiko tattha tattha āhiṇḍanto taṃ tuṇḍagāmaṃ patvā tasseva ghare nivāsaṃ kappesi, tassa pana jānapadikassa sarīre eko yakkho āvisitvā pīḷeti, tadā tassa gāmassa pavisanakāle yakkho buddhadāso pāsakassa guṇatejena tassa gehaṃ pavisituṃ asakkonto taṃ muñcitvā bahigāme sattāhaṃ aṭṭhāsi tassāgamanaṃ olokento. Tato so jānapadiko sattadivasaṃ tattha vasitvā sattame divase sakaraṭṭhaṃ gantukāmo gāmā nikkhami. Atha taṃ tathā nikkhantaṃ disvā yakkho aggahesi, atha so taṃ ettakaṃ kālaṃ kuhiṃgatosīti pucchi. Yakkho bho tavatthāya ettha vasantassa me sattāhaṃ atikkantanti. Tato so ko te mayā attho, kiṃ te dammīti, atha yakkhena bho ahaṃ khudāya pīḷito bhattena me atthoti vutto so evaṃ sati kasmā maṃ antogehe vasantaṃ na gaṇhīti āha. Yakkhena bho tasmiṃ ghare buddhaṃ saraṇaṃ gato eko upasako atthi, tassa sīlatejena gehaṃ pavisitumasakkonto aṭṭhāsinti vutto jānapadiko saraṇaṃ nāma kinti ajānanto kinti vatvā so saraṇaṃ aggahesīti yakkhaṃ pucchi. Yakkho ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti vatvā saraṇaṃ aggahesīti āha. Taṃ sutvā jānapadiko idāni imaṃ vañcessāmīti cintetvā tenahi yakkha ahampi buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmīti āha. Evaṃ vuttamatteyeva yakkho mahāsaddaṃ karonto bha ye na bhamanto [Pg.80] palāyi, evaṃ sammāsambuddhassa saraṇaṃ idhaloke bhayo paddava nivāraṇatthaṃ hoti, paraloke saggamokkhāvahaṃ. Tathāhi. भगवान परिनिर्वाण पावले असता, कोसल राजाच्या जनपदात 'तुंडग्राम' नावाचे एक गाव होते असे म्हणतात. तेथे 'बुद्धदास' नावाचा एक माणूस राहत होता, ज्याने 'मी आयुष्यभर बुद्धाला शरण जातो. बुद्ध हेच माझे शरण, रक्षक, आश्रय आणि अंतिम गती आहेत' अशा प्रकारे मृत्यूपर्यंत बुद्धाचे शरण ग्रहण केले होते. त्या काळात, एक प्रांतिक रहिवासी इकडेतिकडे फिरत त्या तुंडग्रामात पोहोचला आणि त्याने त्याच बुद्धदासाच्या घरात मुक्काम केला. परंतु, त्या प्रांतिक रहिवाशाच्या शरीरात एका यक्षाने प्रवेश करून त्याला पीडित केले होते. जेव्हा तो गावात प्रवेश करू लागला, तेव्हा बुद्धदासाच्या शरणगमनाच्या गुणांच्या प्रभावामुळे तो यक्ष त्याच्या घरात प्रवेश करू शकला नाही. म्हणून तो त्याला सोडून गावाबाहेर सात दिवस त्याच्या बाहेर येण्याची वाट पाहत राहिला. त्यानंतर तो प्रांतिक रहिवासी सात दिवस तेथे राहून, सातव्या दिवशी आपल्या देशात जाण्यासाठी गावातून बाहेर पडला. तेव्हा त्याला तसे बाहेर पडताना पाहून यक्षाने त्याला पकडले. मग त्याने यक्षाला विचारले, 'तू इतका वेळ कुठे गेला होतास?' यक्ष म्हणाला, 'हे मित्रा! तुझ्यासाठी येथे वाट पाहत माझे सात दिवस निघून गेले.' त्यावर तो म्हणाला, 'तुला माझ्याकडून काय हवे आहे? मी तुला काय देऊ?' तेव्हा यक्षाने म्हटले, 'मित्रा! मी भुकेने व्याकुळ झालो आहे, मला अन्नाची गरज आहे.' असे म्हटल्यावर तो म्हणाला, 'असे असेल तर तू मला घरात असताना का पकडले नाहीस?' यक्षाने उत्तर दिले, 'मित्रा! त्या घरात बुद्धाला शरण गेलेला एक उपासक राहतो. त्याच्या शीलतेजामुळे मी घरात प्रवेश करू शकलो नाही आणि बाहेरच थांबलो.' हे ऐकून शरण म्हणजे काय हे न जाणणाऱ्या त्या प्रांतिक रहिवाशाने यक्षाला विचारले, 'त्याने शरण कसे घेतले?' यक्ष म्हणाला, 'त्याने "बुद्धं सरणं गच्छामि" असे म्हणून शरण घेतले.' हे ऐकून त्या प्रांतिक रहिवाशाने विचार केला, 'आता मी या यक्षाला फसवितो.' आणि तो म्हणाला, 'तर मग हे यक्षा! मीसुद्धा बुद्धाला शरण जातो.' असे म्हणताच तो यक्ष मोठ्याने ओरडत आणि चक्रावून पळून गेला. अशा प्रकारे, सम्यक्संबुद्धाचे शरण या लोकात भय आणि संकटांचे निवारण करणारे आहे आणि परलोकात स्वर्ग व मोक्ष देणारे आहे. म्हणूनच म्हटले आहे: 1. १. Buddhoti vacanaṃ etaṃ, amanussānaṃ bhayāvahaṃ; Buddhabhattikajantūnaṃ, sabbadā mudamāvahaṃ. 'बुद्ध' हा शब्द अमनुष्यांसाठी भय निर्माण करणारा आहे, तर बुद्धभक्त प्राण्यांना नेहमीच आनंद देणारा आहे. 2. २. Sabbopaddavanāsāya, paccakkhadibbamosadhaṃ; Dibbamantaṃ mahātejaṃ, mahāyantaṃ mahabbhutaṃ. सर्व संकटांचा नाश करण्यासाठी हे एक प्रत्यक्ष दिव्य औषध आहे; हे अत्यंत तेजस्वी दिव्य मंत्र, महान यंत्र आणि अत्यंत अद्भुत आहे. 3. ३. Tasmā so dāruṇo yakkho,Disvā taṃ saraṇe ṭhithaṃ; Ubbiggo ca bhayappatto,Lomahaṭṭho ca chambhīto. म्हणूनच, तो भयंकर यक्ष त्याला शरणात स्थिर झालेले पाहून अत्यंत उद्विग्न, भयभीत, अंगावर काटा आलेला आणि थरथर कापलेला झाला. 4. ४. Bhamanto dhāvitaṃ disvā, timirova suriyuggate,Simbalitūlabhaṭṭhaṃva, caṇḍavātena khaṇḍitaṃ. सूर्योदय झाल्यावर अंधार जसा नाहीसा होतो, किंवा वादळी वाऱ्याने सावरीचा कापूस जसा विखुरला जातो, तसे त्याला चक्रावून पळताना पाहिले गेले. 5. ५. Yaṃ dukkhaṃ rājacorāri, yakkhapetā disambhavaṃ; Nicchantena manussena, gantabbaṃ saraṇattayaṃti. राजे, चोर, शत्रू, यक्ष आणि प्रेत यांच्यापासून निर्माण होणारे जे काही दुःख आहे, ते टाळू इच्छिणाऱ्या मनुष्याने त्रिशरणाचा आश्रय घेतला पाहिजे. Tato jānapadiko saraṇāgamane mahāguṇaṃ mahānisaṃsaṃ oloketvā buddhe sagāravo sappemo ‘‘jīvitapariyantaṃ buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti saraṇaṃ gantvā teneva saraṇāgamanānubhāvena jīvitapariyosāne suttappabuddhoviya devaloke nibbattīti. त्यानंतर, त्या प्रांतिक रहिवाशाने शरणगमनाचे मोठे गुण आणि मोठे फायदे पाहून, बुद्धांविषयी आदर व प्रेम बाळगून 'मी मृत्यूपर्यंत बुद्धाला शरण जातो' असे म्हणून शरण घेतले. आणि त्याच शरणगमनाच्या प्रभावाने, आयुष्य संपल्यावर तो झोपेतून जागा झाल्याप्रमाणे देवलोकात उत्पन्न झाला. 6. ६. Disvāna evaṃ saraṇaṃ gataṃ taṃ,Apenti yakkhāpi mahabbhayena; Pāletha sīlaṃ saraṇañca tasmā,Jahātha duritaṃ sugatiṃ bhajavhoti. अशा प्रकारे शरणागत झालेल्या व्यक्तीला पाहून यक्षसुद्धा मोठ्या भयाने पळून जातात. म्हणून, तुम्ही शीलाचे आणि शरणाचे पालन करा, पापांचा त्याग करा आणि सुगतीचा लाभ घ्या. Yakkhavañcitavatthuṃ pathamaṃ. यक्षाला फसविल्याची ही पहिली कथा समाप्त झाली. 22. Micchadiṭṭhikassa vatthumhi ayamānupubbīkathā २२. मिथ्यादृष्टी माणसाची ही अनुक्रमिक कथा आहे: Bhagavati [Pg.81] dharamāne rājagahanagare kira eko brahmabhattiko micchādiṭṭhiko paṭivasati, tattheva sammādiṭṭhikopi. Tesaṃ ubhinnampi dve puttā ahesuṃ. Te ekato kīḷantā vaḍḍhanti. Athāparabhāge guḷakīḷaṃkīḷantānaṃ sammādiṭṭhikassa putto ‘‘namo buddhayā’’ti vatvā guḷhaṃ khipanto divase divase jināti. Micchādiṭṭhikassa putto ‘‘namo brahmuno’’ti vatvā khipanto parājeti, tato micchādiṭṭhikassa putto niccaṃ jinantaṃ sammādiṭṭhikaṃ kumāraṃ disvā samma tvaṃ niccameva jināsi, kiṃ vatvā guḷaṃ khipasīti pucchi. Sohaṃ samma ‘‘namo buddhāyā’’ti vatvā khipāmīti āha. Sopi tato paṭṭhāya ‘‘namo buddhāyā’’ti vatvā khipati, atha te yebhuyyena dūte samasamāva honti. Aparabhāge micchādiṭṭhikassa putto pitarā saddhiṃ dārūnamatthāya vanaṃ gantvā sakaṭena dāruṃ gahetvā āgacchanto nagaradvārasamīpe sakaṭaṃ vissajjetvā tiṇe khādanatthāya goṇe vissajjesi, goṇā tiṇaṃ khādanto aññehi gorūpehi saddhiṃ antonagaraṃ pavisiṃsu. Athassa pitā goṇe pariyesanto sakaṭaṃ olokehīti puttaṃ nivattetvā nagaraṃ paviṭṭho ahosi, atha sāyaṇhe jāte manussā nagaradvāraṃ pidahiṃsu, tato kumāro bahinagare dārusakaṭassa heṭṭhā sayanto niddūpagato ahosi. Atha tassā rattiyā sammādiṭṭhiko ca micchādiṭṭhiko cāti dve yakkhā gocaraṃ pariyesamānā sakaṭassa heṭṭhā nipannaṃ kumāraṃ addasaṃsu, tesu micchādiṭṭhiko imaṃ khādāmīti āha. Athāparo mā eva makāsi, ‘‘namo buddhāyā’’ti vācako esoti, khādāmevetanti vatvā itarena yāvatatiyaṃ vāriyamānopi gantvā tassa pāde gahetvā ākaḍḍhi. Tasmiṃ khaṇe dārako pubbaparicayena ‘‘namo buddhāyā’’ti āha taṃ sutvā yakkho bhayappatto lomahaṭṭho [Pg.82] hatthaṃ vissajjetvā paṭikkamma aṭṭhāsi. Aho acchariyaṃ buddhānubhāvaṃ abbhutaṃ, evaṃ attaṃ anīyyātetvā paricayena ‘‘namo buddhāyā’’ti vuttassapi bhayaṃ chambhitattaṃ upaddavaṃ vā na hoti. Pageva attaṃ nīyyātetvā yāvajīvaṃ buddhaṃ saraṇaṃ gatassāti. Vuttañhi. भगवान जिवंत असताना, राजगृह नगरात एक ब्रह्माचा भक्त असलेला मिथ्यादृष्टी माणूस राहत होता, आणि तेथेच एक सम्यग्दृष्टी माणूसही राहत होता. त्या दोघांनाही दोन मुलगे होते. ते एकत्र खेळत मोठे झाले. त्यानंतर, एके दिवशी गोट्यांचा खेळ खेळताना सम्यग्दृष्टीचा मुलगा 'नमो बुद्धाय' असे म्हणून गोटी फेकायचा आणि रोज जिंकायचा. तर मिथ्यादृष्टीचा मुलगा 'नमो ब्रह्मणो' असे म्हणून गोटी फेकायचा आणि हरायचा. तेव्हा मिथ्यादृष्टीच्या मुलाने नेहमी जिंकणाऱ्या सम्यग्दृष्टीच्या मुलाला पाहून विचारले, 'मित्रा! तू नेहमीच जिंकतोस, तू काय बोलून गोटी फेकतोस?' तो म्हणाला, 'मित्रा! मी "नमो बुद्धाय" असे म्हणून गोटी फेकतो.' तेव्हापासून तो देखील 'नमो बुद्धाय' असे म्हणून गोटी फेकू लागला. त्यानंतर ते दोघे बहुतांश वेळा समसमान खेळू लागले. काही काळानंतर, तो मिथ्यादृष्टीचा मुलगा वडिलांसोबत लाकडे आणण्यासाठी जंगलात गेला. गाडीत लाकडे भरून परत येत असताना, नगरद्वाराजवळ गाडी सोडून त्याने बैलांना गवत खाण्यासाठी मोकळे सोडले. गवत खात खात ते बैल इतर गुरांसोबत नगराच्या आत निघून गेले. तेव्हा त्याचे वडील बैलांचा शोध घेण्यासाठी 'गाडीकडे लक्ष ठेव' असे मुलाला सांगून नगरात गेले. दरम्यान संध्याकाळ झाली आणि लोकांनी नगरद्वार बंद केले. त्यामुळे तो मुलगा नगराबाहेर लाकडाच्या गाडीखाली झोपला आणि त्याला गाढ झोप लागली. त्या रात्री, सम्यग्दृष्टी आणि मिथ्यादृष्टी नावाचे दोन यक्ष भक्ष्याच्या शोधात फिरत असताना त्यांनी गाडीखाली झोपलेल्या मुलाला पाहिले. त्यांच्यापैकी मिथ्यादृष्टी यक्ष म्हणाला, 'मी याला खातो.' परंतु दुसऱ्याने त्याला अडवले आणि म्हटले, 'असे करू नकोस, हा "नमो बुद्धाय" म्हणणारा आहे.' तरीही 'मी याला खाणारच' असे म्हणून, दुसऱ्याने तीनदा अडवूनही तो गेला आणि त्याने मुलाचे पाय पकडून ओढले. त्याच क्षणी, त्या मुलाने जुन्या सवयीमुळे 'नमो बुद्धाय' असे म्हटले. ते ऐकून तो यक्ष अत्यंत भयभीत झाला, त्याचे अंगावर काटा आला, त्याने मुलाचा पाय सोडला आणि तो मागे हटून उभा राहिला. अहाहा! बुद्धांचा प्रभाव किती आश्चर्यकारक आणि अद्भुत आहे! अशा प्रकारे स्वतःला समर्पित न करता केवळ सवयीने 'नमो बुद्धाय' म्हटल्यानेही भय, कंप किंवा संकट येत नाही; मग ज्याने स्वतःला समर्पित करून आयुष्यभर बुद्धाचे शरण घेतले आहे, त्याचे काय सांगायचे! म्हणूनच म्हटले आहे: 1. १. Yathāpi sikhino nādaṃ, bhujaṅgānaṃ bhayāvahaṃ; Evaṃ buddhoti vacanaṃ, amanussānaṃ bhayāvahaṃ. ज्याप्रमाणे मोराचा आवाज सर्पांसाठी भय निर्माण करणारा असतो, त्याचप्रमाणे 'बुद्ध' हा शब्द अमनुष्यांसाठी भय निर्माण करणारा आहे. 2. २. Yathā mantassa jappena, vilayaṃ yāti kibbisaṃ; Evaṃ buddhoti vacanena, apayanti pisācakā. ज्याप्रमाणे मंत्राच्या जपाने पाप किंवा अमंगल नष्ट होते, त्याचप्रमाणे 'बुद्ध' या शब्दाच्या उच्चाराने पिशाच पळून जातात. 3. ३. Aggiṃ disvā yathā sitthaṃ, dūratova vilīyati; Disvānevaṃ saraṇagataṃ, petā pentiva dūrato. ज्याप्रमाणे अग्नीला पाहून मेण लांबूनच वितळते, त्याचप्रमाणे शरण गेलेल्या (शरणगताला) पाहून प्रेत लांबूनच पळून जातात. 4. ४. Pavaraṃ buddhaicceta, makkharadvayamabbhutaṃ; Sabbo paddavanāsāya, thirapākāra muggataṃ. 'बुद्ध' हे दोन अक्षरांचे श्रेष्ठ आणि अद्भुत नाव सर्व उपद्रवांचा नाश करण्यासाठी उभारलेल्या एका मजबूत तटबंदीसारखे आहे. 5. ५. Sattaratanapāsādaṃ, tameva vajiraṃ guhaṃ; Tameva nāvaṃ dīpaṃ taṃ, tameva kavacaṃ subhaṃ. तेच सप्त रत्नमयी प्रासाद आहे, तेच वज्रगुहा आहे, तेच नौका आहे, तेच द्वीप आहे आणि तेच एक कल्याणकारी कवच आहे. 6. ६. Tameva sirasi bhāsantaṃ, kirīṭaṃ ratanāmayaṃ; Lalāṭe tilakaṃ rammaṃ, kappūraṃ nayanadvaye. तेच मस्तकावर चमकणारा रत्नजडित मुकुट आहे, कपाळावरचा सुंदर टिळा आहे आणि दोन्ही डोळ्यांतील कापूर आहे. 7. ७. Tāḍaṅkaṃ kaṇṇayugale, soṇṇamālā gale subhā; Ekāvaḷi tārahāra, bhārā jattusu laṅkatā. तेच दोन्ही कानांतील कुंडल आहे, गळ्यातील सुंदर सुवर्णमाला आहे, आणि कंठप्रदेशाला सुशोभित करणारा एकावळी ताराहार आहे. 8. ८. Aṅgadaṃ bāhumūlassa, karagge valayaṃ tathā; Aṅgulisvaṅguliyañca, khaggaṃ maṅgalasammataṃ. तेच बाहूंवर घालायचे बाजूबंद आहे, हातातील कडे आहे, बोटांतील अंगठी आहे आणि मंगल मानली गेलेली तलवार आहे. 9. ९. Soṇṇā tapatta muṇhīsaṃ, sabāṇaṃva sarāsanaṃ; Tameva sabbālaṅkāraṃ, tameva duritāpahaṃ. तेच सोन्याचे छत्र आहे, बाणासहित धनुष्य आहे; तेच सर्व प्रकारचे अलंकार आहे आणि तेच सर्व संकटांचे निवारण करणारे आहे. 10. १०. Tasmā [Pg.83] hi paṇḍito poso,Lokalocanasatthuno; Saraṇaṃ tassa ganteva,Guṇanāmaṃ ehipassikaṃ. म्हणूनच, बुद्धिमान माणसाने जगाचे नेत्र असलेल्या त्या शास्त्यांच्या चरणी शरण गेले पाहिजे, ज्यांचे गुणनाम 'एहिपस्सिक' असे आहे. 11. ११. Namoti vacanaṃ pubbaṃ, buddhāyeti giraṃ tadā; Supantena kumārena, micchādiṭṭhikasūnunā. मिथ्यादृष्टीच्या पुत्राने, त्या लहान मुलाने झोपेत असतानाच प्रथम 'नमो' हा शब्द आणि नंतर 'बुद्धाय' अशी वाणी उच्चारली. 12. १२. Sutvā vuttaṃ pisā cāpi, manussakuṇape ratā; Na hiṃsanti aho buddha, guṇasāramahantatāti. हे ऐकून, मानवी शवांमध्ये रमणारे पिशाचसुद्धा त्याला इजा करत नाहीत. अहो! बुद्धगुणांचे सार किती महान आहे! Atha sammādiṭṭhikayakkho micchādiṭṭhikassa yakkhassa evamāha, ayuttaṃ bho tayā kataṃ. Buddhaguṇe pahāro dinno, daṇḍakammaṃ tayā kātabbaṃti, tena kiṃmayā samma kātabbanti vutte bubhukkhitassa āhāraṃ dehīti āha. Tato so sādhūti vatvā yāvāhaṃ āgacchāmi, tvaṃ tāvettha vacchāhīti vatvā bimbisārarañño kañcanataṭṭake vaḍḍhitaṃ rasabhojanaṃ āharitvā kumārassa pituvaṇṇena dārakaṃ bhojetvā puna kumārena vuttabuddhavacanañca attanā katavāyāmaṃ cāti sabbaṃ taṭṭake likhitvā idaṃ raññoyeva paññāyatūti adhiṭṭhāya agamaṃsu, atha pabhātāya rattiyā rañño bhojanakāle rājapurisā tattha taṭṭakaṃ adisvā nagaraṃ upaparikkhantā sakaṭe dārakañca taṭṭakañca disvā taṭṭakena saddhiṃ taṃ gahetvā rañño dassesuṃ. Rājā taṭṭake akkharādīni disvā vācetvā tassa guṇe pasanno mahantena yasena saddhiṃ seṭṭhiṭṭhānamadāsi. तेव्हा सम्यग्दृष्टी यक्षाने मिथ्यादृष्टी यक्षाला असे म्हटले, 'हे मित्रा, तू हे अयोग्य केलेस. तू बुद्धगुणांवर प्रहार केलास, तुला याचे प्रायश्चित्त (दंडकर्म) करावे लागेल.' त्यावर त्याने विचारले, 'मित्रा, मी काय केले पाहिजे?' तेव्हा तो म्हणाला, 'या भुकेलेल्या मुलाला भोजन दे.' त्यानंतर त्याने 'ठीक आहे' असे म्हणून, 'मी येईपर्यंत तू येथेच थांब,' असे सांगितले. मग त्याने राजा बिंबिसाराच्या सोन्याच्या थाळीत वाढलेले स्वादिष्ट भोजन आणले आणि मुलाच्या वडिलांचे रूप घेऊन त्या बालकाला जेवू घातले. त्यानंतर मुलाने उच्चारलेले बुद्धवचन आणि स्वतः केलेले प्रयत्न हे सर्व त्या थाळीवर लिहून, 'हे राजालाच समजू दे,' असा संकल्प करून ते निघून गेले. त्यानंतर रात्र संपून सकाळ झाल्यावर, राजाच्या भोजनाच्या वेळी राजपुरुषांना ती सोन्याची थाळी तिथे न दिसल्याने त्यांनी नगरात शोध घेतला. तेव्हा त्यांना गाडीमध्ये ते मूल आणि ती थाळी दिसून आली. त्यांनी थाळीसह त्या मुलाला पकडून राजासमोर हजर केले. राजाने थाळीवरील अक्षरे पाहून ती वाचली आणि तो त्याच्या गुणांवर प्रसन्न झाला. राजाने मोठ्या आदराने व वैभवाने त्याला 'श्रेष्ठी' (शेटजी) पद बहाल केले. 13. १३. Jinassa nāmaṃ supinena pevaṃ,Na hoti bhītiṃ lapanena yasmā; Tasmā munindaṃ satataṃ sarātha,Guṇe sarantā saraṇañca yāthāti. ज्याअर्थी स्वप्नातही जिनांचे (बुद्धांचे) नाव घेतल्याने भय राहत नाही, त्याअर्थी तुम्ही मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) सतत स्मरण करा आणि त्यांच्या गुणांचे स्मरण करत त्यांना शरण जा. Micchādiṭṭhikassa vatthuṃ dutiyaṃ. मिथ्यादृष्टीची दुसरी कथा समाप्त. 23. Pādapīṭhikāya vatthumhi ayamānupubbīkathā २३. पादपीठिकेच्या (पायाच्या पाटाच्या) कथेचा हा अनुक्रम खालीलप्रमाणे आहे: Jambudīpe [Pg.84] mahābodhito kira dakkhiṇapasse etaṃ paccantanagaraṃ ahosi. Tattha saddhāsampanno ratanattayamāmako eko upāsako paṭivasati. Tadā eko khīṇāsavo bhagavatā paribhuttaṃ pādapīṭhaṃ thavikāya pakkhipitvā gatagataṭṭhāne pūjento anukkamena taṃ nagaraṃ sampāpuṇitvā sunivattho supāruto pattaṃ gahetvā antaravīthiṃ paṭipajji yugamattadaso pabbajjālīlāya janaṃ paritosento. Atha so upāsako tathā gacchantaṃ theraṃ disvā pasannamānaso upagantvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā pattaṃ gahetvā bhojetvā nibaddhaṃ mama gehaṃ āgamanamicchāmi, mamānukampāya ettheva vasatha sāmīti yācitvā nagarāsanne ramaṇīye vanasaṇḍe nadīkūle paṇṇasālaṃ katvā therassa taṃ nīyyātetvā catupaccayehi paṭijagganto mānento pūjento vasati. Theropi tattha phāsukaṭṭhāne bhagavatā paribhuttapādapīṭhadhātuṃ nidhāya vālukāhi thūpaṃ katvā niccaṃ gandhadhūpadīpapupphapūjādīhi pūjayamāno vāsaṃ kappeti. Tasmiṃ samaye tasso pāsakassa anantaragehavāsiko eko issarabhattiko attano devataṃ nibaddhaṃ namassati. Taṃ disvāssa upāsako buddhaguṇe vatvā akhette samma mā viriyaṃ karohi. Pajahetaṃ diṭṭhiṃti āha. Tato so kerāṭiko issarabhattiko ko te satthu guṇānubhāvo, amhākaṃ issarassa guṇova mahantoti vatvā tassa aguṇaṃ guṇanti kathento āha. जंबुद्विपात महाबोधीच्या दक्षिण दिशेला एक सीमावर्ती नगर होते. तिथे त्रिरत्नांवर श्रद्धा असणारा एक श्रद्धावान उपासक राहत होता. त्या काळी, एका क्षीणास्रव (अर्हत) थेरांनी भगवंतांनी वापरलेले पादपीठ (पायाचा पाट) एका पिशवीत ठेवले होते आणि ते जिथे जिथे जात तिथे त्याची पूजा करत असत. अनुक्रमे प्रवास करत ते त्या नगरात पोहोचले. त्यांनी उत्तम प्रकारे चीवर परिधान केले होते, हातात भिक्षापात्र घेतले होते आणि युगमात्र (चार हात समोर) पाहत आपल्या प्रव्रज्या लीलेने लोकांना आनंदित करत ते गल्लीतून चालले होते. तेव्हा त्या उपासकाने अशा प्रकारे जाणाऱ्या थेरांना पाहिले आणि प्रसन्न मनाने जवळ जाऊन पंचांग प्रणामाने (पाच अंगांनी) वंदन केले. त्यांचे भिक्षापात्र घेऊन त्यांना भोजन दिले आणि विनंती केली, 'स्वामी, आपण माझ्या घरी नियमितपणे यावे अशी माझी इच्छा आहे. माझ्यावर अनुकंपा करून आपण येथेच राहावे.' त्याने नगराजवळ एका रमणीय वनखंडात, नदीकाठी एक पर्णकुटी बांधली आणि ती थेरांना समर्पित केली. तो चारही प्रत्ययांनी (भिक्षूंच्या गरजांनी) त्यांची काळजी घेत, आदर व पूजा करत राहू लागला. थेरांनीही त्या सुखकर ठिकाणी भगवंतांनी वापरलेल्या पादपीठ-धातूची स्थापना केली आणि वाळूचा स्तूप बनवून रोज गंध, धूप, दीप, पुष्प इत्यादींनी पूजा करत तिथे वास्तव्य केले. त्या काळात, त्या उपासकाच्या शेजारी राहणारा एक ईश्वरभक्त आपल्या देवतेची नियमित पूजा करत असे. हे पाहून उपासकाने त्याला बुद्धगुणांविषयी सांगून म्हटले, 'मित्रा, नापीक जमिनीत (अक्षेत्रात) विनाकारण श्रम करू नकोस. ही मिथ्या दृष्टी सोडून दे.' तेव्हा तो कपटी ईश्वरभक्त म्हणाला, 'तुझ्या शास्त्यांच्या गुणांचा काय प्रभाव आहे? आमच्या ईश्वराचेच गुण महान आहेत!' असे सांगून तो ईश्वराच्या अवगुणांनाच गुण म्हणून सांगू लागला: 1. १. Tipuraṃ so vināsesi, lalāṭanayanagginā; Asureca vināsesi, tisūlena mahissaro. त्या महेश्वराने आपल्या कपाळावरील डोळ्याच्या अग्नीने त्रिपुराचा नाश केला आणि त्रिशुळाने असुरांचा विनाश केला. 2. २. Jaṭākalāpamāvattaṃ, naccatī dinasandhiyaṃ; Vādeti bherivīṇādiṃ, gītaṃcāpi sa gāyati. तो आपल्या जटा फिरवत सायंकाळी नृत्य करतो; तो भेरी, वीणा इत्यादी वाद्ये वाजवतो आणि गाणीही गातो. 3. ३. Bhariyāyo [Pg.85] tassa tisso, jaṭāyekaṃ samubbahe; Ekamekena passena, passamāno carekakaṃ. त्याला तीन पत्नी आहेत, त्यांपैकी एका पत्नीला तो आपल्या जटांमध्ये धारण करतो; आणि एकेका बाजूने एकेकीकडे पाहत तो एकटाच फिरतो. 4. ४. Hatthicammambaradharo, teneva vāritā tapo; Asādisehi puttehi, rūpena ca supākaṭo. तो हत्तीचे चामडे वस्त्र म्हणून परिधान करतो, त्यानेच त्याचे तप झाकले आहे; तो आपल्या अद्वितीय पुत्रांमुळे आणि रूपाने अत्यंत प्रसिद्ध आहे. 5. ५. Ratiyā ca madhupāne ca, byāvaṭo sabbadā ca so; Manussaṭṭhidharo sīsa, kapālenesa bhuñjaki. तो नेहमी विलास आणि मद्यपानात मग्न असतो; मानवी हाडे धारण करतो आणि नरकपालात (कवटीत) भोजन करतो. 6. ६. Na jāto na bhayaṃ tassa, maraṇaṃ natthi sassato; Īdiso me mahādevo, natthaññassīdiso guṇoti. तो अजन्मा आहे, त्याला कोणतेही भय नाही, त्याला मृत्यू नाही, तो शाश्वत आहे; असा माझा महादेव आहे, दुसऱ्या कोणामध्येही असे गुण नाहीत. Taṃ sutvā upāsako samma tuyhaṃ issarassa ete guṇā nāma tāva hontu. Aguṇā nāma kittakā hontīti vatvā bhagavato sakalaguṇe saṃharitvā kathento āha. हे ऐकून उपासक म्हणाला, 'मित्रा, तुझ्या ईश्वराचे हे तथाकथित 'गुण' तर असू देत. पण त्याचे अवगुण किती आहेत?' असे विचारून, भगवंतांच्या सर्व गुणांचे संकलन करून सांगताना तो म्हणाला: 7. ७. Loke sabbasavantīnaṃ, ādhāro sāgaro yathā; Sabbesaṃ guṇarāsīnaṃ, ādhārova tathāgato. ज्याप्रमाणे जगात वाहणाऱ्या सर्व नद्यांचा आधार महासागर आहे, त्याचप्रमाणे सर्व गुणसमूहांचा आधार तथागत आहेत. 8. ८. Carācarānaṃ sabbesaṃ, ādhārāva dharā ayaṃ; Tathā guṇānaṃ sabbesaṃ, ādhārova tathāgato. ज्याप्रमाणे ही पृथ्वी सर्व चराचरांचा आधार आहे, त्याचप्रमाणे सर्व गुणांचा आधार तथागत आहेत. 9. ९. Evaṃ santo viyattoca, evaṃ so karuṇāparo; Eva middhividhā tassa, evamevaṃ guṇā iti. ते अशा प्रकारे शांत आणि विद्वान आहेत, ते अत्यंत कारुणिक आहेत; त्यांची ऋद्धी (प्रातिहार्य) अशी आहे आणि त्यांचे गुणही असेच आहेत. 10. १०. Buddhopi sakkoti na yassa vaṇṇe,Kappampi vatvā khayataṃ gametuṃ; Pageva ca brahmasurā surehi,Vattuṃ na hānantaguṇassa vaṇṇanti. ज्यांच्या गुणांचे वर्णन स्वतः बुद्धही एका कल्पपर्यंत करत राहिले तरी ते संपवू शकत नाहीत; मग ब्रह्मा, देव आणि असुर यांच्याकडून त्या अनंतगुणी बुद्धांच्या गुणांचे वर्णन कसे काय केले जाऊ शकेल! Evaṃ vadantā pana te ubhopi amhākaṃ devo uttamo amhākaṃ devo uttamoti kalahaṃ vaḍḍhetvā rañño santikamagamaṃsu, rājā [Pg.86] tesaṃ kathaṃ sutvā tenahi tumhākaṃ devatānaṃ mahantabhāvaṃ iddhipāṭihāriyena jānissāma. Dassetha tehi no iddhiṃti nagare bheriṃ carāpesi. Ito kira sattāhaccayena imesaṃ dvinnaṃ satthārānaṃ pāṭihāriyāni bhavissanti. Sabbe sannipatantūti taṃ sutvā nānādisāsu bahū manussā samāgamiṃsu, atha micchādiṭṭhikā ajja amhākaṃ devassa ānubhāvaṃ passāmāti mahantaṃ pūjaṃ karonto tattha sāraṃ nāddasaṃsu, sammādiṭṭhikāpi ajja amhākaṃ bhagavato ānubhāvaṃ passissāmāti vāḷukāthūpaṃ gantvā gandhamālādīhi pūjetvā padakkhiṇaṃ katvā añjalimpaggayha aṭṭhaṃsu. Atha rājāpi balavāhanaparivuto ekamante aṭṭhāsi. Nānāsamayavādinopi ajja tesaṃ pāṭihāriyaṃ passissāmāti mañcātimañcaṃ katvā aṭṭhaṃsu. Tesaṃ samāgame sammādiṭṭhikā vāḷukāthūpa mabhimukhaṃ katvā añjalimpaggayha sāmi amhākaṃ bhagavā sabbabuddhakiccāni niṭṭhāpetvā anupādisesāya nibbāṇadhātuyā parinibbāyi. Sāriputtamahāmoggallānādayo asītimahāsāvakāpi parinibbāyiṃsu, natthettha amhākaṃ aññaṃ paṭisaraṇanti vatvā saccakiriyaṃ karontā āhaṃsu. असे बोलत असताना, त्या दोघांनीही 'आमचा देव श्रेष्ठ आहे, आमचा देव श्रेष्ठ आहे' असा वाद वाढवून राजाकडे गेले. राजाने त्यांचे बोलणे ऐकून, 'तर मग तुमच्या देवतांचे मोठेपण आम्ही ऋद्धि-प्रातिहार्याने जाणून घेऊ. त्यांनी आम्हाला आपली ऋद्धि दाखवावी,' अशी नगरात दवंडी पिटवली. 'येत्या सात दिवसांनंतर या दोन्ही शास्त्यांचे प्रातिहार्य होतील. सर्वांनी एकत्र जमावे.' हे ऐकून वेगवेगळ्या दिशांमधून अनेक लोक एकत्र आले. तेव्हा मिथ्यादृष्टी लोक 'आज आम्ही आमच्या देवाचा प्रभाव पाहू' असे म्हणत मोठी पूजा करत होते, पण त्यांना तिथे काही सार आढळले नाही. सम्यग्दृष्टी लोकही 'आज आम्ही आमच्या भगवंतांचा प्रभाव पाहू' असे म्हणून वाळूच्या स्तूपापाशी गेले आणि गंध-पुष्पादींनी पूजा करून, प्रदक्षिणा घालून, हात जोडून उभे राहिले. त्यानंतर राजासुद्धा आपल्या सैन्य आणि वाहनांसह एका बाजूला उभा राहिला. वेगवेगळ्या पंथांचे लोकही 'आज आम्ही त्यांचे प्रातिहार्य पाहू' असे म्हणून मंचावर मंच रचून उभे राहिले. त्यांच्या त्या सभेत सम्यग्दृष्टी लोकांनी वाळूच्या स्तूपाकडे तोंड करून, हात जोडून म्हटले, 'स्वामी! आमच्या भगवंतांनी सर्व बुद्धकृत्ये पूर्ण करून, अनुपादिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण प्राप्त केले आहे. सारीपुत्त, महामोग्गल्लान इत्यादी ऐंशी महाश्रावकही परिनिर्वाण पावले आहेत. येथे आमचा दुसरा कोणताही आश्रय नाही,' असे म्हणून त्यांनी सत्यक्रिया करत म्हटले: 11. ११. Āpāṇakoṭiṃ buddhassa, saraṇaṃ no gatā yadi; Tena saccena yaṃ dhātu, dassetu pāṭihāriyaṃ. जर आम्ही आमच्या प्राणांतापर्यंत बुद्धांना शरण गेलो असू, तर या सत्याने ही धातू प्रातिहार्य दाखवो. 12. १२. Āpāṇakoṭiṃ dhammassa, saraṇaṃ no gatā yadi; Tena saccena yaṃ dhātu, dassetu pāṭihāriyaṃ. जर आम्ही आमच्या प्राणांतापर्यंत धम्माला शरण गेलो असू, तर या सत्याने ही धातू प्रातिहार्य दाखवो. 13. १३. Āpāṇakoṭiṃ saṅghassa, saraṇaṃ no gatā yadi; Tena saccena yaṃ dhātu, dassetu pāṭihāriyaṃ. जर आम्ही आमच्या प्राणांतापर्यंत संघाला शरण गेलो असू, तर या सत्याने ही धातू प्रातिहार्य दाखवो. 14. १४. Rāmakāle munindassa, pādukā cāsi abbhutā; Tena saccena yaṃ dhātu, dassetu pāṭihāriyaṃ. रामकाळात मुनींद्रांची पादुका अद्भुत होती, त्या सत्याने ही धातू प्रातिहार्य दाखवो. 15. १५. Chaddantakāle [Pg.87] munino, dāṭhā charaṃsirañjitā; Tena saccenayaṃ dhātu, nicchāretu cha raṃsiyo. छद्दन्त काळात मुनींच्या दाढा सहा रश्मींनी सुशोभित होत्या; त्या सत्याने ही धातू सहा रश्मी उत्सर्जित करो. 16. १६. Jātamatto tadā buddho, ṭhito paṅkajamuddhani; Nicchāresāsabhiṃvācaṃ, aggo seṭṭhotiādinā; Tena saccenayaṃ dhātu, dassetu pāṭihāriyaṃ. जन्म घेताच तेव्हा बुद्ध कमळाच्या शिखरावर उभे राहिले आणि त्यांनी 'मी सर्वश्रेष्ठ आहे, मी ज्येष्ठ आहे' इत्यादी सिंहगर्जना केली; त्या सत्याने ही धातू प्रातिहार्य दाखवो. 17. १७. Nimitte caturo disvā, nikkhanto abhinikkhamaṃ; Tena saccena yaṃ dhātu, dassetu pāṭihāriyaṃ. चार निमित्ते पाहून ज्यांनी महाभिनिष्क्रमण केले; त्या सत्याने ही धातू प्रातिहार्य दाखवो. 18. १८. Mārasenaṃ palāpetvā, nisinno bujjhi bodhiyaṃ; Tena saccena yaṃ dhātu dassetu pāṭihāriyaṃ. मारसेनेला पळवून लावून, बोधिवृक्षाखाली बसून ज्यांनी बोधी प्राप्त केली; त्या सत्याने ही धातू प्रातिहार्य दाखवो. 19. १९. Dhammacakkaṃ pavattesi, jino sipatane tadā; Tena saccena yaṃ dhātu, dassetu pāṭihāriyaṃ. तेव्हा इसिपतन येथे ज्या जिनांनी धम्मचक्र प्रवर्तन केले; त्या सत्याने ही धातू प्रातिहार्य दाखवो. 20. २०. Nandopanandabhogindaṃ, nāgaṃ nālāgirivhayaṃ; Āḷavakā dayo yakkhe, brahmāno ca bakā dayo. नंदोपनंद नागराज, नालागिरी नावाचा हत्ती, आलवक इत्यादी यक्ष आणि बक इत्यादी ब्रह्मा, 21. २१. Saccakādinigaṇṭheca, kūṭadantā dayo dvije; Damesi tena saccena, dassetu pāṭihāriyaṃti. सच्चक इत्यादी निगंठ आणि कूटदंत इत्यादी द्विज यांना ज्यांनी दमित केले; त्या सत्याने ही धातू प्रातिहार्य दाखवो. Evañca pana vatvā upāsakā amhākaṃ anukammaṃ paṭicca mahājanassa micchādiṭṭhibhedanattaṃ pāṭihāriyaṃ dassetha sāmīti ārādhesuṃ. Atha buddhānubhāvañca therānubhāvañca upāsakānaṃ saccakiriyānubhāvañca paṭicca vāḷukāthūpaṃ dvidhā bhinditvā pādapīṭhadhātu ākāsa mabbhuggantvā chabbaṇṇaraṃsiyo vissajjentī vilāsamānā aṭṭhāsi. Atha mahājanā celukkhepasahassāni pavattentā sādhukīḷhaṃ kīḷantā mahānādaṃ pavattentā mahantaṃ pūjamakaṃsu. Micchādiṭṭhikāpi imaṃ acchariyaṃ disvā vimhitamānasā micchādiṭṭhiṃ bhinditvā ratanattayaparāyaṇā saraṇa magamaṃsūti. आणि असे बोलून उपासकांनी, 'स्वामी! आमच्यावर अनुकंपा करून, महाजनांच्या मिथ्यादृष्टीचा नाश करण्यासाठी प्रातिहार्य दाखवावे,' अशी प्रार्थना केली. तेव्हा बुद्धांच्या प्रभावाने, थेरांच्या प्रभावाने आणि उपासकांच्या सत्यक्रियेच्या प्रभावाने वाळूचा स्तूप दोन भागात दुभंगला आणि पादपीठ धातू आकाशात उंच उडाली आणि षड्वर्ण रश्मी उत्सर्जित करत शोभून राहिली. तेव्हा महाजनांनी हजारो वस्त्रे हवेत उडवून, साधुकार करत, मोठा जयघोष करून मोठी पूजा केली. मिथ्यादृष्टी लोकांनीही हे आश्चर्य पाहून विस्मित मनाने आपली मिथ्यादृष्टी सोडून दिली आणि ते त्रिरत्नपरायण होऊन शरण गेले. 22. २२. Phuṭṭhopi [Pg.88] pādena jinassa evaṃ,Kaliṅgaro pā si mahānubhāvo; Lokekanāthassa anāsavassa,Mahānubhāvo hi acintanīyoti. जिनांच्या चरणांचा स्पर्श झाल्यामुळे तो लाकडाचा तुकडा देखील असा महानुभाव झाला; त्या अनासव लोकनाथांचा प्रभाव खरोखरच अचिंत्य आहे. Pādapīṭhikāya vatthuṃ tatiyaṃ. पादपीठिकेची तिसरी कथा समाप्त. 24. Uttarasāmaṇerassa vatthumhi ayamānupubbīkathā २४. उत्तर सामणेराच्या कथेतील हा अनुक्रमिक वृत्तांत आहे. So kira purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto sumedhassa bhagavato kāle vijjādharo hutvā himavati paṭivasati. Tadā sumedho nāma sammāsambuddho viveka manubrūhanto himavantaṃ gantvā ramaṇīye padese pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Tadā vijjādharo ākāsena gacchanto chabbaṇṇaraṃsīhi virājamānaṃ bhagavantaṃ disvā tīhi kaṇikārapupphehi pūjesi, pupphāni buddhānubhāvena satthu upari chattākārena aṭṭhaṃsu, so tena bhīyyoso mattāya pasannacitto hutvā aparabhāge kālaṃkatvā tāvatiṃsabhavane nibbattitvā uḷāraṃ dibbasampattimanubhavanto yāvatāyukaṃ tattha ṭhatvā tato cuto devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahanagare brāhmaṇamahāsālassa putto hutvā nibbatti. Uttarotissa nāmaṃ ahosi. So uttamarūpadharo viññutaṃ patto brāhmaṇavijjāsu nipphattiṃ patvā jātiyā rūpena vijjāya sīlācārena ca lokassa mahanīyo jāto, tassa taṃ paññāsampattiṃdisvā vassakāro magadhamahāmatto attano dhītaraṃ dātukāmo hutvā attano adhippāyaṃ pavedesi. So nissaraṇajjhāsayatāya taṃ paṭikkhipitvā kālenakālaṃ dhammasenāpatiṃ payirupāsanto tassa [Pg.89] santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vattasampanno hutvā theraṃ upaṭṭhahati. Tena ca samayena therassa aññataro ābādho uppanno hoti, tassa bhesajjatthāya uttarasāmaṇero pātova pattacīvara mādāya vihārato nikkhamma antarāmagge taḷākassa tīre pattaṃ ṭhapetvā udakasamīpaṃ gantvā mukhaṃ dhovati, tadā aññataro ummaggacoro katakammo ārakkhapurisehi anubaddho aggadvāreneva nagarato nikkhamitvā palāyanto attanā gahitaṃ ratanabhaṇḍikaṃ sāmaṇerassa patte pakkhipitvā palāyi. So sāmaṇeropi pattasamīpaṃ upagato hoti, coraṃ anubandhantā rājapurisā sāmaṇerassa patte bhaṇḍikaṃ disvā ayaṃ coro, iminā coriyaṃ katanti sāmaṇeraṃ pacchābāhaṃ bandhitvā vassakārassa brāhmaṇassa dassesuṃ. Vassakāro ca tadā rañño vinicchaye niyutto hutvā chejjabhejjaṃ anusāsati. So eso pubbe mama vacanaṃ nādiyi. Suddhapāsaṇḍiyesu pabbajīti ca baddhāghātattā taṃ kammaṃ asodhetvāva jīvantamevetaṃ sūle uttāsethāti āṇā pesi, rājapurisā taṃ nimbasūle uttāsesuṃ. Sāmaṇero sūlagge nisinno upajjhāyassa me ko bhesajjaṃ āharissatīti sāriputtattheraṃ sari. Tato thero taṃ pavattiṃ ñatvā sammāsambuddhassa kathesi, bhagavāpi mahāsāvakaparivuto tassa ñāṇaparipākaṃ oloketvā taṃ ṭhānamagamāsi. Tato bhagavato nikkhantabhāvā sakalanagare kolāhalaṃ ahosi, mahājanakāyo sannipati. Atha bhagavā vipphurantahatthatale nakhamaṇimayūkhasambhinnapītābhāsatāya paggharantajātihiṅgulakasuvaṇṇarasadhārāviya jālāvaguṇṭhitamudutalunaṅgulaṃ hatthaṃ uttarassa sīse ṭhapetvā uttara idaṃ te pubbe katapāpakammassa phalaṃ uppannaṃ, tattha tayā paccavekkhaṇabalena adhivāsanā kātabbāti āha. Teneva āha. असे म्हटले जाते की, पूर्व बुद्धकाळात पुण्य संपादन करून, वेगवेगळ्या जन्मांत संसारातून मुक्तीसाठी (विवट्टूपनिस्सय) कारणीभूत ठरणारे पुण्य गोळा करत, सुमेध भगवंतांच्या काळात तो एक विद्याधर म्हणून हिमालयात राहत होता. त्या वेळी सुमेध नावाचे सम्यक्संबुद्ध एकांताचा (विवेक) अभ्यास करत हिमालयात गेले आणि एका रमणीय ठिकाणी पद्मासन घालून बसले. तेव्हा आकाशातून जाणाऱ्या त्या विद्याधराने सहा रंगांच्या किरणांनी (छब्बण्णरंसी) तळपणाऱ्या भगवंतांना पाहिले आणि तीन कण्हेर (कणिकार) फुलांनी त्यांची पूजा केली. ती फुले बुद्धांच्या प्रभावाने शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) डोक्यावर छत्रासारखी राहिली. त्यामुळे तो अत्यंत प्रसन्नचित्त झाला आणि नंतर मरण पावून तावतिंस स्वर्गात जन्माला आला. तेथे दिव्य सुखाचा उपभोग घेत आयुष्य संपेपर्यंत राहिला. तेथून च्युत होऊन देव आणि मानवांमध्ये संसरण करत, या बुद्धकाळात तो राजगृह नगरात एका श्रीमंत ब्राह्मण कुटुंबात (ब्राह्मणमहासल) जन्माला आला. त्याचे नाव 'उत्तर' असे ठेवण्यात आले. तो अत्यंत रूपवान होता, समजूतदार वयात आल्यावर त्याने ब्राह्मण विद्यांमध्ये प्राविण्य मिळवले. आपल्या जन्माने, रूपाने, विद्येने आणि शीलाचरणाने तो लोकांमध्ये आदरणीय बनला. त्याची ती प्रज्ञासंपत्ती पाहून मगधचा महामात्य वर्षकार याने आपली मुलगी त्याला देण्याची इच्छा व्यक्त केली. परंतु, संसारातून मुक्त होण्याची (निस्सरण) इच्छा असल्यामुळे त्याने ती नाकारली. वेळोवेळी तो धम्मसेनापती (सारिपुत्त) यांच्याकडे जात असे. त्यांच्याकडून धम्म ऐकून, श्रद्धा प्राप्त करून त्याने प्रवज्जा घेतली आणि नियमांचे पालन करत थेरांची सेवा करू लागला. त्या वेळी थेरांना (सारिपुत्तांना) एक आजार झाला. त्यांच्या औषधासाठी उत्तर सामणेर पहाटेच पात्र आणि चीवर घेऊन विहारातून बाहेर पडला. वाटेत एका तलावाच्या काठावर पात्र ठेवून तो पाणी पिण्यासाठी किंवा तोंड धुण्यासाठी पाण्याजवळ गेला. त्याच वेळी एका चोराने चोरी करून पळत असताना, रक्षकांनी पाठलाग केल्यामुळे तो मुख्य दरवाजातून नगराबाहेर पडला. पळत असताना त्याने स्वतःजवळ केलेले रत्नांचे गाठोडे सामणेराच्या पात्रात टाकले आणि तो पळून गेला. सामणेर पात्राजवळ आला असता, चोराचा पाठलाग करणाऱ्या राजपुरुषांनी सामणेराच्या पात्रात ते गाठोडे पाहिले. 'हाच चोर आहे, यानेच चोरी केली आहे' असे म्हणून त्यांनी सामणेराचे हात पाठीमागे बांधले आणि त्याला ब्राह्मण वर्षकारासमोर हजर केले. वर्षकार त्या वेळी राजाच्या न्यायदानाच्या कामात नियुक्त होता आणि गुन्हेगारांना शिक्षा सुनावत असे. 'याने पूर्वी माझे ऐकले नाही आणि हा शुद्ध पाखंडी लोकांमध्ये (बौद्ध संघात) प्रवज्जित झाला' अशा जुन्या वैरामुळे, त्या प्रकरणाची चौकशी न करताच, 'याला जिवंतपणीच सुळावर चढवा' अशी त्याने आज्ञा दिली. राजपुरुषांनी त्याला कडुनिंबाच्या सुळावर चढवले. सुळाच्या टोकावर बसलेल्या सामणेराने विचार केला, 'माझ्या उपाध्यायांसाठी (उपज्झाय) औषध कोण घेऊन जाईल?' आणि त्याने सारिपुत्त थेरांचे स्मरण केले. थेरांनी ही हकीकत जाणून सम्यक्संबुद्धांना सांगितली. भगवंतांनीही महाश्रावकांसह त्याच्या ज्ञानाची परिपक्वता पाहून त्या ठिकाणी गमन केले. भगवंतांच्या आगमनामुळे संपूर्ण नगरात कोलाहल झाला आणि मोठा जनसमुदाय गोळा झाला. तेव्हा भगवंतांनी आपल्या तळहातावरून निघणाऱ्या नखांच्या मण्यांसारख्या किरणांनी युक्त, पिवळसर आभा पसरवणाऱ्या, जणू शुद्ध हिंगूळ आणि सोन्याच्या रसाची धार वाहत असल्यासारख्या मऊ आणि कोमल बोटांनी युक्त असलेला आपला हात उत्तराच्या डोक्यावर ठेवला आणि म्हणाले, 'उत्तरा, हे तुझ्या पूर्वजन्मीच्या पापकर्माचे फळ प्राप्त झाले आहे. येथे तू प्रत्यवेक्षण बलाने (जागरूकतेने) ते सहन केले पाहिजेस.' म्हणूनच म्हटले आहे: 1. १. Atīte [Pg.90] kira ekasmiṃ, gāme tva masi dārako; Dārekehi samāgamma, kīḷanto keḷimaṇḍale. भूतकाळात एका गावात तू एक लहान मुलगा होतास. इतर मुलांसोबत एकत्र येऊन तू खेळण्याच्या मैदानात खेळत होतास. 2. २. Gahetvā sukhumaṃ sūkaṃ, tadā tvaṃ nimbajalliyā; Uttāsesi tattha sūle, jīvamānakamakkhikaṃ. तेव्हा तू कडुनिंबाच्या झाडाचा एक बारीक काटा घेऊन, एका जिवंत माशीला त्या काट्यावर (सुळावर) टोचले होतेस. 3. ३. Aparampi te pāpakammaṃ, pavakkhāmi suṇohi me; Ovadantiṃ hitena tvaṃ, atīte sakamātaraṃ. तुझे दुसरेही एक पापकर्म मी तुला सांगतो, ते माझ्याकडून ऐक. भूतकाळात तुझ्या हिताचा उपदेश करणाऱ्या तुझ्या स्वतःच्या आईला... 4. ४. Jīvasūle nisīdāti, kopenābhisapī tuvaṃ; Imehi dvīhi pāpehi, saraṃ saṃsārasāgare. ...तू क्रोधाने शाप दिला होतास की, 'तू जिवंत सुळावर बसशील!' या दोन पापकर्मांमुळे तू संसारसागरात भटकत राहिलास. 5. ५. Pañcajātisate acchi, jīvasūlamhi nimbaje; Ayaṃ te carimā jāti, etthāpica vipacci soti. पाचशे जन्मांपर्यंत तू कडुनिंबाच्या जिवंत सुळावर चढवला गेलास. हा तुझा शेवटचा जन्म आहे आणि येथेही ते पापकर्म विपक्व (फळाला आले) झाले आहे. Evamādinā nayena tassa ajjhāsayānurūpena dhammaṃ desesi, uttaro amatābhisekasadisena satthuno hatthasamphassasañjātapasādasomanassatāya uḷāraṃ pītipāmojjaṃ paṭilabhitvā yathāparicitaṃ vipassanāmaggaṃ samārūḷho ñāṇassa paripākaṃ gatattā satthu desanāvilāsena maggapaṭipāṭiyā sabbakilese khepetvā chaḷabhiñño ahosi. Dhammaṃ sutvā tattha samāgatānaṃ devamanussānaṃ caturāsītipāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosīti vadanti. Uttaro pana chaḷabhiñño hutvā sūlato uṭṭhahitvā ākāse ṭhatvā pāṭihāriyaṃ dassesi. Mahājanā acchariyabbhutacittā jātā ahesuṃ. Tāvadevassa vaṇorundhi, so bhikkhūhi āvuso tādisaṃ dukkhaṃ anubhavanto kathaṃ tvaṃ vipassanaṃ anuyuñjituṃ sakkhīti puṭṭho pageva me āvuso saṃsāre ādīnavo saṅkhārānañca sabhāvo sudiṭṭho. Tasmāhaṃ tādisaṃ dukkhaṃ anubhavantopi asakkhiṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā visesaṃ adhigantuṃti āha. Athāparabhāge so bhikkhusaṅghamajjhe attano pubbacaritā padānaṃ pakāsento imā gāthā abhāsi. अशा प्रकारे भगवंतांनी त्याच्या आशयाला (मानसिकतेला) अनुरूप धम्मदेशना दिली. शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) हाताच्या स्पर्शाने, जो अमृताच्या अभिषेकासारखा होता, उत्पन्न झालेल्या प्रसन्नतेमुळे आणि आनंदाने उत्तराला अत्यंत प्रीती व प्रमोद प्राप्त झाला. त्याने आपल्या परिचयाच्या विपश्यना मार्गाचे अवलंबन केले. त्याचे ज्ञान परिपक्व झाल्यामुळे आणि शास्त्यांच्या सुंदर देशनेच्या प्रभावाने, मार्ग-क्रमाने सर्व क्लेशांचा क्षय करून तो षडभिज्ञ (सहा अभिज्ञा प्राप्त असलेला) झाला. धम्म ऐकून तेथे जमलेल्या चौऱ्याऐंशी हजार देव आणि मानवांना धम्माची प्राप्ती (धम्माभिसमय) झाली, असे म्हणतात. उत्तर षडभिज्ञ झाल्यावर सुळावरून उठून आकाशात स्थित झाला आणि त्याने प्रातिहार्य (चमत्कार) दाखवले. लोक आश्चर्यचकित आणि विस्मित झाले. त्याच वेळी त्याची जखम बरी झाली. भिक्खूंनी त्याला विचारले, 'आयुष्यमान, एवढे मोठे दुःख सहन करत असताना तू विपश्यनेचा अभ्यास कसा करू शकलास?' तेव्हा तो म्हणाला, 'आयुष्यमान, मला आधीच संसारातील दोष आणि संस्कारांचा स्वभाव चांगल्या प्रकारे समजला होता. म्हणूनच, एवढे दुःख सहन करत असतानाही मी विपश्यना वाढवून विशेष (अहंतपद) प्राप्त करू शकलो.' त्यानंतर, भिक्खू संघाच्या मध्ये आपल्या पूर्वचरित्राचे (अपादान) प्रकटीकरण करत त्याने या गाथा म्हटल्या: 6. ६. Sumedho [Pg.91] nāma sambuddho, dvattiṃsavaralakkhaṇo; Vivekakāmo sambuddho, himavanta mupāgami. बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी युक्त असलेले, एकांताची इच्छा करणारे सुमेध नावाचे सम्यक्संबुद्ध हिमालयात आले. 7. ७. Ajjhogahetvā himavantaṃ, aggo kāruṇiko muni; Pallaṅkaṃ ābhujitvāna, nisīdi purisuttamo. हिमालयात प्रवेश करून, ते श्रेष्ठ कारुणिक मुनी, पुरुषोत्तम पद्मासन घालून बसले. 8. ८. Vijjādharo tadā āsiṃ, antalikkhacaro ahaṃ; Tisūlaṃ sukataṃ gayha, gacchāmi ambare tadā. त्या वेळी मी आकाशात विहार करणारा एक विद्याधर होतो. हातात एक उत्तम त्रिशूळ घेऊन मी आकाशातून जात होतो. 9. ९. Pabbatagge yathā aggi, puṇṇamāseva candimā; Vanaṃ obhāsate buddho, sālarājāva phullito. पर्वताच्या शिखरावरील अग्नीप्रमाणे किंवा पौर्णिमेच्या चंद्राप्रमाणे, अथवा बहरलेल्या फुलांनी डवरलेल्या शाल वृक्षाप्रमाणे बुद्ध त्या वनाला प्रकाशित करत होते. 10. १०. Vanaggā nikkhamitvāna, buddharaṃsī vidhāvare; Nalaggivaṇṇasaṅkāsā, disvā cittaṃ pasādayiṃ. वनाच्या भागातून बाहेर पडणारे, पेटलेल्या अग्नीच्या रंगासारखे बुद्धांचे किरण पसरत होते. ते पाहून मी माझे चित्त प्रसन्न केले. 11. ११. Vicinaṃ addasaṃ pupphaṃ, kaṇikāraṃ devagandhikaṃ; Tīṇi pupphāni ādāya, buddhaseṭṭhaṃ apūjayiṃ. शोध घेत असताना मला दिव्य सुवास असलेले कण्हेर (कणिकार) फूल दिसले. ती तीन फुले घेऊन मी बुद्धश्रेष्ठांची पूजा केली. 12. १२. Buddhassa ānubhāvena, tīṇi pupphāni me tadā; Uddhavaṇṭā adhopattā, chāyaṃ kubbanti satthuno. बुद्धांच्या प्रभावाने, माझी ती तीन फुले तेव्हा देठ वर आणि पाकळ्या खाली अशा स्थितीत शास्त्यांवर सावली धरू लागली. 13. १३. Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhica; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagañchahaṃ. त्या सुकृत कर्माने आणि चेतना व प्रणिधीमुळे (संकल्पामुळे), मानवी देहाचा त्याग करून मी तावतिंस देवलोकात गेलो. 14. १४. Tattha me sukataṃ byamhaṃ, kaṇikārīti ñāyati; Saṭṭhiyojana mubbedhaṃ, tiṃsayojanavitthataṃ. तेथे माझे सुनिर्मित भवन 'कणिकार' या नावाने ओळखले जाते; जे साठ योजन उंच आणि तीस योजन रुंद आहे. 15. १५. Sahassakhaṇḍaṃ satabheṇḍu, dhajālu haritāmayaṃ; Satasahassāni byūhāni, byamhe pāturahaṃsu me. हजारो विभाग, शेकडो कळस, ध्वजांनी सुशोभित आणि हरितमण्यांनी मढलेले; असे लाखो कक्ष माझ्या त्या भवनात प्रकट झाले. 16. १६. Soṇṇamayā maṇimayā, lohitaṅkamayā pica; Phalikā pica pallaṅkā, yadicchaka yadicchakā. सुवर्णमय, मणीमय, लाल मण्यांचे आणि स्फटिकमय पलंग माझ्या इच्छेनुसार तेथे उपलब्ध होते. 17. १७. Mahārahañca sayanaṃ, tūlikaṃ vikatīyakaṃ; Uddalomikaekantaṃ, bimbohanasamāyutaṃ. तसेच अत्यंत मौल्यवान शय्या, कापसाची गादी, लोकरीचे नक्षीदार पांघरूण, दोन्ही बाजूंनी मऊ लोकरीचे आवरण आणि उशांनी युक्त असा तो बिछाना होता. 18. १८. Bhavanā [Pg.92] nikkhamitvāna, caranto devacārikaṃ; Yadā icchāmi gamanaṃ, devasaṃghapurakkhato. भवनातून बाहेर पडून देवलोकात विहार करताना, जेव्हा जेव्हा मी जाण्याची इच्छा करतो, तेव्हा देवगणांना पुढे करून मी जातो. 19. १९. Pupphassa heṭṭhā tiṭṭhāmi, uparicchadanaṃ mama; Samantā yojanasataṃ, kaṇikārehi chāditaṃ. मी फुलांच्या खाली उभा राहतो, जे माझ्यावर छतासारखे धरले जाते; चहूबाजूंनी शंभर योजनपर्यंतचा परिसर कणिकार फुलांनी झाकलेला असतो. 20. २०. Saṭṭhituriyasahassāni, sāyaṃ pātaṃ upaṭṭhahuṃ; Parivārenti maṃ niccaṃ, rattindivamatanditā. साठ हजार वाद्ये सकाळी आणि संध्याकाळी माझी सेवा करतात; ती रात्रंदिवस न थकता सतत माझ्याभोवती गराडा घालून असतात. 21. २१. Tattha naccehi gītehi, tālehi vāditehi ca; Ramāmi khiḍḍāratiyā, modāmi kāmakāmahaṃ. तेथे नृत्य, गीत, ताल आणि वादनांच्या साथीने मी क्रीडारतीमध्ये रममाण होतो आणि आपल्या इच्छेनुसार आनंद उपभोगतो. 22. २२. Tattha bhutvā ca pitvā ca, modāmi tidase tadā; Nārīgaṇehi sahito, modāmi byamhamuttame. तेथे खाऊन-पिऊन मी देवलोकात आनंदित होतो; स्त्रीगणांसह मी त्या उत्तम भवनात आनंद उपभोगतो. 23. २३. Satānaṃ pañcakkhattuñca, devarajja makārayiṃ; Satānaṃ tīṇikkhattuṃca, cakkavattī ahosahaṃ; Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṃkhiyaṃ. मी पाचशे वेळा देवराज झालो; तीनशे वेळा मी चक्रवर्ती राजा झालो; आणि असंख्य वेळा मी विशाल प्रादेशिक राज्यांचा राजालो. 24. २४. Bhavābhave saṃsaranto, mahābhogaṃ labhāmahaṃ; Bhoge me ūnatā natthi, buddhapūjāyi daṃ phalaṃ. विविध जन्मांमध्ये संसार करताना मला अफाट संपत्ती प्राप्त झाली; माझ्या भोगांमध्ये कधीही कमतरता भासली नाही, हे बुद्धपूजेचेच फळ आहे. 25. २५. Dve me bhave saṃsarāmi, devatte atha mānuse; Aññaṃ gatiṃ na jānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. मी केवळ दोनच गतींमध्ये संसार केला – देवलोकात आणि मनुष्यलोकात; मी इतर कोणतीही गती जाणत नाही, हे बुद्धपूजेचेच फळ आहे. 26. २६. Dve me kule pajānāmi, khattiye cāpi brāhmaṇe; Nīce kule na jānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. मी केवळ दोनच कुळांमध्ये जन्म घेतला – क्षत्रिय आणि ब्राह्मण; मी कधीही नीच कुळात जन्म घेतला नाही, हे बुद्धपूजेचेच फळ आहे. 27. २७. Hatthiyānaṃ assayānaṃ, sivikaṃ sandamānikaṃ; Labhāmi sabbameve taṃ, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. हत्तींचे वाहन, घोड्यांचे वाहन, पालखी आणि रथ – हे सर्व मला प्राप्त होते, हे बुद्धपूजेचेच फळ आहे. 28. २८. Dāsīgaṇaṃ dāsagaṇaṃ, nāriyo ca alaṅkatā; Labhāmi sabba meve taṃ, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. दासींचा समूह, दासांचा समूह आणि अलंकारयुक्त स्त्रिया – हे सर्व मला प्राप्त होते, हे बुद्धपूजेचेच फळ आहे. 29. २९. Koseyyakambaliyāni, khomakappāsikānica; Labhāmi sabbamevetaṃ, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. रेशमी वस्त्रे, लोकरीची वस्त्रे, तागाची आणि सुती वस्त्रे – हे सर्व मला प्राप्त होते, हे बुद्धपूजेचेच फळ आहे. 30. ३०. Navavatthaṃ [Pg.93] navaphalaṃ, navaggarasabhojanaṃ; Labhāmi sabbamevetaṃ, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. नवीन वस्त्रे, ताजी फळे आणि नवनवीन चविष्ट भोजन – हे सर्व मला प्राप्त होते, हे बुद्धपूजेचेच फळ आहे. 31. ३१. Imaṃ khāda imaṃ bhuñja, imamhi sayane saya; Labhāmi sabbamevetaṃ, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. हे खा, हे भक्षण करा, या शय्येवर झोपा – हे सर्व मला प्राप्त होते, हे बुद्धपूजेचेच फळ आहे. 32. ३२. Sabbattha pūjito homi, yaso accuggato mama; Mahesakkho ghadā homi, abhejjapariso sadā; Ñātīnaṃ uttamo homi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. सर्वत्र माझा आदर केला जातो, माझी कीर्ती अत्यंत उच्च आहे; मी नेहमी महाप्रतापी आणि अभेद्य परिवाराने युक्त असतो; मी माझ्या नातेवाईकांमध्ये श्रेष्ठ असतो, हे बुद्धपूजेचेच फळ आहे. 33. ३३. Sītaṃ uṇhaṃ na jānāmi, pariḷāho na vijjati; Atho cetasikaṃ dukkhaṃ, hadaye me na vijjati. मला थंडी किंवा उष्णता जाणवत नाही, कोणताही दाह होत नाही; तसेच माझ्या हृदयात कोणतेही मानसिक दुःख अस्तित्वात नाही. 34. ३४. Suvaṇṇavaṇṇo hutvāna, saṃsarāmi bhavābhave; Vevaṇṇiyaṃ na jānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. सुवर्णवर्णाचा होऊन मी विविध जन्मांमध्ये संसार करतो; मला कधीही विवर्णता जाणवत नाही, हे बुद्धपूजेचेच फळ आहे. 35. ३५. Devalokā cavitvāna, sukkamūlena codito; Sāvatthiyaṃ pure jāto, mahāsāle suaḍḍhake. देवलोकातून च्युत होऊन, कुशल मुळांच्या प्रेरणेने मी श्रावस्ती नगरात एका अत्यंत श्रीमंत महाशाल कुटुंबात जन्मलो. 36. ३६. Pañcakāmaguṇe hitvā, pabbajiṃanagāriyaṃ; Jātiyā sattavassohaṃ, arahattamapāpuṇiṃ. पाच कामगुणांचा त्याग करून मी अनगारिक प्रवज्जा घेतली; वयाच्या अवघ्या सातव्या वर्षी मी अर्हतपद प्राप्त केले. 37. ३७. Upasampādayī buddho, guṇamaññāya cakkhumā; Taruṇova pūjanīyo haṃ, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. चक्षुमान बुद्धांनी माझे गुण ओळखून मला उपसंपदा दिली; तरुण वयातच मी पूजनीय झालो आहे, हे बुद्धपूजेचेच फळ आहे. 38. ३८. Dibbacakkhuṃ visuddhaṃ me, samādhikusalo ahaṃ; Abhiññāpāramippatto, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. माझे दिव्यचक्षू विशुद्ध झाले आहेत, मी समाधीमध्ये कुशल आहे; मी अभिज्ञांच्या पारमितेला प्राप्त आलो आहे, हे बुद्धपूजेचेच फळ आहे. 39. ३९. Paṭisambhidā anuppatto, iddhipādesu kovido; Saddhamme pāramippatto, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. मी प्रतिसंभिदा प्राप्त केली आहे, ऋद्धिपादांमध्ये मी निपुण आहे; सद्धम्मामध्ये मी पारमितेला प्राप्त झालो आहे, हे बुद्धपूजेचेच फळ आहे. 40. ४०. Tiṃsakappasahassamhi, yaṃ buddhamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. तीस हजार कल्पपूर्वी मी ज्या बुद्धांची पूजा केली होती, त्यामुळे मी कधीही दुर्गतीला गेलो नाही; हे बुद्धपूजेचेच फळ आहे. 41. ४१. Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā; Nāgova bandhanaṃ chetvā, viharāmi anāsavo. माझे सर्व क्लेश जळून गेले आहेत, सर्व भव नष्ट झाले आहेत; साखळदंड तोडलेल्या हत्तीप्रमाणे मी आता अनास्रव होऊन विहरत आहे. 42. ४२. Svāgataṃ [Pg.94] vata me āsi, buddhaseṭṭhassa santikaṃ; Tisso vijjā anuppatto, kataṃ buddhassa sāsanaṃ. श्रेष्ठ बुद्धांच्या चरणी माझे येणे खरोखर सुफळ झाले; मी त्रिविद्या प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन पूर्ण केले आहे. 43. ४३. Paṭisambhidā catasso ca, vimekkhā pica aṭṭhime; Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsanaṃti; Taṃ sutvā bahū kusalakammaparāyaṇā ahesuṃ. चार प्रतिसंभिदा, आठ विमोक्ष आणि सहा अभिज्ञा मी साक्षात केल्या आहेत; बुद्धांचे शासन पूर्ण केले आहे. हे ऐकून अनेक लोक कुशल कर्मांमध्ये तत्पर झाले. 44. ४४. Sahetukā pacchimikāpi sattā,Pāpaṃ na sakkonti jahātumevaṃ; Anicchamānehi janehi dukkhaṃ,Ārāva pāpaṃ parivajjanīyaṃti. हेतूसहित आणि अंतिम जन्मातील प्राणी देखील अशा प्रकारे पापाचा त्याग करू शकत नाहीत; म्हणून ज्यांना दुःख नको आहे अशा लोकांनी पापाचा दुरूनच त्याग केला पाहिजे. Uttarasāmaṇerassa vatthuṃ catutthaṃ. उत्तर सामणेराची चौथी कथा समाप्त. 25. Kavīrapaṭṭana vatthumhi ayamānupubbīkathā २५. कावीरपट्टणच्या कथेमध्ये ही अनुक्रमिक कथा आहे: Jambudīpe kira coḷaraṭṭhe kāvīrapaṭṭanaṃ nāma ahosi. Tattha māhissarikā bahū micchādiṭṭhikā vasanti. Tatthekasmiṃ devālaye cittakammaṃ karontā ekasmiṃ phalake issarassa onamitvā vandanākāraṃ bhagavato rūpaṃ akaṃsu. Tasmiṃ samaye tattha bahū upāsakā taṃ devakulaṃ gantvā tattha tattha cittakammāni olokentā tasmiṃ phalake taṃ cittakammaṃ addasaṃsu. Disvāna te aho amhehi apassitabbaṃ passitaṃ. Sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyāsadevamanussāya pajāya ca aparimāṇesu cakkavāḷesu bhagavato uttaritaraṃ ṭhapetvā samasamopi natthi. Sakalehi sattanikāyehi vandanīyo pūjanīyo bhagavā. Ananurūpaṃ tassa etehi kataṃti rodantā paridevantā rājadvāraṃ gantvā ugghosesuṃ, taṃ sutvā rājā te pakkosāpetvā kasmā tumhe [Pg.95] ugghosethāti pucchi, te eva māhaṃsu. Deva amhākaṃ bhagavā devātidevo sakkātisakko brahmātibrahmā meruva acalo sāgaro gambhīro ākāsova ananto pathavīva patthaṭotiādīhi bhagavato guṇaṃ vaṇṇesuṃ. Tena vuttaṃ apadāne. जंबुद्विपातील चोळ देशात 'कावीरपट्टण' नावाचे एक नगर होते. तेथे अनेक श्रीमंत मिथ्यादृष्टी लोक राहत असत. तेथील एका देवळात चित्रकाम करताना, चित्रकारांनी एका पाटीवर ईश्वरासमोर नतमस्तक होऊन वंदन करणाऱ्या भगवंतांचे चित्र रेखाटले. त्या वेळी तेथे अनेक उपासक त्या देवळात गेले आणि जागोजागी असलेली चित्रे पाहत असताना त्यांनी त्या पाटीवरील ते चित्र पाहिले. ते पाहून ते म्हणाले, 'अरेरे! आम्ही न बघण्यासारखे पाहिले. देव, मार आणि ब्रह्मासह या लोकात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह संपूर्ण प्रजेमध्ये आणि अनंत चक्रवाळांमध्ये भगवंतांपेक्षा श्रेष्ठ तर दूरच, पण त्यांच्या समान देखील कोणी नाही. संपूर्ण प्राणिमात्रामध्ये भगवान वंदनीय आणि पूजनीय आहेत. या लोकांनी भगवंतांच्या बाबतीत हे अत्यंत अयोग्य कृत्य केले आहे.' असे म्हणून ते रडू लागले, विलाप करू लागले आणि राजदरबाराच्या दाराशी जाऊन त्यांनी आक्रोश केला. ते ऐकून राजाने त्यांना बोलावून घेतले आणि विचारले, 'तुम्ही आक्रोश का करत आहात?' तेव्हा ते म्हणाले, 'महाराज! आमचे भगवान हे देवांचे देव (देवातिदेव), शक्रांचे शक्र (शक्रातिशक्र), ब्रह्मांचे ब्रह्म (ब्रह्मातिब्रह्म), मेरू पर्वतासारखे अचल, सागरासारखे गंभीर, आकाशासारखे अनंत आणि पृथ्वीसारखे विशाल आहेत.' अशा प्रकारे त्यांनी भगवंतांच्या गुणांचे वर्णन केले. म्हणूनच अपदानात म्हटले आहे: 1. १. Battiṃsalakkhaṇadharo, sunakkhattova candimā; Anubyañjanasampanno, sālarājāva phullito. बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी युक्त, नक्षत्रांनी वेढलेल्या चंद्राप्रमाणे शोभणारे, अनुव्यंजनांनी संपन्न आणि बहरलेल्या शालवृक्षाप्रमाणे प्रफुल्लित असणारे. 2. २. Raṃsijālaparikkhitto, dittova kanakācalo; Byāmappabhāparivuto, sataraṃsi divākaro. किरणांच्या जाळ्याने वेढलेले, तळपत्या सुवर्ण पर्वतासारखे, व्यामप्रभेने वेढलेले आणि सहस्र किरणांच्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असणारे. 3. ३. Soṇṇā nano jinavaro, samaṇīva siluccayo; Karuṇāpuṇṇahadayo, vivaṭṭo viya sāgaro. सुवर्णवर्णाचे जिनवर, पर्वतासारखे धीरगंभीर, करुणेने पूर्ण हृदय असलेले आणि अथांग सागरासारखे विशाल असणारे. 4. ४. Lokavissutakittīva, sineruva naguttamo; Yasasā vitato dhīro, ākāsasadiso muni. ज्यांची कीर्ती जगात पसरलेली आहे, जे पर्वतांमध्ये श्रेष्ठ अशा सुमेरू पर्वतासारखे आहेत, यशाने व्यापलेले, धीरगंभीर आणि आकाशासारखे अनंत असणारे ते मुनी आहेत. 5. ५. Asaṅgacitto sabbattha, anilo viya nāyako; Patiṭṭhā sabbabhūtānaṃ, mahīva munisuttamo. सर्वत्र अनासक्त चित्त असलेले, वाऱ्याप्रमाणे मुक्त नायक, पृथ्वीप्रमाणे सर्व प्राण्यांचे आधार असलेले ते मुनिश्रेष्ठ आहेत. 6. ६. Anūpalitto lokena, toyena padumaṃ yathā; Kuvādagacchadahano, aggikkhandhova sobhati. ज्याप्रमाणे कमळ पाण्याने अलिप्त राहते, त्याप्रमाणे जे जगापासून अलिप्त आहेत; आणि जे कुवादाच्या (खोट्या सिद्धांतांच्या) झुडपांना जाळणाऱ्या अग्निस्कंधाप्रमाणे शोभून दिसतात. 7. ७. Agado viya sabbattha, kilesavisanāsako; Gandhamādanaselova, guṇagandhavibhūsito. सर्वत्र औषधाप्रमाणे क्लेशरूपी विषाचा नाश करणारे आणि गुणांच्या सुवासाने विभूषित अशा गंधमादन पर्वतासारखे ते आहेत. 8. ८. Guṇānaṃ ākaro dhīro, ratanānaṃva sāgaro; Sindhūva vanarājīnaṃ, kilesamalahārako. गुणांची खाण असलेले, रत्नांच्या सागराप्रमाणे धीर, आणि नद्यांसाठी समुद्राप्रमाणे क्लेशरूपी मळ दूर करणारे ते आहेत. 9. ९. Vijayīva mahāyodho, mārasenappamaddano; Cakkavattīva so rājā, bojjhaṅgaratanissaro. मारसेनेचे मर्दन करणाऱ्या विजयी महायोद्ध्याप्रमाणे, आणि बोध्यंगरूपी रत्नांचे स्वामी असलेल्या चक्रवर्ती राजाप्रमाणे ते आहेत. 10. १०. Mahābhisakkasaṅkāso, dosabyādhitikicchako; Sallakatto yathā vejjā, diṭṭhigaṇḍaviphālako. दोषरूपी व्याधींवर उपचार करणाऱ्या महावैद्यासारखे, आणि चुकीच्या दृष्टीरूपी गळू कापून काढणाऱ्या शल्यचिकित्सक वैद्याप्रमाणे ते आहेत. 11. ११. Satthā [Pg.96] no bhagavā deva, mahābrahmehi vandito; Devindasurasiddhehi, vandanīyo sadā darā. हे राजन! आमचे शास्ता भगवान हे महाब्रह्मांद्वारे वंदिलेले आहेत; देवेंद्र, देव आणि सिद्धांद्वारे ते नेहमी आदराने वंदनीय आहेत. 12. १२. Sabbesu cakkavāḷesu, ye aggā ye ca pūjitā; Tesamaggo mahārāja, bhagavā no patāpavāti. हे महाराज! सर्व चक्रवाळांमध्ये जे कोणी श्रेष्ठ आणि पूजनीय आहेत, त्यांच्यामध्येही आमचे प्रतापी भगवान सर्वश्रेष्ठ आहेत. Ayuttaṃ deva devakulehi kataṃti āhaṃsu. Taṃ sutvā rājā bho sabbepi manussā attano attano devatānaṃ mahantabhāvaṃ kathenti. Tumhākaṃ pana satthuno mahantabhāvaṃ kathaṃ amhākaṃ jānāpethāti, upāsakā na garu tvaṃ mahārāja phalakaṃ āharāpetvā suddhavatthena veṭhetvā taṃ attano muddikāya lañchitvā surakkhitasugopite ekasmiṃ devakule ṭhapetvā sattāhaccayena āharāpetvā taṃ oloketha, tadā no satthuno mahantānubhāvaṃ jānāthāti āhaṃsu, atha rājā tesaṃ vuttaniyāmeneva kārāpetvā antodevakule ṭhapetvā sabbadvārāni pidahitvā lañchetvā rakkheyyāthāti niyojesi. Tato te upāsakā sabbe sannipatitvā sattāhaṃ dānaṃ dentā sīlaṃ rakkhantā uposathakammaṃ karontā sabbasattesu mettiṃ bhāventā sabbasattānaṃ attanā katapuññesu pattiṃ dentā tiṇṇaṃ ratanānaṃ pūjaṃ karontā evaṃ ugghosesuṃ. Amhākaṃ katakusalanissandena loke mahiddhikā mahānubhāvā sabbe devā ca lokaṃ pālentā cattāro mahārājāno ca amhākaṃ satthuno upaṭṭhānāya ṭhitabhāvaṃ dassentūti saccakiriyaṃ akaṃsu. Atha tesaṃ puññānubhāvena tasmiṃ khaṇe sakkassa devarañño paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Tato so manussalokaṃ olokento micchādiṭṭhīhi kataṃ taṃ vippakāraṃ disvā saṃviggo āgantvā issaraṃ bhagavato pāde vanditvā sayitākāraṃ [Pg.97] katvā taṃ pavattiṃ upāsakānaṃ kathetvā sakaṭṭhānameva agamāsi. Tato sattame divasepātova te sabbepi rañño santikaṃ gantvā vanditvā evamāhaṃsu. Deva issaro amhākaṃ bhagavato pāde sirasā vanditvā nipannoti. Atha rājā tesaṃ kathaṃ sutvā nagare bheriṃ carāpetvā mahājane sannipātetvā tehi parivuto devakulaṃ gantvā lañchaṃ bhindāpetvā dvāraṃ vivaritvā phalakaṃ āharāpetvā veṭhitasāṭake mocāpesi. Atha rājā ca mahājano ca taṃ mahantaṃ pāṭihāriyaṃ disvā micchādiṭṭhiṃ pahāya sabbe satthuno saraṇa magamaṃsu. Atha rājā taṃ devakulaṃ bhindāpetvā mahantaṃ ramaṇīyaṃ vihāraṃ kārāpetvā yāvajīvaṃ puññakammaṃ katvā devaloke nibbatti. हे देव! देवकुलांनी हे अयोग्य केले आहे, असे ते म्हणाले. ते ऐकून राजा म्हणाला, अहो, सर्वच लोक आपापल्या देवतांचे मोठेपण सांगतात. पण तुमच्या शास्त्यांचे मोठेपण तुम्ही आम्हाला कसे पटवून द्याल? उपासक म्हणाले, हे महाराज, हे कठीण नाही. आपण एक लाकडी फलक मागवून, त्याला स्वच्छ वस्त्राने गुंडाळून, त्यावर आपल्या मुद्रेने मोहोर करावी आणि तो एका सुरक्षित व चांगल्या प्रकारे रक्षण केलेल्या देवकुलात ठेवावा. सात दिवसांनंतर तो बाहेर काढून पहावा, तेव्हा आपल्याला आमच्या शास्त्यांचा महान प्रभाव समजेल. त्यानंतर राजाने त्यांनी सांगितल्याप्रमाणेच केले, तो फलक देवकुलाच्या आत ठेवला, सर्व द्वारे बंद करून त्यावर मोहोर लावली आणि त्याचे रक्षण करण्याची आज्ञा दिली. त्यानंतर ते सर्व उपासक एकत्र आले आणि सात दिवस दान देत, शील पाळत, उपोसथ कर्म करत, सर्व प्राण्यांवर मैत्रीची भावना ठेवत, सर्व प्राण्यांना आपल्या पुण्याचा वाटा देत आणि त्रिरत्नांची पूजा करत अशी घोषणा करू लागले: आमच्या केलेल्या कुशल कर्मांच्या प्रभावाने, जगातील महान ऋद्धी असलेले व महान प्रभावशाली सर्व देव आणि जगाचे पालन करणारे चार महाराज आमच्या शास्त्यांच्या सेवेसाठी उपस्थित असल्याचे दाखवून देवोत, अशी त्यांनी सत्यक्रिया केली. तेव्हा त्यांच्या पुण्याच्या प्रभावाने, त्याच क्षणी देवराज शक्राचे पांडुकंबल शिलासन उष्ण झाले. त्यानंतर त्याने मनुष्यलोकाकडे पाहिले आणि मिथ्यादृष्टी लोकांनी केलेला तो विपरीत प्रकार पाहून संविग्न होऊन तो खाली आला. त्याने भगवंतांच्या चरणांचे वंदन केले आणि त्या फलकावर भगवंतांची शयनमुद्रा कोरली. मग ही हकीकत उपासकांना सांगून तो आपल्या स्थानी परत गेला. त्यानंतर सातव्या दिवशी सकाळीच ते सर्वजण राजाकडे गेले, त्याला वंदन करून म्हणाले: हे देव! ईश्वराने आमच्या भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन केले आहे आणि ते तेथे शयनमुद्रेत आहेत. तेव्हा राजाने त्यांचे बोलणे ऐकून नगरात दवंडी पिटवली, लोकांना एकत्र केले आणि त्यांच्यासह देवकुलात जाऊन मोहोर तोडली, दार उघडले, तो फलक बाहेर काढला आणि गुंडाळलेले वस्त्र सोडवले. तेव्हा राजाने आणि लोकांनी तो महान प्रातिहार्य पाहून मिथ्यादृष्टीचा त्याग केला आणि ते सर्व शास्त्यांच्या शरण गेले. त्यानंतर राजाने ते देवकुल पाडून तेथे एक मोठा व सुंदर विहार बांधला आणि आयुष्यभर पुण्यकर्मे करून तो देवलोकात उत्पन्न झाला. 13. १३. Anabbhutaṃ satthu dharīyamāne,Karonti disvā kusalāni iddhiṃ; Ye taṃ muninde parinibbutamhi,Karonti puññāni mahabbhūtaṃ yeti. शास्ते जिवंत असताना त्यांची ऋद्धी पाहून लोकांनी कुशल कर्मे करणे यात काही आश्चर्य नाही; परंतु ते मुनींद्र परिनिर्वाण पावले असतानाही जे लोक पुण्यकर्मे करतात, तेच मोठे आश्चर्य आहे. Kāvīrapaṭṭanavatthuṃ pañcamaṃ. कावीरपट्टणची कथा पाचवी समाप्त. 26. Coraghātakavatthumhi ayamānupubbīkathā २६. चोरघातकाच्या कथेतील ही अनुक्रमिक कथा आहे. Ekasmiṃ kira samaye amhākaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ upanissāya jetavane viharati dhammadesanāya mahājanassa saggamokkhasampadaṃ dadamāno. Tasmiṃsamaye pañcasatā corā aṭavito nagaraṃ āgantvā rattibhāge corakammaṃ katvā tena puttadāre posenti. Athekadivasaṃ corā corakammatthāya nagaraṃ pavisantā nagaradvāre ekaṃ dukkhitaṃ janapadamanussaṃ passitvā hambho [Pg.98] kattha vasatīti pucchiṃsu, so attajanā janapadavāsibhāvaṃ pakāsesi. Athassa te kasmā bho iminā dukkhavāsena vasissasi, ehi amhehi saddhiṃ corakammaṃ karonto vatthālaṅkārasampanno puttadāraṃ posehi. Iminā kapaṇavāsena na vasāti āhaṃsu. So panime yuttaṃ kathentīti tesaṃ vacanaṃ sampaṭicchi. Atha te evaṃ sati amhehi saddhiṃ āgacchāhīti vatvā naṃ gahetvā antonagaraṃ paviṭṭhā tattha tattha vilumpantā corakammaṃ akaṃsu. Tadā jānapadiko laddhavibhavo imameva varataranti tehi saddhiṃ corakammaṃ karonto jīvikaṃ kappesi, athekadivasaṃ rājapurisā katakamme te sabbeva gahetvā pacchābāhaṃ gāḷhaṃ bandhitvā kosalarañño dassesuṃ, rājā te disvā evamāha, bhaṇe tumhākaṃ antare yo etesaṃ māretvā jīvitakkhayaṃ pāpessati, tassa jīvitadānaṃ dammīti, taṃ sutvā te corā sabbe aññamaññañātisuhadasambandhabhāvena taṃ na icchiṃsu. So pana janapadavāsī manusso ahamete sabbe māressāmīti rañño vatvā tenānuññāto te sabbe māresi. Taṃ disvā tuṭṭho rājā tassa coraghātakammaṃ adāsi. So core ca vajjhappatte ca mārento pañcavīsativassāni vasanto aparabhāge mahallako ahosi. Atha so mandabalattā katipayapahārenāpi coraṃ māretuṃ na sakkoti, rājā taṃ ñatvā aññassa coraghātakammaṃ adāsi. Atha so coraghātakammā parihīno attano gehe vasati. Tadā aññataro manusso mantaṃ parivattetvā nāsāvātena manussamāraṇakamantaṃ jānāti. Tathāhi hatthapādakaṇṇanāsasīsādīsu yaṃkiñci chejjabhejjaṃ kattukāmo mantaṃ parivattetvā nāsāvātaṃ vissajjeti. Taṃ taṃ ṭhānaṃ chijjati bhijjati, evaṃ mahānubhāvo so manto, atha so taṃ purisaṃ upaṭṭhahitvā mantaṃ labhitvā rañño sāsanaṃ pesesi[Pg.99]. Ahaṃ ito pubbe mahallakattā corānaṃ hatthapādādayo dukkhena chejja bhejjaṃ karomi, māretabbepi dukkhena māremi. Idāni panāhaṃ tathā na karomi, mama mantānubhāvena chejjabhejjakammaṃ karissāmīti. Rājā taṃ sāsanaṃ sutvā sādhūti taṃ pakkosāpetvā ṭhānantaraṃ tasseva pākatika makāsi. So tato paṭṭhāya taṃ kammaṃ karonto puna pañcavassāni atikkāmesi. So mahallako khīṇāyuko dubbalo maraṇamañcaparāyaṇo hutvā maraṇavedanādukkhena mahantena bhayānakena saddena vissaraṃ viravanto nimīlitena cakkhunā bhayānakaṃ narakaggijālāpajjalantaayakūṭamuggaradhare nirayapāle ca passanto nipanno hoti, tato tassa paṭivissakagehe manussā tassa bhayānakasaddasavaṇena gehaṃ chaṭṭetvā palāyiṃsu. Tasmiṃ kira divase mahāsāriputtatthero dibbacakkhunā lokaṃ olokentā taṃ coraghātakaṃ tadaheva kālaṃkatvā niraye nibbattamānaṃ disvā mayi tattha gate panesa mayi pasādena sagge nibbattatīti ñatvā ajja mayā tassānuggahaṃ kātuṃ vaṭṭatīti pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā tassa gharadvāra magamāsi. Atha so theraṃ disvā kuddho kopena taṭataṭāyamānadeho ajja taṃ vijjhitvā phāletvā māressāmīti nipannova mantaṃ parivattetvā nāsāvātaṃ vissajjesi, thero tasmiṃ khaṇe nirodhasamāpanno nirodhā vuṭṭhāya suriyo viya virocamāno aṭṭhāsi, atha so therassa tayo vāre tatheva katvā kiñci kātuṃ asakkonto ativiya vimhitacitto there cittaṃ pasādetvā attano paṭiyattaṃ pāyasaṃ therassa dāpesi, thero maṅgalaṃ vaḍḍhetvā vihārameva agamāsi, coraghātako therassa dinnadānaṃ anussaranto tasmiṃ khaṇe kālaṃ katvā sagge nibbatti. Aho vītarāgānaṃ buddhaputtānaṃ ānubhāvo. Evaṃ narake nibbattamānopissa balena sagge nibbattoti. Tathāhi. एका समयाची गोष्ट आहे, आपले भगवान श्रावस्तीजवळ जेतवनात विहार करत होते आणि महाजनांना स्वर्ग व मुक्तीची संपत्ती देणारी धम्मदेशना देत होते. त्या वेळी, पाचशे चोर अरण्यातून नगरात येऊन रात्रीच्या वेळी चोरीचे काम करत असत आणि त्याद्वारे आपल्या पत्नी व मुलांचे पालनपोषण करत असत. मग एके दिवशी, चोर चोरीच्या कामासाठी नगरात प्रवेश करत असताना, त्यांनी नगरद्वारावर एका दुःखी ग्रामीण माणसाला पाहिले आणि विचारले, 'अरे मित्रा! तू कुठे राहतोस?' त्याने स्वतःला ग्रामीण भागातील रहिवासी असल्याचे सांगितले. तेव्हा ते त्याला म्हणाले, 'अरे मित्रा, तू अशा दुःखद परिस्थितीत का राहतोस? चल, आमच्यासोबत चोरीचे काम कर आणि वस्त्र-अलंकारांनी संपन्न होऊन आपल्या पत्नी-मुलांचे पालनपोषण कर. अशा दीन अवस्थेत राहू नकोस.' त्याने विचार केला की हे लोक योग्य तेच सांगत आहेत, आणि त्याने त्यांचे बोलणे स्वीकारले. मग ते म्हणाले, 'जर असे आहे, तर आमच्यासोबत चल.' असे म्हणून त्यांनी त्याला सोबत घेतले आणि नगराच्या आत प्रवेश करून जागोजागी लूटमार करत चोरीचे काम केले. तेव्हा त्या ग्रामीण माणसाला संपत्ती मिळाल्यामुळे 'हेच सर्वात श्रेष्ठ आहे' असे वाटले आणि तो त्यांच्यासोबत चोरीचे काम करत आपली उपजीविका करू लागला. मग एके दिवशी, राजपुरुषांनी गुन्हा करताना त्या सर्वांना पकडले आणि त्यांचे हात पाठीमागे घट्ट बांधून कोसल राजासमोर हजर केले. राजाने त्यांना पाहून असे म्हटले, 'अरे लोकांनो! तुमच्यापैकी जो कोणी या सर्वांना मारून त्यांचा जीव घेईल, त्याला मी जीवनदान देईन.' हे ऐकून त्या चोरांनी आपापसातील नातेवाईक, मित्र आणि संबंधांच्या भावनेमुळे तसे करण्याची इच्छा दर्शवली नाही. परंतु त्या ग्रामीण माणसाने राजाला सांगितले, 'मी या सर्वांना मारीन.' आणि राजाची परवानगी घेऊन त्याने त्या सर्वांना मारून टाकले. हे पाहून राजा प्रसन्न झाला आणि त्याने त्याला चोरांना फाशी देण्याचे (चोर-घातक) काम दिले. तो चोरांना आणि फाशीची शिक्षा झालेल्या गुन्हेगारांना मारत पंचवीस वर्षे राहिला आणि नंतरच्या काळात तो वृद्ध झाला. मग शारीरिक शक्ती कमी झाल्यामुळे तो काही प्रहारांनीही चोराला मारण्यास असमर्थ ठरला. राजाने हे जाणून दुसऱ्या एका व्यक्तीला चोर-घातकाचे काम दिले. त्यानंतर तो चोर-घातकाच्या कामातून मुक्त होऊन आपल्या घरी राहू लागला. त्या वेळी, एक दुसरा माणूस मंत्राचा जप करून नाकाच्या श्वासाने माणसाला मारण्याचा मंत्र जाणत होता. म्हणजेच, हात, पाय, कान, नाक, डोके इत्यादींपैकी कशाचाही छेद किंवा भेद करण्याची इच्छा असल्यास, तो मंत्राचा जप करून नाकाचा श्वास सोडत असे. त्यामुळे तो तो अवयव कापला किंवा तोडला जात असे; असा तो मंत्र अत्यंत प्रभावशाली होता. मग त्याने त्या माणसाची सेवा करून तो मंत्र प्राप्त केला आणि राजाकडे निरोप पाठवला: 'मी यापूर्वी वृद्धत्वामुळे चोरांचे हात-पाय इत्यादी अवयव मोठ्या कष्टाने कापून वेगळे करत असे, आणि मारतानाही त्यांना खूप वेदना देऊन मारत असे. पण आता मी तसे करणार नाही, माझ्या मंत्राच्या प्रभावाने मी हे छेद-भेदाचे काम करीन.' राजाने तो निरोप ऐकून 'फार छान' असे म्हटले आणि त्याला बोलावून त्याचे पूर्वीचेच पद पुन्हा बहाल केले. तेव्हापासून तेच काम करत त्याने आणखी पाच वर्षे घालवली. तो वृद्ध माणूस आयुष्य संपल्यामुळे दुर्बळ झाला आणि मृत्यूशय्येवर पडला. मृत्यूच्या तीव्र वेदनेमुळे तो अत्यंत भयानक आवाजात ओरडू लागला. डोळे मिटलेले असतानाच त्याला नरकाग्नीच्या ज्वाळांनी पेटलेले आणि हातात लोखंडी हातोडे व मुद्गल घेतलेले भयानक यमदूत (निरयपाल) दिसत होते. अशा अवस्थेत तो पडून होता. त्यामुळे त्याच्या शेजारी राहणारे लोक त्याचा तो भयानक आवाज ऐकून आपली घरे सोडून पळून गेले. असे म्हणतात की, त्याच दिवशी महासारिपुत्त थेरांनी आपल्या दिव्य चक्षूंनी जगाकडे पाहिले असता, त्यांना तो चोर-घातक त्याच दिवशी मरण पावून नरकात उत्पन्न होणार असल्याचे दिसले. त्यांनी विचार केला, 'जर मी तिथे गेलो, तर माझ्यावरील श्रद्धेमुळे तो स्वर्गात उत्पन्न होईल.' हे जाणून 'आज मला त्याच्यावर अनुग्रह केला पाहिजे' असे ठरवून त्यांनी सकाळच्या वेळी चिवर परिधान केले आणि ते त्याच्या घराच्या दाराशी गेले. तेव्हा त्याला पाहून तो थेरांवर अत्यंत क्रुद्ध झाला. क्रोधाने त्याचे शरीर थरथरू लागले. 'आज मी यांना विंधून, फाडून मारून टाकीन,' असा विचार करून त्याने झोपल्या झोपल्याच मंत्राचा जप केला आणि नाकाचा श्वास सोडला. थेरांनी त्याच क्षणी निरोध-समापत्ती धारण केली आणि निरोध समाधीतून बाहेर येऊन ते सूर्यासारखे तळपत उभे राहिले. मग त्याने थेरांवर तीन वेळा तसाच प्रयोग केला, पण तो काहीही करू शकला नाही. यामुळे अत्यंत विस्मित होऊन त्याने थेरांच्या प्रति आपले चित्त प्रसन्न केले आणि स्वतःसाठी तयार केलेली खीर थेरांना दान दिली. थेरांनी त्याला आशीर्वाद देऊन विहाराकडे प्रस्थान केले. तो चोर-घातक थेरांना दिलेल्या दानाचे स्मरण करत त्याच क्षणी मरण पावला आणि स्वर्गात उत्पन्न झाला. अहाहा! वीतरागी बुद्धपुत्रांचा काय हा प्रभाव! अशा प्रकारे नरकात उत्पन्न होणारा माणूस देखील त्यांच्या प्रभावाने स्वर्गात उत्पन्न झाला. हे अगदी खरे आहे. 1. १. Dānaṃ [Pg.100] tāṇaṃ manussānaṃ, dānaṃ duggativāraṇaṃ; Dānaṃ saggassa sopānaṃ, dānaṃ santikaraṃ paraṃ. दान हे मनुष्यांचे रक्षण करणारे आहे, दान हे दुर्गतीचे निवारण करणारे आहे; दान हे स्वर्गाची शिडी आहे आणि दान हे परम शांती देणारे आहे. 2. २. Icchiticchitadānena, dānaṃ cintāmaṇī viya; Kapparukkhova sattānaṃ, dānaṃ bhaddaghaṭoviya. इच्छित गोष्टी देणारे दान हे चिंतामणीसारखे आहे; प्राण्यांसाठी ते कल्पवृक्षासारखे आणि मंगल कलशासारखे आहे. 3. ३. Sīlavantassa dānena, cakkavattisirimpi ca; Labhanti sakkasampattiṃ, tathā lokuttaraṃ sukhaṃ. शीलवंताला दान दिल्याने चक्रवर्ती राजाचे ऐश्वर्य प्राप्त होते, तसेच शक्राची संपत्ती आणि लोकोत्तर सुखही प्राप्त होते. 4. ४. Pāpakammesu nirato, ṭhitoyaṃ narakāyane ; Sāriputtassa therassa, piṇḍapātassa vāhasā. जो पापकर्मांमध्ये मग्न होता आणि नरकाच्या मार्गावर उभा होता, तो थेर सारिपुत्तांना दिलेल्या पिंडपाताच्या प्रभावाने... 5. ५. Apāyaṃ parivajjetvā, nekadukkhasamākulaṃ; Devasaṅghaparibbūḷho, gato devapuraṃ varaṃ. अनेक दुःखांनी भरलेल्या अपायाचा त्याग करून, देवगणांनी वेढलेला होऊन श्रेष्ठ देवपुरात गेला. 6. ६. Tasmā sukhette saddhāya, detha dānāni kāmadaṃ; Dānaṃ dentehi sīlampi, pālanīyaṃtisundaranti. म्हणून, सुक्षेत्रात श्रद्धेने इच्छा पूर्ण करणारे दान द्यावे; दान देणाऱ्यांनी शीलाचेही पालन करणे अत्यंत सुंदर आहे. Atha bhikkhū dhammasabhāyaṃ sannipatitvā nisinnā bhagavantaṃ pucchiṃsu, kiṃbhante so pāpo catūsu apāyesu katarasmiṃ nibbattoti. Atha satthā ajjesa bhikkhave sāriputtassa dinnadānānubhāvena devaloke nibbatto, tasseva nissandena anāgate paccekabuddho bhavissatīti byākāsīti. त्यानंतर भिक्खू धम्मसभेत एकत्र जमून बसले असता त्यांनी भगवंतांना विचारले, 'भंते! तो पापी मनुष्य चार अपायांपैकी कोणत्या अपायात उत्पन्न झाला आहे?' तेव्हा शास्त्यांनी स्पष्ट केले, 'भिक्खूंनो! आज तो सारिपुत्तांना दिलेल्या दानाच्या प्रभावाने देवलोकात उत्पन्न झाला आहे आणि त्याच पुण्याच्या प्रवाहाने भविष्यात तो प्रत्येकबुद्ध होईल.' 7. ७. Bho sāriputte nihitappadānaṃ,Khaṇena pāpeti hi saggamaggaṃ; Tasmā sukhettesu dadātha dānaṃ,Kāmattha ce saggamokkhaṃ parattha. अरे! सारिपुत्तांना दिलेले दान क्षणात स्वर्गाच्या मार्गावर घेऊन जाते; म्हणून जर तुम्हाला परलोकात सुख, स्वर्ग आणि मुक्ती हवी असेल, तर सुक्षेत्रात दान द्या. Coraghātakavatthuṃ chaṭṭhamaṃ. चोर-घातकाची कथा सहावी समाप्त. 27. Saddhopāsakassa vatthumhi ayamānupubbīkathā २७. श्रद्धाळू उपासकाच्या कथेतील ही अनुक्रमिक कथा आहे. Atīte [Pg.101] kira kassapadasabalassa kāle eko puriso saddho ratanattayesu pasanno ucchuyantakammena jīvikaṃ kappento paṭivasati. Atha so ekaṃ gilānabhikkhuṃ disvā tassa uḷuṅkamattaṃ sappiṃ adāsi, tathevekassa bhikkhussa ekaṃ guḷapiṇḍaṃ adāsi, athāparasmiṃdivase ekaṃ chātajjhattaṃ sunakhaṃ disvā tassa bhattapiṇḍena saṅgaha makāsi, athekassa iṇaṭṭhakassa ekaṃ kahāpaṇaṃ adāsi, athekadivasaṃ dhammaṃ suṇamāno dhammadesakassa bhikkhussa sāṭakaṃ pūjesi, so ettakaṃ puññakammaṃ katvā bhavesu caramānohaṃ samuddapabbatādīsupi yaṃ yaṃ icchāmi. Taṃ taṃ samijjhatūti patthanaṃ akāsi, so aparabhāge kālaṃ katvā teheva kusalamūlehi suttappabuddho viya devaloke nibbattitvā tattha mahantaṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā tato cuto amhākaṃ bhagavato kāle sāvatthiyaṃ mahaddhane mahāsālakule nibbattitvā tato so viññutaṃ patto kālena kālaṃ dhammaṃ suṇanto gharāvāse ādīnavaṃ pabbajjāya ca ānisaṃsaṃ sutvā pabbajito na cireneva arahattaṃ pāpuṇi. So aparabhāge satthāraṃ vanditvā pañcasatabhikkhuparivāro ugganagaraṃ agamāsi, tattha seṭṭhino bhariyā saddhā ahosi pasannā. Sā theraṃ pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ bhikkhāya carantaṃ disvā turitaturitā gantvā therassa pattaṃ gahetvā saddhiṃ pañcasatehi bhikkhūhi bhojetvā theraṃ tattha nibaddhavāsatthaṃ yācitvā pañcasatakūṭāgārāni kārāpetvā alaṅkaritvā pañcasatabhikkhū tattha vāsentī nibaddhaṃ catupaccayehi upaṭṭhānamakāsi. Tato thero taṃ pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā tattha yathābhirantaṃ viharitvā aññatta gantukāmo anupubbena paṭṭanagāmaṃ agamāsi, tattha vasitvā tato nāvaṃ abhiruyha pañcasatabhikkhūhi parivuto samuddapiṭṭhena gacchati, samuddaṃ tarantassa [Pg.102] tassa sāgaramajjhe udaravāto samuṭṭhahitvā pīḷeti, taṃ disvā bhikkhū bhante idaṃ pubbe kena vūpasamessatīti pucchiṃsu, thero pubbe me āvuso uluṅkamatte sappipīte rogo vūpasammatīti āha, bhikkhū bhante samuddapiṭṭhe kathaṃ sappiṃ labhissāma, adhivāsethāti āhaṃsu, taṃ sutvā therena na no āyasmantā sappi dullabhā, mama pattaṃ gahetvā samuddodakaṃ uddharitvā ānethāti vutte bhikkhū tathā akaṃsu. Uddhaṭamattameva taṃudakaṃ parivattetvā sappi ahosi, atha bhikkhū taṃ disvā acchariyabbhutacittā jātā therassa sappiṃ upanāmesuṃ, therena sappino pītamatte so ābādho vūpasami, athassa bhikkhūhi ki metaṃ bhante acchariyaṃ, na no ito pubbe evarūpaṃ diṭṭhapubbaṃti vutte thero tenahi katapuññānaṃ puññavipākaṃ passissathāti vatvā samuddaṃ olokesi idaṃ sappi hotūti. Athassa cakkhupathe samudde sabbodakaṃ parivattetvā sappi ahosi. Athassa bhikkhū abbhutacittā aññampi īdisaṃ puññaṃ atthi bhanteti pucchiṃsu, tato thero tenahi passathāyasmantā mama puññanti vatvā samantā tattha tattha ghanaselapabbate olokesi, sabbāni tāni guḷapiṇḍāni ahesuṃ, tato cakkhupathe samantā bhattabhājanāni dassesi sabyañjanaṃ sopakaraṇaṃ. Tato himavantaṃ olokesi, sabbaṃ taṃ suvaṇṇamayaṃ ahosi. Athābhimukhaṭṭhāne mahantaṃ vanasaṇḍaṃ olokesi, sakalavanasaṇḍaṃnānāvirāgavatthehi sañchannaṃ ahosi, bhikkhū taṃ taṃ pāṭihāriyaṃ disvā atīva vimhitā bhante kena te puññakammena etādisāni pāṭihāriyāni bhavissantīti pucchiṃsu, thero kassapadasabalassa kāle attanā kataṃ sabbaṃ taṃ kusalaṃ pakāsesi. Tenettha. असे म्हटले जाते की, भूतकाळात कश्यप दसबल (बुद्ध) यांच्या काळात, त्रिरत्नांवर श्रद्धा व प्रसन्नता असलेला एक माणूस उसाच्या चरख्यावर (गुळ बनवण्याचे काम करून) उपजीविका करत राहत होता. त्यानंतर त्याने एका आजारी भिक्खूला पाहून त्याला पळीभर तूप दिले. तसेच एका भिक्खूला एक गुळाचा खडा दिला. त्यानंतर दुसऱ्या दिवशी एका भुकेने व्याकुळ झालेल्या कुत्र्याला पाहून त्याला भाताचा गोळा देऊन त्याचा सांभाळ केला. त्यानंतर एका कर्जबाजारी माणसाला एक कहापण (नाणे) दिले. त्यानंतर एका दिवशी धम्म ऐकत असताना धम्मदेशना करणाऱ्या भिक्खूला एक वस्त्र (शाटक) अर्पण केले. त्याने एवढे पुण्यकर्म करून, 'मी संसारात फिरत असताना समुद्र, पर्वत इत्यादी ठिकाणी जे जे इच्छेन, ते ते मला प्राप्त होवो' अशी प्रार्थना केली. त्यानंतर काही काळाने मृत्यू पावून, त्याच कुशलमुळांमुळे (पुण्यामुळे) झोपेतून उठल्याप्रमाणे तो देवलोकात उत्पन्न झाला. तिथे महान दिव्य संपत्तीचा उपभोग घेऊन, तिथून च्युत होऊन (मृत्यू पावून) आपल्या भगवंतांच्या काळात श्रावस्तीमध्ये एका महाधनी महाशाल कुळात जन्मला. त्यानंतर तो समजूतदार झाल्यावर वेळोवेळी धम्म ऐकत राहिला. गृहस्थाश्रमातील दोष आणि प्रव्रज्येचे (दीक्षेचे) फायदे ऐकून त्याने प्रव्रज्या घेतली आणि लवकरच अर्हतपद प्राप्त केले. त्यानंतर काही काळाने शास्त्यांना (बुद्धांना) वंदन करून पाचशे भिक्खूंच्या परिवारासह तो उग्ग नगरात गेला. तिथे एका श्रेष्ठीची पत्नी श्रद्धाळू व प्रसन्न चित्ताची होती. तिने थेरांना पाचशे भिक्खूंसह भिक्षेसाठी फिरताना पाहिले आणि घाईघाईने जाऊन थेरांचे पात्र हातात घेतले आणि पाचशे भिक्खूंसह त्यांना भोजन दिले. थेरांना तिथेच कायमचे राहण्याची विनंती करून तिने पाचशे कुटागार (मठ) बांधून दिले, ते सजवले आणि पाचशे भिक्खूंना तिथे ठेवून त्यांची चारही प्रत्ययांनी (चीवर, पिंडपात, शयनासन, ग्लानप्रत्यय-भेषज) नियमित सेवा केली. त्यानंतर थेरांनी तिला पंचशीलात प्रतिष्ठित केले आणि तिथे आपल्या इच्छेनुसार विहार करून, अन्य ठिकाणी जाण्याच्या इच्छेने ते अनुक्रमाने एका बंदर-गावात (पट्टनगाम) गेले. तिथे राहून, तिथून जहाजावर आरूढ होऊन पाचशे भिक्खूंच्या परिवारासह ते समुद्राच्या मार्गाने जाऊ लागले. समुद्र पार करत असताना समुद्राच्या मध्यभागी त्यांच्या पोटात वायूचा विकार (शूळ) उद्भवला आणि त्यांना त्रास देऊ लागला. ते पाहून भिक्खूंनी विचारले, 'भंते, हे पूर्वी कशाने शांत झाले होते?' थेर म्हणाले, 'आयुष्यमानांनो, पूर्वी मी पळीभर तूप प्यायल्याने हा रोग शांत झाला होता.' भिक्खू म्हणाले, 'भंते, समुद्राच्या पाठीवर आपल्याला तूप कसे मिळणार? सहन करा.' ते ऐकून थेर म्हणाले, 'आयुष्यमानांनो, आपल्याला तूप मिळणे कठीण नाही. माझे पात्र घेऊन समुद्राचे पाणी काढून आणा.' असे म्हटल्यावर भिक्खूंनी तसेच केले. ते पाणी काढताच त्याचे रूपांतर तुपात झाले. त्यानंतर भिक्खूंनी ते पाहून आश्चर्यचकित व विस्मित होऊन थेरांना तूप दिले. थेरांनी तूप प्यायल्याबरोबर त्यांचा तो आजार शांत झाला. त्यानंतर भिक्खूंनी विचारले, 'भंते, हे काय आश्चर्य आहे! आम्ही यापूर्वी कधीही असे पाहिले नव्हते.' तेव्हा थेर म्हणाले, 'तर मग पुण्य करणाऱ्यांच्या पुण्याचा विपाक (फळ) पहा.' असे म्हणून त्यांनी समुद्राकडे पाहिले आणि 'हे तूप होवो' अशी इच्छा केली. तेव्हा त्यांच्या दृष्टीपथात समुद्राचे सर्व पाणी बदलून तूप झाले. तेव्हा भिक्खू विस्मित होऊन विचारू लागले, 'भंते, तुमचे असे आणखी काही पुण्य आहे का?' तेव्हा थेर म्हणाले, 'तर मग आयुष्यमानांनो, माझे पुण्य पहा.' असे म्हणून त्यांनी तिथे चहूबाजूंच्या कठीण दगडांच्या पर्वतांकडे पाहिले, तेव्हा ते सर्व गुळाचे खडे झाले. त्यानंतर दृष्टीपथात चहूबाजूला व्यंजने व उपकरणांसह अन्नाची भांडी दाखवली. त्यानंतर त्यांनी हिमालयाकडे पाहिले, तेव्हा तो सर्व सुवर्णमय (सोन्याचा) झाला. त्यानंतर त्यांनी समोरील एका मोठ्या वनखंडाकडे पाहिले, तेव्हा तो संपूर्ण वनखंड विविध रंगांच्या वस्त्रांनी झाकलेला दिसला. भिक्खूंनी ते विविध प्रातिहार्य (चमत्कार) पाहून अत्यंत विस्मित होऊन विचारले, 'भंते, तुमच्या कोणत्या पुण्यकर्मामुळे असे प्रातिहार्य घडत आहेत?' तेव्हा थेरांनी कश्यप दसबल (बुद्ध) यांच्या काळात स्वतः केलेले ते सर्व कुशलकर्म प्रकट केले. म्हणूनच येथे म्हटले आहे: 1. १. Imasmiṃ [Pg.103] bhaddake kappe, kassapo nāma nāyako; Sabbalokahitatthāya, loke uppajji cakkhumā. या भद्र कल्पामध्ये, सर्व जगाच्या कल्याणासाठी कश्यप नावाचे चक्षुमान (ज्ञानी) नायक जगात उत्पन्न झाले. 2. २. Tadāhaṃ ucchuyantamhi, niyutto guḷakārako; Tena kammena jīvāmi, posento puttadārake. तेव्हा मी उसाच्या चरख्यावर गुळ बनवण्याचे काम करत होतो. त्या कामाने मी माझ्या पत्नी व मुलांचे पालनपोषण करत उपजीविका करत होतो. 3. ३. Kilantindriyamaddakkhiṃ, bhikkhuṃ rogāturaṃ tadā; Bhikkhācārakavattena, ghatatthaṃ samupāgataṃ. तेव्हा मी इंद्रिये थकलेल्या आणि रोगाने व्याकुळ झालेल्या एका भिक्खूला पाहिले, जे भिक्षाटनाच्या नियमानुसार तुपासाठी आले होते. 4. ४. Uluṅkamattaṃ sappissa, adadaṃ tassa bhikkhuno; Saddahanto dānaphalaṃ, dayāyu daggamānaso. दानाचे फळ यावर श्रद्धा ठेवून, दयाळू आणि प्रसन्न मनाने मी त्या भिक्खूला पळीभर तूप दिले. .5 Tena kammena saṃsāre, saṃsaranto bhavābhave; Yatthicchāmi ghataṃ tattha, uppajjati anappakaṃ. त्या कर्मामुळे संसारात वेगवेगळ्या जन्मांत फिरत असताना, मी जिथे जिथे तुपाची इच्छा करतो, तिथे तिथे मुबलक तूप उत्पन्न होते. 6. ६. Icchāmahaṃ samuddasmiṃ, phalampi ghatamattano; Taṃ taṃ sabbaṃ ghataṃ hoti, ghatadānassidaṃ phalaṃ. जरी मी समुद्रातही माझ्या तुपाच्या फळाची इच्छा केली, तरी ते सर्व तूप बनते; हे तूपदानाचा विपाक (फळ) आहे. 7. ७. Suṇātha mayhaṃ aññampi, puññakammaṃ manoramaṃ; Tadā disvānahaṃ bhikkhuṃ, rogena paripīḷitaṃ. माझे दुसरेही एक सुंदर पुण्यकर्म ऐका; तेव्हा रोगाने अत्यंत पीडित असलेल्या एका भिक्खूला पाहून... 8. ८. Guḷapiṇḍaṃ gahetvāna, patte tassa samākiriṃ; Tena so sukhito āsi, rogaṃ byapagataṃ tadā. ...मी गुळाचा खडा घेऊन त्यांच्या पात्रात टाकला. त्याने ते सुखी झाले आणि त्यांचा तो रोग तेव्हाच नाहीसा झाला. 9. ९. Tena me guḷadānena, saṃsaraṃ devamānuse; Yatthatthosmi guḷenāhaṃ, tattha taṃ sulabhaṃ mama. माझ्या त्या गुळदानाने, देव आणि मनुष्यलोकात संसरण करत असताना, मी जिथे कुठे असतो तिथे मला गुळ सहज उपलब्ध होतो. 10. १०. Selāca vipulā mayhaṃ, honti cittānuvattakā; Mahantaguḷapiṇḍāva, guḷadāne idaṃ phalaṃ. आणि विस्तीर्ण पर्वतही माझ्या इच्छेनुसार गुळाचे मोठे खडे बनतात; हे गुळदानाचा विपाक (फळ) आहे. 11. ११. Athāpi me kataṃ puññaṃ, suṇātha sādhu bhikkhavo; Chātajjhattaṃ phandamānaṃ, disvāna sunakhaṃ tadā. आणि हे भिक्खूंनो, मी केलेले आणखी एक पुण्यकर्म नीट ऐका; तेव्हा एका भुकेने व्याकुळ होऊन तडफडणाऱ्या कुत्र्याला पाहून... 12. १२. Bhattapīṇḍena [Pg.104] saṅgaṇhiṃ, tampi dānaṃ phalāvahaṃ; Tato paṭṭhāya nāhosi, annapānena ūnatā. ...मी त्याला भाताचा गोळा देऊन त्याचा सांभाळ केला. ते दानही फलदायी ठरले; तेव्हापासून मला अन्नपाण्याची कधीही कमतरता भासली नाही. 13. १३. Sulabhannapāno sukhito, ahosiṃjātijātiyaṃ; Ajjāpi yadi icchāmi, bhojanena payojanaṃ. प्रत्येक जन्मात मला अन्नपाणी सहज मिळत गेले आणि मी सुखी झालो; आजही जर मला भोजनाची गरज भासली... 14. १४. Cakkhupathe samantā me, jāyantukkhaliyo bahū; Athāparampi kusalaṃ, akāsiṃtaṃ saṇātha me. ...तर माझ्या दृष्टीपथात चहूबाजूला अन्नाने भरलेली अनेक भांडी तयार होतात. आता मी केलेले दुसरे एक कुशलकर्म ऐका. 15. १५. Iṇaṭṭhakassa posassa, adāsekaṃ kahāpaṇaṃ; Tena me puññakammena, anomabhavasampadaṃ. मी एका कर्जबाजारी माणसाला एक कहापण (नाणे) दिले होते. माझ्या त्या पुण्यकर्मामुळे मला उत्तम भवसंपत्ती (ऐश्वर्य) प्राप्त झाली. 16. १६. Pacuraṃ jātarūpañca, labhāmi jātijātiyaṃ; Sacajja dhanakāmohaṃ, ghanaselopi pabbato; Hoti hemamayaṃ sabbaṃ, iṇato mocane phalaṃ. मला जन्मोजन्मी विपुल सुवर्ण प्राप्त होते. जर आज मला धनाची इच्छा झाली, तर हा अखंड पाषाणाचा पर्वतही पूर्णपणे सुवर्णमय होईल; हे ऋणातून मुक्त होण्याचे फळ आहे. 17. १७. Aññampi mama puññaṃ bho, suṇātha sutisobhanaṃ; Kassapassa bhagavato, sāsanekaṃ bahussutaṃ. हे महाशयांनो, माझे दुसरेही ऐकण्यास अत्यंत सुंदर असे पुण्य ऐका; कश्यप भगवंतांच्या शासनात मी बहुश्रुत होतो. 18. १८. Desentaṃ munino dhammaṃ, sutvā pīṇitamānaso; Pūjesiṃsāṭakaṃ mayhaṃ, dhammassa dhammasāmino. मुनींना धम्मदेशना करताना ऐकून, प्रसन्न मनाने मी माझा वस्त्रपट धम्म आणि धम्मस्वामींना पूजेसाठी अर्पण केला. 19. १९. Tenāhaṃ puññakammena, saṃsaraṃ devamānuse; Labhāmi pacuraṃ vatthaṃ, yaṃ lokasmiṃ varaṃ paraṃ. त्या पुण्यकर्माने, देव आणि मानवांच्या संसारात संसरण करताना मला विपुल वस्त्रे प्राप्त होतात, जी या जगातील सर्वोत्तम आणि श्रेष्ठ असतात. 20. २०. Icchamāno sace ajja, himavantampi pabbataṃ; Nānāvirāgavatthehi, chādayissaṃ samantato. जर मी आज इच्छा केली, तर मी हिमालयासारख्या पर्वतालाही चहूबाजूंनी विविध रंगीबेरंगी वस्त्रांनी झाकून टाकू शकेन. 21. २१. Sace icchāmi ajjeva, vatthenacchādayā mite; Jantavo catudīpasmiṃ, vatthadānassidaṃ phalaṃ. जर मी आजच इच्छा केली, तर चारही द्वीपांतील असंख्य प्राण्यांना वस्त्रांनी आच्छादित करू शकेन; हे वस्त्रदानाचा प्रभाव आहे. 22. २२. Etesaṃ puññakammānaṃ, vāhasā kāmabhūmiyaṃ; Sampatti manubhutvāna, sāvatthipura muttame. या पुण्यकर्मांच्या प्रभावाने कामभूमीत संपत्तीचा उपभोग घेऊन, उत्तम अशा श्रावस्ती नगरात... 23. २३. Jāto kule mahābhoge,Vuddhippatto sukhedhito; Tassa dhammaṃ suṇitvāna,Pabbajitvāna sāsane. एका महाभोगी कुळात जन्म घेऊन, सुखात वाढलो; आणि त्यांची धम्मदेशना ऐकून शासनात प्रव्रजित झालो. 24. २४. Lokuttaraṃ aggarasaṃ, bhuñcanto munivāhasā; Kilese pajahitvāna, arahattamapāpuṇiṃ. मुनींच्या मार्गदर्शनाने लोकोत्तर अग्ररसाचा उपभोग घेत, क्लेशांचा त्याग करून मी अर्हतपद प्राप्त केले. 25. २५. Kusalaṃ nā vamantabbaṃ, khuddakanti kadācipi; Anantaphaladaṃ hoti, nibbāṇampi dadāti taṃ. कुशलकर्म कधीही लहान आहे म्हणून तुच्छ मानू नये; ते अनंत फळ देणारे असते आणि ते निर्वाणही प्रदान करते. Athassa dhammadesanaṃ sutvā bhikkhū ca mahājano ca dānādikusalakammaṃ katvā yebhuyyena saggaparāyaṇā ahesuṃti. त्यानंतर त्यांची धम्मदेशना ऐकून भिक्खू आणि महाजनांनी दानादी कुशलकर्मे करून बहुतांश करून स्वर्गलोकात गमन केले. 26. २६. Manopasādenapi appapuññaṃ,Evaṃ mahantaṃ bhavatīti ñatvā; Mā appapuññanti pamajjathambho; Sarātha deviṃ idha lājadāyiṃ. मनाच्या प्रसन्नतेने केलेले लहानसे पुण्यही इतके मोठे होते हे जाणून, 'हे लहान पुण्य आहे' असे म्हणून आळस करू नका; येथे लाह्यांचे दान देणाऱ्या देवीचे स्मरण करा. Saddhopāsakassa vatthuṃ sattamaṃ. श्रद्धाळू उपासकाची सातवी कथा समाप्त. 28. Kapaṇassa vatthumhi ayamānupubbīkathā २८. दरिद्री माणसाच्या कथेतील हा अनुक्रमिक वृत्तांत आहे: Amhākaṃ bhagavati parinibbute bārāṇasīnagaravāsī eko duggatapuriso paragehe bhatiṃkatvā jīvikaṃ kappeti, tasmiṃ samaye nagaravāsino yebhuyyena tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne maṇḍapādayo kārāpetvā mahādānaṃ denti, taṃ disvā duggato evaṃ cintesi, ahaṃ pubbe akatapuññattā paragehe bhatiṃ katvā kicchena kasirena jīvāmi. Nivāsanapārupanampi vāsaṭṭhānamattammi dukkhato labhāmi. Idāni buddhuppādo vattati bhikkhusaṅghopi. आमच्या भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर, वाराणसी नगरात राहणारा एक दरिद्री माणूस दुसऱ्यांच्या घरी मजुरी करून आपली उपजीविका चालवत असे. त्या काळात, नगरवासी बहुतांश ठिकाणी मंडप इत्यादी उभारून महादान देत असत. ते पाहून त्या दरिद्री माणसाने असा विचार केला, 'मी पूर्वी पुण्यकर्म न केल्यामुळे आज दुसऱ्यांच्या घरी मजुरी करून अत्यंत कष्टाने जगत आहे. मला वस्त्र आणि राहण्याची जागा देखील मोठ्या कष्टाने मिळते. आता बुद्धोत्पाद सुरू आहे आणि भिक्खू संघही उपस्थित आहे.' Sabbe [Pg.106] ime dānaṃ datvā saggamaggaṃ sodhenti. Mayāpi dānaṃ dātuṃ vaṭṭati. Tamme dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Api ca mayhaṃ taṇḍulanālimattampi natthi, akatavīriyena taṃ matthakaṃ pāpetuṃ na sakkā, etadatthāyāhaṃ uyyogaṃ katvā dānaṃ dassāmīti cintetvā tato paṭṭhāya bhatiṃ pariyesamāno gantvā tattha tattha bhatiṃ katvā laddhanivāpe ca bhikkhācariyāya laddhatilataṇḍulādayo ca ekattha saṃharitvā manusse samādāpetvā tasmiṃ maṇḍapaṃ kārāpetvā vanakusamādīhi taṃ alaṅkaritvā bhikkhū nimantetvā maṇḍape nisīdāpetvā sabbesaṃ pāyasaṃ paṭiyādetvā bhojesi. Atha so maraṇakāle attanā kataṃ taṃ dānavaraṃ anussari. So tena kusalakammena suttappabuddho viya devaloke nibbatti. Tasmiṃ tena katapuññānurūpaṃ mahantaṃ kanakavimānaṃ nibbatti. Samantā tigāvutaṭṭhāne devatā nānā vidhāni turiyāni gahetvā upahāraṃ karonti. Niccaṃ devaccharāsahassāni taṃ parivāretvā tiṭṭhanti. Evaṃ so mahantaṃ sampattiṃ anubhavati. Athekadivasaṃ suvaṇṇaselavihāravāsī mahāsaṅgharakkhitatthero pattapaṭisambhido devacārikaṃ caramāno taṃ devaputtaṃ anupamāya devasampattiyā virocamānaṃ disvā upasaṅkamma ṭhito tena katakammaṃ pucchi. Sopissa yathābhūtaṃ byākāsi, tenattha. 'हे सर्व लोक दान देऊन स्वर्गाचा मार्ग सुकर करत आहेत. मी देखील दान दिले पाहिजे. ते माझ्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. परंतु माझ्याकडे एक पसाभर तांदूळही नाही. प्रयत्न केल्याशिवाय हे साध्य करणे शक्य नाही. यासाठी मी परिश्रम करून दान देईन,' असा विचार करून त्याने तेव्हापासून मजुरी शोधण्यास सुरुवात केली. ठिकठिकाणी मजुरी करून मिळालेले उत्पन्न आणि भिक्षेमध्ये मिळालेले तीळ, तांदूळ इत्यादी एकत्र केले. इतर लोकांनाही प्रेरित करून तेथे एक मंडप उभारला, तो रानफुलांनी सजवला, भिक्खूंना आमंत्रित करून मंडपात बसवले आणि सर्वांसाठी खीर तयार करून त्यांना भोजन दिले. त्यानंतर मृत्यूसमयी त्याने स्वतः केलेल्या त्या श्रेष्ठ दानाचे स्मरण केले. त्या कुशलकर्मामुळे, जणू झोपेतून जागे व्हावे तसे, तो देवलोकात उत्पन्न झाला. तेथे त्याने केलेल्या पुण्यानुसार एक विशाल सुवर्णविमान निर्माण झाले. चहूबाजूंनी तीन गाऊत अंतरापर्यंत देवता विविध वाद्ये घेऊन त्याचे स्वागत करत असत. हजारो अप्सरा नेहमी त्याला वेढून उभ्या राहत असत. अशा प्रकारे तो महान संपत्तीचा उपभोग घेत होता. दरम्यान, एके दिवशी सुवर्णशैल विहारातील रहिवासी, प्रतिसंभिदा प्राप्त महासंघ रक्षित थेर देवलोकात फिरत असताना, त्यांनी त्या देवपुत्राला अनुपम देवसंपत्तीने चमकताना पाहिले. त्यांनी जवळ जाऊन त्याला त्याच्या पूर्वकर्माविषयी विचारले. त्यानेही त्यांना जसे घडले तसे सर्व सांगितले. त्याविषयी म्हटले आहे: 1. १. Sabbasovaṇṇayo āsi, pāsādo ratanāmayo; Soṇṇasiṅgasatākiṇṇo, duddikkho ca pabhassaro. तो प्रासाद पूर्णपणे सुवर्णमयी आणि रत्नांनी मढवलेला होता; शेकडो सुवर्ण शिखरांनी युक्त, डोळे दिपवणारा आणि अत्यंत तेजस्वी होता. 2. २. Kūṭāgāra satākiṇṇo, soṇṇamālāsamākulo; Muttākalāpālambanti, tattha tattha manoramā. तो शेकडो कूटागारांनी युक्त आणि सुवर्णमालांनी सुशोभित होता; तेथे ठिकठिकाणी मनमोहक मुक्ताहार लटकत होते. 3. ३. Nekagabbhasatākiṇṇo, sayanāsanamaṇḍito; Vibhatto bhabbabhāgehi, puññavaḍḍhakinā kato. तो शेकडो शयनगृहांनी युक्त, शय्या आणि आसनांनी सुसज्ज होता; पुण्यरुपी शिल्पकाराने त्याचे सुंदर विभाग केले होते. 4. ४. Naccanti [Pg.107] pamadā tattha, bherimaṇḍalamajjhagā; Gāyanti kāci kīḷanti, vādenti kāci tantiyo. तेथे वाद्यांच्या तालावर सुंदर स्त्रिया नृत्य करत आहेत; काही गात आहेत, काही क्रीडा करत आहेत, तर काही तंतुवाद्ये वाजवत आहेत. 5. ५. Tato tigāvute ṭhāne, pāsādassa samantato; Sahaccharā devaputtā, gahetvā ātatādayo. त्या प्रासादाच्या चहूबाजूंनी तीन गाऊत अंतरापर्यंत, हजारो सहकारी देवपुत्र वाद्ये हातात घेऊन... 6. ६. Modanti parivāretvā, naccagītādinā sadā; Ullaṅghantica selenti, silāghanti samantato. त्याला वेढून नेहमी नृत्य-गीतादींनी आनंदोत्सव साजरा करतात; ते आनंदाने उड्या मारतात, सिंहनाद करतात आणि चहूबाजूंनी त्याची प्रशंसा करतात. 7. ७. Evaṃ mahiddhiko dāni, tuvaṃ vandova bhāsati; Pucchāmi taṃ devaputta, kiṃ kammamakarī purā. अशा प्रकारे आता महान ऋद्धीने युक्त असलेला तू सूर्यासारखा चमकत आहेस; हे देवपुत्रा, मी तुला विचारतो की, तू पूर्वी कोणते कर्म केले होतेस? Devaputto āha. देवपुत्र म्हणाला: 8. ८. Ahosiṃ duggato pubbe, bārāṇasīpuruttame; Dānaṃ denti narā tattha, nimantetvāna bhikkhavo. मी पूर्वी श्रेष्ठ अशा वाराणसी नगरात एक दरिद्री माणूस होतो; तेथे लोक भिक्खूंना आमंत्रित करून दान देत असत. 9. ९. Jīvanto bhatiyā sohaṃ, dānaṃ dente mahājane; Tuṭṭhahaṭṭhe pamudite, evaṃ cintesahaṃ tadā. मजुरीवर जगणाऱ्या मी, जेव्हा लोक आनंदाने आणि उत्साहाने दान देत होते, तेव्हा असा विचार केला: 10. १०. Sampannavatthālaṅkārā, dānaṃ denti ime janā; Paratthapi pahaṭṭhāva, sampattimanubhonti te. उत्कृष्ट वस्त्रे आणि अलंकार धारण केलेले हे लोक दान देत आहेत; परलोकातही ते अत्यंत प्रसन्न होऊन संपत्तीचा उपभोग घेतील. 11. ११. Buddhuppādo ayaṃ dāni, dhammo loke pavattati; Susīlā dāni vattanti, dakkhiṇeyyā jinorasā. आता हा बुद्धोत्पाद काळ आहे, जगात धम्म प्रवर्तित होत आहे; आता सुशील आणि दानास पात्र असलेले जिनपुत्र विद्यमान आहेत. 12. १२. Anāvaṭṭhito saṃsāro, apāyā khalu pūritā; Kalyāṇavimukhā sattā, kāmaṃ gacchanti duggatiṃ. संसार हा अनंत आहे, अपाय खरोखर भरलेले आहेत; कल्याणाकडे पाठ फिरवणारे प्राणी निश्चितच दुर्गतीला जातात. 13. १३. Idāni dukkhito hutvā, jīvāmi kasirenahaṃ; Daliddo kapaṇo dīno, appabhogo anālayo. आता मी दुःखी होऊन अत्यंत कष्टाने जगत आहे; मी दरिद्री, दीन, लाचार, अल्पभोगी आणि आश्रयहीन आहे. 14. १४. Idāni bījaṃ ropemi, sukhette sādhusammate; Appevanāma tenāhaṃ, parattha sukhito siyā. आता मी सज्जनांनी प्रशंसिलेल्या सुक्षेत्रात बीज रोवतो; जेणेकरून मी परलोकात सुखी होईन. 15. १५. Iti cintiya bhikkhitvā, bhatiṃ katvāna nekadhā; Maṇḍapaṃ tattha kāretvā, nimantetvāna bhikkhavo. असा विचार करून, भिक्षा मागून आणि अनेक प्रकारे मजुरी करून, तेथे मंडप उभारला आणि भिक्खूंना आमंत्रित केले. 16. १६. Āyāsena [Pg.108] adāsāhaṃ, pāyasaṃ amatāya so; Tena kammavipākena, devaloke manorame. मी मोठ्या कष्टाने त्यांना अमृतासमान खीर दान केली; त्या कर्माच्या विपाकाने या मनमोहक देवलोकात... 17. १७. Jātomhi dibbakāmehi, modamāno anekadhā; Dīghāyuko vaṇṇavanto, tejassīca ahosahanti. मी दिव्य सुखांचा अनेक प्रकारे उपभोग घेत जन्मलो आहे; मी दीर्घायुषी, रूपवान आणि तेजस्वी झालो आहे. Evaṃ devaputto attanā katapuññakammaṃ vittārena kathesi, theropi manussalokaṃ āgantvā manussānaṃ attanā paccakkhato diṭṭhadibbasampattiṃ pakāsesi. Taṃ sutvā mahājano kusalakammaṃ katvā yebhuyyena sagge nibbattoti. अशा प्रकारे देवपुत्राने स्वतः केलेल्या पुण्यकर्माचे सविस्तर वर्णन केले. थेरांनीही मनुष्यलोकात येऊन लोकांना स्वतः डोळ्यांनी पाहिलेली ती दिव्य संपत्ती प्रकट केली. ते ऐकून महाजनांनी कुशलकर्मे केली आणि बहुतांश लोग स्वर्गात जन्माला आले. 18. १८. Anālayo duggatadīnakopi,Dānaṃ dadanto dhigato visesaṃ; Saggā pavaggaṃ yadi patthayavho,Hantvāna maccheramalaṃ dadāthāti. आसक्तीरहित असलेला दरिद्री आणि दीन मनुष्यही दान देऊन विशेष गती प्राप्त करतो. जर तुम्ही स्वर्ग आणि अपवर्गाची (निर्वाणाची) इच्छा करत असाल, तर मत्सराचा (कंजूषपणाचा) मळ नष्ट करून दान द्या. Kapaṇassa vatthuṃ aṭṭhamaṃ. दरिद्र्याची (कपणाची) कथा आठवी. 29. Devaputtassa vatthumhi ayamānupubbīkathā २९. देवपुत्राच्या कथेतील ही अनुक्रमिक कथा (आनुपूर्वीकथा) आहे: Ito pubbe nāradassa kira sammāsambuddhassa kāle ayaṃ dīpo aññatarena nāmena pākaṭo ahosi, so panekasmiṃ kāle dubbhikkho ahosi dussasso, mahāchātakabhayaṃ satte pīḷeti. Tasmiṃ samaye nāradassa bhagavato eko sāsaniko sāvako aññatarasmiṃ gāme piṇḍāya caritvā yathā dhotapattova nikkhami. Athaññatarasmiṃ gehe manussā ekaṃ taṇḍulanāḷiṃpoṭalikāya bandhitvā udake pakkhipitvā pacitvā udakaṃ gahetvā pivanto jīvanti, tadā theraṃ disvā vanditvā pattaṃ gahetvā tena taṇḍulena bhattaṃ pacitvā patte pakkhipitvā therassa adaṃsu. Atha [Pg.109] tesaṃ saddhābalena sā ukkhali bhattena paripuṇṇā ahosi, te taṃ abbhutaṃ disvā ayyassa dinnadāne vipāko ajjeva no diṭṭhoti somanassajātā mahājanaṃ sannipātetvā te bhattaṃ bhojetvā pacchā sayaṃ bhuñjiṃsu. Bhattassa gahitagahitaṭṭhānaṃ pūrateva. Tato paṭṭhāya te sampattamahājanassa dānaṃ dadantā āyupariyosāne devaloke nibbattiṃsu, atha so thero bhattaṃ ādāya gantvā aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīditvā bhuñjitumārati. Tasmiṃ kira rukkhe nibbatto eko devaputto āhārena kilanto bhuñjamānaṃ theraṃ disvā attabhāvaṃ vijahitvā mahallakavesena tassa samīpe aṭṭhāsi. Thero anāvajjitvāva bhuñjati. Devaputto carimālopaṃ ṭhapetvā bhuttakāle ukkāsitvā attānaṃ ṭhitabhāvaṃ jānāpesi. Thero taṃ disvā vippaṭisāri hutvā carimaṃ bhatthapiṇḍaṃ tassa hatthe ṭhapesi, tato so bhattapiṇḍaṃ gahetvā ṭhito cintesi. Ito kira mayā pubbe samaṇabrāhmaṇānaṃ vā kapaṇaddhikānaṃ vā antamaso kākasunakhā dīnampi āhāraṃ adinnapubbaṃ bhavissati, tenavāhaṃ devo hutvāpi bhattaṃ na labhāmi. Handāhaṃ imaṃ bhattapiṇḍaṃ therasseva dassāmi, taṃ me bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāya cāti. Evañca pana cintetvā bhattapiṇḍe āsaṃ pahāya theraṃ upasaṅkamma sāmi dāsassa vo alaṃ idha lokena saṅgahaṃ. Paralokena me saṅgahaṃ karothāti vatvā tassa patte okiri. Athassa bhatthapiṇḍaṃ patte patitamatteyeva tigāvutaṭṭhāne dibbamayāni bhattabhājanānipaññāyiṃsu. Devaputto theraṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā tato dibbabhojanaṃ gahetvā pathamaṃ dānaṃ datvā pacchā sayaṃ bhuñci. Tato deputto dutiyadivasato paṭṭhāya therassa ca sampattamahājanassa ca mahādānaṃ dento āyupariyosāne [Pg.110]0 devaloke nibbattitvā chasu kāmasaggesu aparāparaṃ dibbasampatti manubhavamāno padumuttarassa bhagavato kāle tato cuto bārāṇasiyaṃ anekavibhavassa micchādiṭṭhikassa kuṭumbikassa gehe nibbatti. Devotissa nāmaṃ akaṃsu. Aparabhāge viññutaṃ pattassa tassa mātāpitaro kālamakaṃsu. Sovaṇṇamaṇimuttādipūritakoṭṭhāgārādayo oloketvā mama mātāpitaro micchādiṭṭhikattā ito dānādikiñcikammaṃ akaritvā paralokaṃ gacchantā kākaṇikamattampi agahetvā gatā, ahaṃ pana taṃ gahetvāva gamissāmīti sanniṭṭhānaṃ katvā bheriṃ carāpetvā kapaṇaddhikavanibbake sannipātetvā sattāhabbhantare sabbaṃ sāpateyyaṃ dānamukhena datvā araññaṃ pavisitvā isippabbajjaṃ pabbajitvā kasiṇaparikammaṃ katvā pañca bhiññā aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā ākāsacārī ahosi. Atha tasmiṃsamaye padumuttaro nāma bhagavā haṃsavatīnagare paṭivasanto devabrahmādiparivuto catusaccapaṭisaṃyuttaṃ dhammaṃ desento nisinno hoti, tadā so tāpaso ākāsena gacchanto mahājanasamāgamañca bhagavato sarīrato nikkhantachabbaṇṇaraṃsiyo ca disvā kimetaṃti vimhito ākāsā otaritvā mahatiyā buddhalīḷāya nisīditvā dhammaṃ desentaṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso parisantare nisinno dhammaṃ sutvā bhagavantaṃ vanditvā attano assamameva agamāsi. Atha so tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā āyupariyosāne tāvatiṃsabhavane nibbatto tiṃsakappe dibbasampattimanubhavanto chasu kāmasaggesu aparāpariyavasena saṃsari. Ekapaññāsaattabhāve sakko devarājā ahosi, ekakavīsatiattabhāve cakkavatti hutvā manussasampatti manubhavitvā imasmiṃbuddhuppāde bhagavati parinibbute sāvatthiyaṃ aññatarasmiṃ kulagehe nibbattitvā sattavassiko ekaṃ bhikkhuṃ dhammaṃ desentaṃ addasa. Disvā taṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā aniccasaññaṃ [Pg.111] paṭilabhitvā tattha nisinnova arahattaṃ pāpuṇi, tato so pattapaṭisambhido attanā katapuññakammaṃ olokento taṃ pubbacariyaṃ bhikkhūnaṃ majjhe pakāsento āha. Tasmā. पूर्वी नारद सम्यक्संबुद्धांच्या काळात हा द्वीप दुसऱ्या एका नावाने प्रसिद्ध होता. एका काळी तिथे दुष्काळ पडला, पिके नष्ट झाली आणि मोठ्या उपासमारीच्या भयाने प्राण्यांना पीडित केले. त्या वेळी भगवान नारदांचे एक शासनिक श्रावक एका गावात पिंडाचारासाठी फिरून, जणू काही धुतलेले पात्र घेऊनच बाहेर पडले. तेव्हा एका घरात लोक तांदळाची एक नाळी पुरचुंडीत बांधून, पाण्यात टाकून, ती शिजवून आणि ते पाणी पिऊन जगत होते. तेव्हा थेरांना पाहून, वंदन करून, त्यांचे पात्र घेऊन, त्या तांदळाचा भात शिजवून, पात्रात टाकून त्यांनी थेरांना दिला. नंतर त्यांच्या श्रद्धाबलामुळे ते भांडे भाताने पूर्ण भरले. त्यांनी ते आश्चर्य पाहून, 'आर्यांना दिलेल्या दानाचा विपाक आजच आम्हाला दिसला,' असे म्हणून अत्यंत आनंदी होऊन लोकांना एकत्र केले आणि त्यांना भात खाऊ घालून नंतर स्वतः जेवण केले. भाताच्या भांड्यातून जेवढी जागा रिकामी केली जाई, तेवढी ती पुन्हा भरून येत असे. तेव्हापासून त्यांनी आलेल्या सर्व लोकांना दान देण्यास सुरुवात केली आणि आयुष्याच्या शेवटी ते देवलोकात उत्पन्न झाले. नंतर ते थेर तो भात घेऊन गेले आणि एका झाडाच्या मुळाशी बसून जेवू लागले. त्या झाडावर उत्पन्न झालेला एक देवपुत्र अन्नावाचून व्याकुळ झाला होता. जेवणाऱ्या थेरांना पाहून त्याने आपले देवस्वरूप सोडून एका वृद्धाचे रूप घेतले आणि तो त्यांच्याजवळ उभा राहिला. थेर लक्ष न देताच जेवत राहिले. देवपुत्राने शेवटचा घास शिल्लक राहिला असताना, थेर जेवत असताना खोकून स्वतःच्या उपस्थितीची जाणीव करून दिली. थेरांनी त्याला पाहिले आणि त्यांना पश्चात्ताप झाला, आणि त्यांनी शेवटचा भाताचा घास त्याच्या हातात ठेवला. नंतर तो भाताचा घास घेऊन उभा राहून विचार करू लागला: 'यापूर्वी मी श्रमण-ब्राह्मणांना, दरिद्री वाटसरूंना किंवा अगदी कावळे-कुत्र्यांसारख्या दीनांनाही कधी अन्न दिले नसावे, म्हणूनच मी देव असूनही मला अन्न मिळत नाही. चला, मी हा भाताचा घास थेरांनाच परत देतो, ते माझ्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी होईल.' असा विचार करून, भाताच्या घासाची आशा सोडून, तो थेरांजवळ गेला आणि म्हणाला, 'स्वामी, आपल्या या दासाचा या लोकातील संग्रहाने पुरे झाले. परलोकासाठी माझा संग्रह करा,' असे म्हणून त्याने तो घास त्यांच्या पात्रात टाकला. तो भाताचा घास पात्रात पडताच, तीन गाऊत अंतरापर्यंत दिव्य भाताची भांडी प्रकट झाली. देवपुत्राने थेरांना पंचांग प्रणामाने वंदन केले आणि त्या दिव्य भोजनातून प्रथम दान देऊन नंतर स्वतः भोजन केले. त्यानंतर तो देवपुत्र दुसऱ्या दिवसापासून थेरांना आणि आलेल्या सर्व लोकांना महादान देऊ लागला. आयुष्याच्या शेवटी तो देवलोकात उत्पन्न झाला आणि सहा कामस्वर्गांमध्ये वारंवार दिव्य संपत्तीचा उपभोग घेत राहिला. भगवान पदुमुत्तरांच्या काळात तिथून च्युत होऊन तो वाराणसीमध्ये एका अत्यंत श्रीमंत पण मिथ्यादृष्टी गृहस्थाच्या घरात जन्माला आला. त्यांनी त्याचे नाव 'देव' असे ठेवले. पुढे तो समजूतदार झाल्यावर त्याचे आई-वडील मरण पावले. सोने, मणी, मोती इत्यादींनी भरलेली कोठारे पाहून तो विचार करू लागला, 'माझे आई-वडील मिथ्यादृष्टी असल्यामुळे त्यांनी येथून दानासारखे कोणतेही सत्कर्म केले नाही आणि परलोकात जाताना ते एक कवडीही सोबत घेऊन गेले नाहीत. परंतु मी मात्र हे सर्व सोबत घेऊनच जाईन.' असा निश्चय करून त्याने नगरात दवंडी पिटवली आणि दरिद्री, वाटसरू व भिक्षेकऱ्यांना एकत्र करून सात दिवसांच्या आत आपली सर्व संपत्ती दानाच्या रूपाने देऊन टाकली. त्यानंतर त्याने अरण्यात प्रवेश करून ऋषी-प्रव्रज्या घेतली, कसिण-परिकर्म करून पाच अभिज्ञा आणि आठ समापत्ती प्राप्त केल्या आणि तो आकाशातून प्रवास करू लागला. त्या वेळी पदुमुत्तर नावाचे भगवान हंसवती नगरात राहत होते आणि देव-ब्रह्मा इत्यादींनी वेढलेले असून चतुरार्य सत्याशी संबंधित धम्माचा उपदेश करत बसले होते. तेव्हा तो तापस आकाशातून जात असताना, लोकांचा मोठा समुदाय आणि भगवंतांच्या शरीरातून निघणारे षड्रंग किरण पाहून 'हे काय आहे?' असे म्हणून आश्चर्यचकित झाला. तो आकाशातून खाली उतरला आणि अत्यंत भव्य बुद्धलीलेने धम्म उपदेश करणाऱ्या भगवंतांना पाहून प्रसन्न चित्ताने सभेत बसला. धम्म ऐकून, भगवंतांना वंदन करून तो आपल्या आश्रमात परत गेला. त्यानंतर तो तिथे आयुष्यभर राहून, आयुष्याच्या शेवटी तावतिंस भवनात उत्पन्न झाला. तीस कल्पपर्यंत दिव्य संपत्तीचा उपभोग घेत तो सहा कामस्वर्गांमध्ये वारंवार संसरण करत राहिला. एकावन्न जन्मांत तो देवराज शक्र झाला, एकवीस जन्मांत चक्रवर्ती राजा होऊन त्याने मानवी संपत्तीचा उपभोग घेतला. या बुद्धोत्पाद काळात, भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर, श्रावस्तीमधील एका कुळात तो जन्माला आला. सात वर्षांचा असताना त्याने एका भिक्खूंना धम्म उपदेश करताना पाहिले. त्यांना पाहून, त्यांच्याजवळ जाऊन, धम्म ऐकून आणि अनित्यतेची संज्ञा प्राप्त करून तो तिथे बसल्या बसल्याच अर्हत पदाला प्राप्त झाला. त्यानंतर प्रतिसंभिदा प्राप्त केलेल्या त्याने स्वतः केलेल्या पुण्यकर्माकडे पाहिले आणि आपले ते पूर्वचरित्र भिक्खूंच्या मध्ये प्रकट करताना तो म्हणाला. म्हणूनच. 1. १. Nārado kira sambuddho, pubbe āsi naruttamo; Lokaṃ dukkhā pamocento, dadanto amataṃ padaṃ. पूर्वी नारद नावाचे सम्यक्संबुद्ध होते, जे नरोत्तम (मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ) होते. ते जगाला दुःखातून मुक्त करत आणि अमृत पद (निर्वाण) प्रदान करत असत. 2. २. Tasmiṃ tu samaye tassa, sāvako chinnabandhano; Bhikkhitvā dīpake laddha, māhāraṃ paribhuñjituṃ. परंतु त्या वेळी त्यांचे सर्व बंधने तोडलेले (मुक्त) श्रावक, त्या द्वीपावर भिक्षा मागून मिळालेले अन्न ग्रहण करण्यासाठी... 3. ३. Rukkhamūla mupā gañchi, tatthāsiṃ rukkhadevatā; Bubhukkhitā udikkhantī, aṭṭhāsiṃ tassa santike. एका झाडाच्या मुळाशी गेले. तिथे मी वृक्षदेवता होतो; भुकेलेला आणि (अन्नाची) वाट पाहत मी त्यांच्याजवळ उभा राहिलो. 4. ४. Adāsi me bhattapiṇḍaṃ, karuṇāpūritantaro; Gahetvāna ṭhito piṇḍaṃ, sahamāno khudaṃ tadā. करुणेने भरलेल्या अंतःकरणाच्या त्यांनी मला भाताचा घास दिला. तेव्हा माझी भूक सहन करत, तो घास घेऊन मी उभा राहिलो. 5. ५. Adinnattā mayā pubbe, kiñci dānaṃ supesale; Jighacchāpīḷito homi, jātopi devayoniyaṃ. पूर्वी मी शीलवान लोकांना कोणतेही दान न दिल्यामुळे, देवयोनीत जन्म घेऊनही मी भुकेने पीडित होतो. 6. ६. Ajja khettaṃ suladdhaṃme, deyyadhammopi vijjati; Bījamettha ca ropemi, bhavato parimuttiyā. आज मला उत्तम क्षेत्र (शेत) लाभले आहे, आणि दान देण्यायोग्य वस्तूही (देय्यधम्म) उपलब्ध आहे; भवचक्रातून मुक्ती मिळवण्यासाठी मी येथे बीज रोवत आहे. 7. ७. Iti cintiya vanditvā, dāsassa sāmi vo alaṃ; Saṅgahaṃ idha lokasmiṃ, karotha pāralokikaṃ. असा विचार करून आणि वंदन करून (तो म्हणाला), 'हे स्वामी, आपल्या या दासासाठी एवढे पुरेसे आहे; आपण या लोकात आणि परलोकातही माझे कल्याण करावे.' 8. ८. Iti vatvā adāsāhaṃ, bhuñci sopi dayāparo; Tenāhaṃ puññakammena, sudhannamalabhiṃ khaṇe. असे बोलून मी ते (दान) दिले आणि त्यांनीही दयाळूपणे त्याचे ग्रहण केले. त्या पुण्यकर्माने मला त्याच क्षणी विपुल धन लाभले. 9. ९. Tato cuto chadevesu, vindanto mahatiṃsiriṃ; Cirakālaṃ vasiṃ tattha, deviddhīhi samaṅgitā. तेथून च्युत होऊन, सहा देवलोकांमध्ये महान वैभवाचा उपभोग घेत, दिव्य ऋद्धींनी युक्त होऊन मी तेथे दीर्घकाळ राहिलो. 10. १०. Satasahasse ito kappe, padumuttaranāmako; Uppajji lokanāyako, dhammarājā tathāgato. इथून एक लाख कल्प पूर्वी, 'पदुमुत्तर' नावाचे लोकनायक, धम्मराज तथागत उत्पन्न झाले. 11. ११. Mahiddhiko [Pg.112] tadā āsiṃ, tāpaso kānane vane; Sampattapañcā bhiññāṇo, ākāsena carāmahaṃ. त्या वेळी मी अरण्यात राहणारा एक महाऋद्धीवान तपस्वी होतो. पाच अभिज्ञांनी युक्त होऊन मी आकाशातून संचार करत असे. 12. १२. Tadā kāsena gacchanto, ramme haṃsavatīpure; Buddharaṃsiparikkhittaṃ, ketumālāvilāsitaṃ. त्या वेळी आकाशातून जात असताना, रमणीय हंसवती नगरामध्ये, बुद्ध-किरणांनी वेढलेल्या आणि प्रभामंडलाने (केतुमाला) सुशोभित झालेल्या... 13. १३. Devasaṅghaparibbūḷhaṃ, desentaṃ addasaṃ jinaṃ; So taṃ disvāna nabhasā, ṭhitohaṃ parisantare. ...देवगणांनी वेढलेल्या आणि धम्मोपदेश देत असलेल्या जिनांना (बुद्धांना) मी पाहिले. त्यांना पाहून मी आकाशातच त्या सभेच्या मध्यभागी थांबलो. 14. १४. Dhammaṃ sutvā udaggohaṃ, kālaṃ katvāna satthuno; Tato cuto papannosmi, tāvatiṃse manorame. धम्म ऐकून मी अत्यंत प्रसन्न झालो. शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) काळातच मृत्यू पावून, तेथून च्युत होऊन मी रमणीय तावतिंस देवलोकात उत्पन्नलो. 15. १५. Tiṃsakappasahassāni, caranto devamānuse; Duggatiṃ nābhijānāmi, labhāmi vipulaṃ sukhaṃ. तीस हजार कल्प देव आणि मनुष्य लोकांत संचार करत असताना, मला कधीही दुर्गती प्राप्त झाली नाही आणि मी विपुल सुख मिळवले. 16. १६. Ekapaññāsatikkhattuṃ, devarajjamakārayiṃ; Athekavīsatikkhattuṃ, cakkavattī ahosahaṃ. मी एकावन्न वेळा देवराज झालो आणि एकवीस वेळा चक्रवर्ती राजा झालो. 17. १७. Padesarajjaṃ kāsāhaṃ, bahukkhattuṃ tahiṃ tahiṃ; Imasmiṃ bhaddake kappe, nibbutetu tathāgate. मी अनेक वेळा ठिकठिकाणी प्रादेशिक राजा झालो. या भद्रकल्पात, तथागत परिनिर्वाण पावले असता... 18. १८. Codito puññakammena, sāvatthipuramuttame; Uppajjitvā kule seṭṭhe, jātiyā sattavassiko. माझ्या पुण्यकर्माने प्रेरित होऊन, श्रेष्ठ अशा सावत्थी नगरात एका थोर कुळात मी जन्म घेतला. जन्मापासून सातव्या वर्षी... 19. १९. Sutvā dhammaṃ kathentassa, bhikkhussaññatarassahaṃ; Bhavassantaṃ karitvāna, arahattamapāpuṇiṃ. एका भिक्खूचा धम्मोपदेश ऐकून, मी भवचक्राचा अंत केला आणि अरहंतपद प्राप्त केले. 20. २०. Sudinnaṃ me tadā dānaṃ, sussutaṃ dhammamuttamaṃ; Dukkhassantaṃ akāsāhaṃ, tassa kammassa vāhasāti. त्या वेळी मी दिलेले दान सुपात्र ठरले, आणि मी ऐकलेला उत्तम धम्मही सार्थ ठरला; त्या कर्माच्या प्रभावाने मी दुःखाचा अंत केला. Evañca pana vatvā bahū jane kusalakamme niyojesīti. असे बोलून त्यांनी अनेक लोकांना कुशल कर्मांमध्ये प्रवृत्त केले. 21. २१. Dānenapevaṃ [Pg.113] carimāya piṇḍiyā,Savaṇāya dhammassa muhuttakena; Labhanti sattā tividhampi sampadaṃ,Phalaṃ vade ko bahudāyakassa bho. अशा प्रकारे, आपल्या शेवटच्या अन्नाचा घास दान केल्याने आणि क्षणभर धम्म ऐकल्याने प्राणी तिन्ही प्रकारची संपत्ती प्राप्त करतात; मग हे मित्रा! जो विपुल दान देतो, त्याच्या दानाच्या फळाचे वर्णन कोण करू शकेल? Devaputtassa vatthuṃ navamaṃ. देवपुत्राची नववी कथा समाप्त. 30. Sīvalittherassa vatthumhi ayamānupubbīkathā ३०. स्थवीर सीवली यांच्या कथेतील हा अनुक्रमिक वृत्तांत आहे. Ito kira kappasatasahassamatthake padumuttaro nāma satthā loke udapādi dhammadesanāya satte amatamahānibbāṇaṃ pāpento, tasmiṃ samaye bhagavā haṃsāvatiyaṃ sarājikāya parisāya majjhe ekaṃ bhikkhuṃ lābhīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Tadā rājā taṃ disvā taṃ ṭhānaṃ kāmayamāno buddhapamukhassa saṅghassa mahādānaṃ datvā bhagavato pādamūle sirasā nipajji, tadāssa bhagavā anāgate gotamassa bhagavato sāsane taṃ ṭhānaṃ labhissasīti vatvā byākāsi. Taṃ sutvā mudito rājā puññāni katvā devaloke nibbatti. Tato aparabhāge bārāṇasiyaṃ seṭṭhiputto hutvā paccekabuddhasahassaṃ catupaccayadānena yāvajīvaṃ paṭijaggitvā devaloke nibbatto mahantaṃ sampatti manubhavitvā tato cuto vipassissa bhagavato kāle bandhumatīnagare aññatarasmiṃ kulagehe nibbatti. So tasmiṃ samaye senaguttaṭṭhāne ṭhatvā rañño kammaṃ karoti, tadā nagaravāsino upāsakagaṇā vipassīsammāsambuddhaṃ upasaṅkamma vanditvā bhagavā bhante sasāvako amhākaṃ anuggahaṃ karotūti svātanāya nimantetvā mahādānaṃ datvā sabbe ekacchandā bhagavanta muddissa mahārahaṃ mahāpariveṇaṃ kārāpetvā pariveṇamahe mahādānaṃ dadantā dānagge asukaṃ nāma [Pg.114] natthīti na vattabbanti vatvā dānaṃ paṭiyādetvā dānaggaṃ olokentā navadadhiñca paṭalamadhuñca apassantā purise pakkositvā sahassaṃ datvā dadhimadhuṃ khippaṃ pariyesitvā ānethāti pesesuṃ, te sahassaṃ gahetvā dadhimadhuṃ upadhāretuṃ tattha tattha vicarantā dvārantare aṭṭhaṃsu, tadā ayaṃ senagutto rañño sabhattaṃ dadhimadhuṃ ādāya gacchanto mahādvāraṃ sampāpuṇi, atha te dadhimadhuṃ disvā bho kahāpaṇaṃ gahetvā imaṃ dehīti yāciṃsu. Tena na dassāmīti vutte yāvasahassaṃ vaḍḍhetvā yāciṃsu. Tato senagutto imaṃ appagghaṃ sahassena yācatha, ki manena karothāti pucchi, tehi sambuddhatthāyāti vutte tenahi ahameva dassāmīti jīramaricādīhi sakkharamadhuphāṇitādayo yojetvā dānaggaṃ upanāmesi. Taṃ satthu ānubhāvena buddhapamukhassa aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassassa pahoṇakaṃ ahosi. Tato so tena puññakammena devamanussalokesu sampatti manubhavitvā aparabhāge amhākaṃ bhagavato kāle koliyanagare mahālilicchavirañño upanissāya suppiyāya nāma aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. So sattamāsasattasaṃvaccharāni mātukucchiyaṃ vasitvā sattadivasāni mūḷhagabbho dukkhamanubhavi. Mātukucchito nikkhamantassa tassa mātāpitaro sīvalīti nāma makaṃsu. Evaṃ mahāpuññassa ettakaṃ kālaṃ mātukucchimhi dukkhānubhavanaṃ attanāva katena pāpabalena ahosi, so kira atīte rājā hutvā attano sapattaraññā saddhiṃ saṅgāmento mātarā saddhiṃ mantesi. Sā nagaraṃ rundhitvā amitte gaṇhituṃ sakkāti upāya madāsi, sopi tassā vacanena nagaraṃ rundhitvā sattame divase aggahesi, tena pāpakammabalena mātāputtānaṃ evaṃ mahantaṃ dukkhaṃ ahosīti. Tato [Pg.115] sā puttaṃ vijāyanakāle sattame divase bhagavantaṃ anussaritvā sukhena bhāraṃ muñci. Tuṭṭhā sā sattame divase buddhapamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adāsi, athassā putto sattavassikakāle gehā nikkhamma satthāraṃ disvā pabbajjaṃ yāci. Satthā sāriputtattherassa niyojesi, tato sāriputtattherena upajjhāyena moggallānamācariyaṃ katvā pabbaji, atha so khuraggeyeva arahattaṃ patvā buddhasāsanaṃ sobhesi, so pubbe katapuññānubhāvena mahāpuñño ahosi lābhīnañca aggo. Athekasmiṃ samaye bhagavā revatattheraṃ dassanāya khadiravanavihāraṃ gacchanto tiṃsabhikkhusahassehi saddhiṃ tiṃsayojanikaṃ chaṭṭitakantāraṃ sampāpuṇi nirūdakaṃ appabhakkhaṃ. Yebhuyyena devatā sīvalitthere pasannā. Tasmā bhagavā sīvalittheraṃ purato cārikaṃ katvā devatāhi kārāpite vihāre vasanto devatāhi sajjitadānaṃ paribhuñjanto revatattheraṃ saṃpāpuṇitvā gatakammaṃ niṭṭhāpetvā jetavanamāgamma lābhīnaṃ aggaṭṭhāne taṃ ṭhapesīti. Tena vuttaṃ apadāne. असे म्हटले जाते की, येथून एक लाख कप्पांपूर्वी 'पदुमुत्तर' नावाचे शास्ते जगात उत्पन्न झाले, जे प्राण्यांना धम्मदेशनेद्वारे अमृत महानिर्वाणाप्रत पोहोचवत होते. त्या वेळी भगवान हंसावती नगरीत राजासह उपस्थित असलेल्या परिषदेच्या मध्यभागी एका भिक्खूला लाभ मिळवणाऱ्यांमध्ये अग्रस्थानी प्रस्थापित करते झाले. तेव्हा राजाने त्याला पाहून आणि त्या स्थानाची इच्छा धरून, बुद्धप्रमुख संघाला महादान दिले आणि भगवंतांच्या चरणांवर डोके टेकवून तो लीन झाला. तेव्हा भगवंतांनी त्याला 'भविष्यात गोतम भगवंतांच्या शासनात तू हे स्थान प्राप्त करशील' असे म्हणून व्याकृत केले. ते ऐकून आनंदी झालेल्या राजाने पुण्यकर्मे करून देवलोकात जन्म घेतला. त्यानंतरच्या काळात, तो बाराणसी येथे एका श्रेष्ठिपुत्र म्हणून जन्मला आणि त्याने प्रत्येकबुद्धसहस्राला आयुष्यभर चार प्रत्यय देऊन त्यांची सेवा केली आणि देवलोकात जन्म घेतला. तेथे महान संपत्तीचा उपभोग घेऊन, तेथून च्युत होऊन विपस्सी भगवंतांच्या काळात बंधुमती नगरात एका कुलघरात जन्मला. त्या वेळी तो सेनागुप्ताच्या पदावर राहून राजाचे काम करत असे. तेव्हा नगरवासी उपासकगणांनी विपस्सी सम्मासम्बुद्धांकडे जाऊन, त्यांना वंदन करून, 'भन्ते, भगवंतांनी आपल्या श्रावकसंघासह आमच्यावर अनुग्रह करावा' अशी विनंती करून दुसऱ्या दिवशीच्या भोजनाचे निमंत्रण दिले आणि महादान दिले. सर्वांनी एकमताने भगवंतांच्या उद्देशाने एक मोठे महापरिवेण बांधले. परिवेण उत्सवाच्या वेळी महादान देताना, 'दानाच्या ठिकाणी अमुक गोष्ट नाही असे म्हणता कामा नये' असे ठरवून त्यांनी दानाची तयारी केली. दानाची जागा पाहत असताना त्यांना नवीन दही आणि पोळ्यातील मध दिसले नाही. त्यांनी माणसांना बोलावून एक हजार काहापण देऊन 'लवकर दही आणि मध शोधून आणा' असे सांगून पाठवले. ते हजार काहापण घेऊन दही आणि मध शोधण्यासाठी ठिकठिकाणी फिरत असताना महाद्वाराजवळ उभे राहिले. त्या वेळी हा सेनागुप्त राजाच्या भोजनासाठी दही आणि मध घेऊन जात असताना महाद्वाराजवळ पोहोचला. तेव्हा त्यांनी दही आणि मध पाहून, 'हे घ्या काहापण आणि आम्हाला हे द्या' अशी याचना केली. त्याने 'मी देणार नाही' असे म्हटल्यावर त्यांनी किंमत हजारापर्यंत वाढवून याचना केली. तेव्हा सेनागुप्ताने विचारले, 'तुम्ही या अल्पमूल्य गोष्टीसाठी हजार काहापण का देत आहात? याचे तुम्ही काय करणार?' त्यांनी 'सम्बुद्धांसाठी' असे सांगितल्यावर, 'तर मग मी स्वतःच हे देईन' असे म्हणून त्याने जिरे, मिरी इत्यादींसह साखर, मध, गुळ इत्यादी एकत्र करून दानाच्या ठिकाणी अर्पण केले. भगवंतांच्या प्रभावाने ते दही-मध बुद्धप्रमुख अडुसष्ट लाख भिक्खूंच्या संघाला पुरेसे झाले. त्यानंतर त्याने त्या पुण्यकर्माने देव आणि मनुष्यलोकात संपत्तीचा उपभोग घेतला. त्यानंतरच्या काळात, आमच्या भगवंतांच्या वेळी कोलिय नगरात महालिच्छवी राजाच्या आश्रयाने राहणाऱ्या सुप्पिया नावाच्या अग्रमहिषीच्या कुशीत त्याने प्रतिसंधी घेतली. तो सात महिने आणि सात वर्षे मातेच्या गर्भात राहिला आणि सात दिवस अडकलेल्या गर्भामुळे त्याने तीव्र दुःख भोगले. मातेच्या गर्भातून बाहेर पडल्यावर त्याच्या मातापित्यांनी त्याचे नाव 'सीवली' असे ठेवले. अशा महापुण्यवान व्यक्तीला इतका काळ मातेच्या गर्भात दुःख भोगावे लागले, ते त्याने स्वतः केलेल्या पापकर्माच्या प्रभावामुळे होते. असे म्हटले जाते की, भूतकाळात तो राजा असताना आपल्या शत्रू राजाशी युद्ध करत असताना त्याने आपल्या मातेशी सल्लामसलत केली. तिने 'नगर वेढून शत्रूला पकडता येईल' असा उपाय सुचवला. त्यानेही तिच्या सांगण्यावरून नगर वेढले आणि सातव्या दिवशी त्यावर ताबा मिळवला. त्या पापकर्मबलामुळे माता आणि पुत्राला असे मोठे दुःख सहन करावे लागले. त्यानंतर, ती पुत्र प्रसवण्याच्या वेळी सातव्या दिवशी भगवंतांचे स्मरण करून सुखाने प्रसवली. आनंदी होऊन तिने सातव्या दिवशी बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला महादान दिले. त्यानंतर तिचा मुलगा सात वर्षांचा असताना घराबाहेर पडून शास्त्यांना पाहून प्रव्रज्येची याचना करता झाला. शास्त्यांनी सारिपुत्त थेरांना नियुक्त केले. त्यानंतर सारिपुत्त थेरांना उपाध्याय आणि मोग्गल्लान थेरांना आचार्य करून त्याने प्रव्रज्या घेतली. त्यानंतर त्याने क्षुरकर्माच्या वेळीच अर्हत्त्व प्राप्त करून बुद्धशासनाला सुशोभित केले. तो पूर्वी केलेल्या पुण्यकर्माच्या प्रभावाने महापुण्यवान आणि लाभ मिळवणाऱ्यांमध्ये अग्रगण्य झाला. एका वेळी भगवान रेवत थेरांना भेटण्यासाठी खदिरवन विहाराकडे जात असताना तीस हजार भिक्खूंसह तीस योजन लांबीच्या, पाणी नसलेल्या आणि अन्न नसलेल्या निर्जल अरण्यात पोहोचले. बहुतांश देवता सीवली थेरांवर प्रसन्न होत्या. त्यामुळे भगवंतांनी सीवली थेरांना पुढे करून, देवतांनी निर्माण केलेल्या विहारांमध्ये राहून आणि देवतांनी तयार केलेले दान ग्रहण करत रेवत थेरांकडे पोहोचले. तेथील कार्य पूर्ण करून जेतवनात परत आल्यावर भगवंतांनी त्यांना लाभ मिळवणाऱ्यांमध्ये अग्रस्थानी प्रस्थापित केले. हे अपदानात सांगितले आहे. 1. १. Padumuttaro nāma jino, sabbadhammesu cakkhumā; Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako. सर्व धम्मांमध्ये चक्षुमान असलेले 'पदुमुत्तर' नावाचे जिन, येथून एक लाख कप्पांपूर्वी नायक म्हणून उत्पन्न झाले. 2. २. Sīlaṃ tassa asaṅkhyeyyaṃ, samādhi vajirūpamo ; Asaṃkhiyaṃ ñāṇavaraṃ, vimutti ca anopamā. त्यांचे शील असंख्य होते, समाधी वज्रासारखी होती, श्रेष्ठ ज्ञान असंख्य होते आणि विमुक्ती अनुपम होती. 3. ३. Manujāmaranāgānaṃ, brahmānañca samāgame; Samaṇabrāhmaṇākiṇṇe, dhammaṃ deseti nāyako. मनुष्य, देव, नाग आणि ब्रह्मांच्या समागमात, तसेच श्रमण व ब्राह्मणांनी वेढलेल्या परिषदेत ते नायक धम्माचा उपदेश करत असत. 4. ४. Sasāvakaṃ mahālābhiṃ, puññavantaṃ jutindharaṃ,Ṭhapesi etadaggamhi, parisāsu visārado. श्रावकांसह महालाभ मिळवणाऱ्या, पुण्यवान आणि दीप्तिमान अशा एका भिक्खूला, परिषदेमध्ये विशारद असलेल्या भगवंतांनी या अग्रस्थानी प्रस्थापित केले. 5. ५. Tadāhaṃ [Pg.116] khattiyo āsiṃ, pure haṃsavatīvhaye ; Sutvā jinassa taṃ vākyaṃ, sāvakassa guṇaṃ bahuṃ. त्या वेळी मी हंसावती नावाच्या नगरात क्षत्रिय होतो. जिनांचे ते वचन आणि श्रावकाचे अनेक गुण ऐकून, 6. ६. Nimantayitvā sattāhaṃ, bhojayitvā sasāvakaṃ; Mahādānaṃ daditvāna, taṃ ṭhānamabhipatthayiṃ. मी श्रावकसंघासह सात दिवस निमंत्रित करून भोजन दिले आणि महादान देऊन त्या स्थानाची प्रार्थना केली. 7. ७. Tadā maṃ vinataṃ pāde, disvāna purisāsabho; So sarena mahāvīro, imaṃ vacanamabravī. त्या वेळी मला चरणांवर लीन झालेले पाहून, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेले ते महावीर आपल्या स्वराने हे वचन बोलले. 8. ८. Tato jinassa vacanaṃ, sotukāmā mahājanā; Devadānavagandhabbā, brahmānoca mahiddhikā. त्यानंतर जिनांचे वचन ऐकण्याची इच्छा असणारे महाजन, देव, दानव, गंधर्व आणि महान ऋद्धीवान ब्रह्मा, 9. ९. Samaṇabrāhmaṇā cāpi, namassisuṃ katañjalī; Namo te purisājañña, namo te purisuttama. तसेच श्रमण आणि ब्राह्मणही हात जोडून नमस्कार करते झाले—'हे पुरुषश्रेष्ठ! आपल्याला नमस्कार असो. हे पुरुषोत्तमा! आपल्याला नमस्कार असो.' 10. १०. Khattiyena mahādānaṃ, dinnaṃ sattāhakampi no; Sotukāmā phalaṃ tassa, byākarohi mahāmune. या क्षत्रियाने आम्हाला सात दिवस महादान दिले आहे. हे महामुनी, आम्ही त्याचे फळ ऐकू इच्छितो, कृपया ते व्याकृत करा. 11. ११. Tato avoca bhagavā, suṇotha mama bhāsitaṃ; Appameyyamhi buddhasmiṃ, guṇamhi suppatiṭṭhitā. त्यानंतर भगवान म्हणाले, 'माझे बोलणे ऐका. अप्रमेय अशा बुद्धगुणांमध्ये जे सुप्रतिष्ठित आहेत...' 12. १२. Dakkhiṇā dāyakaṃ patvā, appameyyaphalāvahā; Api ce sa mahābhogo, ṭhānaṃ pattheti muttamaṃ. दात्याला प्राप्त झालेली दक्षिणा (दान) अपार फळ देणारी असते. जरी तो महाभोगी (मोठ्या संपत्तीचा मालक) असला, तरी तो सर्वोत्तम स्थानाची (उत्तम गतीची) प्रार्थना करतो. 13. १३. Lābhī vipulalābhīnaṃ, yathā bhikkhu sudassano; Tathāhaṃpi bhaveyyanti, lacchate taṃ anāgate. ज्याप्रमाणे सुदस्सन भिक्खू हे विपुल लाभ मिळवणारे आहेत, त्याचप्रमाणे मीसुद्धा व्हावे; भविष्यात त्याला ते प्राप्त होईल. 14. १४. Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo; Gotamonāma nāmena, satthā loke bhavissati. एक लाख कल्पानंतर, ओक्काक कुळात जन्मलेले, गोतम नावाचे शास्ते जगात उत्पन्न होतील. 15. १५. Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito; Sīvali nāma nāmena, hessati satthusāvako. त्यांचे धम्माचे वारसदार, औरस पुत्र, धम्माद्वारे निर्मित, सीवली नावाचे शास्त्यांचे (बुद्धांचे) श्रावक होतील. 16. १६. Tena [Pg.117] kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsūpago ahaṃ. त्या सुकृत कर्मामुळे आणि चेतना व प्रणिधानामुळे, मानवी देहाचा त्याग करून मी तावतिंस देवलोकात गेलो. 17. १७. Tatoparasmiṃsamaye, bārāṇasipuruttame; Seṭṭhiputto ahaṃ āsiṃ, aḍḍhappatto mahādhano. त्यानंतर दुसऱ्या एका वेळी, श्रेष्ठ अशा बाराणसी नगरात, मी अत्यंत श्रीमंत आणि महाधनी असा श्रेष्ठिपुत्र होतो. 18. १८. Sahassamatte pacceka, nāyake ca nimantiya; Madhurenannapānena, santappesiṃtadādaro. सुमारे एक हजार पच्चेकबुद्धांना आमंत्रित करून, मी त्यांना आदराने गोड अन्न व पानाने तृप्त केले. 19. १९. Tato cuto chakāmagge, anubhosiṃmahāyasaṃ; Devaccharāparivuto, pāsāde ratanāmaye. तेथून च्युत होऊन, मी सहा कामस्वर्गांत महान यशाचा उपभोग घेतला; तेथे मी रत्नजडित महालात अप्सरांनी वेढलेला होतो. 20. २०. Evaṃ acintiyā buddhā, buddhadhammā acintiyā; Acintiye pasannānaṃ, vipākopi acintiyo. अशा प्रकारे बुद्ध अचिंत्य आहेत, बुद्धधम्म अचिंत्य आहे; आणि अचिंत्य गोष्टींवर प्रसन्न असणाऱ्यांचा विपाक देखील अचिंत्य असतो. 21. २१. Ekanavutito kappe, vipassīnāma nāyako; Uppajji cārunayano, sabbadhammavipassako. एक्याण्णव कल्पंपूर्वी, सुंदर डोळे असलेले आणि सर्व धम्मांचे दर्शन घेणारे, विपस्सी नावाचे नायक उत्पन्न झाले. 22. २२. Tadāhaṃ bandhumatiyā, kulassaññatarassa ca; Dayito patthito putto, āsiṃ kammantabyāvaṭo. त्या वेळी बंधुमती नगरीत, मी एका कुळातील अत्यंत प्रिय आणि इच्छित पुत्र होतो, जो नेहमी कामात व्यस्त असे. 23. २३. Tadā aññataro pūgo, vipassissa mahesino; Pariveṇaṃ akāresi, mahanta miti vissutaṃ. त्या वेळी एका संघाने महर्षी विपस्सी बुद्धांसाठी 'महंत' या नावाने प्रसिद्ध असलेला एक मोठा विहार बांधला. 24. २४. Niṭṭhite ca mahādānaṃ, dadaṃ khajjakasaṃyutaṃ; Navaṃ dadhi madhuñceva, vicinaṃ na ca maddasa. तो विहार पूर्ण झाल्यावर, खाद्यान्नासह महादान देत असताना, त्यांनी नवीन दही आणि मध शोधले, परंतु त्यांना ते मिळाले नाही. 25. २५. Tadāhaṃ taṃ gahetvāna, navaṃ dadhi madhumpica,Kammasāmigharaṃ gacchaṃ, tamenaṃ dāna maddasaṃ. त्या वेळी मी ते नवीन दही आणि मध घेऊन माझ्या मालकाच्या घराकडे जात असताना, मी ते दान पाहिले. 26. २६. Sahassampi ca datvāna, na latiṃsu ca taṃ dvayaṃ; Tato evaṃ vicintesiṃ, netaṃ hessati orakaṃ. हजार कार्षापण देऊनही त्यांना त्या दोन गोष्टी मिळत नव्हत्या. तेव्हा मी असा विचार केला की, 'हे नक्कीच काही सामान्य असणार नाही.' 27. २७. Yathā [Pg.118] ime janā sabbe, sakkaronti tathāgataṃ; Ahampi kāraṃ kassāmi, sasaṅghe lokanāyake. ज्याप्रमाणे हे सर्व लोक तथागतांचा सत्कार करत आहेत, त्याचप्रमाणे मीसुद्धा संघासहित लोकनायकांची सेवा-पूजा करीन. 28. २८. Tadāhamevaṃ cintetvā, dadhiṃmadhuñca ekato; Yojetvā lokanāthassa, sasaṅghassa adāsahaṃ. तेव्हा मी असा विचार करून, दही आणि मध एकत्र मिसळून, संघासहित लोकनाथांना ते दान केले. 29. २९. Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsa magañchahaṃ. त्या सुकृत कर्मामुळे आणि चेतना व प्रणिधानामुळे, मानवी देहाचा त्याग करून मी तावतिंस देवलोकात गेलो. 30. ३०. Punāhaṃ bārāṇasiyaṃ, rājā hutvā mahāyaso; Sattukassa tadā ruddho, dvārarodhaṃ akārayiṃ. पुन्हा मी बाराणसीमध्ये एक महायशस्वी राजा झालो; तेव्हा शत्रूने वेढा घातल्यामुळे मी दरवाजे बंद करवले. 31. ३१. Tato sapattino ruddhā, ekāhaṃ rakkhitā ahuṃ; Tato tassa vipākena, pāpuṇiṃ nirayaṃ bhusaṃ. त्यामुळे शत्रू कोंडले गेले आणि एक दिवस ते तसेच राहिले; त्यानंतर त्या कर्माच्या विपाकामुळे मी घोर नरकात गेलो. 32. ३२. Pacchime ca bhave dāni, jātohaṃ koliye pure; Suppavāsā ca me mātā, mahāli licchavī pitā. आता माझ्या या अंतिम जन्मात, मी कोलिय नगरात जन्मलो; सुप्पवासा ही माझी माता आणि महाली लिच्छवी हे माझे पिता होते. 33. ३३. Khattiye puññakammena, dvārarodhassa vāhasā; Sattamāse sattavasse, vasiṃkucchimhi dukkhito. पुण्यकर्मामुळे क्षत्रिय कुळात जन्मलो, परंतु पूर्वजन्मीच्या द्वाररोधाच्या कर्मामुळे, मी सात वर्षे आणि सात महिने गर्भात अत्यंत दुःखात राहिलो. 34. ३४. Sattāhaṃ dvāramūḷhohaṃ, mahādukkhasamappito; Mātā me chandadānena, eva māsi sudukkhitā. सात दिवस मी गर्भाच्या मुखाशी अडकून राहिलो आणि अत्यंत तीव्र दुःख भोगले; माझी माता देखील माझ्यावरील प्रेमामुळे अत्यंत दुःखी झाली होती. 35. ३५. Suvatthitohaṃ nikkhanto, buddhena anukampito; Nikkhantadivaseyeva, pabbajiṃ anagāriyaṃ. बुद्धांच्या अनुकंपेने मी सुखरूप बाहेर आलो; आणि बाहेर पडल्याच्या दिवशीच मी अनगारिक प्रवज्जा घेतली. 36. ३६. Upajjhā sāriputto me, moggallāno mahiddhiko; Kese oropayanto me, anusāsi mahāmati. माझे उपाध्याय सारिपुत्त होते आणि महा-ऋद्धीवान मोग्गल्लान होते; माझे केस कापताना महाबुद्धीमान सारिपुत्तांनी मला उपदेश केला. 37. ३७. Kesesu chijjamānesu, arahattamapāpuṇīṃ; Devo nāgā manussā ca, paccayānu panenti me. केस कापले जात असतानाच मी अर्हतपद प्राप्त केले; देव, नाग आणि मनुष्य मला प्रत्यय आणून देतात. 38. ३८. Padumuttaranāmañca, vipassiṃca vināyakaṃ; Saṃpūjayiṃ pamudito, paccayehi visesato. मी अत्यंत आनंदाने पदुमुत्तर आणि विपस्सी या विनायकांची विशेषतः प्रत्ययांनी पूजा केली होती. 39. ३९. Tato [Pg.119] tesaṃ vipākena, kammānaṃ vipuluttamaṃ; Lābhaṃ labhāmi sabbattha, vane gāme jale thale. त्या कर्मांच्या विपाकामुळे मला सर्व ठिकाणी—वनात, गावात, पाण्यात आणि जमिनीवर अत्यंत विपुल व उत्तम लाभ मिळतो. 40. ४०. Revataṃ dassanatthāya, yadā yāti vināyako; Tiṃsabhikkhusahassehi, saha lokagganāyako. जेव्हा लोकनायक, सर्वश्रेष्ठ मार्गदर्शक तीस हजार भिक्खूंसह रेवत भिक्खूंच्या दर्शनासाठी गेले, 41. ४१. Tadā devo panītehi, mamatthāya mahāmati; Paccayehi mahāvīro, sasaṅgho lokanāyako. तेव्हा देवांनी माझ्यासाठी आणलेल्या उत्तम प्रत्ययांनी महाबुद्धीमान महावीर आणि संघासहित लोकनायकांची सेवा केली. 42. ४२. Upaṭṭhito mayā buddho, gantvā revatamaddasa; Tato jetavanaṃ gantvā, etadagge ṭhapesimaṃ. माझ्याद्वारे सेवा केली गेलेले बुद्ध पुढे जाऊन रेवतांना भेटले; त्यानंतर जेतवनात परत आल्यावर त्यांनी मला 'एतदग्ग' स्थानावर प्रस्थापित केले. 43. ४३. Lābhīnaṃ sīvali aggo, mama sissesu bhikkhavo; Sabbelokahito satthā, kittayī parisāsumaṃ. सर्व जगाचे कल्याण करणारे शास्ते परिषदेमध्ये माझी प्रशंसा करत म्हणाले, 'हे भिक्खूंनो, माझ्या शिष्यांमध्ये लाभ मिळवणाऱ्यांत सीवली हा सर्वश्रेष्ठ आहे.' 44. ४४. Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā; Nāgova bandhanaṃ chetvā, viharāmi anāsavo. माझे सर्व क्लेश जळून गेले आहेत, सर्व भव नष्ट झाले आहेत; बंधने तोडून टाकलेल्या हत्तीप्रमाणे मी अनासव होऊन विहरत आहे. 45. ४५. Svāgataṃ vata me āsi, buddhaseṭṭhassa santikaṃ; Tisso vijjā anuppatto, kataṃ buddhassa sāsanaṃ. श्रेष्ठ बुद्धांच्या चरणी माझे येणे खरोखर सुस्वागत ठरले; मी त्रिविद्या प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन पूर्ण केले आहे. 46. ४६. Paṭisambhidā catassopi, vimokkhā pica aṭṭhime; Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsananti. चारही पटिसंभिदा, आठही विमोक्ष आणि सहा अभिज्ञा मी साक्षात केल्या आहेत; बुद्धांचे शासन पूर्ण केले आहे. Itthaṃ sudaṃ āyasmā sīvalitthero imā gāthāyo abhāsitthāti. अशा प्रकारे आयुष्यमान सीवली थेरांनी या गाथा म्हटल्या. 47. ४७. Sutvāna etaṃ caritaṃ mahabbhutaṃ,Puññānubhāvañca siriṃ sirīmataṃ; Hitvā kusītaṃ kusalaṃ karotha,Kāmāttha kāmaṃ bhavabhoganibbutiṃ. हे अत्यंत अद्भुत चरित्र आणि भाग्यवानांच्या पुण्याचा प्रभाव व वैभव ऐकून, आळस सोडून कुशल कर्मे करा, जेणेकरून कामभोगांची इच्छा आणि भवभोगांपासून मुक्ती प्राप्त होईल. Sīvalittherassa vatthuṃ dasamaṃ. सीवली थेरांचे वृत्त दहावे समाप्त. Yakkhavañcitavaggo tatiyo. यक्खवंचित वर्ग तिसरा समाप्त. Mahāsenavaggo महासेन वर्ग. 31. Mahāsenarañño vatthumhi ayamānupubbīkathā ३१. महासेन राजाच्या कथेतील हा अनुक्रमिक वृत्तांत आहे. Bhagavati [Pg.121] parinibbute pāṭaliputtanagare mahāseno nāma rājā rajjaṃ kāresi dhammiko dhammarājā. So pana pitupitāmahādīnaṃ dhanarāsiṃ oloketvā ime imaṃ sāpateyyaṃ pahāya maccuno mukhamupagatā. Aho saṃsārikānaṃ aññāṇatā. Dhanaṃ ṭhapetvā attano vināsañca attānaṃ ṭhapetvā dhanavināsañca na jānantīti sampattiyā adhigamañca vināsaṃ cāti sabbaṃ cintetvā dhammañca sutvā paṭiladdhasaddho divase divase dasasahassānaṃ bhikkhūnaṃ madhurena annapānena santappento anekāni puññāni upacinanto ekadivasaṃ raho paṭisallino evaṃ cintesi. Evaṃ rājaniyogena janassa pīḷanaṃ katvā dinnadānato sahatthena kammaṃ katvā laddhena dinnadānaṃ mahapphalaṃ mahānisaṃsaṃ bhavissati, evaṃ mayā kātabbanti so suhadā maccassa rajjaṃ nīyyātetvā attano kaṇiṭṭhikaṃ ādāya kiñci ajānāpetvā aññataravesena nagarā nikkhamma uttaramadhuraṃ nāma nagaraṃ agamāsi, tattha mahāvibhavo eko seṭṭhi paṭivasati, te seṭṭhino samīpa mupagamma ṭhitā. Tena kimatthāyāgatāti vutte rājā tava gehe bhatiyā kammaṃ karissāmīti vatvā tenānuññāto tīṇi vassāni kamma makāsi, tato ekadivasaṃ seṭṭhi te disvā pakkositvā atīva tumhe sukhumālatarā. Tathāpi imasmiṃ gehe kammakaraṇena ciraṃ vasittha, ettakaṃ kālaṃ kismiñci kammepi kusītattaṃ na paññāyati. Pageva anācārampi, yāgubhattaṃ ṭhapetvā aññaṃ upakārampi mama santikā natthi, kenatthena kammaṃ karothāti pucchi. Rājā tassa vacanaṃ sutvā imasmiṃ janapade sālino manāpabhāvo bahuso sūyati. Tasmā sālīnamatthāya idhā gatamhāti āha, taṃ sutvā tesaṃ tuṭṭho seṭṭhi sālīnaṃ sakaṭasahassaṃ adāsi, rājā sāliṃlabhitvā seṭṭhino [Pg.122] evamāha, bho imaṃ amhākaṃ nagaraṃ pāpethāti, taṃ sutvā seṭṭhi sādhūti vatvā sāliparipuṇṇasakaṭasahassaṃ rañño nagaraṃ pāpesi, rājā nagaraṃ gantvā seṭṭhissa nānāvaṇṇavatthahiraññasuvaṇṇādīhi sakaṭe pūretvā paṭipesetvā mettiṃ thiraṃ katvā ābhatavīhayo rājagehe sannicayamakāsi, atha rājā katipāhaccayena musalaṃ paggayha sahattheneva vīhiṃ koṭṭeti, koṭṭitakoṭṭitaṃ kaṇiṭṭhikā papphoṭeti. Evaṃ ubhopi taṇḍulānaṃ mahantaṃ rāsiṃ katvā dārūdakādayo āharitvā ambilabhattaṃ pacitvā rājagehe pañcasataāsanāni paññāpetvā kālaṃ ugghosesuṃ, āgacchantu ayyā anukampaṃ upādāya mama gehe bhuñjantūti. Taṃ sutvā pañcasatā bhikkhū ākāsena āgamiṃsu, rājā te yāvadatthaṃ parivisi, tato tesaṃ antare piyaṃgudīpavāsī eko mahāsivatthero nāma bhattaṃ gahetvā ete maṃ passantūti adhiṭṭhahitvā ākāsena piyaṃgudīpaṃ gantvā bhattaṃ pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ datvā paribhuñci. Taṃ tassānubhāvena sabbesaṃ yāvadatthaṃ ahosi. Evaṃ appakenāpi deyyadhammena sappurisā dāyakānaṃ manaṃ pasādetvā patiṭṭhaṃ karontīti. Vuttañhi. भगवान परिनिर्वाण पावल्यानंतर पाटलीपुत्र नगरात महासेन नावाचा धार्मिक आणि धर्मराजा राज्य करत होता. त्याने आपल्या वडील, आजोबा इत्यादींच्या धनसंपत्तीकडे पाहून विचार केला की, 'हे सर्वजण ही संपत्ती सोडून मृत्यूच्या मुखात गेले आहेत. अहो! संसारी लोकांचे हे अज्ञान! ते धन ठेवून स्वतःचा विनाश आणि स्वतःला ठेवून धनाचा विनाश जाणत नाहीत.' अशा प्रकारे संपत्तीची प्राप्ती आणि तिचा विनाश या सर्वांचा विचार करून, आणि धम्म ऐकून श्रद्धा प्राप्त झाल्यावर, तो दररोज दहा हजार भिक्खूंना मधुर अन्न-पानाने संतुष्ट करत अनेक पुण्याचे संचय करत होता. एके दिवशी एकांतात बसून त्याने असा विचार केला: 'अशा प्रकारे राजाच्या अधिकाराने लोकांना पीडा देऊन दिलेल्या दानापेक्षा, स्वतःच्या हाताने काम करून मिळवलेल्या धनातून दिलेले दान महाफळ देणारे आणि महान फायद्याचे ठरेल. म्हणून मी असेच केले पाहिजे.' असा विचार करून त्याने आपल्या सुहृद मंत्र्याकडे राज्य सोपवले आणि आपल्या धाकट्या बहिणीला सोबत घेऊन, कोणालाही काही न कळू देता, वेषांतर करून नगरातून बाहेर पडून तो उत्तरमधुरा नावाच्या नगरात गेला. तिथे एक अत्यंत वैभवशाली श्रेष्ठी राहत होता. ते त्या श्रेष्ठीच्या जवळ जाऊन उभे राहिले. त्याने 'तुम्ही कशासाठी आला आहात?' असे विचारले असता, राजाने 'आम्ही तुमच्या घरी मजुरीचे काम करू' असे सांगितले. त्याच्या परवानगीने त्यांनी तीन वर्षे तिथे काम केले. त्यानंतर एके दिवशी श्रेष्ठीने त्यांना पाहून जवळ बोलावले आणि विचारले, 'तुम्ही दोघे अत्यंत सुकुमार आहात. तरीही या घरात काम करत तुम्ही दीर्घकाळ राहिलात. एवढ्या काळात कोणत्याही कामात तुमचा आळस दिसून आला नाही, गैरवर्तन तर दूरच राहिले. पेज आणि भाताव्यतिरिक्त माझ्याकडून तुम्हाला दुसरा कोणताही मोबदला मिळत नाही, मग तुम्ही कोणत्या हेतूने हे काम करत आहात?' राजाने त्याचे बोलणे ऐकून म्हटले, 'या जनपदात शाळीच्या तांदळाची उत्तम गुणवत्ता असल्याचे आम्ही वारंवार ऐकले आहे. म्हणूनच शाळीच्या तांदळासाठी आम्ही इथे आलो आहोत.' ते ऐकून त्यांच्यावर प्रसन्न झालेल्या श्रेष्ठीने त्यांना शाळीच्या तांदळाने भरलेल्या एक हजार गाड्या दिल्या. राजाने तो शाळीचा तांदूळ मिळवून श्रेष्ठीला म्हटले, 'हे महाशय, हे आमच्या नगरात पोहोचवा.' ते ऐकून श्रेष्ठीने 'ठीक आहे' असे म्हणून शाळीच्या तांदळाने भरलेल्या एक हजार गाड्या राजाच्या नगरात पोहोचवल्या. राजाने नगरात जाऊन श्रेष्ठीच्या गाड्या विविध रंगांचे वस्त्र, हिरे, सुवर्ण इत्यादींनी भरून परत पाठवल्या, मैत्री दृढ केली आणि आणलेल्या धानाचा राजवाड्यात साठा केला. त्यानंतर काही दिवसांनी राजाने स्वतः मुसळ हातात घेऊन स्वतःच्या हाताने धान कांडले आणि कांडलेले धान त्याच्या धाकट्या बहिणीने पाखडले. अशा प्रकारे दोघांनीही तांदळाचा मोठा ढीग तयार केला, लाकडे व पाणी आणून आंबट भात शिजवला आणि राजवाड्यात पाचशे आसने मांडून वेळ जाहीर केली: 'पूजनीय भिक्खूंनो, कृपा करून यावे आणि माझ्या घरी भोजन ग्रहण करावे.' ते ऐकून पाचशे भिक्खू आकाशातून आले. राजाने त्यांना यथेच्छ भोजन वाढले. त्यानंतर त्यांच्यामध्ये प्रियंगुद्विप निवासी महाशिव थेर नावाचे एक भिक्खू होते, त्यांनी भोजन घेऊन 'हे मला पाहो' असा अधिष्ठान करून आकाशातून प्रियंगुद्विपावर गेले आणि ते भोजन पाचशे भिक्खूंना देऊन स्वतःही ग्रहण केले. त्यांच्या प्रभावाने ते भोजन सर्वांसाठी पुरेसे झाले. अशा प्रकारे, सत्पुरुष अल्पशा दानधर्मानेही दायकांचे मन प्रसन्न करून त्यांना आधार देतात. म्हणूनच म्हटले आहे: 1. १. Appakenapi medhāvī, dāyakānaṃ manaṃ pati; Saddhaṃ vaḍḍhenti candova, raṃsinā khīrasāgaraṃ. बुद्धिमान पुरुष अल्पशा दानानेही दायकांच्या मनातील श्रद्धा वाढवतात, ज्याप्रमाणे चंद्र आपल्या किरणांनी क्षीरसागराला भरती आणतो. 2. २. Aṭṭhāne na niyojentā, karontā neva sannidhiṃ; Paribhoga makatvāna, neva nāsenti paccayaṃ. ते दानाचा अयोग्य ठिकाणी उपयोग करत नाहीत, साठा करत नाहीत, आणि स्वतः उपभोग न घेता साधनांचा नाश करत नाहीत. 3. ३. Na pāpentāca theyyassa, na karontā tatheviṇaṃ; Vibhajanti susīlesu, sayaṃ bhutvāna sīlavāti. ते चोरीच्या मार्गाला लागत नाहीत, तसेच कर्जही करत नाहीत; शीलवान लोक स्वतः भोजन करून इतर सुशीलांमध्ये त्याचे वाटप करतात. Atha rājā kaṇiṭṭhikāya saddhiṃ thattheva ṭhito piyaṃgudīpe paribhuñjante pañcasatabhikkhū disvā haṭṭho udaggo ahosi. Atha [Pg.123] te aparabhāge attanā kataṃ dānavaraṃ anussarantā na cireneva ubhopi sotāpannā ahesuṃti. त्यानंतर राजा आपल्या धाकट्या बहिणीसह तिथेच उभा राहून प्रियंगुद्विपावर भोजन ग्रहण करणाऱ्या पाचशे भिक्खूंना पाहून अत्यंत हर्षित व आनंदी झाला. त्यानंतर पुढील काळात स्वतः केलेल्या त्या श्रेष्ठ दानाचे स्मरण करत ते दोघेही लवकरच सोतापन्न झाले. 4. ४. Na gaṇentāttano dukkhaṃ, vihāya mahatiṃ siriṃ; Āyatiṃbhavamicchantā, sujanevaṃ subhe ratā. स्वतःच्या दुःखाची पर्वा न करता, महान वैभवाचा त्याग करून, भविष्यातील कल्याणाची इच्छा करणारे सज्जन लोक अशा प्रकारे शुभ कार्यात मग्न असतात. 5. ५. Āyāsena kataṃ puññaṃ, mahantaphaladāyakaṃ; Iti mantvāna medhāvī, sahattheneva taṃ kareti. कष्टाने केलेले पुण्य महान फळ देणारे असते, असा विचार करून बुद्धिमान मनुष्य स्वतःच्या हातानेच ते करतो. Mahāsenarañño vatthuṃ pathamaṃ. महासेन राजाची पहिली कथा समाप्त झाली. 32. Suvaṇṇatilakāya vatthumhi ayamānupubbīkathā ३२. सुवर्णतिलकेच्या कथेतील हा अनुक्रमिक वृत्तांत आहे. Laṅkādīpe kira anurādhapuranagare eko mātugāmo saddhāsampannā niccaṃ abhayuttaracetiye pupphapūjaṃ karoti, athekadivasaṃ sā attano dhītuyā saddhiṃ tasmiṃ cetiye pupphapūjanatthāya gantvā pupphāsanasālāya udakaṃ apassantī dhītu hatthe pupphacaṅgoṭakaṃ ṭhapetvā ghaṭa mādāya pokkharaṇiṃ agamāsi, tato sā dārikā mātari anāgatāyayeva adhotāsane pupphamuṭṭhiṃgahetvā maṇḍalaṃ katvā pūjetvā evaṃ patthanamakāsi. Tathā hi. असे ऐकिवात आहे की, लंकाद्विपातील अनुराधापूर नगरात एक श्रद्धासंपन्न स्त्री राहत होती, जी दररोज अभयोत्तर चैत्यात पुष्पपूजा करत असे. एके दिवशी ती आपल्या मुलीसह त्या चैत्यात पुष्पपूजा करण्यासाठी गेली. पुष्पपूजा करण्याच्या ठिकाणी पाणी न दिसल्याने, तिने मुलीच्या हातात फुलांची टोपली दिली आणि स्वतः घागर घेऊन तलावाकडे गेली. त्यानंतर, आई परत येण्यापूर्वीच त्या मुलीने न धुतलेल्या आसनावर फुलांची मूठ घेऊन, वर्तुळाकार मांडणी करून पूजा केली आणि अशी प्रार्थना केली. ती खालीलप्रमाणे आहे: 1. १. Mahāvīrassa dhīrassa, sayambhussa mahesino; Tilokaggassa nāthassa, bhagavantassa satthuno. महावीर, धीर, स्वयंभू, महर्षी, त्रैलोक्याचे स्वामी, भगवान आणि शास्ता यांच्या... 2. २. Ya mahaṃ pūjayiṃ pupphaṃ, tassa kammassa vāhasā; Rūpīnaṃ pavarā hessaṃ, ārohapariṇāhavā. ...चरणी मी जे फूल अर्पण केले आहे, त्या कर्माच्या प्रभावाने मी सुप्रमाणित शरीरयष्टी असलेली आणि रूपवतींमध्ये श्रेष्ठ होईन. 3. ३. Maṃ [Pg.124] disvā purisā sabbe, mucchantu kāmamucchitā; Niccharantu sarīrā me, raṃsimālīva raṃsiyo. मला पाहून सर्व पुरुष कामासक्त होऊन मोहित व्हावेत आणि माझ्या शरीरातून सूर्याच्या किरणांप्रमाणे तेज बाहेर पडावे. 4. ४. Hadayaṅgamā kaṇṇasukhā, mañjubhāṇī subhā mama; Kinnarānaṃ yathā vāṇī, evameva pavattatūti. माझी वाणी हृदयस्पर्शी, कानाला सुखद देणारी, मधुर आणि शुभ असावी; ज्याप्रमाणे किन्नरांची वाणी असते, तशीच ती असावी. Athassā mātā āgamma adhotāsane pūjitāni pupphāni disvā kasmā caṇḍālī adhotāsane bhagavato pupphāni pūjesi, ayuttaṃ tayā katanti āha, taṃ sutvā sā mātuyā kujjhitvā tvaṃ caṇḍālīti akkosi, sā ettakaṃ puññāpuññaṃ katvā aparabhāge tato cutā jambudīpe uttaramadhurāyaṃ ekassa caṇḍālagandhabbabrāhmaṇassa dhītā hutvā nibbatti, uttamarūpadharā ahosi, tassā sarīrato meghamukhato vijjullatāviya raṃsiyo niccharanti. Samantā catuhatthaṭṭhāne sarīrappabhāya andhakāre vidhamati. Mukhato uppalagandho vāyati, kāyato candanagandho, tassā dvinnaṃ thanāna mantare suvaṇṇavaṇṇaṃ ekaṃ tilakaṃ ahosi, tena bālasuriyassa viya pabhā niccharati. Diṭṭhadiṭṭhā yebhuyyena ummattā viya kāmamadena visaññino honti, aho kusalākusalānaṃ ānubhāvo. Tathā hi. तेव्हा तिच्या आईने येऊन, न धुतलेल्या आसनावर पूजलेली फुले पाहून, "चंडालीने न धुतलेल्या आसनावर भगवंतांना फुले का पूजली? तू हे अयोग्य केलेस," असे ती म्हणाली. ते ऐकून ती मुलगी आईवर रागावली आणि "तूच चंडाली आहेस!" असे म्हणून तिने आईला शिवीगाळ केली. अशा प्रकारे पुण्य आणि अपुण्य (पाप) करून, नंतरच्या काळात तेथून च्युत होऊन (मृत्यू पावून) ती जंबुद्विपातील उत्तर मथुरेत एका चंडाल-गंधर्व-ब्राह्मणाची मुलगी म्हणून जन्माला आली. ती अत्यंत रूपवान होती. तिच्या शरीरातून ढगांच्या मुखातून निघणाऱ्या विजेसारखे किरण बाहेर पडत असत. तिच्या शरीराच्या प्रकाशाने सभोवताली चार हातांच्या अंतरापर्यंतचा अंधार नाहीसा होत असे. तिच्या मुखातून नीलकमळाचा सुगंध आणि शरीरातून चंदनाचा सुगंध सुटत असे. तिच्या दोन्ही स्तनाच्या मध्यभागी एक सुवर्णवर्णी तीळ (टिळा) होता, ज्यातून बालसूर्यासारखा प्रकाश बाहेर पडत असे. तिला पाहणारे बहुतेक सर्वजण कामवासनेने वेडे झाल्यासारखे बेशुद्ध (भान हरपलेले) होत असत. अहाहा! कुशल आणि अकुशल कर्मांचा हा प्रभाव! कारण असे म्हटले आहे की: 5. ५. Yena sā kodhasāmātu, caṇḍālī iti bhāsitā; Tena sā āsi caṇḍālī, jegucchā hīnajātikā. ज्या क्रोधाने ती आपल्या आईला "चंडाली" असे म्हणाली; त्यामुळे ती स्वतः चंडाली झाली, जी निंदनीय आणि हीन जातीची होती. 6. ६. Sallakkhetvāna sambuddha, guṇaṃ pūjesi yaṃ tadā; Tena puññānubhāvena, sā bhirūpī manoramā. परंतु, सम्यक्संबुद्धांच्या गुणांचे स्मरण करून तिने जी पूजा केली होती; त्या पुण्याच्या प्रभावाने ती अत्यंत रूपवान आणि मनमोहक झाली. 7. ७. Yena yena pakārena, puññapāpāni yo kare; Tassa tassānurūpena, morova labhate phalaṃ. ज्या ज्या प्रकारे मनुष्य पुण्य आणि पाप करतो; त्याला त्या त्या अनुरूपच फळ मिळते, जसे की मोराला मिळते. 8. ८. Pāpena ca tiracchāne, jāyanti kusalena te; Vaṇṇapokkharatā hoti, morānaṃ kamma mīdisanti. पापामुळे ते तिर्यक योनीत (प्राणी म्हणून) जन्माला येतात, पण कुशल कर्मामुळे त्यांना सुंदर रंग आणि रूप प्राप्त होते; मोरांचे कर्म असेच असते. Tato [Pg.125] tassā mātāpitaro suvaṇṇatilakāti nāma makaṃsu. Tasmiṃkira nagare manussā tassā rupadassanenaca savaṇenaca sampattāpi caṇḍāladhītā ayanti paribhavabhayena āvāhaṃ na karonti. Atha tasmiṃ nagare jeṭṭhacaṇḍālabrāhmaṇassa putto etamatthāya tassā mātāpitunnaṃ santikaṃ vatthābharaṇagandhamālādayo pesesi suvaṇṇatilakaṃ amhākaṃ dadantūti, te taṃ pavattiṃ tassā ārocesuṃ. Sāssa jigucchantī parihāsa makāsi. Tato brāhmaṇassa putto lajjito rañño santikaṃ gantvā vīṇaṃ muñcetvā gāyamāno evamāha. त्यामुळे तिच्या मातापित्यांनी तिचे नाव 'सुवर्णतिलका' असे ठेवले. असे म्हणतात की, त्या नगरातील लोक तिचे रूप पाहून आणि तिच्याविषयी ऐकून आकर्षित झाले तरी, "ही चंडालाची मुलगी आहे" या अपमानाच्या भीतीने तिच्याशी विवाह करत नसत. त्यानंतर, त्या नगरातील मुख्य चंडाल-ब्राह्मणाच्या मुलाने या उद्देशाने तिच्या मातापित्यांकडे वस्त्रे, अलंकार, सुगंध आणि पुष्पमाला इत्यादी पाठवून निरोप दिला की, "सुवर्णतिलका आम्हाला द्यावी." त्यांनी ही गोष्ट तिला सांगितली. तिने त्याचा तिरस्कार करत त्याची थट्टा केली. त्यामुळे तो ब्राह्मणपुत्र लज्जित झाला आणि राजाकडे जाऊन, वीणा वाजवत गाणे गात असे म्हणाला: 9. ९. Lalanā nanānī calalocanānī,Taruṇā ruṇānī calitādharāṇī; Manujo hi yo nettapiyaṃ karoti,Sa tu nīcajātiṃ api no jahāti. चंचल डोळे असलेल्या, तरुण आणि थरथरत्या ओठांच्या सुंदर स्त्रिया; जो मनुष्य त्यांना आपल्या डोळ्यांना प्रिय करतो, तो हीन जातीचा त्याग देखील करू शकत नाही. Kimidanti raññā puṭṭho āha. राजाने "हे काय आहे?" असे विचारले असता तो म्हणाला: 10. १०. Sameti kiṃ deva chamāya mattikā,Kadāci cāmīkarajātikāya; Sigāladhenu api nīcajātikā,Sameti kiṃsīhavarena devāti. "हे देवा (महाराज), जमिनीवरील माती कधी सुवर्णाशी बरोबरी करू शकते का? हे देवा, हीन जातीची कोल्हाीण कधी श्रेष्ठ सिंहाशी बरोबरी करू शकते का?" Evañca pana vatvā deva imasmiṃnagare suvaṇṇatilakā nāmekā caṇḍāladhītā atthi, sā samānajātikehi pesitapaṇṇākāraṃ na gaṇhāti, kulavanteyeva pattheti, kadā nāma kākī suvaṇṇahaṃsena samāgacchati devāti. Rājā taṃ sutvā tassā pitaraṃ pakkosāpetvā tamatthaṃ vatvā saccaṃ bhaṇeti pucchi, sopi saccaṃ deva, sā jātisampannameva kāmetīti āha. Rājā evaṃ sati bhaṇe pañcamadhuranagare uddāḷabrāhmaṇo nāma atthi, so jātisampanno mātitoca pititoca anupakkuṭṭho[Pg.126], jegucchā paṭikkūlā etāti mātugāmena saddhiṃ na saṃvasati. Attano gehato rājagehaṃ gacchantoca āgacchanto ca soḷasakhīrodakaghaṭehi magge siñcāpesi. Mātugāme disvā kālakaṇṇī mayā diṭṭhāti khīrodakena mukhaṃ dhovati. Tava dhītā sakkontī tena saddhiṃ saṃvasatu, etamatthaṃ tava dhītaraṃ kathehīti āha, sopi taṃ sutvā gehaṃ gantvā dhītaraṃ pakkositvā raññā vuttaniyāmeneva tassā kathesi. Tāya taṃ sutvā sakkontī ahaṃ uddāḷabrāhmaṇena saddhiṃ vasissāmi, mā tumhe cintetha, papañcampi mā karotha, pātova gamissāmīti vutte pitā panassā sādhūti sahassagghanakacittakambalakañcukena dhītu sarīraṃ pārupāpetvā vīṇādituriyabhaṇḍāni gāhāpetvā dhītuyā saddhiṃ addhānamaggaṃ paṭipajji. Gacchanto antarāmagge aññatarasmiṃ nagare rañño gandhabbaṃ karonto dhītaraṃ piṭṭhipasse nisīdāpetvā gandhabbamakāsi. Athassa piṭṭhipassanisinnā suvaṇṇatilakā nayanakoṭiyā diṭṭhiṃ pāpentī sarasena taṃ oloketvā pārutakañcukaṃ kiñci apanetvā sarīrappabhaṃ paññāpesi, rājā panassā sarīrappabhaṃca rūpasampadaṃca disvā kāmāturo vigatasañño sammūḷho hutvā muhuttena paṭiladdhassāso tassā sassāmikāssāmikabhāvaṃ pucchitvā caṇḍāladhītāti sutvā paribhavabhayena taṃ ānetu masakkonto evarūpaṃ vaṇṇapokkharasampannaṃ itthiratanaṃ alabhantassa me ko attho jīvitenāti socanto paridevanto kāmamucchito kattabbā kattabbaṃ ajānanto asiṃ gahetvā attano sīsaṃ sayameva chinditvā kāla makāsi. Evameva antarāmagge pañcarājāno tassā rūpasampattimadamattā asinā chinnasīsā jīvitakkhayaṃ pāpuṇiṃsu. Tathā hi sattā hiraññasuvaṇṇadāsidāsa puttadārādīsu piyaṃ nissāya kāmena mucchitā anayabyasanaṃ pāpuṇantīti. Vuttañhetaṃ bhagavatā. आणि असे म्हणून तो म्हणाला, "महाराज, या नगरात सुवर्णतिलका नावाची एक चंडालाची मुलगी आहे. ती आपल्याच जातीच्या लोकांनी पाठवलेल्या भेटी स्वीकारत नाही, तर केवळ उच्च कुळातील व्यक्तीचीच इच्छा करते. महाराज, एखादी कावळी कधी सुवर्णहंसाशी समागम करू शकते का?" राजाने हे ऐकून तिच्या वडिलांना बोलावून घेतले आणि ती गोष्ट सांगून विचारले, "तू खरे सांगत आहेस का?" तोही म्हणाला, "होय महाराज, हे खरे आहे. ती केवळ उच्च कुळातील व्यक्तीचीच इच्छा करते." राजा म्हणाला, "असे असेल तर, हे पहा, पंचमधुर नगरात उद्दाल नावाचा एक ब्राह्मण आहे. तो उच्च कुळातील असून आई आणि वडील दोन्ही बाजूंनी निष्कलंक आहे. स्त्रिया निंदनीय आणि प्रतिकूल आहेत असे मानून तो कोणत्याही स्त्रीसोबत राहत नाही. आपल्या घरापासून राजवाड्याकडे जाताना आणि येताना तो रस्त्यावर सोळा दुग्धयुक्त पाण्याच्या घागरी शिंपडून घेतो. एखाद्या स्त्रीला पाहिल्यास, "मी अलक्ष्मी (अपशकुन) पाहिली" असे म्हणून तो दुग्धयुक्त पाण्याने आपले तोंड धुतो. जर तुझी मुलगी समर्थ असेल, तर तिने त्याच्यासोबत राहावे. ही गोष्ट तू तुझ्या मुलीला सांग." त्याने हे ऐकून घरी जाऊन आपल्या मुलीला बोलावले आणि राजाने सांगितल्याप्रमाणे सर्व तिला सांगितले. तिने ते ऐकल्यावर म्हटले, "मी समर्थ आहे, मी उद्दाल ब्राह्मणासोबत राहीन. तुम्ही काळजी करू नका आणि उशीरही करू नका, मी उद्या सकाळीच जाईन." तिच्या वडिलांनी "ठीक आहे" असे म्हणून, हजार नाण्यांच्या मूल्याचा एक रंगीबेरंगी लोकरीचा अंगरखा तिच्या शरीरावर पांघरला, वीणा इत्यादी वाद्ये सोबत घेतली आणि तो आपल्या मुलीसह लांबच्या प्रवासाला निघाला. वाटेत जात असताना, एका नगरात राजासमोर संगीत सादर करत असताना, त्याने आपल्या मुलीला पाठीमागे बसवून संगीत सादर केले. तेव्हा पाठीमागे बसलेल्या सुवर्णतिलकेने आपल्या कटाक्षाने राजाकडे प्रेमाने पाहिले आणि पांघरलेला अंगरखा थोडा बाजूला करून आपल्या शरीराची कांती प्रकट केली. राजाने तिच्या शरीराचा प्रकाश आणि रूपसंपदा पाहून कामुक झाला, त्याचे भान हरपले आणि तो संमोहित झाला. काही क्षणांनंतर शुद्धीवर आल्यावर त्याने ती विवाहित आहे की अविवाहित, अशी चौकशी केली. ती चंडालाची मुलगी असल्याचे ऐकून, अपमानाच्या भीतीने तिला आणण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, "अशा रूपसंपन्न स्त्रीरत्नाला न मिळवता माझ्या जगण्याचा काय उपयोग?" असा शोक आणि विलाप करत, कामवासनेने अंध होऊन, काय करावे आणि काय करू नये हे न समजल्यामुळे, त्याने तलवार घेऊन स्वतःचेच मस्तक कापून घेतले आणि तो मरण पावला. अशाच प्रकारे, वाटेत पाच राजे तिच्या रूपसंपदेने मदोन्मत्त होऊन तलवारीने स्वतःचे मस्तक कापून मृत्यूला प्राप्त झाले. कारण, प्राणी सोने, चांदी, दास-दासी, पुत्र-पत्नी इत्यादी प्रिय गोष्टींच्या आसक्तीमुळे कामवासनेने मोहित होऊन विनाशाला आणि संकटाला प्राप्त होतात. म्हणूनच भगवंतांनी असे म्हटले आहे: 11. ११. Piyato [Pg.127] jāyate soko,Piyato jāyate bhayaṃ; Piyato vippamuttassa,Natthi soko kuto bhayaṃ. प्रिय गोष्टीपासून शोक निर्माण होतो, प्रिय गोष्टीपासून भय निर्माण होते; जो प्रिय गोष्टीपासून मुक्त झाला आहे, त्याला शोक नसतो, मग भय कुठून असणार? 12. १२. Pemato jāyate soko,Pemato jāyate bhayaṃ; Pemato vippamuttassa,Natthi soko kuto bhayaṃ. प्रेमापासून शोक निर्माण होतो, प्रेमापासून भय निर्माण होते; जो प्रेमापासून मुक्त झाला आहे, त्याला शोक नसतो, मग भय कुठून असणार? 13. १३. Ratiyā jāyate soko,Ratiyā jāyate bhayaṃ; Ratiyā vippamuttassa,Natthi soko kuto bhayaṃ. आसक्तीपासून (रतीपासून) शोक निर्माण होतो, आसक्तीपासून भय निर्माण होते; जो आसक्तीपासून मुक्त झाला आहे, त्याला शोक नसतो, मग भय कुठून असणार? 14. १४. Kāmato jāyate soko,Kāmato jāyate bhayaṃ; Kāmato vippamuttassa,Natthi soko kuto bhayaṃ. कामवासनेपासून शोक निर्माण होतो, कामवासनेपासून भय निर्माण होते; जो कामवासनेपासून मुक्त झाला आहे, त्याला शोक नसतो, मग भय कुठून असणार? 15. १५. Taṇhāya jāyate soko,Taṇhāya jāyate bhayaṃ; Taṇhāya vippamuttassa,Natthi soko kuto bhayaṃ. तृष्णेपासून शोक निर्माण होतो, तृष्णेपासून भय निर्माण होते; जो तृष्णेपासून मुक्त झाला आहे, त्याला शोक नसतो, मग भय कुठून असणार? Tato so anukkamena pañcamadhuranagaraṃ gantvā attano āgatabhāvaṃ raññā kathāpetvā tena anuññāto gantvā rājānaṃ addasa. Tadā uddāḷabrāhmaṇo rañño avidūre kambalabhaddapīṭhe nisinno hoti, gandhabbabrāhmaṇopi dhītuyā saddhiṃ gandhabbaṃ kurumāno nisīdi. Tasmiṃkhaṇe pitu piṭṭhipasse nisinnā suvaṇṇatilakā uddāḷabrāhmaṇo katamoti pucchitvā etasmiṃ bhaddapīṭhe nisinnoṃ esoti sutvā nilāmalalocanehi taṃ olokanti dasanaraṃsinā sambhinnasurattādharena mandahasitaṃ [Pg.128] karontī taṃ oloketvā pārutakañcukaṃ apanetvā sarīrappabhaṃ vissajjesi. Taṃ disvā brāhmaṇo ummatto sokena paridaḍḍhagatto uṇhavātena pūritamukhanāso assunā kilinnanetto visaññī ahosi. Tato so muhuttena laddhassāso rogīviya rañño sakāsā apasaranto attano gehaṃ gantvā suhade pakkositvā tesaṃ evamāha. Bhavantettha. त्यानंतर तो अनुक्रमाने पंचमधुर नगरात जाऊन, स्वतःच्या येण्याची बातमी राजाला कळवून, त्याच्याकडून परवानगी मिळवून राजाला भेटायला गेला. त्यावेळी उद्दाल ब्राह्मण राजाच्या जवळच एका सुंदर घोंगडीच्या आसनावर (कम्बलभद्रपीठावर) बसलेला होता. गंधर्व ब्राह्मणही आपल्या मुलीसह संगीत (गंधर्वविद्या) सादर करत बसला होता. त्या क्षणी वडिलांच्या पाठीमागे बसलेल्या सुवर्णतिलकेने "उद्दाल ब्राह्मण कोण आहे?" असे विचारले. "या भद्रपीठावर बसलेला हाच तो" असे ऐकून, आपल्या नील आणि निर्मळ नेत्रांनी त्याच्याकडे पाहत, दातांच्या किरणांनी युक्त अशा सुंदर लाल ओठांनी मंद हास्य करत, त्याच्याकडे पाहून तिने पांघरलेले वस्त्र (कंचुक) बाजूला सारले आणि आपल्या शरीराची प्रभा (तेज) पसरवली. ते पाहून तो ब्राह्मण वेडापिसा झाला, शोकाने त्याचे शरीर जळू लागले, उष्ण श्वासाने त्याचे तोंड आणि नाक भरून गेले, डोळे अश्रूंनी ओले झाले आणि तो बेशुद्ध पडला. त्यानंतर काही क्षणांनी शुद्धीवर आल्यावर, एखाद्या आजारी माणसाप्रमाणे राजाच्या जवळून निघून तो आपल्या घरी गेला आणि आपल्या मित्रांना बोलावून त्यांना असे म्हणाला, "तुम्ही येथे ऐका." 16. १६. Yo āpade samuppanne,Upatiṭṭhati santike; Sukhadukkhe samo hoti,So mitto soca ñātako. जो संकट ओढवले असता जवळ उभा राहतो, सुख आणि दुःखात समान राहतो; तोच खरा मित्र आणि तोच खरा नातेवाईक होय. 17. १७. Yo guṇaṃ bhāsate yassa, aguṇañca nigūhati; Paṭisedhetya kattabbā, so mitto soca ñātako. जो दुसऱ्याचे गुण सांगतो आणि त्याचे दोष लपवतो; अयोग्य गोष्टी करण्यापासून रोखतो, तोच खरा मित्र आणि तोच खरा नातेवाईक होय. 18. १८. Suvaṇṇatilakānāma, lalanā kāmalālayā; Nīlakkhicaṇḍakaṇḍehi, vikhaṇḍesi mano mama. सुवर्णतिलका नावाची ती कामुक आणि विलासी स्त्री; तिने आपल्या नील नेत्रांच्या तीक्ष्ण बाणांनी माझ्या मनाचे तुकडे तुकडे केले आहेत. 19. १९. Tassā mukhambuje sattā, mama nettamadhubbatā,Appampina sarantāmaṃ, tatthevā bhiramanti te. तिच्या मुखकमलावर आसक्त झालेले माझे नेत्ररूपी भ्रमर; माझी थोडीही आठवण न ठेवता तिथेच रममाण झाले आहेत. 20. २०. Saheva tehi me cittaṃ, gataṃ ullaṃghiyuddhato; Lajjāgambhīraparikhaṃ, dhitipākāramuggataṃ. त्यांच्यासोबतच माझे मनही लज्जारूपी खोल खंदक; आणि धैर्यरूपी उंच तटबंदी ओलांडून निघून गेले आहे. 21. २१. Sammuyhāmi pamuyhāmi, sabbā muyhanti me disā; Tassa me saraṇaṃ hotha, karotha mama saṅgahanti. मी संभ्रमित होत आहे, अत्यंत मोहित होत आहे, माझ्यासाठी सर्व दिशा अंधकारमय झाल्या आहेत; अशा मला तुम्ही शरण व्हा (मदत करा) आणि माझा सांभाळ करा. Taṃ sutvā te evamāhaṃsu. ते ऐकून ते (मित्र) त्याला असे म्हणाले. 22. २२. Yaṃ tvamācariya patthesi, caṇḍālī sā asaṅgamā; Kinnu mīḷhena saṃyogo, candanassa kadā siyā. हे आचार्य, तुम्ही जिची इच्छा करत आहात, ती एक अस्पृश्य (चांडाली) स्त्री आहे, जिच्याशी संग करणे अयोग्य आहे; चंदनाचा विष्ठेशी कधी संयोग होऊ शकतो का? 23. २३. Agammagamanā [Pg.129] yāti, narānaṃ dūrato sirī; Kitticāyu balaṃ buddhi, ayasaṃca sa gacchatīti. अगम्य स्त्रीशी गमन केल्याने माणसाची लक्ष्मी दूर निघून जाते; कीर्ती, आयुष्य, बल आणि बुद्धी नष्ट होते आणि त्याला अपकीर्ती प्राप्त होते. Atha tesaṃ brahmaṇo āha. त्यावर तो ब्राह्मण त्यांना म्हणाला. 24. २४. Na pariccajati lokoyaṃ, amejjhe maṇimuttamaṃ; Thīratanaṃ yuvāṇī ca, dukkulā api gāhiyāti. हा संसार अशुद्ध ठिकाणी पडलेला उत्तम मणी सोडत नाही; त्याचप्रमाणे स्त्रीरत्न आणि तरुणी ही जरी हीन कुळातील असली तरी ती स्वीकारली पाहिजे. Evañca pana vatvā tassā sassāmikāssāmikabhāvaṃ ñatvā ānethāti āha, te tathā akaṃsu. Tato brāhmaṇo tāya gehaṃ āgatakālato paṭṭhāya cattāro māse rañño upaṭṭhānaṃ neva agamāsi. Tassa pana brahmaṇassa santike pañcasatarājakumārā nānāvidhāni sippāni uggaṇhanti. Te taṃ kāraṇaṃ ñatvā suvaṇṇatilakāya vijjamānāya amhākaṃ sippuggahaṇassa antarāyo bhavissati, yena kenaci upāyena etaṃ māretuṃ vaṭṭatīti, cintetvā te hatthā cariyaṃ pakkositvā lañjaṃ datvā evamāhaṃsu, hatthiṃ surāya mattaṃ katvā suvaṇṇatilakaṃ mārehīti. Tato te sabbe rājaṅgaṇe sannipatitvā dūtaṃ pāhesuṃ, ācariyaṃ daṭṭhukāmamhāti. Tato brāhmaṇena āgantvā nisinnena paṭisanthāraṃ katvā ācariya ācariyāniṃ passitukāmamhāti āhaṃsu. Atha so suvaṇṇatilakaṃ gahetvā āgacchathāti manusse pesesi. Te tathā kariṃsu, atha tassā vīthimajjhaṃ sampattakāle hatthiṃ vissajjāpesuṃ. So soṇḍāya bhūmiyaṃ paharanto gacchanto upadhāvitvā soṇḍena taṃ ukkhipitvā kumbhe nisīdāpesi. Tato rājāno tathā taṃ mārāpetu masakkontā puna divase manusse payojetvā rattiyaṃ mārāpesuṃ. Brāhmaṇopi evarūpaṃ itthiṃ alasitvā jīvanato matameva seyyoti socanto paridevanto rājaṅgaṇe dārucitakaṃ kārāpetvā aggiṃpavisitvā [Pg.130] matoti. Evaṃ mātugāmavasaṅgatā mahantaṃ anayabyasanañca maraṇañca pāpuṇantīti. Vuttañhetaṃ bhagavatā. असे बोलून आणि ती सनाथ आहे की अनाथ हे जाणून घेऊन, "तिला घेऊन या" असे तो म्हणाला. त्यांनी तसेच केले. त्यानंतर ती घरी आल्यापासून तो ब्राह्मण चार महिने राजाच्या सेवेसाठी गेलाच नाही. त्या ब्राह्मणाकडे पाचशे राजकुमार विविध विद्या शिकत होते. त्यांना हे कारण समजल्यावर त्यांनी विचार केला की, "सुवर्णतिलका जिवंत असेपर्यंत आमच्या विद्याग्रहणात अडथळा येईल, म्हणून कोणत्याही उपायाने तिला मारणे योग्य ठरेल." असा विचार करून त्यांनी हत्तीच्या माहुताला बोलावून, त्याला लाच देऊन असे सांगितले, "हत्तीला मद्य पाजून सुवर्णतिलकेला मारून टाक." त्यानंतर ते सर्व राजवाड्यात एकत्र आले आणि त्यांनी निरोप पाठवला की, "आम्हाला आचार्यांना भेटायचे आहे." त्यानंतर तिथे आलेल्या आणि बसलेल्या ब्राह्मणाचे स्वागत करून ते म्हणाले, "हे आचार्य, आम्हाला गुरुपत्नीला (आचार्यानीला) पाहायचे आहे." तेव्हा त्याने सुवर्णतिलकेला घेऊन येण्यासाठी माणसे पाठवली. त्यांनी तसेच केले. जेव्हा ती रस्त्याच्या मध्यभागी पोहोचली, तेव्हा त्यांनी हत्तीला मोकळे सोडले. तो हत्ती सोंडेने जमिनीवर प्रहार करत धावला आणि त्याने सोंडेने तिला उचलून आपल्या गंडस्थळावर बसवले. त्यानंतर राजकुमार तिला अशा प्रकारे मारू शकले नाहीत, म्हणून त्यांनी दुसऱ्या दिवशी माणसांना कामाला लावून रात्रीच्या वेळी तिला मारून टाकले. तो ब्राह्मणही "अशा स्त्रीला गमावून जगण्यापेक्षा मरणेच बरे" असा विचार करत, शोक आणि विलाप करत राजवाड्यात लाकडाची चिता रचून, अग्नीत प्रवेश करून मरण पावला. अशा प्रकारे स्त्रियांच्या आहारी गेलेले लोक मोठ्या संकटाला आणि मृत्यूला प्राप्त होतात. म्हणूनच भगवंतांनी असे म्हटले आहे - 25. २५. Māyāvesā marīcīva,Soko rogo cupaddavo; Kharāva bandhanā cesā,Maccupāso guhāsayo; Tāsu yo vissase poso,So naresu narādhamoti. त्या (स्त्रिया) मायावी वेषासारख्या, मृगजळासारख्या; शोक, रोग आणि उपद्रवासारख्या असतात; त्या गाढवाच्या बंधनासारख्या कठीण आणि गुहेत राहणाऱ्या मृत्यूच्या पाशासारख्या असतात; जो पुरुष त्यांच्यावर विश्वास ठेवतो, तो माणसांमध्ये नराधम होय. 26. २६. Ayoniso sā purimāya jātiyā,Puññaṃ karitvā alabhīdisaṃ gatiṃ; Dhīsampayuttaṃ kusalaṃ karontā,Nibbāṇamevābhimukhaṃ karothāti. तिने पूर्वजन्मात अयोनिशः (अविचाराने) पुण्य करून अशी गती प्राप्त केली; म्हणून तुम्ही प्रज्ञायुक्त कुशल कर्मे करून निर्वाणाभिमुख व्हा (निर्वाणाच्या दिशेने वाटचाल करा). Suvaṇṇatilakāya vatthuṃ dutiyaṃ. सुवर्णतिलकेची ही दुसरी कथा समाप्त झाली. 33. Kapaṇāya vatthumhi ayamānupubbīkathā ३३. गरीब स्त्रीच्या कथेची ही अनुक्रमिक कथा आहे - Bhagavati parinibbute jambudīpe tattha tattha bhikkhubhikkhuṇiyo ca upāsakaupāsikāyo ca jayamahābodhiṃ vandissāmīti yebhuyyena gantvā vandanti. Athā parabhāge bahū bhikkhū saṅgamma mahābodhiṃ vandanatthāya gacchantā aññatarasmiṃ gāmake bhikkhāya caritvā āsanasālaṃ gantvā katabhattakiccā thokaṃ vissamiṃsu, tadā tattha ekā kapaṇā duggatitthī tathā nisinnabhikkhū disvā upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā ekamante ṭhitā ayyā kuhiṃ gacchantīti pucchi. Bhikkhū taṃ sutvā jayamahābodhissa ānubhāvañca taṃ vandanatthāya attānaṃ gamanañca kathentā evamāhaṃsu. भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर जंबुद्विपात ठिकठिकाणचे भिक्खू-भिक्खुणी आणि उपासक-उपासिका "आम्ही जयमहाबोधीची वंदना करू" असे म्हणून बहुसंख्येने जाऊन वंदना करत असत. त्यानंतरच्या काळात अनेक भिक्खू एकत्र येऊन महाबोधीच्या वंदनेसाठी जात असताना, एका गावात भिक्षाटन करून आसनशाळेत गेले आणि भोजन आटोपून थोडी विश्रांती घेऊ लागले. त्यावेळी तेथे एका गरीब, दरिद्री स्त्रीने अशा प्रकारे बसलेल्या भिक्खूंना पाहिले आणि त्यांच्याजवळ जाऊन, पंचांग प्रणाम करून एका बाजूला उभी राहून विचारले, "भन्ते (आर्य), आपण कोठे जात आहात?" भिक्खूंनी ते ऐकून जयमहाबोधीचा प्रभाव आणि तिच्या वंदनेसाठी स्वतःचे जाणे सांगताना तिला असे म्हटले - 1. १. Yatthāsīno [Pg.131] jino jesi, sasenaṃ makaraddhajaṃ; Hantvā kilesasenañca, buddho āsi niruttaro. जिथे बसून जिनांनी (बुद्धांनी) आपल्या सैन्यासह मार (मकरध्वज) आणि क्लेशरूपी सैन्याचा पराभव करून अनुत्तर बुद्धत्व प्राप्त केले. 2. २. Yaṃ pūjesi mahāvīro, ṭhito pada makopayaṃ; Sattarattindivaṃ netta, nīlanīrajaraṃsinā. ज्या महाबोधीची महावीरांनी सात अहोरात्र (रात्रंदिवस) न हलणाऱ्या पायांनी उभे राहून, आपल्या नीलकमलासारख्या नेत्रांच्या किरणांनी पूजा केली. 3. ३. Surāsuranarādīnaṃ, nettāli pāḷipātanā; Mecakākārapattehi, sikhaṇḍīviya bhāti yo. देव, असुर आणि मानवांच्या डोळ्यांना सुखावणारा; आपल्या काळ्या रंगाच्या पानांमुळे जो मोर पिसाऱ्यासारखा शोभून दिसतो. 4. ४. Surapādapova sattānaṃ, yaṃ tiṭṭhati mahītale; Iha loke paratte ca, dadanto icchiticchitaṃ. जो पृथ्वीतलावर प्राण्यांसाठी कल्पवृक्षाप्रमाणे उभा आहे; या लोकात व परलोकात इच्छित गोष्टी प्रदान करतो. 5. ५. Yassa purāṇapaṇṇampi, patitaṃ yo naro idha; Pūjeti tassa so deti, bhavabhogaṃ mahīruho. ज्या वृक्षाचे गळून पडलेले जुने पानही जो माणूस येथे पूजतो; त्याला तो वृक्ष संसारातील सर्व भोग (वैभव) प्रदान करतो. 6. ६. Gandhamālehi salilehi, yamupāsati sadā naro; Ajjhattañca bahiddhā ca, duritaṃ so nihaññati. सुगंधी द्रव्ये, पुष्प आणि जलाने जो मनुष्य नेहमी त्याची उपासना करतो; त्याची आंतरिक आणि बाह्य सर्व पापे नष्ट होतात. 7. ७. Yo deti ihalokatthaṃ,Yo deti pāralokikaṃ,Sampadaṃ jayabodhiṃtaṃ,Bhoti gacchāma vandituṃ. जो या लोकातील संपत्ती प्रदान करतो, जो परलोकातील संपत्ती प्रदान करतो; हे भगिनी, त्या जयमहाबोधीची वंदना करण्यासाठी आम्ही जात आहोत. Taṃ sutvā udaggā somanassajātā bhikkhūnaṃ evamāha. Ahaṃ bhante parakule bhatiyā kammaṃ karontī dukkhena kasirena jīvikaṃ kappemi. Svātanāya me taṇḍulanālipi natthi, pageva aññaṃ dhanaṃ, imaṃ vinā aññaṃ sāṭakampi natthi, kasmā pubbe akatapuññattā, tasmā imaṃ bhante sāṭakaṃ mamānuggahāya bodhimhi dhajaṃ bandhathāti yācitvā sāṭakaṃ dhovitvā tesaṃ adāsi. Bhikkhūpi tassānuggahāya taṃ gahetvā agamaṃsu. Sā sāṭakaṃ datvā pītipāmojjamānasā gehaṃ gantvā tadaheva rattiyā majjhimayāme satthakavātena upahatā kālaṃ katvā tesaṃ [Pg.132] bhikkhūnaṃ gamanamagge ekasmiṃ ramaṇīye vanasaṇḍe bhummadevatā hutvā nibbattī, athassā puññānubhāvena tiyojanike ṭhāne dibbakapparukkhā pāturahaṃsu, tatta tatta nānāvirāgadhajapatākā olambanti. Devaputtā ca devadhītaro ca sabbābharaṇavibhūsitā tatheva dhajapatākādayo gahetvā kīḷanti. Naccagītādinekāni acchariyāni payojenti. Atha dutiyadivase tepi bhikkhū bodhimaṇḍalaṃ gacchantā sāyaṇhe taṃ ṭhānaṃ patvā ajja imasmiṃ vanasaṇḍe vasitvā gamissāmāti tattha vāsaṃ upagamiṃsu, tato te rattibhāge nānāvaṇṇadhaje ca devatāhi payojiyamānā gītavāditādayo ca tiyojanaṭṭhāne kapparukkhāni ca idaṃ sabbaṃ devissariyaṃ tassānubhāvena nibbattabhāvaṃ disvā vimhitamānasā devadhītaraṃ āmantetvā tvaṃ kena kammena idha nibbattāti pucchiṃsu. Sā bhikkhū vanditvā añjaliṃ paggayha ṭhitā bhante maṃ na sañjānitthāti āha. Bhikkhūhi na mayaṃ sañjānāma bhaginīti vutte sā attano sabhāvaṃ kathentī evamāha. ते ऐकून ती अत्यंत आनंदी व प्रसन्न झाली आणि भिक्खूंना म्हणाली, "भन्ते! मी दुसऱ्यांच्या घरी मजुरीचे काम करून अत्यंत कष्टाने व दुःखाने आपली उपजीविका चालवते. उद्यासाठी माझ्याकडे एक पसाभर तांदूळही नाही, मग इतर धनाची तर गोष्टच दूर. या वस्त्राशिवाय माझ्याकडे दुसरे वस्त्रही नाही. हे सर्व पूर्वजन्मी पुण्य न केल्यामुळे आहे. म्हणून, भन्ते! माझ्यावर अनुग्रह करून हे वस्त्र बोधिवृक्षावर ध्वज म्हणून बांधावे," अशी याचना करून तिने ते वस्त्र धुवून त्यांना दिले. भिक्खूंनीही तिच्यावर अनुग्रह करण्यासाठी ते वस्त्र घेतले आणि ते निघून गेले. ती वस्त्र देऊन अत्यंत प्रीती व आनंदाने घरी गेली. त्याच रात्रीच्या मध्यप्रहरी तीव्र वेदनेने (शूळवाताने) ग्रस्त होऊन ती मृत्यू पावली आणि त्या भिक्खूंच्या जाण्याच्या मार्गावरील एका रमणीय वनखंडात भूमी-देवता म्हणून उत्पन्न झाली. नंतर तिच्या पुण्याच्या प्रभावाने तीन योजन परिसरात दिव्य कल्पवृक्ष प्रकट झाले, ज्यावर जागोजागी विविध रंगांचे ध्वज आणि पताका लटकत होत्या. सर्व आभूषणांनी विभूषित झालेले देवपुत्र आणि देवकन्या तसेच ध्वज-पताका घेऊन क्रीडा करत होते. ते नृत्य, गीत इत्यादी अनेक आश्चर्यकारक गोष्टी सादर करत होते. त्यानंतर दुसऱ्या दिवशी ते भिक्खू बोधिमंडळाकडे जात असताना संध्याकाळी त्या ठिकाणी पोहोचले आणि "आज आपण या वनखंडात मुक्काम करून उद्या जाऊ" असा विचार करून त्यांनी तिथे मुक्काम केला. त्यानंतर रात्रीच्या वेळी त्यांनी विविध रंगांचे ध्वज, देवतांनी सादर केलेले गीत-वादन इत्यादी आणि तीन योजन परिसरात पसरलेले कल्पवृक्ष, हे सर्व दैवी ऐश्वर्य तिच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेले पाहून आश्चर्यचकित होऊन त्या देवकन्येला बोलावले आणि विचारले, "तू कोणत्या कर्मामुळे येथे उत्पन्न झाली आहेस?" तिने भिक्खूंना वंदन केले आणि हात जोडून उभी राहून म्हणाली, "भन्ते! आपण मला ओळखले नाही का?" भिक्खूंनी "भगिनी, आम्ही तुला ओळखले नाही," असे म्हटल्यावर ती स्वतःची हकीकत सांगताना अशी म्हणाली: 8. ८. Hīyyo āsanasālāya, nisīdittha samāgatā; Tumhakaṃ santikaṃ gamma, yā varākībhivādayi. काल आसनशाळेत एकत्र बसलेल्या आपल्याजवळ येऊन ज्या गरीब स्त्रीने आपल्याला अभिवादन केले होते, 9. ९. Yā bodhiṃ pūjanatthāya, vatthakaṃ paṭipādayi; Sāhaṃ hīyyo cutā āsiṃ, rattiyaṃ byādhipīḷitā. आणि बोधिवृक्षाच्या पूजेसाठी वस्त्र अर्पण केले होते, तीच मी काल रात्री आजाराने पीडित होऊन मृत्यू पावले. 10. १०. Nānāsampattisaṃyuttā, nānābhūsanabhūsitā; Vimāne ratanā kiṇṇe, jātāhaṃ ettha kānane. विविध संपत्तीने युक्त, नानाविध आभूषणांनी विभूषित होऊन, रत्नांनी भरलेल्या विमानामध्ये मी या वनात उत्पन्न झाले आहे. 11. ११. Hīyyo passittha me gattaṃ, rajojallehi saṃkulaṃ; Ajja passatha me gattaṃ, vaṇṇavantaṃ pabhassaraṃ. काल आपण माझे शरीर धूळ आणि मळाने माखलेले पाहिले होते; आज आपण माझे शरीर कांतीमान आणि देदीप्यमान पाहत आहात. 12. १२. Hīyyo passittha me bhante, nivatthaṃ malinambaraṃ; Ajja passatha me bhante, dibbamambaramuttamaṃ. भन्ते! काल आपण मला मळकट वस्त्र परिधान केलेले पाहिले होते; भन्ते! आज आपण मला हे उत्तम दिव्य वस्त्र परिधान केलेले पाहत आहात. 13. १३. Vikiṇṇaphalitaggehi[Pg.133], kesehi viralā kulaṃ; Ūkāgūthapaṭikkūlaṃ, hīyyo āsisiraṃ mama. काल माझे डोके विस्कटलेल्या, पिकलेल्या आणि उवा व त्यांच्या घाणीने युक्त अशा किळसवाण्या केसांनी भरलेले होते. 14. १४. Ajja taṃ parivattitvā, mama puññānubhāvato; Sunīlamududhammillaṃ, kusumā bharaṇabhūsitaṃ. आज माझ्या पुण्याच्या प्रभावाने ते बदलून जाऊन, माझे केसं अतिशय काळेभोर, मऊ आणि फुलांच्या आभूषणांनी सुशोभित झाले आहेत. 15. १५. Purā me sakasīsena, vahitaṃ dārū dakādikaṃ; Puññenāhaṃ ajja mālā, bhāraṃ sīse samubbahe. पूर्वी मी स्वतःच्या डोक्यावरून लाकडे, पाणी इत्यादी वाहून नेत असे; आज पुण्याच्या प्रभावाने मी डोक्यावर फुलांचा मुकुट धारण करत आहे. 16. १६. Dhajatthāya mayā hīyyo, padinnaṃ thūlasāṭakaṃ; Ajja nibbatti me bhonto, mahantaṃ dibbasampadaṃ. काल मी ध्वजासाठी जे जाडेभरडे वस्त्र दिले होते, हे पूजनीय भन्ते! आज त्यामुळे मला हे महान दिव्य ऐश्वर्य प्राप्त झाले आहे. 17. १७. Jānamānena kattabbaṃ, dānādīsu mahapphalaṃ; Devaloke manussesu, sukhadaṃ dāna muttamanti. हे जाणून शहाण्या माणसाने दान इत्यादी महाफलदायी कर्मे केली पाहिजेत; देवलोकात आणि मनुष्यलोकात सुख देणारे दान हेच सर्वोत्तम आहे. Taṃ sutvā sabbe bhikkhū acchariyabbhutacittā ahesuṃ. Sā devatā tassā rattiyā accayena bhikkhū nimantetvā dibbehi khajjabhojjehi sahatthā santappetvā tehi saddhiṃ āgacchantī antarāmagge dānaṃ dadamānā mahābodhiṃ gantvā sabbehi dhajapatākā dīhi ca nānāvidhavaṇṇagandhasampannapupphehi ca dīpadhūpehi ca bodhiṃ pūjetvā bhikkhūnaṃ cīvaratthāya dibbavatthāni datvā āgamma tasmiṃyeva vanasaṇḍe vasantī nānāvidhāni puññāni katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Bhikkhūpi taṃ acchariyaṃ tattha tattha pakāsentā bahūjane puññakamme niyojesuṃti. ते ऐकून सर्व भिक्खू अत्यंत आश्चर्यचकित व विस्मित झाले. त्या देवतेने ती रात्र संपल्यावर भिक्खूंना आमंत्रित केले आणि आपल्या हाताने दिव्य खाद्यपेयांनी त्यांना तृप्त केले. त्यांच्यासोबत जात असताना तिने वाटेत दान दिले, महाबोधीपाशी जाऊन सर्व प्रकारच्या ध्वज-पताका, विविध रंग व सुवासिक फुले आणि दीप-धूप यांनी बोधिवृक्षाची पूजा केली. भिक्खूंना चीवरासाठी दिव्य वस्त्रे दिली आणि परत येऊन त्याच वनखंडात राहत असताना नानाविध पुण्यकर्मे करून ती तावतिंस भवनात उत्पन्न झाली. भिक्खूंनीही ते आश्चर्य जागोजागी प्रकट करून अनेक लोकांना पुण्यकर्मात प्रवृत्त केले. 18. १८. Evaṃ vidhāpi kapaṇā jinasāsanamhi,Katvā pasāda matha thūlakucelakena; Pūjetva dibbavibhavaṃ alabhīti ñatvā,Pūjāparā bhavatha vatthusu tīsu sammāti. अशा प्रकारे, जिनशासनात अत्यंत गरीब असलेल्या स्त्रीनेही एका जाड्याभरड्या वस्त्राने प्रसन्न चित्त होऊन पूजा केली आणि दिव्य ऐश्वर्य प्राप्त केले, हे जाणून तुम्हीही त्रिरत्नांच्या पूजेमध्ये चांगल्या प्रकारे तत्पर व्हा. Kapaṇāya vatthuṃ tatiyaṃ. दरिद्री स्त्रीची तिसरी कथा समाप्त. 34. Indaguttattherassa vatthumhi ayamānupubbīkathā ३४. इंद्रगुप्त थेरांच्या कथेची ही अनुक्रम-कथा आहे: Amhākaṃ bhagavato parinibbāṇato orabhāge jambudīpe kira pāṭaliputtaṃ nāma nagaraṃ ahosi. Tattha dhammāsoko nāma mahiddhiko mahānubhāvo āṇācakkavatti rājā rajjaṃ kāreti. Uddhaṃ ākāsato heṭṭhā pathaviyā yojanappamāṇe sakalajambūdīpe tassa āṇā pavattati, tadā sakalajambudīpavāsino ca caturāsīti nagarasahasse rājāno ca attano attano balavāhane gahetvā āgamma dhammāsokamahārañño upaṭṭhānaṃ karonti. Tasmiṃ samaye devaputtanagare devaputto nāma mahārājā attano balavāhanaṃ gahetvā rañño upaṭṭhānaṃ agamāsi. Dhammāsoko devaputtamahārājānaṃ disvā madhurapaṭisanthāraṃ katvā tumhākaṃ raṭṭhe bahussutā āgatāgamā mahāguṇavantā ayyā atthīti pucchi. Taṃ sutvā devaputtarājā atthi deva tasmiṃ nagare sīhakumbhakaṃ nāma mahāvihāraṃ. Tattha anekasahassabhikkhū viharanti sīlavantā appicchā santuṭṭhā vivekakāmino. Tesu sāṭṭhakathātipiṭakadharo indaguttatthero nāma tesaṃ pāmokkho ahosi. So anekapariyāyena sanarāmarānaṃ bhikkhūnaṃ dhammaṃvaṇṇeti. Guṇavā attano guṇaṃ nissāya loke pākaṭoti. Taṃ sutvā rājā tuṭṭhamānaso theraṃ passitukāmo hutvā samma tvameva gantvā theraṃ yācitvā idhā nehīti āha. Taṃ sutvā devaputtarājā attano hatthassabalavāhanā dimahā senaṅgaparivuto indaguttattherassa santikaṃ gantvā vanditvā ayya ayyaṃ dhammāsokamahārājā daṭṭhukāmoti āha. Therena sādhūti sampaṭicchite rājā therena sampaṭicchitabhāvaṃ dhammāsokamahārājino pesesi. Tato dhammāsokamahārājā somanassappatto attano āṇāpavattitaṭṭhāne rājūnaṃ sāsanaṃ pesesi. Sabbeva therāgamanamaggaṃ [Pg.135] alaṅkarontūti. Atha te rājāno tuṭṭhapahaṭṭhā attano attano nagare bheriṃ carāpetvā devaputtanagarato yāva pāṭaliputtanagaraṃ etthantare pañcapaṇṇāsayojanikaṃ maggaṃ visamaṃ samaṃ karonto devatānaṃ dibbavīthimiva alaṅkaritvā dhammāsokamahānarindassa evaṃ sāsanaṃ pesesuṃ. Bhavantettha. आपल्या भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर जम्बुद्विपात पाटलिपुत्र नावाचे नगर होते असे म्हणतात. तेथे धर्माशोक नावाचा महान ऋद्धीमान, महान प्रभावशाली, आज्ञाचक्रवर्ती राजा राज्य करीत होता. वर आकाशात आणि खाली पृथ्वीवर एक योजन प्रमाणापर्यंत संपूर्ण जम्बुद्विपात त्याची आज्ञा चालत असे. तेव्हा संपूर्ण जम्बुद्विपनिवासी आणि चौऱ्याऐंशी हजार नगरांचे राजे आपापले सैन्य व वाहने घेऊन येऊन महाराज धर्माशोकांची सेवा (उपस्थान) करीत असत. त्या वेळी देवपुत्र नगरात देवपुत्र नावाचा महाराज आपले सैन्य व वाहने घेऊन राजाच्या सेवेसाठी आला. धर्माशोकांनी देवपुत्र महाराजांना पाहून मधुर आदरातिथ्य (प्रतिसंथार) करून विचारले, "तुमच्या राज्यात बहुश्रुत, आगम जाणणारे (शास्त्रपारंगत), महागुणवान आर्य (भिक्खू) आहेत काय?" ते ऐकून देवपुत्र राजा म्हणाला, "हे देवा (महाराज), त्या नगरात सीहकुंभक नावाचा महाविहार आहे. तेथे अनेक हजार शीलवान, अल्पेच्छ, संतुष्ट आणि विवेकप्रिय भिक्खू निवास करतात. त्यांच्यामध्ये अट्ठकथा व तिपिटक धारण करणारे इंदगुत्त थेर नावाचे त्यांचे प्रमुख आहेत. ते अनेक पर्यायांनी (पद्धतींनी) मनुष्य आणि देवांसह भिक्खूंना धम्माचा उपदेश करतात. गुणवान मनुष्य आपल्या गुणांच्या बळावर जगात प्रसिद्ध होतो." ते ऐकून राजा प्रसन्न चित्ताने थेरांचे दर्शन घेण्याची इच्छा धरून म्हणाला, "मित्रा, तू स्वतः जाऊन थेरांना विनंती करून येथे घेऊन ये." ते ऐकून देवपुत्र राजा आपल्या हत्ती, घोडे, सैन्य व वाहनांच्या मोठ्या लवाजम्यासह इंदगुत्त थेरांच्या जवळ गेला आणि त्यांना वंदन करून म्हणाला, "आर्य, महाराज धर्माशोक आपले दर्शन घेऊ इच्छितात." थेरांनी "साधू" (ठीक आहे) म्हणून स्वीकार केल्यावर, राजाने थेरांनी दिलेल्या संमतीचा निरोप महाराज धर्माशोकांकडे पाठवला. त्यानंतर महाराज धर्माशोकांनी अत्यंत आनंदित होऊन आपल्या आज्ञाक्षेत्रातील सर्व राजांना संदेश पाठवला की, "सर्वांनी थेरांच्या आगमनाचा मार्ग सुशोभित करावा." तेव्हा त्या राजांनी अत्यंत हर्षित होऊन आपापल्या नगरात दवंडी पिटवली आणि देवपुत्र नगरापासून पाटलिपुत्र नगरापर्यंतच्या पंचावन्न योजने अंतराच्या मार्गातील चढ-उतार सपाट करून, देवांच्या दिव्य मार्गाप्रमाणे तो सजवून महाराज धर्माशोकांना असा संदेश पाठवला. पुढील गाथा येथे आहेत. 1. १. Indaguttamahāthera, sāmino gamanāya no; Maggaṃ alaṅkarontūti, mahārājena pesitaṃ. "महाथेर इंदगुत्त यांच्या आगमनासाठी आपण मार्ग सुशोभित करावा," असा संदेश महाराजांनी पाठवला होता. 2. २. Tato te apanetvāna, pāsāṇakaṇṭakādikaṃ; Visamaṃ samaṃ karitvāna, sammajjitvāna sādhukaṃ. त्यानंतर त्यांनी दगड, काटे इत्यादी दूर करून, चढ-उतार सपाट करून आणि चांगल्या प्रकारे झाडून घेतले. 3. ३. Dhotamuttā samābhāsā, okiritvāna vālukā; Ussāpitā tattha tattha, dussatoraṇapantiyo. धुतलेल्या मोत्यांसारखी चमकणारी वाळू पसरवून, जागोजागी वस्त्रांच्या तोरणांच्या रांगा उभारल्या गेल्या. 4. ४. Kaladhotahemarambhādi, nānātoraṇapantiyo; Tathā pupphamayā neka, toraṇūparitoraṇā. चांदी, सोने आणि केळीच्या खांबांची विविध तोरणे, तसेच फुलांची अनेक तोरणे आणि तोरणांवर तोरणे उभारली गेली. 5. ५. Tesu tesuca ṭhānesu, saṅkhatā kusumagghikā; Tatheva gandhatelehi, dīpitā dīpapantiyo. त्या त्या ठिकाणी फुलांचे सुंदर हार सजवले गेले, तसेच सुगंधी तेलांनी प्रज्वलित केलेल्या दिव्यांच्या रांगा लावल्या गेल्या. 6. ६. Padumuppalasannīra, pupphapallava laṅkatā; Ṭhapitā ghaṭamālāyo, puṇṇā sogandhavārihi. कमळ, नीलकमळ, फुले आणि पानांनी सुशोभित केलेले आणि सुगंधी पाण्याने भरलेले पूर्णघट (कलश) रांगेने ठेवले गेले. 7. ७. Nilapītā disambhinna, patākāhi dhajehi ca; Maggassa ubhato passe, vanamāsi samākulaṃ. निळ्या, पिवळ्या आणि विविध रंगांच्या पताका व ध्वजांनी मार्गाच्या दोन्ही बाजूंचे वन व्यापून गेले होते. 8. ८. Ketavo uggatā tattha, mandamandasamīraṇā; Avhayantāva sobhanti, brahmoragasurādayo. तेथे उभारलेले ध्वज मंद वाऱ्यावर डुलत होते, जणू काही ते ब्रह्मा, नाग आणि देवांना आमंत्रित करत असल्यासारखे शोभून दिसत होते. 9. ९. Nāgacampapunnāga, ketakīvakulādihi; Padumuppalā dijalajehi, mālatī kusumā dihi. नागचाफा, पुन्नाग, केतकी, बकुळ इत्यादींनी, तसेच पाण्यात उगवणाऱ्या कमळ व नीलकमळांनी आणि मालती इत्यादी फुलांनी... 10. १०. Mālādāmehi [Pg.136] nekehi, maggamāsi vicittakaṃ; Pattharitvā pādapaṭe, sittasammattabhūmiyaṃ. अनेक फुलांच्या माळांनी तो मार्ग अत्यंत विविध रंगांनी नटवला होता. शिंपडलेल्या व झाडलेल्या जमिनीवर पायघड्या (वस्त्रे) पसरवल्या गेल्या होत्या. 11. ११. Lājādipañcapupphāni, vikiriṃsu manoramaṃ; Alaṅkaritvā hattassā, kusumā bharaṇādihi. लाह्या आणि पाच प्रकारची फुले मनोहरपणे विखुरली गेली. हत्ती आणि घोड्यांना फुले व दागिन्यांनी सजवले गेले. 12. १२. Maggālaṅkaraṇatthāya, ṭhapitāsuṃ tato tato; Tesu tesu ca ṭhānesu, bherimaṇḍalamajjhagā. मार्ग सुशोभित करण्यासाठी जागोजागी वाद्यांचे ताफे (भेरी-मंडळ) उभे केले गेले होते. 13. १३. Naccanti cāturā nārī, rasabhāvanirantarā; Kaṃsavaṃsādipaggayha, vajjentānekatantiyo. त्या त्या ठिकाणी रस आणि भावाने ओतप्रोत असलेल्या चतुर स्त्रिया नृत्य करत होत्या, आणि टाळ, बासरी इत्यादी वाद्ये घेऊन अनेक तंतुवाद्ये वाजवली जात होती. 14. १४. Gāyanti madhuraṃ gītaṃ, gāyantettha layānvitaṃ; Maggoso sādhuvādehi, bheritantinadehica. त्या लयीत मधुर गाणी गात होत्या. तो मार्ग 'साधुवाद' (जयघोष) आणि भेरी व तंतुवाद्यांच्या आवाजाने दुमदुमून गेला होता. 15. १५. Karīnaṃ koñcanādehi, hayānaṃ hesitehi ca; Nekaviṭaṅkasaṅghehi, so karīhi samākulo. हत्तींच्या चित्काराने, घोड्यांच्या खिंकाळण्याने आणि अनेक सुंदर शिखरांसारख्या हत्तींच्या समुदायाने तो मार्ग गजबजलेला होता. 16. १६. Maggassa ubhato passe, devakaññūpamā subhā; Mālākalāpe paggayha, tiṭṭhanti tuṭṭhamānasā. मार्गाच्या दोन्ही बाजूंना देवकन्यांसारख्या सुंदर स्त्रिया हातात फुलांचे गुच्छ घेऊन प्रसन्न चित्ताने उभ्या होत्या. 17. १७. Tathā puṇṇaghaṭe gayha, padumuppalasaṃkule,Aṭṭhamaṅgalamuggayha, tiṭṭhanti pamadā tahiṃ. तसेच कमळ व नीलकमळांनी युक्त असलेले पूर्णघट आणि अष्टमंगल चिन्हे हातात घेऊन तेथे स्त्रिया उभ्या होत्या. 18. १८. Sītalūdakasampanna, papāhi samalaṅkatā; Sinānatthaṃ khatā āsuṃ, pokkharañño tahiṃtahiṃ. थंड पाण्याने युक्त अशा पाणपोयांनी तो मार्ग सुशोभित केला होता, आणि जागोजागी स्नानासाठी विहिरी व तलाव (पुष्करणी) खोदले गेले होते. 19. १९. Tahiṃtahiṃkatā āsuṃ, dānasālā manoramā; Nicitāsumanekāni, dānopakaraṇā tahiṃ. जागोजागी मनोहर दानशाळा बांधल्या गेल्या होत्या, आणि तेथे दानाची अनेक उपकरणे (साहित्य) गोळा केली गेली होती. 20. २०. Evaṃ nekavidhā pūjā, amhehi paṭipāditā; Ṭhapetvāna mahāgaṅgaṃ, taṃ jānātu mahīpatīti. "अशा प्रकारे आम्ही महागंगा नदी वगळता इतर सर्व ठिकाणी विविध प्रकारची पूजा (सजावट) केली आहे, हे पृथ्वीपतीने (महाराजांनी) जाणून घ्यावे." Taṃ sutvā asokamahārājā gaṅgaṃ alaṅkarothāti soḷasayakkhe pesesi, te saparivārā tattha gantvā attano [Pg.137] ānubhāvena gaṅgāya anto tigāvutaṭṭhāne udukkhalapāsāṇe ṭhapesuṃ. Ṭhapetvā thambhe ussāpetvā tulāsaṃghāṭe datvā himavantato rattacandanasāre āharitvā padare santharitvā anekehi pūjāvidhānehi alaṅkaritvā rañño evaṃ sāsanaṃ pesesuṃ. Bhavantettha. ते ऐकून अशोक महाराजांनी "गंगेला सुशोभित करा" असे सांगून सोळा यक्षांना पाठवले. त्यांनी आपल्या परिवारासह तेथे जाऊन स्वतःच्या प्रभावाने गंगेच्या आत तीन गाऊत (सुमारे ६ मैल) अंतरावर उखळासारखे मोठे दगड ठेवले. ते ठेवून खांब उभे केले, त्यावर तुळ्या (तुळयांचे सांधे) बसवल्या, हिमालयातून आणलेला उत्कृष्ट लाल चंदन लाकडाचा गाभा फळ्यांच्या रूपात पसरवला आणि अनेक प्रकारच्या पूजाविधींनी ती जागा सजवून राजाला असा निरोप पाठवला. पुढील गाथा येथे आहेत. 21. २१. Yamatthāya mayaṃ sabbe, mahārājena pesitā; Amhehi dāni taṃ sabbaṃ, katameva suṇotha taṃ. "ज्या कामासाठी महाराजांनी आम्हा सर्वांना पाठवले होते, ते सर्व आम्ही आता पूर्ण केले आहे, ते आपण ऐकावे. 22. २२. Gāvutattayagambhīraṃ, gaṅgaṃ yojanavitthataṃ; Thambhe patiṭṭhapetvāna, anagghaṃ rattacandanaṃ. तीन गाऊत खोल आणि एक योजन रुंद अशा गंगेमध्ये खांब उभे करून, त्यावर अमूल्य अशा लाल चंदनाचे... 23. २३. Himavantato haritvāna, setuṃ tattha sumāpitaṃ; Toraṇā ca ubho passe, ratanehi sunimmitā. हिमालयातून (चंदन) आणून तेथे पूल बांधला आहे. त्याच्या दोन्ही बाजूंना रत्नांनी सुशोभित केलेली सुंदर तोरणे आहेत. 24. २४. Puṇṇakumbhaddhajā ceva, padīpāvaliyo tathā; Ubho passesu ratanāni, māpetvālambanānica. तसेच पूर्णघट, ध्वज आणि दिव्यांच्या रांगा लावल्या आहेत. दोन्ही बाजूंना रत्ने आणि लटकणारे अलंकार (तोरणे) लावले आहेत. 25. २५. Suvaṇṇamaṇimuttādi, dāmehi samalaṅkatā; Vālukatthāya okiṇṇā, dhotamuttā pabhassarā. सोने, मणी, मोती इत्यादींच्या माळांनी तो पूल सुशोभित केला आहे. वाळूच्या ऐवजी धुतलेले चमकदार मोती पसरवले आहेत. 26. २६. Tesu tesu ca ṭhānesu, ṭhapitāsuṃ mahāmaṇī; Nānārāgavitānehi, sobhitā setuno pari. त्या त्या ठिकाणी मोठे मणी ठेवले आहेत. पुलाच्या वर विविध रंगांचे चांदवे (वितान) शोभून दिसत आहेत. 27. २७. Olambitāsuṃ tattheva, dibbādikusumādayo; Niṭṭhitaṃ idha kātabba, yuttaṃ pūjāvidhiṃtu no; Devotaṃ paṭijānātu, iti vatvāna pesayuṃti. तेथे ही दिव्य फुले इत्यादी लटकवली आहेत. आमच्याकडून येथे करावयाचा योग्य तो सर्व पूजाविधी पूर्ण झाला आहे, हे महाराजांनी (देवाने) जाणून घ्यावे," असा निरोप त्यांनी पाठवला. Tampi sutvā asoko mahārājā tumheva theraṃ idhānethāti tesaṃyeva sāsanaṃ paṭipesesi, te sādhūti indaguttattherassa santikaṃ gantvā vanditvā bhante pāṭaliputtanagarassa gamanāya kāloti āhaṃsu, tato thero saṭṭhisahassamattehi [Pg.138] bhikkhusaṅghehi parivuto pañcapaṇṇāsayojanamaggaṃ paṭipajji. Athāparaṃ devaputtanagaravāsino anekavidhamālāgandhavāsacuṇṇaddhajapatākādīhi anekehi tālāvacarehi naccagītavāditehi pūjetvā agamaṃsu. Atha thero mahantena pūjāvidhānena jambudīpavāsīhi pūjiyamāno anukkamena candabhāgāya gaṅgāya setuṃ patvā tattha mahantaṃ pūjāvidhānaṃ olokento evaṃ cintesi, evaṃ uḷāraṃ pūjāvidhānaṃ idāni jambudīpe nāññassa hoti, mayhamevetaṃ kataṃ. Ahamevetta uttamo appaṭimoti evaṃ seyyassa seyyohamasmīti mānaṃ uppādetvā aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe eko khīṇāsavatthero taṃ mānenupatthaddhacetasā ṭhitaṃ dibbacakkhunā disvā upasaṅkamitvā vanditvā therassa ovadanto evamāha. Tasmā. ते ऐकून महाराज अशोकांनी "तुम्हीच थेरांना येथे घेऊन या" असा त्यांनाच संदेश पाठवला. त्यांनी "ठीक आहे" (साधू) असे म्हणून इंदगुत्त थेरांच्या जवळ जाऊन, त्यांना वंदन करून, "भन्ते, पाटलीपुत्र नगराकडे जाण्याची हीच वेळ आहे" असे म्हटले. त्यानंतर थेर सुमारे साठ हजार भिक्खू संघासह परिवृत होऊन पंचावन्न योजने लांबीच्या मार्गावर निघाले. त्यानंतर देवपुत्र नगरातील रहिवाशांनी अनेक प्रकारच्या माळा, गंध, सुगंधी चूर्ण, ध्वज, पताका इत्यादींनी आणि अनेक वाद्यांच्या तालावर नृत्य, गीत व वादनासह त्यांची पूजा करून ते सोबत गेले. त्यानंतर जम्बुद्वीपातील रहिवाशांकडून मोठ्या पूजाविधीने पूजले जात असताना, थेर अनुक्रमे चंद्रभागा आणि गंगा नदीच्या पुलावर पोहोचले. तेथे तो भव्य पूजाविधी पाहत त्यांनी असा विचार केला, "असा भव्य पूजाविधी सध्या जम्बुद्वीपात इतर कोणाचाही होत नाही, हा केवळ माझ्यासाठीच केला गेला आहे. मीच येथे श्रेष्ठ आणि अद्वितीय आहे." अशा प्रकारे "मी श्रेष्ठ आहे" असा मान (अहंकार) उत्पन्न करून ते उभे राहिले. त्याच क्षणी एका क्षीणास्रव थेरांनी त्यांना अहंकाराने ग्रस्त चित्त असलेले उभे राहिलेले दिव्य चक्षूंनी पाहिले, आणि त्यांच्याजवळ जाऊन, वंदन करून, थेरांना उपदेश करत असे म्हटले. त्यामुळे: 28. २८. Mā mānassa vasī hotha, māno bhante vasaṃgataṃ ; Anatthado sadā hoti, pātetvāna bhavā vaṭe. "अहंकाराच्या आहारी जाऊ नका. भन्ते, अहंकाराच्या वश झालेला मनुष्य नेहमी अनर्थ ओढवून घेतो आणि तो भवचक्रात (संसाररूपी विहिरीत) कोसळतो." 29. २९. Māno palālito satto, taṇhāpaṭighasaṅgato; Makkaṭoragasoṇādi, hutvā jāyati jātisu. "अहंकाराने पोसलेला प्राणी, तृष्णा आणि प्रतिघाने (द्वेषाने) युक्त होऊन, माकड, साप, कुत्रा इत्यादी होऊन विविध योनींमध्ये जन्म घेतो." 30. ३०. Mā mānaṃ sāmi pūrehi, attānaṃ parisodhaya; Aparisuddhā sayo bhikkhu, dāyakaṃ na paritosati. "हे स्वामी, अहंकार बाळगू नका, स्वतःला परिशुद्ध करा; अपरिशुद्ध असलेला भिक्खू दान देणाऱ्याला (दायकाला) संतुष्ट करू शकत नाही." 31. ३१. Dadantānaṃ sarantānaṃ, pūjentānaṃ sace tuvaṃ; Mahapphalaṃ mahābhūtiṃ, kāmattha hotha nibbaṇāti. "जर तुम्ही दान देणाऱ्यांचे, स्मरण करणाऱ्यांचे आणि पूजा करणाऱ्यांचे महाफळ आणि मोठे कल्याण करू इच्छित असाल, तर निर्वाण प्राप्त करणारे व्हा." Taṃ sutvā thero saṃsāre nibbindo tattheva ṭhito tilakkhaṇaṃ paṭṭhapetvā karajakāyaṃ sammasanto sahapaṭi sambhidāhi arahattaṃ patvāva nikkhami. Tato dhammāsokamahārājā balavāhanaparivuto mahantena pūjāvidhānena paṭimaggaṃ āgamma vanditvā [Pg.139] tato diguṇaṃ pūjāsakkāraṃ kurumāno mahābhikkhusaṅghena saddhiṃ theraṃ attano nagaraṃ netvā tassa dhammakathaṃ sutvā pasannamānaso pañcasīle patiṭṭhāya mahantaṃ vihāraṃ kāretvā therena sahāgatānaṃ saṭṭhisahassānaṃ bhikkhūnaṃ catupaccayehi upaṭṭhāna makāsi, atha thero sāṭṭhakathaṃ piṭakattayaṃ pakāsento tasmiṃ ciraṃ vasitvā tattheva parinibbāyi. Tato rājā sapariso tassa sarīranikkhepaṃ kāretvā dhātuyo gahetvā mahantaṃ cetiyaṃ kārāpesīti. ते ऐकून थेरांच्या मनात संसाराविषयी निर्वेद (वैराग्य) उत्पन्न झाला. त्यांनी तेथेच उभे राहून त्रिलक्षणाचे ध्यान सुरू केले आणि आपल्या भौतिक शरीराचे (करजकाय) परीक्षण करत प्रतिसंभिदांसह अर्हतपद प्राप्त करूनच ते तेथून निघाले. त्यानंतर धर्माशोक महाराज सैन्य आणि वाहनांसह परिवृत होऊन मोठ्या पूजाविधीने सामोरे आले, त्यांनी वंदन केले आणि पूर्वीपेक्षा दुप्पट पूजा-सत्कार करत महाभिक्खू संघासह थेरांना आपल्या नगरात घेऊन गेले. त्यांची धम्मकथा ऐकून प्रसन्न चित्त होऊन ते पंचशीलात प्रतिष्ठित झाले, त्यांनी एक भव्य विहार बांधला आणि थेरांसोबत आलेल्या साठ हजार भिक्खूंना चतुर-प्रत्ययांनी (चार गरजांनी) उपस्थान (सेवा) केले. त्यानंतर थेर अट्ठकथांसह त्रिपिटकाचा प्रकाश (प्रसार) करत तेथे दीर्घकाळ वास्तव्य करून तेथेच परिनिर्वाण पावले. त्यानंतर राजाने आपल्या परिवारासह त्यांच्या शरीराचा अंत्यसंस्कार करून धातू (अस्थी) घेऊन एक भव्य चेतिय (स्तूप) बांधला. 32. ३२. Purātanānaṃ bhuvi puññakamminaṃ,Guṇānubhāvena mahenti evaṃ; Sadevakā naṃ manasīkarontā,Puññaṃ karothā yatane sadā darāti. "या पृथ्वीवर प्राचीन काळातील पुण्यकर्म करणाऱ्यांच्या गुणांच्या प्रभावाने देव आणि मानवांसह सर्वजण त्यांची अशी पूजा करतात. हे मनात ठेवून, नेहमी आदराने आणि प्रयत्नाने पुण्यकर्म करा." Indaguttattherassa vatthuṃ catutthaṃ. इंद्रगुप्त थेरांची चौथी कथा समाप्त. 35. Sākhamālapūjikāya vatthumhi ayamānupubbīkathā ३५. Amhākaṃ bhagavā dasapāramiyo pūretvā anukkamena tusitabhavane nibbatto devehi ārādhito sakkarājakule paṭisandhiṃ gahetvā mātukucchito nikkhanto anukkamena paramābhisambodhiṃ patvā tato paṭṭhāya pañcacattālīsasaṃvaccharāni ṭhatvā caturāsītidhammakkhandhasahassāni desetvā gaṇanapathamatīte satte bhavakantārato santāretvā sabbabuddhakiccāni niṭṭhāpetvā kusinārāyaṃ upavattane mallānaṃ sālavane yamakasālāna mantare uttarasīsakaṃ paññatte mañcake vesākhapuṇṇadivase dakkhiṇena passena sato sampajāno anuṭṭhānaseyyāya nipanno pacchimayāme bhikkhū ovaditvā balavapaccū-sa [Pg.140] samaye mahāpathaviṃkampento anupādisesāya nibbāṇadhātuyā parinibbāyi, nibbute pana bhagavati lokanāthe ānandatthero mallarājūnaṃ etaṃ pavattiṃ ārocesi. Tato kosinārakā ca devabrahmādayo ca sannipatitvā naccagītavāditehi mālāgandhādīhi ca sakkarontā garukarontā mānentā pūjentā celavitānādayo karontā bhagavato sarīraṃ nagaramajjhe yattha makuṭabandhanaṃ nāma mallānaṃ cetiyaṃ, tattha netvā cakkavattissa sarīraṃ viya ahatena vatthena veṭhetvā tato vihatena kappāsena veṭhetvāti evaṃ pañcadussayugasatehi veṭhetvā āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissāya āyasāya doṇiyā paṭikujjitvā sabbagandhānaṃ citakaṃ karitvā bhagavato sarīraṃ citakaṃ āropesuṃ. Atha mahākassapattherena bhagavato pāde sirasā vandite devatānubhāvena citako samantā ekappahāreneva pajjali. Bhagavato pana sarīre daḍḍhe sumanamakuḷasadisā dhātuyo avasissiṃsu. Tasmiṃ kira samaye kosalarañño janapade aññatarā gāmavāsikā itthī bhagavati parinibbute sādhukīḷhaṃ āgacchamānā antarāmagge attano sarīre uppannavātarogena upaddutā sādhukīḷhaṃ sampāpuṇituṃ asakkontī satthu āḷāhanaṃ gantvā bhagavato dhātusarīre tīṇi sākhapupphāni pūjetvā pasannamānasā pañcapatiṭṭhitena vanditvā gatā tāya eva rattiyā majjhimayāme kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane tiṃsayojanike kanakavimāne nibbatti. Tassā pubbakammapakāsanatthaṃ cakkamattāni sākhapupphāni tatta tattha olambanti. Teheva sabbaṃ vimānaṃ ekobhāsī ahosi. Tato sugandhakaraṇḍakaṃ viya ca ahosi, sā pana attano sobhaggappattaṃ attabhāvañca vimānasampadañca parivārasampattiyo ca disvā vimhitamānasā pubbe katena [Pg.141] kena me puññakammenā yaṃ laddhāti olokantī bhagavato dhātusarīrasmiṃ pūjitāni tīṇi sākhapupphāni disvā pasannamānasā mahācakkappamāṇaṃ sākhamālaṃ hatthena dhārentī dhātupūjanatthāya agamāsi. Tadā tattha sannipatitā manussā tassā rūpasampadañca hatte mahantaṃ sākhamālañca disvā vimhitamānasā amma tvaṃ kattha vāsikā. Kattha panimaṃ pupphaṃ paṭiladdhanti pucchiṃsu, taṃ sutvā devadhītā attanā bhagavato dhātusarīrassa pūjitasākhamālattayānubhāvena paṭiladdhasampattiyo ca dibbavimānañca pubbe matakalevaraṃ cāti sabbaṃ tesaṃ dassetvā dhammadesanāvasāne āha. आपले भगवान दहा पारमिता पूर्ण करून अनुक्रमाने तुषित भवनात उत्पन्न झाले. देवांनी याचना केल्यावर त्यांनी शाक्य राजकुलात प्रतिसंधी घेतली आणि मातृकुशीतून बाहेर पडले. अनुक्रमाने परम अभिसंबोधी प्राप्त करून, तेव्हापासून पंचेचाळीस वर्षे राहून, चौऱ्यांशी हजार धम्मस्कंधांचा उपदेश करून, मोजता न येणाऱ्या प्राण्यांना संसाररूपी अरण्यातून तारून, सर्व बुद्धकृत्ये पूर्ण करून, कुसिनारा येथील मल्लांच्या उपवतन नावाच्या शालवनात, दोन शालवृक्षांच्या मध्ये, उत्तरेकडे डोके करून तयार केलेल्या मंचकावर, वैशाख पौर्णिमेच्या दिवशी, उजव्या कुशीवर स्मृती व संप्रजन्य ठेवून, पुन्हा न उठण्याच्या शय्येवर निजले. रात्रीच्या अंतिम प्रहरात भिक्खूंना उपदेश करून, पहाटेच्या वेळी महापृथ्वीला कंपित करत अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण पावले. लोकनाथ भगवान परिनिर्वाण पावल्यावर आनंद थेरांनी मल्ल राजांना ही हकीकत सांगितली. त्यानंतर कुसिनाराचे मल्ल आणि देव-ब्रह्मा इत्यादींनी एकत्र येऊन नृत्य, गीत, वादन आणि पुष्पमाला, गंध इत्यादींनी सत्कार, आदर, मान आणि पूजा करत, कापडी छत इत्यादी लावून भगवंतांचे शरीर नगराच्या मध्यभागी जेथे मल्लांचे 'मुकुटबंधन' नावाचे चैत्य होते, तेथे नेले. चक्रवर्ती राजाच्या शरीराप्रमाणे नवीन वस्त्राने वेढून, नंतर पिंजलेल्या कापसाने वेढून, अशा प्रकारे पाचशे दुहेरी वस्त्रांनी वेढून, लोखंडी तेलाच्या द्रोणीत ठेवून, दुसऱ्या लोखंडी द्रोणीने ती झाकून, सर्व प्रकारच्या सुगंधी द्रव्यांची चिता रचून भगवंतांचे शरीर चितेवर चढवले. त्यानंतर महाकस्सप थेरांनी भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन केले असता, देवांच्या प्रभावाने चिता सर्व बाजूंनी एकदम पेटली. भगवंतांचे शरीर जळाल्यानंतर जाईच्या कळीसारखे धातू शिल्लक राहिले. त्या काळी कोसल राजाच्या जनपदातील एक ग्रामवासी स्त्री भगवंतांच्या परिनिर्वाणोत्सवात येत असताना, वाटेत तिच्या शरीरात उद्भवलेल्या वातरोगाने पीडित झाल्यामुळे ती उत्सवाच्या ठिकाणी पोहोचू शकली नाही. म्हणून ती शास्त्यांच्या स्मशानभूमीत गेली आणि भगवंतांच्या धातू-शरीरावर तीन फुलांच्या फांद्या अर्पण करून, प्रसन्न मनाने पंचप्रतिष्ठित वंदन करून निघून गेली. त्याच रात्रीच्या मध्य प्रहरात ती मरण पावून तावतिंस भवनात तीस योजन आकाराच्या सुवर्ण विमानामध्ये उत्पन्न झाली. तिच्या पूर्वकर्माच्या प्रकटीकरणासाठी चाकाच्या आकाराच्या फुलांच्या फांद्या जागोजागी लटकत होत्या. त्यांनीच सर्व विमान प्रकाशमान झाले होते. तसेच ते सुगंधी करंडकासारखे झाले होते. तिने आपली अत्यंत सुंदर काया, विमानाची समृद्धी आणि परिवाराची संपत्ती पाहून विस्मित मनाने, 'मी पूर्वी केलेल्या कोणत्या पुण्यकर्माने हे प्राप्त केले?' असे पाहत असताना, भगवंतांच्या धातू-शरीरावर पूजलेली ती तीन फुलांची फांदी पाहिली. प्रसन्न मनाने महाचक्राच्या आकाराची फुलांची माळ हातात धरून ती धातूंची पूजा करण्यासाठी आली. तेव्हा तेथे जमलेल्या लोकांनी तिचे रूपसौंदर्य आणि हातातील मोठी फुलांची माळ पाहून विस्मित मनाने विचारले, 'बाई, तू कुठली राहणारी आहेस? तुला हे फूल कोठे मिळाले?' ते ऐकून त्या देवकन्येने स्वतः भगवंतांच्या धातू-शरीरावर पूजलेल्या तीन फुलांच्या माळेच्या प्रभावाने प्राप्त झालेली संपत्ती, दिव्य विमान आणि पूर्वीचे मृत शरीर हे सर्व त्यांना दाखवून धम्मोपदेशाच्या शेवटी म्हटले: 1. १. Samāgatā bhavantā bho, passantu mama sampadaṃ; Katamappena kārena, sammāsambuddhadhātuyā. हे जमलेल्या लोकांनो, या आणि माझी ही संपत्ती पहा; जी सम्यक संबुद्धांच्या धातूंच्या अल्पशा पूजेने प्राप्त झाली आहे. 2. २. Sākhamālāni tīṇeva, hīyyohaṃ munidhātuyā; Pūjayitvāna santuṭṭhā, nivattā tāya rattiyā. काल मी मुनींच्या धातूंवर केवळ तीन फुलांच्या फांद्या अर्पण करून संतुष्ट होऊन त्याच रात्री परतले होते. 3. ३. Marantī kharavātena, tamahaṃ sucaritaṃ sariṃ; Tenāhaṃ puññakammena, tāvatiṃsūpagāahuṃ. तीव्र वातरोगाने मरत असताना, मी त्या सत्कर्माचे स्मरण केले; त्या पुण्यकर्माने मी तावतिंस स्वर्गात उत्पन्न झाले. 4. ४. Tattha me āsi pāsādo, tiṃsayojanamuggato; Kūṭāgāravarākiṇṇo, sākhamālāti, vissuto. तेथे माझा तीस योजन उंच असलेला, श्रेष्ठ शिखरांनी युक्त आणि 'शाखामाला' या नावाने प्रसिद्ध असलेला प्रासाद आहे. 5. ५. Yathā sabbasugandhehi, karaṇḍaṃ paribhāvitaṃ; Tathā dibbasugandhehi, gandhitaṃ bhavanaṃ mama. ज्याप्रमाणे सर्व सुगंधी द्रव्यांनी करंडक सुवासित केला जातो, त्याप्रमाणे माझे हे भवन दिव्य सुगंधांनी सुवासित आहे. 6. ६. Cakkamattā sākhapupphā, tattha tatthūpalambare ; Dibbagandhā pavāyanti, madhubbabhanisevitā. चाकाच्या आकाराच्या फुलांच्या फांद्या जागोजागी लटकत आहेत, ज्यांतून दिव्य सुगंध दरवळत आहे आणि ज्या मधमाश्यांनी वेढलेल्या आहेत. 7. ७. Bhassanti ekapupphasmā, tumbamattā hi reṇavo; Tehi piñjaritā devā, kīḷanti ca lalantica. एका एका फुलातून द्रोणाएवढे परागकण गळतात; त्यांनी पिवळसर झालेले देव क्रीडा करतात आणि विलास करतात. 8. ८. Pīḷandhitvāna [Pg.142] mālādhayā, sudibbā bharaṇānica; Sahaccharā devaputtā, naccagītādibyāvaṭā. फुलांच्या माळा आणि दिव्य अलंकार परिधान करून, सोबतचे देवपुत्र नृत्य, गीत इत्यादींमध्ये मग्न आहेत. 9. ९. Passathemaṃ bhujaṅgā bho, sattā mohena pārutā; Hīyyo mataṃ paviddhaṃ me, pūtibhūtaṃ kalevaraṃ. हे मोहाने वेढलेल्या लोकांनो, या शरीराला पहा; कालच टाकून दिलेले माझे मृत शरीर आता सडून दुर्गंधीयुक्त झाले आहे. 10. १०. Puḷavehi samākiṇṇaṃ, makkhikāgaṇakīḷitaṃ; Kākasoṇādisattāna, māhāraṃ kuṇapālayaṃ. जे किड्यांनी भरलेले आहे, माश्यांच्या थव्यांनी वेढलेले आहे, आणि कावळे, कुत्रे इत्यादी प्राण्यांचे अन्न असलेले दुर्गंधीयुक्त प्रेत आहे. 11. ११. Patthenti purisā pubbe, anekopāyanena taṃ; Daṭṭhumpidāni nicchanti, taṇhāyaññāṇatā aho. पूर्वी पुरुष अनेक उपायांनी ज्याची इच्छा करत होते, आता ते त्याला पाहण्याचीही इच्छा करत नाहीत. अहो, तृष्णा आणि अज्ञान! 12. १२. Lokapajjotakassāhaṃ, vimalassa yasassino; Dhātuṃ hīyyo mahiṃ sammā, ajja sagge patiṭṭhitā. जगाचे प्रकाशक, विमल आणि यशस्वी अशा भगवंतांच्या धातूंची काल मी योग्य प्रकारे पूजा केली, आणि आज मी स्वर्गात प्रतिष्ठित झाले आहे. 13. १३. Hitvāne tādisaṃ kāyaṃ, laddhaṃdāni mamedisaṃ; Dibbattabhāvaṃ sobhāhi, bhāsamāna mudikkhatha. तसल्या शरीराचा त्याग करून आता मला असा दिव्य देह प्राप्त झाला आहे; तेजाने तळपणाऱ्या या माझ्या दिव्य रूपाला पहा. 14. १४. Bhāsamānāya me vācaṃ, suṇothettha samāgatā; Natthevākatapuññassa, aṇumattaṃ bhave sukhaṃ. येथे जमलेल्यांनो, माझे हे बोलणे ऐका; ज्याने पुण्य केले नाही, त्याला संसारात अणुमात्रही सुख मिळत नाही. 15. १५. Bindumattampi yo puñña, bījaṃ ropeti sāsane; Na hā natthaphalaṃ hoti, yāva nibbāṇapattiyāti. जो कोणी या शासनात थेंबाएवढेही पुण्याचे बीज रोवतो, त्याचे फळ निर्वाण मिळेपर्यंत कधीही नष्ट होत नाही. Evaṃ sā devatā attanā paṭiladdhadibbavibhavaṃ dassetvā janakāyaṃ ovaditvā dibbasākhapupphehi jinadhātuṃ pūjetvā manussānaṃ passantānaṃyeva saddhiṃ vimānena devalokameva agamāsi. Taṃ disvā mahājano dānādīni puññāni katvā devalokaṃ pūresīti. अशा प्रकारे त्या देवतेने स्वतःला प्राप्त झालेली दिव्य संपत्ती दाखवून, जनसमुदायाला उपदेश करून, दिव्य फुलांच्या फांद्यांनी जिनधातूंची पूजा केली आणि लोक पाहत असतानाच ती विमानासह देवलोकात निघून गेली. ते पाहून लोकांनी दान इत्यादी पुण्यकर्मे करून देवलोक भरून टाकला. 16. १६. Evañhi [Pg.143] sā pupphamattena dhātuṃ,Pūjetva devesu alattha bhūtiṃ; Tumhepi bhonto tidivesu sātaṃ,Kāmattha ce kattha puññāni sādhuṃti. अशा प्रकारे, केवळ फुलांनी धातूंची पूजा करून तिने देवांमध्ये ऐश्वर्य प्राप्त केले. हे सज्जनांनो, जर तुम्हालाही स्वर्गात सुख हवे असेल, तर तुम्हीही उत्तम प्रकारे पुण्यकर्मे करा. Sākhamālapūjikāya vatthuṃ pañcamaṃ. शाखामालापूजिकाची ही पाचवी कथा समाप्त झाली. 36. Moriyabrahmaṇassa vatthumhi ayamānupubbīkathā ३६. मोरिय ब्राह्मणाच्या कथेची ही अनुक्रमिक कथा आहे: Amhākaṃ bhagavati parinibbute magadharaṭṭhe macalaṃ nāma mahāgāmaṃ ahosi. Tattha moriyonāma brāhmaṇo paṭivasati saddho pasanno, tassa senānāme kā bhariyā atthi. Sāpi saddhā pasannā ratanattayesu. Te ubhopi samaggā sammodamānā bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā niccaṃ dānaṃ pavattentā cīvarādicatupaccayehi upaṭṭhahantā sīlaṃ rakkhantā uposathakammaṃ karontā divasaṃ vītināmenti. Athassa gehe vibhavaṃ yebhuyyena dānādīsu parikkhayamagamāsi. Tato brāhmaṇī sāmi no gehe dhanaṃ parikkhīṇaṃ. Kathaṃ dānaṃ pavatteyyāmāti brāhmaṇassa ārocesi, tato brāhmaṇo mā bhadde cintesi. Yenakenaci upāyena dānaṃ patiṭṭhapessāmāti vatvā tasmiṃyeva attano saussāhataṃ pakāsonto āha. आमच्या भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर मगध देशात मचल नावाचे एक मोठे गाव होते. तेथे मोरिय नावाचा एक श्रद्धावान आणि प्रसन्न चित्ताचा ब्राह्मण राहत होता. त्याला सेना नावाची एक पत्नी होती. तीसुद्धा त्रिरत्नांवर श्रद्धा ठेवणारी व प्रसन्न चित्ताची होती. ते दोघेही एकोप्याने आणि आनंदाने भिक्खू संघाला आमंत्रित करून, नित्य दान देत, चीवरादी चार प्रत्ययांनी त्यांची सेवा करत, शीलाचे रक्षण करत आणि उपोसथ कर्म करत आपले दिवस घालवत असत. नंतर त्याच्या घरातील संपत्ती दान इत्यादींमुळे बऱ्याच अंशी संपुष्टात आली. तेव्हा ब्राह्मणीने ब्राह्मणाला सांगितले, 'स्वामी, आपल्या घरातील धन संपले आहे. आपण दान कसे चालू ठेवणार?' त्यावर ब्राह्मण म्हणाला, 'हे भद्रे, काळजी करू नकोस. कोणत्याही उपायाने आपण दान चालूच ठेवू.' असे सांगून, त्याने आपला उत्साह प्रकट करत म्हटले: 1. १. Jānamāno hi lokasmiṃ, dānassedaṃ phalaṃ iti; Na dajjā ko susīlesu, appampi divasampati. या जगात दानाचे हे असे फळ मिळते, हे जाणणारा असा कोण मनुष्य असेल, जो सुशीलांना दररोज थोडे तरी दान देणार नाही? 2. २. Saggalokanidānāni, dānāni matimā idha; Kohināma naro loke, na dadeyya hite ratoti. दान हे स्वर्गलोकाचे कारण आहे, हे जाणणारा आणि स्वतःच्या कल्याणात मग्न असलेला कोणता बुद्धिमान मनुष्य या जगात दान देणार नाही? Evañca pana vatvā bhadde vanaṃ pavisitvā anekavidhāni paṇṇāni ca phalāni ca pacchipūraṃ āharitvā vikkiṇitvāpi dānaṃ na upacchindissāmāti [Pg.144] vatvā tato paṭṭhāya vanaṃ gantvā paṇṇāni ca phalāni ca āharitvā vikkiṇitvā dānaṃ dento paṭivasati. Athekadivasaṃ brāhmaṇo vanaṃ paviṭṭho paṇṇehi ca phalehi ca pacchiṃ pūretvā sīsenā dāya gehaṃ āgacchanto pupphaphalapallavehi vinataṃ nekatarugaṇanicitaṃ sammattānekacātakacatuppadanisevitaṃ vippakiṇṇānantapupphapattakiñjakkhacchannavāḷukātalaṃ sandamānasītalā malajalappavāhaṃ akaddamāninnasupatittehi sundaraṃ kandaraṃ disvā pacchiṃ tīre ṭhapetvā otiṇṇo nahāyati, tasmiṃ khaṇe tattha ekasmiṃ rukkhe adhivattho devaputto taṃ tattha nahāyantaṃ disvā kinnu kho esa kalyāṇajjhāsayo vā udāhu pāpajjhāsayo sattoti dibbacakkhunā upadhāranto acchariyapuriso eso duggatopi hutvā attano dānappaveṇiyā upacchijjanabhayena vanaṃ gantvā paṇṇāni ca phalāni ca āharitvā dukkhena kasirena jīvikaṃ kappento dānadhammaṃ na upacchindatīti cintetvā tassa guṇādayo paṭicca pacchiyaṃ ṭhapitapaṇṇāni ca phalāni ca sabbāni suvaṇṇāni hontūti adhiṭṭhāsi. Athassānubhāvena sabbaṃ suvaṇṇaṃ ahobhi, atha so suvaṇṇapuṇṇapacchiyaṃ upari suvaṇṇarāsimatthake sabbakāmadadaṃ mahantaṃ maṇiratanaṃ ṭhapetvā antarahito paṭikkamma aṭṭhāsi, tato brāhmaṇo nahātvā uttiṇṇo pacchiyaṃ sampuṇṇasuvaṇṇavaṇṇaraṃsinā sambhinnavijjotamānamaṇiratanaṃ disvā kimetaṃti āsaṅkitaparisaṅkito pacchisamīpaṃ gantvā hatthaṃ pasāretuṃ avisahanto aṭṭhāsi. Taṃ disvā devaputto dissamānasarīrena ṭhatvā mā tvaṃ bhāyi brāhmaṇa. Mayā etāni nimmitāni, gahetvā gacchāhīti āha, atha brāhmaṇo devaputtassa kathaṃ sutvā ayaṃ devaputto imaṃ mayā nimmitaṃ, gahetvā gacchāti vadati. Kinnu kho so attano ānubhāvena deti, udāhu mayā katapuññenāti pucchissāmi taṃti pañjalikova devaputtaṃ pucchanto āha. असे बोलून, 'हे भद्रे, मी जंगलात जाऊन अनेक प्रकारची पाने आणि फळे टोपलीभर आणून, ती विकूनसुद्धा दान देणे थांबवणार नाही,' असे म्हणाला. तेव्हापासून तो जंगलात जाऊन पाने आणि फळे आणून, ती विकून दान देत राहू लागला. नंतर एके दिवशी, तो ब्राह्मण जंगलात गेला आणि पाने व फळांनी टोपली भरून ती डोक्यावर घेऊन घराकडे परत येत असताना, फुले, फळे आणि पालवीने लवलेल्या अनेक वृक्षसमूहांनी युक्त, मत्त झालेल्या अनेक चातक पक्षी व चतुष्पाद प्राण्यांनी वास्तव्य केलेल्या, विखुरलेली अनंत फुले, पाने आणि परागकणांनी झाकलेली वाळूची जमीन असलेल्या, वाहणाऱ्या थंड व निर्मळ पाण्याच्या प्रवाहाने युक्त आणि चिखल नसलेल्या सुंदर घाटांनी सुशोभित अशी एक सुंदर दरी पाहून, त्याने टोपली काठावर ठेवली आणि पाण्यात उतरून तो अंघोळ करू लागला. त्या क्षणी, तेथील एका वृक्षावर राहणाऱ्या एका देवपुत्राने त्याला तेथे अंघोळ करताना पाहिले. 'हा प्राणी कल्याणकारी विचारांचा आहे की पापवृत्तीचा?' असा विचार करून दिव्य चक्षूंनी पाहिले असता, 'हा एक आश्चर्यकारक पुरुष आहे! अत्यंत गरीब असूनही, आपली दानाची परंपरा खंडित होईल या भीतीने जंगलात जाऊन पाने व फळे आणून, अत्यंत कष्टाने जीवन जगत असतानाही हा दानधर्म थांबवत नाही,' असा विचार करून, त्याच्या गुणांमुळे प्रसन्न होऊन, 'टोपलीत ठेवलेली सर्व पाने आणि फळे सोन्याची व्हावीत,' असा त्याने संकल्प केला. त्याच्या प्रभावाने ते सर्व सोन्याचे झाले. नंतर त्याने त्या सोन्याने भरलेल्या टोपलीच्या वर, सोन्याच्या राशीवर सर्व इच्छा पूर्ण करणारे एक मोठे मणिरत्न ठेवले आणि तो अदृश्य होऊन बाजूला उभा राहिला. त्यानंतर तो ब्राह्मण अंघोळ करून बाहेर आला आणि टोपलीत सोन्याच्या रंगाच्या किरणांनी चमकणारे मणिरत्न पाहून, 'हे काय आहे?' अशी शंका-कुशंका घेत टोपलीच्या जवळ गेला, पण हात पुढे करण्याचे धैर्य न झाल्याने तसाच उभा राहिला. त्याला पाहून देवपुत्राने आपले शरीर प्रकट केले आणि म्हटले, 'हे ब्राह्मणा, घाबरू नकोस. हे मी निर्माण केले आहे, हे घेऊन तू जा.' तेव्हा ब्राह्मणाने देवपुत्राचे बोलणे ऐकून विचार केला, 'हा देवपुत्र म्हणत आहे की, हे मी निर्माण केले आहे, हे घेऊन जा. पण तो हे स्वतःच्या प्रभावाने देत आहे की माझ्या पूर्वपुण्यामुळे? मी त्याला विचारतो.' असे विचार करून त्याने हात जोडून देवपुत्राला विचारले: 3. ३. Pucchāmi [Pg.145] pañjalī dāni, devaputta mahiddhika; Dadāsi me suvaṇṇañca, kāmadaṃ maṇimuttamaṃ. हे महान ऋद्धीशाली देवपुत्रा, मी आता हात जोडून तुला विचारतो की, तू मला हे सोने आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारे उत्तम मणिरत्न देत आहेस. 4. ४. Nāpi ko no tuvaṃ ñāti,Na mitto nopakārako; Kiṃ tvaṃ atthavasaṃ disvā,Mama dajjāsimaṃ dhanaṃ. तू आमचा नातेवाईक नाहीस, मित्र नाहीस आणि उपकारकर्ताही नाहीस. मग कोणता हेतू पाहून तू मला हे धन देत आहेस? 5. ५. Kena tapena sīlena, kenācāraguṇena ca; Yena dajjāsi me deva, kiṃ me sucaritaṃ citaṃ. हे देवा, कोणत्या तपाने, शीलाने किंवा सदाचाराच्या गुणाने तू मला हे देत आहेस? मी असे कोणते सत्कर्म संचित केले आहे? 6. ६. Kinnu purātanaṃ kammaṃ, kena kammena dassasi; Athavā taviddhiyā desi, taṃ me akkhāhi pucchitoti. हे माझे कोणते जुने कर्म आहे, ज्या कर्मामुळे तू मला हे देत आहेस? अथवा तू तुझ्या ऋद्धीने हे देत आहेस? मी विचारत आहे, ते मला सांग. Tato devaputto na kho panāhaṃ brāhmaṇa devoti paresaṃ kiñci dātuṃ sakkomi, tayā pubbe katasucaritānubhāvena nibbattatīti vatvā dibbacakkhunā tassa pubbakammaṃ disvā tassa pakāsento āha. तेव्हा देवपुत्र म्हणाला, 'हे ब्राह्मणा, मी देव आहे म्हणून कोणाला काही देऊ शकत नाही. हे तर तू पूर्वी केलेल्या सत्कर्माच्या प्रभावाने प्राप्त झाले आहे,' असे सांगून, दिव्य चक्षूंनी त्याचे पूर्वकर्म पाहून, ते प्रकट करत तो म्हणाला: 7. ७. Kassape lokapajjote, sambuddhe parinibbute; Sabbattha patthaṭaṃ āsi, tassa buddhassa sāsanaṃ. जगाचे प्रकाशक असणारे सम्यक संबुद्ध कस्सप परिनिर्वाण पावले असता, त्या बुद्धांचे शासन सर्वत्र पसरलेले होते. 8. ८. Tadā paccantime gāme, tvamāsi kuladārako; Saddho āsi pasanno ca, dāyako kusale rato. त्या वेळी एका सीमावर्ती गावात तू एका कुळातील मुलगा होतास. तू श्रद्धावान, प्रसन्न चित्ताचा, दानशूर आणि कुशल कर्मात मग्न असणारा होतास. 9. ९. Tadā pabbajito eko, gacchanto antarāpathe; Corehi anubaddhosi, acchinnapattacīvaro. त्या वेळी एक प्रव्रजित वाटेने जात असताना, चोरांनी त्यांचा पाठलाग केला आणि त्यांचे पात्र व चीवर हिरावून घेतले. 10. १०. Sākhābhaṅgaṃ nivāsetvā, pārupitvā tatheva taṃ; Antogāmaṃ paviṭṭhosi, esamāno pilotike. तेव्हा झाडाच्या फांद्या नेसून आणि पांघरून, ते चिंध्या शोधत गावाच्या आत आले. 11. ११. Tato tvaṃ caramānaṃ taṃ, disvā kampitamānaso; Vatthayugaṃ adāsi tvaṃ, saddahaṃ dānato phalaṃ. तेव्हा त्यांना तसे फिरताना पाहून तुझे मन हेलावले आणि दानाच्या फळावर श्रद्धा ठेवून तू त्यांना वस्त्रजोडी दान दिलीस. 12. १२. Patthodanena [Pg.146] taṃ bhikkhuṃ, parivisitvā yathābalaṃ; Pesesi abhivādetvā, saddhāya suddhamānaso. त्या भिक्खूंना आपल्या शक्तीनुसार अन्नाचे दान देऊन, श्रद्धेने आणि शुद्ध मनाने त्यांना अभिवादन करून निरोप दिलास. 13. १३. Imaṃ tvaṃ akarī puññaṃ, tuyhetaṃ caritaṃ imaṃ; Tassa te puññakammassa, amukhyaphala mīdisaṃti. हे पुण्य तू केले होतेस, हे तुझे आचरण होते. त्या पुण्यकर्माचे हे अवांतर फळ असे आहे. Evañca pana vatvā idaṃ te brāhmaṇa dhanaṃ rājādīhi mayā anāharaṇīyaṃ kataṃ, tvaṃ aparisaṅkanto gahetvā yathādhippāyaṃ karohi, imaṃ kho pana maṇiratanaṃ icchiticchitaṃ pasavati, tenāpi ānubhāvena tava dānaṃ anupacchindanto puttadārādayo posehīti anusāsi, taṃ sutvā brāhmaṇo tena vuttaniyāmeneva bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ dadanto sīlaṃ rakkhanto ciraṃ vasitvā aparabhāge tato cuto devaloke nibbattīti. असे बोलून तो म्हणाला, 'हे ब्राह्मणा, हे तुझे धन राजा इत्यादींना हिरावून घेता येणार नाही असे मी केले आहे. तू कोणतीही शंका न बाळगता हे घेऊन तुझ्या इच्छेनुसार याचा वापर कर. हे मणिरत्न तर सर्व इच्छित गोष्टी प्रदान करते. त्याच्या प्रभावाने तुझे दान खंडित न करता तू आपल्या पत्नी व मुलांचे पालनपोषण कर,' असा उपदेश त्याने केला. ते ऐकून ब्राह्मणाने त्याने सांगितल्याप्रमाणेच भिक्खू संघाला महादान देत, शीलाचे रक्षण करत दीर्घकाळ वास्तव्य केले आणि नंतर तेथून च्युत होऊन तो देवलोकात उत्पन्न झाला. 14. १४. Evaṃ nihīnāpī dhanena santo,Dānanvayaṃ neva pariccajanti; Tasmā hi bhonto sati deyyadhamme,Mā kattha dānesu pamādabhāvaṃti. अशा प्रकारे, धनाने हीन असूनही सत्पुरुष दानाची परंपरा कधीही सोडत नाहीत. म्हणूनच, हे सज्जनहो, दान देण्यासारखी वस्तू असताना दानामध्ये कधीही आळस करू नका. Moriyabrāhmaṇassa vatthuṃ chaṭṭhamaṃ. मोरिय ब्राह्मणाची ही सहावी कथा समाप्त झाली. 37. Puttavatthumhi ayamānupubbīkathā ३७. पुत्र कथेची ही अनुक्रमिक कथा आहे. Ekasmiṃ kira samaye laṅkādīpavāsino saṭṭhimattā bhikkhū jayamahābodhiṃ vanditukāmā ekato mantetvā mahātitthena nāvaṃ āruyha jambudīpaṃ patvā tāmalittipaṭṭhene otaritvā anukkamena pāṭaliputtanagaraṃ pāpuṇiṃsu. Atha tasmiṃ [Pg.147] nagare piṇḍāya carante te bhikkhū eko duggatamanusso disvā cirena mayā diṭṭhā buddhaputtāti somanasso bhariyaṃ pakkositvā bhadde imesaṃ ayyānaṃ dānaṃ dātukāmomhi, pubbe no akatapuññattā idāni duggatā jātā, imesu puññakkhettesu bījaṃ no ce ropessāma, punapi evameva bhavissāmāti vatvā kiṃ me gehe deyyadhammaṃ atthīti pucchi. Sā taṃ sutvā ghare no sāmi ayyānaṃ kiñci dātabbaṃ na passāmi. Api ca mama puttaṃ māretvā dānaṃ dātuṃ sakkāti. So tassā kathaṃ sutvā bhadde puttaṃ māretvā kiṃ dānaṃ demāti āha. Tāya taṃ sutvā sāmi kiṃ na jānāsi, putte no mate sandiṭṭhasambhattā ñātimittasuhajjā ca amhākaṃ santikaṃ āgacchāntā kiñci paṇṇākāraṃ gahetvā āgacchanti. Mayaṃ tena paṇṇākārena dānaṃ dassāmāti vutte upāsako sādhu tathā karohīti mātuyā eva bhāramakāsi, sā puttaṃ māretuṃ avisahantī āha. Tathā hi. एका वेळी, लंकाद्वीपातील रहिवासी असलेले सुमारे साठ भिक्खू जयमहाबोधीची वंदना करण्याच्या इच्छेने एकत्र विचारविनिमय करून, महातीर्थावरून नौकेत बसून जंबुद्वीपात पोहोचले आणि ताम्रलिप्ती बंदरात उतरून अनुक्रमाने पाटलीपुत्र नगरात पोहोचले. नंतर, त्या नगरात पिंडपातासाठी हिंडणाऱ्या त्या भिक्खूंना एका दरिद्री माणसाने पाहिले आणि 'बऱ्याच काळानंतर मला बुद्धपुत्रांचे दर्शन झाले आहे' असे म्हणून अत्यंत आनंदी होऊन, आपल्या पत्नीला बोलावून म्हणाला, 'भद्रे! मला या पूजनीय भिक्खूंना दान देण्याची इच्छा आहे. पूर्वी आपण पुण्यकर्म न केल्यामुळे आता आपण दरिद्री झालो आहोत. जर आपण या पुण्यक्षेत्रांमध्ये पुण्यबीज पेरले नाही, तर पुन्हा आपण असेच दरिद्री राहू.' असे बोलून, 'माझ्या घरात दान देण्यासारखे काही आहे का?' असे त्याने विचारले. तिने ते ऐकून म्हटले, 'स्वामी! घरात पूजनीय भिक्खूंना देण्यासारखे मला काहीही दिसत नाही. परंतु, माझ्या पुत्राला मारून दान देणे शक्य आहे.' तिचे हे बोलणे ऐकून तो म्हणाला, 'भद्रे! पुत्राला मारून आपण काय दान देणार?' तिने ते ऐकून म्हटले, 'स्वामी, तुम्हाला माहीत नाही का? आपला पुत्र मरण पावल्यास आपले परिचित, नातेवाईक, मित्र आणि स्नेही आपल्याकडे येताना काहीतरी भेटवस्तू घेऊन येतील. आपण त्या भेटवस्तूने दान देऊ.' असे म्हटल्यावर, त्या उपासकाने 'ठीक आहे, तसेच कर' असे म्हणून आईवरच भार सोपवला. ती पुत्राला मारण्यास असमर्थ ठरून म्हणाली. कारण असे की: 1. १. Kicchā laddhaṃ piyaṃ puttaṃ, ammammāti piyaṃ vadaṃ; Sunīlanettaṃ subhamuṃ, ko pakkamitumicchati. अतिशय कष्टाने प्राप्त झालेल्या, 'आई, आई' असे गोड बोलणाऱ्या, सुंदर आणि नीलनेत्र असलेल्या प्रिय पुत्राचा घात करण्यास कोण बरे इच्छील? 2. २. Mātarā māriyantopi, mātarameva rodati; Māretuṃ taṃ na sakkomi, hadayaṃ me pavedhatīti. आईकडून मारला जात असतानाही तो आईकडेच पाहून रडतो. मी त्याला मारू शकत नाही, माझे हृदय थरथर कापत आहे. Evañca pana vatvā ahaṃ sāmi na sakkomi puttaṃ māretuṃ. Tvaṃ mārehīti puttaṃ pitusantikaṃ pesesi. Atha sopi taṃ māretu masakkonto evamāha. Vuttañhi. असे बोलून ती म्हणाली, 'स्वामी, मी पुत्राला मारू शकत नाही. तुम्हीच त्याला मारा,' असे म्हणून तिने पुत्राला पित्याकडे पाठवले. तेव्हा तो देखील त्याला मारण्यास असमर्थ ठरून असे म्हणाला. कारण असे म्हटले आहे की: 3. ३. Tāyanti pituno dukkhaṃ, puttā puttāti kittitā; Pitu dukkhaṃ sukhaṃ puttā, dāyādā honti sabbadā. जे पित्याचे दुःख दूर करतात, त्यांना 'पुत्र' असे म्हटले जाते. पुत्र हे नेहमीच पित्याच्या दुःखाचे निवारण करणारे, सुख देणारे आणि वारसदार असतात. 4. ४. Tasmā [Pg.148] me sadisaṃ puttaṃ, pillakaṃ mañjubhāsanaṃ; Na sakkomi ahaṃ bhadde, jīvitā taṃ viyojituṃ. म्हणूनच, हे भद्रे! माझ्यासारख्याच दिसणाऱ्या, गोड बोलणाऱ्या माझ्या लहान बालकाला मी जिवंत मारू शकत नाही. 5. ५. Ayasañca akittiñca, pappoti puttaghātako; Pāṇātipātakammampi, kāmaṃ so phusate naroti. पुत्राचा घात करणारा मनुष्य अपयश आणि अपकीर्ती मिळवतो; आणि तो मनुष्य निश्चितच प्राणातिपाताच्या पापाला प्राप्त होतो. Evañca pana vatvā so tvameva tava puttaṃ mārehīti pesesi, evaṃ tena vutte putthassa mārapāṇūpāyaṃ pariyesantā evamāhaṃsu, amhe panimaṃ māretuṃ na sakkomi, amhākaṃ pacchāgehe mahanto vammiko atthi, tasmiṃ eko nāgarājā paṭivasati. Kumāraṃ tattha pesessāma, so taṃ ḍasitvā māressatīti. Iccete eso kho upāyo evāti cintetvā kumāraṃ pakkositvā añcanā valivalayādīhi maṇḍetvā tassa hatthe geṇḍuṃ ṭhapetvā tāta pacchāgehe vammikasamīpaṃ gantvā kīḷāti pesesuṃ. Tato dārako gantvā geṇḍukena kīḷanto vammikabile geṇḍukaṃ pātesi. Atha so geṇḍukaṃ gaṇhissāmīti vammikasusire hatthaṃ pavesesi. Tato sappo kujjhitvā susūtisaddaṃ karonto mahantaṃ phaṇaṃ katvā bilato sīsaṃ ukkhipitvā olokento aṭṭhāsi kumārassa hatthato parigalitapāsaṃviya. Athassa kumāro kiñci ajānanto sappassa gīvaṃ daḷhaṃ gaṇhi. Athassa mātāpitunnaṃ saddhābalena nāgarājā kumārassa karatale aṭṭhaṃsaṃ icchādāyakaṃ kaṇṭhamaṇiratanaṃ pātesi. Kumārassa mātāpitaro dvāraṃ nissāya ṭhitā tassa kiriyaṃ olokento taṃ maṇiratanaṃ disvā sīghaṃ gantvā puttaṃ ukkhipitvā hatthato maṇiratanaṃ gaṇhiṃsu. Tato te taṃ maṇiratanaṃ parisuddhāsane ṭhapetvā upacāraṃ katvā amhākaṃ idañcidañca dethāti abbhukkiriṃsu. Atha te maṇiratanānubhāvena gehadvāre mahantaṃ maṇḍapaṃ kāretvā vitānādinā maṇḍapaṃ [Pg.149] alaṅkaritvā bhikkhūnaṃ āsanāni paññāpetvā te saṭṭhimatte bhikkhū nisīdāpetvā mahādānaṃ adaṃsu. Tato nagaravāsino maṇiratanānubhāvaṃ sutvā sannipatiṃsu. Atha te tesaṃ majjhe attano saddhābalena maṇiratanassa lābhaṃ pakāsetvā imañhi dānatthāyeva pariccajjāmāti ekasmiṃ ṭhāne patiṭṭhāpetvā tenānubhāvena yāvajīvaṃ dānaṃ dadantā sīlaṃ rakkhantā āyupariyosāne devaloke nibbattiṃsūti. असे बोलून त्याने 'तूच तुझ्या पुत्राला मार' असे म्हणून त्याला पाठवले. त्याने असे म्हटल्यावर, पुत्राला मारण्याचा उपाय शोधत ते दोघे असे म्हणाले, 'आपण तर याला मारू शकत नाही. आपल्या घराच्या मागे एक मोठे वारूळ आहे, त्यात एक नागराज राहतो. आपण मुलाला तिथे पाठवू, तो त्याला दंश करून मारेल.' 'हाच योग्य उपाय आहे' असा विचार करून, त्यांनी मुलाला बोलावले, त्याला काजळ, कडी-कंगण इत्यादींनी सजवले, त्याच्या हातात चेंडू दिला आणि 'बाळा, घराच्या मागे वारुळाजवळ जाऊन खेळ,' असे सांगून त्याला पाठवले. त्यानंतर तो मुलगा तिथे गेला आणि चेंडूने खेळत असताना त्याने चेंडू वारुळाच्या बिळात पाडला. मग 'मी चेंडू काढतो' असे म्हणून त्याने वारुळाच्या छिद्रात हात घातला. तेव्हा तो साप संतप्त झाला आणि फुत्कार टाकत, मोठा फणा काढून बिळातून डोके वर काढून पाहू लागला, जणू काही मुलाच्या हातातून सुटलेला फासच. परंतु, त्या निष्पाप मुलाने काहीही न समजता सापाची मान घट्ट पकडली. तेव्हा त्याच्या माता-पित्यांच्या श्रद्धाबळामुळे त्या नागराजाने मुलाच्या तळहातावर इच्छित वस्तू देणारे आठ पैलू असलेले कंठमणीरत्न टाकले. मुलाचे माता-पिता दाराजवळ उभे राहून त्याची ही कृती पाहत होते. त्यांनी ते मणीरत्न पाहिले आणि वेगाने धावत जाऊन मुलाला उचलून घेतले व त्याच्या हातातून ते मणीरत्न घेतले. त्यानंतर त्यांनी ते मणीरत्न एका पवित्र आसनावर ठेवले, त्याची पूजा-अर्चा केली आणि 'आम्हाला हे आणि ते द्या' अशी प्रार्थना केली. मग त्यांनी त्या मणीरत्नाच्या प्रभावाने घराच्या दारासमोर एक मोठा मंडप उभारला, तो चांदव्याने सजवला, भिक्खूंसाठी आसने मांडली आणि त्या सुमारे साठ भिक्खूंना बसवून महादान दिले. त्यानंतर नगरवासीयांनी त्या मणीरत्नाचा प्रभाव ऐकून तिथे गर्दी केली. मग त्यांनी त्या लोकांच्या मध्यभागी आपल्या श्रद्धाबळामुळे मिळालेल्या मणीरत्नाचा लाभ प्रकट केला आणि 'आम्ही हे केवळ दानासाठीच समर्पित करत आहोत' असे म्हणून ते एका ठिकाणी स्थापित केले. त्याच्या प्रभावाने आयुष्यभर दान देत आणि शील राखत, या आयुष्याच्या शेवटी ते देवलोकात उत्पन्न झाले. 6. ६. Chetvāna pemaṃ api atrajesu,Dadanti dānaṃ idha mānusevaṃ; Na dadāti ko nāma naro samiddho,Dānañhi dānassa phalaṃ sarantoti. आपल्या पोटच्या मुलांवरील प्रेमही तोडून जे या मनुष्यलोकात अशा प्रकारे दान देतात; मग दानाचे फळ लक्षात ठेवून कोणता समृद्ध मनुष्य दान देणार नाही? Puttavatthuṃ sattamaṃ. पुत्रवस्तू सातवी समाप्त. 38. Tebhātikamadhuvāṇijakānaṃ vatthumhi ayamānupubbīkathā ३८. तीन भाऊ आणि मध विक्रेत्यांच्या कथेची ही अनुक्रमिक कथा आहे. Atīte kira bārāṇasiyaṃ te bhātikā ekato hutvā madhuṃ vikkiṇantā puttadāre posenti. Tato tesu eko paccantaṃ gantvā malayavāsīnaṃ hatthato madhuṃ kiṇitvā gaṇhāti, eko gahitagahitamadhuṃ nagaraṃ āharati. Eko tena āhaṭāhaṭamadhūni bārāṇasiyaṃ nisīditvā vikkiṇāti. Tasmiṃ samaye gandhamādanapabbate eko paccekabuddho vaṇarogenā turo ahosi. Athaññataro paccekabuddho tassa madhunā phāsu bhavissatīti ñatvā gandhamādanapabbateyeva ṭhito [Pg.150] cīvaraṃ pārupitvā ākāsenā gantvā nagaradvāre otaritvā kattha madhuṃ labhāmīti olokento aṭṭhāsī, tadā tasmiṃparakule bhatiṃ katvā jīvamānā ekā ceṭikā ghaṭamādāya udakatthaṃ titthaṃ gacchantī maggā okkamma ghaṭaṃ ṭhapetvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi, tadā paccekabuddho bhaginī ettha bhikkhāya carantānaṃ katarasmiṃ ṭhāne madhu labbhatīti pucchi. Sā tassa kathaṃ sutvā madhuāpaṇassa paññāyanaṭṭhāne ṭhatvā hatthaṃ pasāretvā esa bhante madhuāpaṇoti dassetvā yajjāyaṃ paccekabuddho āpaṇato madhuṃ na labhati. Mama nivatthavatthakaṃ datvāpi madhuṃ dassāmīti cintetvā olokentī tattheva aṭṭhāsi, atha paccekabuddho anupubbena vicaranto madhuāpaṇaṃ sampāpuṇi, tato kuṭimbiko taṃ disvā hatthato pattaṃ gahetvā ādhārake ṭhapetvā madhughaṭaṃ ādāya pattassa upanāmento sahasā nikkujji. Tato madhu pattaṃ pūretvā uttaranto puna bhūmiyaṃ pagghari. Taṃ disvā somanasso vāṇijo evaṃ patthanamakāsi. असे ऐकिले जाते की, भूतकाळात वाराणसीमध्ये तीन भाऊ एकत्र राहून मध विकून आपल्या मुलाबाळांचे पालनपोषण करत असत. त्यांपैकी एक जण सीमावर्ती भागात जाऊन डोंगराळ भागातील लोकांकडून (मलयवासीयांकडून) मध विकत घेत असे, दुसरा तो गोळा केलेला मध शहरात घेऊन येत असे, आणि तिसरा त्याने आणलेला मध वाराणसीमध्ये बसून विकत असे. त्या वेळी गंधमादन पर्वतावर एक प्रत्येकबुद्ध जखमेच्या आजाराने आजारी होते. तेव्हा दुसऱ्या एका प्रत्येकबुद्धांनी, 'त्यांना मधाने आराम पडेल' असे जाणून, गंधमादन पर्वतावरच उभे राहून चीवर परिधान केले आणि आकाशातून उडून ते शहराच्या वेशीवर उतरले. 'मला मध कोठे मिळेल?' असे पाहत ते उभे राहिले. त्या वेळी दुसऱ्या एका कुटुंबात मोलमजुरी करून जगणारी एक दासी घागर घेऊन पाण्यासाठी पाणवठ्याकडे जात होती. तिने रस्त्यावरून बाजूला होऊन, घागर खाली ठेवून, त्यांना वंदन केले आणि ती एका बाजूला उभी राहिली. तेव्हा प्रत्येकबुद्धांनी विचारले, 'भगिनी, येथे भिक्षेसाठी फिरणाऱ्यांना कोणत्या ठिकाणी मध मिळेल?' तिने त्यांचे बोलणे ऐकून, जेथून मधाचे दुकान दिसत होते अशा ठिकाणी उभी राहून, हात पसरून दाखवले, 'भंते, हे मधाचे दुकान आहे.' आणि विचार केला, 'जर या प्रत्येकबुद्धांना दुकानातून मध मिळाला नाही, तर मी माझे नेसलेले वस्त्र देऊनही त्यांना मध मिळवून देईन.' असा विचार करत ती तेथेच पाहत उभी राहिली. त्यानंतर प्रत्येकबुद्ध क्रमशः फिरत फिरत मधाच्या दुकानापाशी पोहोचले. तेव्हा त्या व्यापाऱ्याने त्यांना पाहून त्यांच्या हातातील पात्र घेतले, ते एका आधारावर ठेवले आणि मधाचा घडा घेऊन पात्रात ओतताना तो घडा पूर्णपणे उपडा केला. त्यानंतर मध पात्रात भरून ओसंडून वाहू लागला आणि जमिनीवर पडू लागला. ते पाहून तो व्यापारी अत्यंत आनंदी झाला आणि त्याने अशी प्रार्थना केली: Vuttañhi mahāvaṃse. महावंशात असे म्हटले आहे की: 1. १. Tattha pattassa buddhassa, vāṇijo so pasādavā; Vissandayanto mukhato, pattapūraṃ madhuṃ adā. तेथे आलेल्या त्या प्रत्येकबुद्धांना, त्या प्रसन्न झालेल्या व्यापाऱ्याने पात्राच्या काठोकाठ भरून ओसंडून वाहणारे मध दिले. 2. २. Puṇṇañca uppatītañca, patitañca mahītale; Disvā madhuṃ pasanno so, evaṃ paṇidahī tadā. पात्र पूर्ण भरलेले, ओसंडून वाहणारे आणि जमिनीवर पडणारे ते मध पाहून तो प्रसन्न झाला आणि त्याने तेव्हा अशी प्रार्थना केली: 3. ३. Jambudīpe ekarajjaṃ, dānenānena hotu me; Ākāse yojane āṇā, bhūmiyaṃ yojanepiti. या दानामुळे मला जंबुद्विपाचे एकछत्री साम्राज्य लाभो; माझी आज्ञा आकाशात एक योजन आणि जमिनीवरही एक योजन चालो. Evañca pana vatvā pattaṃ adāsi, paccekabuddho pattaṃ paṭiggahetvā tattheva ṭhito. असे म्हणून त्याने पात्र दिले. प्रत्येकबुद्धांनी ते पात्र स्वीकारले आणि ते तेथेच उभे राहिले. 4. ४. Icchitaṃ [Pg.151] patthitaṃ tuyhaṃ, khippameva samijjhatu; Pūrentu citthasaṃkappā, cando paṇṇaraso yathā. तुझी जी काही इच्छा आणि प्रार्थना असेल, ती लवकरच पूर्ण होवो. पौर्णिमेच्या चंद्राप्रमाणे तुझे सर्व मनोसंकल्प पूर्ण होवोत. 5. ५. Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, sabbameva samijjhatu; Pūrentu cittasaṃkappā, maṇijotiraso yathāti. तुझी जी काही इच्छा आणि प्रार्थना असेल, ती सर्व पूर्ण होवो. चिंतामणी रत्नाप्रमाणे तुझे सर्व मनोसंकल्प पूर्ण होवोत. Vatvā maṅgalaṃ vaḍḍhetvā agamāsi. Athantarāmagge ṭhitā ghaṭaceṭikā paccekabuddhābhimukhaṃ gantvā madhuṃ labhittha bhanteti pucchi. Tena laddhaṃ bhaginīti vutte kiṃ vatvā so adāsīti pucchi. Paccekabuddho sabbaṃ kathesi. Sā taṃ sutvā thokaṃ bhante idheva hotha dāsiyā anuggahatthāyāti sīghaṃ gehaṃ gantvā nivatthapiḷotikā attano sāṭakaṃ dhovitvā āharitvā cumbaṭakaṃ katvā paccekabuddhassa adāsi, yadā so bhante madhudāyako sakalajambudīpe ekarajjaṃ kāreti. Tadāhaṃ tassa aggamahesī bhaveyyaṃti vatvā patthanaṃ karontīevamāha. असे म्हणून, मंगल आशीर्वाद देऊन ते निघून गेले. दरम्यान, वाटेत उभी असलेली ती घागर घेतलेली दासी प्रत्येकबुद्धांच्या समोर गेली आणि तिने विचारले, 'भंते, आपल्याला मध मिळाला का?' त्यांनी 'भगिनी, मिळाला' असे म्हटल्यावर तिने विचारले, 'त्याने काय म्हणून तो दिला?' प्रत्येकबुद्धांनी सर्व काही सांगितले. ते ऐकून ती म्हणाली, 'भंते, या दासीवर अनुग्रह करण्यासाठी क्षणभर येथेच थांबा.' आणि ती वेगाने घरी गेली. तिने आपले नेसलेले जुने वस्त्र धुवून आणले, त्याची चुंबळ केली आणि ती प्रत्येकबुद्धांना दिली. आणि म्हणाली, 'भंते, जेव्हा ते मध देणारे गृहस्थ संपूर्ण जंबुद्विपावर एकछत्री राज्य करतील, तेव्हा मी त्यांची पट्टराणी व्हावे.' अशी प्रार्थना करत ती पुढे म्हणाली: 6. ६. Yadā te madhudo bhante, bhūbhujo hoti bhūtale; Tassa hessaṃ tadā bhante, piyā aggamahesikā. भंते, जेव्हा ते मध देणारे या पृथ्वीतलावर राजे होतील, तेव्हा, भंते, मी त्यांची लाडकी पट्टराणी होईन. 7. ७. Surūpāca suvāṇīca, suyasā subbatā subhā; Assaṃ tassa piyācātha, manāpā icchadā sadāti. मी रूपवान, सुभाषिणी (मधुर बोलणारी), सुप्रसिद्ध, सुव्रती (उत्तम आचरण करणारी) आणि कल्याणकारी होईन; तसेच मी त्यांची लाडकी, मनपसंत आणि नेहमी त्यांच्या इच्छा पूर्ण करणारी होईन. Tassāpi tadā paccekabuddho tatheva hotūti maṅgalaṃ vatvā ākāsena gandhamādanameva agamāsi, athāparabhāge te tayopi ekato hutvā madhulokanaṃ karontā taṃ madhughaṭaṃ kuhiṃti pucchiṃsu, so tenattanā katakammaṃ vatvā sace tumhe tasmiṃ pattiṃ anumodeyyātha, taṃ sādhu. No ce. Madhuagghanakaṃ mama hatthato gaṇhathāti vatvā tehi tato na no attho madhunā, kīdisassetaṃ adāsīti vutte taṃ sutvā itaro paccekabuddhā nāme te gandhamādane vasanti kāsāvaṃ [Pg.152] pārupitvā kule kule bhikkhaṃ caranti, santo ete sīlavantāti kathesi, atha tesu jeṭṭho brāhmaṇacaṇḍālakāpi kāsāvaṃ paridahitvā caranti. Nūnāyaṃ caṇḍālakoti maññāmīti āha, majjhimo kujjhitvā tava paccekabuddhaṃ parasamudde khipāhīti avoca, atha tesaṃ kathaṃ sutvā madhudāyako mā bho tumhe ariyānaṃ mahesakkhānaṃ mahānubhāvānaṃ paccekabuddhānaṃ pharusaṃ kathetha. Nirayadukkhā na bhāyathātiādinā anekā kārena nivāretvā tesaṃ guṇaṃ pakāsesi, taṃ sutvā te ubhopi sādhūti pasannācittā anumodiṃsu, aparabhāge te kālaṃ katvā devamanussesu saṃsarantā tattha tattha mahāsampattiyo anubhavitvā amhākaṃ satthu parinibbāṇato dvinnaṃ vassasatānaṃ accayena attano attano sampattaṭṭhāne nibbattiṃsu. Tena vuttaṃ. तिलाही तेव्हा प्रत्येकबुद्धांनी 'तसेच होवो' असा मंगल आशीर्वाद दिला आणि ते आकाशातून गंधमादन पर्वतावर निघून गेले. त्यानंतर, ते तिन्ही भाऊ एकत्र आले आणि मधाचा हिशोब करताना त्यांनी विचारले, 'तो मधाचा घडा कोठे आहे?' त्याने स्वतः केलेले कर्म सांगून म्हटले, 'जर तुम्ही या पुण्याचे अनुमोदन केले, तर ते उत्तम होईल. जर तसे नसेल, तर मधाची किंमत माझ्याकडून घ्या.' त्यावर ते म्हणाले, 'आम्हाला मधाच्या पैशांची गरज नाही, पण तू तो कोणाला दिलास?' ते ऐकून दुसऱ्याने सांगितले, 'ते प्रत्येकबुद्ध नावाचे आहेत, जे गंधमादन पर्वतावर राहतात, काषाय वस्त्र परिधान करून घरोघरी भिक्षेसाठी फिरतात, ते शांत आणि शीलवान आहेत.' तेव्हा त्यांच्यातील मोठ्या भावाने म्हटले, 'ब्राह्मण आणि चांडाळ देखील काषाय वस्त्र परिधान करून फिरतात. नक्कीच तो कोणीतरी चांडाळ असावा असे मला वाटते.' मधल्या भावाने रागावून म्हटले, 'तुझ्या त्या प्रत्येकबुद्धाला समुद्रापलीकडे फेकून दे.' त्यांचे हे बोलणे ऐकून मध देणाऱ्याने म्हटले, 'असे करू नका, तुम्ही त्या थोर, महानुभाव आणि पूजनीय प्रत्येकबुद्धांबद्दल कठोर बोलू नका. तुम्हाला नरकाच्या दुःखाची भीती वाटत नाही का?' अशा प्रकारे अनेक प्रकारे त्यांना रोखून त्याने प्रत्येकबुद्धांचे गुण प्रकट केले. ते ऐकून त्या दोघांनीही 'साधू' असे म्हणून प्रसन्न चित्ताने पुण्याचे अनुमोदन केले. नंतरच्या काळात ते तिघेही मरण पावून देव आणि मानवांमध्ये जन्म घेत राहिले. तेथे त्यांनी ठिकठिकाणी महासंपत्तीचा उपभोग घेतला आणि आमच्या शास्त्यांच्या परिनिर्वाणानंतर दोनशे वर्षांनी आपापल्या योग्य स्थानी जन्मले. म्हणूनच म्हटले आहे: 8. ८. Asoko madhudo sandhi, mittādevī tu ceṭikā; Caṇḍālavādī nigrodho, tisso so pāravādikoti. मध देणारा अशोक झाला, ती दासी असंधिमित्ता झाली; चांडाळ म्हणणारा निग्रोध झाला आणि पलीकडे फेकून देण्यास सांगणारा तिस्स झाला. Tesu caṇḍālavādī jeṭṭhavāṇijo bindusārarañño jeṭṭhaputtassa sumanarājakumārassa putto hutvā nibbatti. Tassāyamānupubbīkathā. Bindusārarañño kira dubbalakāleyeva asokakumāro attanā laddhaṃ ujjeniyā rajjaṃ pahāya āgantvā sabbanagaraṃ attano hatthagataṃ katvā sumanarājakumāraṃ aggahesi. Taṃ divasameva sumanassa rājakumārassa sumanā nāma devī paripuṇṇagabbhā ahosi. Sā aññātakavesena nikkhamitvā avidūre aññataraṃ caṇḍālagāmaṃ sandhāya gacchantī jeṭṭhakacaṇḍālassa gehato avidūre nigrodho atthi, tasmiṃ rukkhe adhivatthāya devatāya ito ehi sumaneti vadantiyā saddaṃ sutvā tassā samīpaṃ gatā, devatā attano ānubhāvena ekaṃ sālaṃ nimmiṇitvā ettha vasāhīti pādāsi. Sā [Pg.153] taṃ sālaṃ pāvisi, gatadivaseyeva sā puttaṃ vijāyi. Sā tassa nigrodhadevatāya pariggahitattā nigrodhotveva nāmaṃ akāsi. Jeṭṭhakacaṇḍālo diṭṭhadivasatoppabhuti taṃ attano sāmidhītaraṃ viya maññamāno nibaddhavattaṃ paṭṭhapesi. Rājadhītā tattha sattavassāni vasi, nigrodhakumāropi sattavassiko jāto, tadā mahāvaruṇatthero nāma eko arahā dārakassa hetusampadaṃ disvā viharamāno sattavassiko dāni dārako. Kālo naṃ pabbājetuṃti cintetvā rājadhītāya ārocāpetvā nigrodhakumāraṃ pabbājesi, kumāro khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ mahāvaṃse. त्यांच्यामध्ये चंडालवादी (चंडाल म्हणणारा) ज्येष्ठ व्यापारी, राजा बिंदुसारांचे ज्येष्ठ पुत्र सुमन राजकुमार यांचे पुत्र म्हणून जन्माला आले. त्यांची ही अनुक्रमिक कथा अशी आहे: असे म्हटले जाते की, राजा बिंदुसार जेव्हा आजारी (दुर्बल) झाले, तेव्हा अशोक कुमारांनी स्वतःला मिळालेले उज्जैनीचे राज्य सोडून येथे येऊन संपूर्ण नगर आपल्या ताब्यात घेतले आणि सुमन राजकुमाराला पकडले. त्याच दिवशी सुमन राजकुमाराची 'सुमना' नावाची राणी पूर्ण गरोदर होती. ती अज्ञात वेषात बाहेर पडून जवळच असलेल्या एका चंडाल गावाच्या दिशेने जात असताना, मुख्य चंडालाच्या घराजवळ एक वडाचे (निग्रोध) झाड होते. त्या वृक्षावर राहणाऱ्या देवतेने "सुमने, इकडे ये" असे म्हटलेले ऐकून ती तिच्याजवळ गेली. देवतेने आपल्या प्रभावाने एक कुटी (शाळा) निर्माण केली आणि "येथे राहा" असे सांगून ती तिला दिली. ती त्या कुटीत प्रविष्ट झाली आणि तिथे गेल्याच्या दिवशीच तिने पुत्राला जन्म दिला. त्या निग्रोध (वड) देवतेने तिचे रक्षण केल्यामुळे तिने पुत्राचे नाव 'निग्रोध' असेच ठेवले. मुख्य चंडालाने तिला पाहिल्या दिवसापासूनच आपल्या मालकाची मुलगी (स्वामिनीची कन्या) मानून तिच्यासाठी नियमित सेवा सुरू केली. ती राजकन्या तिथे सात वर्षे राहिली. निग्रोध कुमारही सात वर्षांचे झाले. तेव्हा 'महावरुण थेर' नावाच्या एका अरहंतांनी त्या बालकाची हेतू-संपत्ती (पुण्य-सामर्थ्य) पाहून विचार केला की, "हा बालक आता सात वर्षांचा झाला आहे, आता याला प्रवज्जित करण्याची हीच वेळ आहे." असा विचार करून त्यांनी राजकन्येला कळवून निग्रोध कुमाराला प्रवज्जित केले. ते कुमार क्षौरकर्माच्या वेळीच (केस कापतानाच) अरहंत पदाला प्राप्त झाले. म्हणूनच महावंशात म्हटले आहे: 9. ९. Taṃ mahāvaruṇo thero, tadā disvā kumārakaṃ; Upanissayasampannaṃ, arahā pucchi mātaraṃ; Pabbājesi khuragge so, arahattamapāpuṇīti. तेव्हा महावरुण थेर या अरहंतांनी त्या उपनिश्रय-संपन्न (पुण्यवान) कुमाराला पाहून त्याच्या मातेला विचारले (परवानगी घेतली) आणि त्याला प्रवज्जित केले. ते क्षौरकर्माच्या वेळीच अरहंत पदाला प्राप्त झाले. So kira ekadivasaṃ pātova sarīraṃ paṭijaggitvā ācariyupajjhāyavattaṃ katvā pattacīvara mādāya mātuupāsikāya gehadvāraṃ gacchāmīti nikkhami. Mātunivāsaṭṭhānañcassa dakkhiṇadvārena nagaraṃ pavisitvā nagaramajjhena gantvā pācīnadvārena nikkhamitvā gantabbaṃ hoti. Tena ca samayena asoko dhammarājā pācīnadisābhimukho sīhapañjare caṅkamati. Taṃ khaṇaṃyeva nigrodho rājaṅgaṇaṃ sampāpuṇi santindriyo santamānaso yugamattaṃ pekkhamāno, tena vuttaṃ ekadivasaṃ sīhapañjare ṭhito addasa nigrodhaṃ sāmaṇeraṃ rājaṅgaṇena gacchantaṃ dantaṃ guttaṃ santindriyaṃ iriyāpathasampannanti. Disvā panassa etadahosi. Ayaṃ jano sabbopi vikkhittacitto bhantamigapaṭibhāgo. Ayaṃ pana daharako avikkhitto ativiyassa ālokitavilokitaṃ sammiñjanapasāraṇañca sobhati. Addhā etassabbhantare lokuttaradhammo bhavissatīti rañño saha [Pg.154] dassaneneva sāmaṇere cittaṃ pasīdi, pemaṃ saṇṭhahi, kasmā. Pubbe kira puññakaraṇakāle rañño jeṭṭhakabhātā vāṇijakoyaṃ. असे म्हटले जाते की, एके दिवशी सकाळीच शरीराची काळजी घेऊन (स्नान-शौचादी करून), आचार्य आणि उपाध्यायांचे कर्तव्य पूर्ण करून, पात्र आणि चीवर घेऊन ते "आपल्या उपासिका मातेच्या घराच्या दाराकडे जातो" असे म्हणून निघाले. त्यांच्या मातेच्या निवासस्थानी जाण्यासाठी दक्षिण दाराने नगरात प्रवेश करून, नगराच्या मध्यभागातून जाऊन पूर्व दाराने बाहेर पडावे लागत असे. त्याच वेळी धम्मराज अशोक पूर्व दिशेकडे तोंड करून सिंहपंजरात (झरोक्यात) फेऱ्या मारत होते. त्याच क्षणी निग्रोध शांत इंद्रिये आणि शांत मन ठेवून, केवळ चार हात (युगमात्र) अंतरावर पाहत राजवाड्यात पोहोचले. म्हणूनच म्हटले आहे - "एके दिवशी सिंहपंजरात उभे असताना त्यांनी निग्रोध सामणेरांना राजवाड्यातून जाताना पाहिले, जे दमित, संयमित, शांत इंद्रिये असलेले आणि उत्तम ईर्यापथाने (चालण्या-बोलण्याच्या पद्धतीने) युक्त होते." त्यांना पाहून राजाच्या मनात असा विचार आला: "हा सर्व लोक विचलित चित्त असलेला, घाबरलेल्या हरणासारखा आहे. पण हे बालक मात्र अविचलित आहे. यांचे पाहणे, वळणे, हात आकुंचन करणे आणि पसरवणे अत्यंत शोभून दिसत आहे. नक्कीच यांच्या अंतरात लोकोत्तर धम्म असणार." सामणेरांना पाहताच राजाचे चित्त प्रसन्न झाले आणि त्यांच्याबद्दल प्रेम निर्माण झाले. हे कशामुळे झाले? कारण पूर्वी पुण्यकर्म करताना हा राजाचा मोठा भाऊ असलेला तोच व्यापारी होता. 10. १०. Pubbeva sannivāsena, paccuppannahitena vā; Evaṃ taṃ jāyate pemaṃ, uppalaṃva yathodaketi. पूर्वीच्या एकत्र वास्तव्यामुळे किंवा या जन्मातील उपकारामुळे, अशा प्रकारे प्रेम उत्पन्न होते, जसे पाण्यात कमळ उत्पन्न होते. Atha rājā sañjātapemo sabahumāno sāmaṇeraṃ pakkosathāti amacce pesesi, te aticirāyantīti puna dve tayo pesesi turitaṃ āgacchatūti. Sāmaṇero attano pakatiyā eva agamāsi. Rājā patirūpāsanaṃ ñatvā nisīdathāti āha. So itocito ca viloketvā natthi dāni añño bhikkhūti samussitasetacchattaṃ rājapallaṅkaṃ upasaṅkamitvā pattaṃ gaṇhanatthāya rañño ākāraṃ dassesi. Rājā taṃ pallaṅkasamīpaṃ gacchantaṃ eva disvā cintesi ajjeva dāni ayaṃ sāmaṇero imassa gehassa sāmiko bhavissatīti, sāmaṇero rañño hatthe pattaṃ datvā pallaṅkaṃ abhiruhitvā nisīdi. Rājā attano atthāya sampāditaṃ sabbaṃ yāgukhajjakabhattavikatiṃ upanāmesi. Sāmaṇero attano yāpanamattameva sampaṭicchi. Bhattakiccāvasāne rājā āha satthārā tumhākaṃ dinnaovādaṃ jānāthāti. Jānāmi mahārāja ekadesenāti. Tāta mayhampī naṃ kathehīti. Sādhu mahārājāti rañño anurūpaṃ dhammapaeda appamādavaggaṃ anumodanatthāya abhāsi. Rājā pana appamādo amatapadaṃ, pamādo maccuno padaṃti sutvāva aññātaṃ tāta, pariyosāpehīti āha. Sāmaṇero anumodanā vasāne dvattiṃsadhuvabhattāni labhitvā puna divase dvattiṃsabhikkhū gahetvā rājantopuraṃ pavisitvā bhattakicca makāsi. Rājā aññepi dvattiṃsabhikkhū tumhehi saddhiṃsve bhikkhaṃ gaṇhantūti eteneva upāyena divase [Pg.155] divase vaḍḍhāpento saṭṭhisahassānaṃ brāhmaṇaparibbājakānaṃ bhattaṃ upacchinditvā antonivesane saṭṭhisahassānaṃ bhikkhūnaṃ niccabhattaṃ paṭṭhapesi nigrodhattheragateneva pasādena. Nigrodhattheropi rājānaṃ saparisaṃ tīsu saraṇesu pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā buddhasāsane pothujjanikena pasādena acalappasādaṃ katvā patiṭṭhāpesi. Rājāpi asokārāmaṃ nāma mahāvihāraṃ kārāpetvā saṭṭhisahassānaṃ bhikkhūnaṃ niccabhattaṃ paṭṭhapesi. Sakalajambudīpe caturāsītiyā nagarasahassesu caturāsītivihārasahassāni kārāpesi. Tena vuttaṃ. त्यानंतर राजाने अत्यंत प्रेमाने आणि आदराने "सामणेरांना बोलवा" असे सांगून अमात्यांना पाठवले. त्यांना खूप वेळ लागत आहे पाहून, "लवकर यावे" असे सांगण्यासाठी पुन्हा दोन-तीन जणांना पाठवले. सामणेर आपल्या नेहमीच्या संथ गतीनेच आले. राजाने "योग्य आसनावर बसावे" असे म्हटले. त्यांनी इकडेतिकडे पाहिले आणि "आता दुसरा कोणताही भिक्खू नाही" हे जाणून, पांढरे छत्र असलेल्या राजसिंहासनाजवळ जाऊन पात्र पकडण्यासाठी राजाला तसा संकेत दिला. राजाने त्यांना सिंहासनाजवळ जाताना पाहून विचार केला, "आजच हे सामणेर या घराचे स्वामी होतील." सामणेरांनी राजाच्या हातात पात्र दिले आणि सिंहासनावर चढून ते बसले. राजाने स्वतःसाठी तयार केलेले सर्व प्रकारचे पेज (यागु), खाद्यपदार्थ आणि भाताचे विविध प्रकार त्यांच्यासमोर सादर केले. सामणेरांनी केवळ आपल्या उदरनिर्वाहापुरतेच अन्न स्वीकारले. भोजन संपल्यावर राजा म्हणाला, "शास्त्यांनी (बुद्धांनी) तुम्हाला दिलेला उपदेश तुम्हाला माहीत आहे का?" "महाराज, मला त्याचा काही भाग माहीत आहे." "बाळा, मलाही तो सांग." "ठीक आहे महाराज," असे म्हणून त्यांनी राजाला अनुरूप अशा धम्मपदातील 'अप्पमादवग्ग' (अप्रमाद वर्ग) मधील गाथा अनुमोदनासाठी म्हटली. राजाने "अप्पमादो अमतपदं, पमादो मच्चुनो पदं" (अप्रमाद हे अमृताचे स्थान आहे, तर प्रमाद हे मृत्यूचे स्थान आहे) हे ऐकताच म्हटले, "बाळा, मला समजले, आता थांब." अनुमोदनाच्या शेवटी सामणेरांना बत्तीस ध्रुवभत्ते (नियमित भोजन) मिळाले. दुसऱ्या दिवशी त्यांनी बत्तीस भिक्खूंना सोबत घेऊन राजवाड्यात प्रवेश केला आणि भोजन केले. राजाने "उद्या तुमच्यासोबत आणखी बत्तीस भिक्खूंनी भिक्षा स्वीकारावी" असे म्हटले. याच पद्धतीने दिवसेंदिवस संख्या वाढवत नेऊन, राजाने साठ हजार ब्राह्मण आणि परिव्राजकांचे भोजन बंद करून, निग्रोध थेरांवरील श्रद्धेमुळे राजवाड्यात साठ हजार भिक्खूंसाठी नियमित भोजनाची व्यवस्था केली. निग्रोध थेरांनीही राजाला त्याच्या परिवारासह तीसरणात (त्रिशरण) आणि पंचशीलात प्रतिष्ठित केले आणि बुद्धशासनावरील त्यांची पृथग्जनीय (सामान्य) श्रद्धा अचल श्रद्धेत (अचलप्पसाद) बदलून त्यांना दृढ केले. राजानेही 'अशोकाराम' नावाचा महाविहार बांधून साठ हजार भिक्खूंसाठी नियमित भोजनाची व्यवस्था केली. संपूर्ण जंबुद्विपातील चौऱ्याऐंशी हजार नगरांमध्ये चौऱ्याऐंशी हजार विहार बांधले. म्हणूनच म्हटले आहे: 11. ११. Caṇḍālavādidosena,Jāto caṇḍālagāmake; Pattānumodanā pākā,Āse so hi anāsavoti. चंडाल म्हटल्याच्या दोषाने तो चंडाल गावात जन्माला आला; परंतु पात्राच्या अनुमोदनाच्या विपाकाने (पुण्याने) तो अनास्रव (अरहंत) झाला. Ayaṃ nigrodhattherassa kathānayo. हा निग्रोध थेरांच्या कथेचा मार्ग (वृत्तांत) आहे. Madhudāyako pana vāṇijo devalokato cavitvā pupphapure rājakule uppajjitvā piyadāso nāma kumāro hutvā chattaṃ ussāpetvā sakalajambudīpe ekarajjaṃ akāsi. Kathaṃ. मध देणारा तो व्यापारी देवलोकातून च्युत होऊन (मृत्यू पावून) पुष्पपुरात (पाटलीपुत्र) राजकुलात जन्माला आला आणि 'पियदास' (प्रियदर्शी) नावाचा कुमार होऊन, छत्र उभारून संपूर्ण जंबुद्विपावर त्याने एकछत्री राज्य केले. ते कसे? Bindusārarājassa ekasataputtā ahesuṃ. Te sabbe asoko attanā saddhiṃ ekamātikaṃ tissakumāraṃ ṭhapetvā ghātesi. Ghātento cattāri vassāni anabhisittova rajjaṃ kāretvā catunnaṃ vassānaṃ accayena tathāgatassa parinibbāṇato dvinnaṃ vassasatanaṃ upari aṭṭhārasame vasse sakalajambudīpe ekarajjābhisekaṃ pāpuṇi. Atha taṃ sakalajambudīpe caturāsītinagarasahasse rājāno āgantvā upaṭṭhahissanti. Tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavikā tayo pāsādā ahesuṃ. Eko mahāsappiko[Pg.156], eko moragīvo, eko maṅgalo nāma, tesu nekanāṭakasahassaparivuto paṭivasati. Yāssa madhuāpaṇaṃ dassesi, sā asandhimittā nāma devaccharaparibhāgā rājadhītā hutvā saṭṭhisahassānaṃ itthīnaṃ jeṭṭhikā dhammāsokarañño aggamahesī ahosi. Abhisekānantaraṃ tassa imā rājiddhiyo āgatā, pathaviyā ca heṭṭhā yojanappamāṇe āṇā pavattati. Tathā upari ākāse. Anotattadahato aṭṭhahi kājehi soḷasapānīyaghaṭe divase divase devatā āharanti. Yato sāsane uppannasaddho hutvā aṭṭhaghaṭe bhikkhusaṅghassa adāsi. Dve ghaṭe saṭṭhimattānaṃ tepiṭakabhikkhūnaṃ dve ghaṭe aggamahesiyā asandhimittāya. Cattāro ghaṭe attanā paribhuñci devatā, eva himavantato nāgalatādantakaṭṭhaṃ siniddhaṃ mudukaṃ rasavantaṃ divase divase āharanti, tena rañño ca mahesiyā ca soḷasannaṃ nāṭakasahassānañca saṭṭhimattānañca bhikkhusahassānaṃ devasikaṃ dantapoṇakiccaṃ nipphajjati. Devasikamevassa devatā agadāmalakaṃ agadaharīṭakaṃ suvaṇṇavaṇṇañca gandharasasampannaṃ ambapakkaṃ āharanti. Chaddantadahato pañcavaṇṇaṃ nivāsanapārupanaṃ pītakavaṇṇaṃ hatthapuñchanakapaṭaṃ dibbañca pānaṃ āharanti. Devasikamevassa anulepanagandhaṃ pārupanatthāya asuttamayikaṃ sumanapupphapaṭaṃ mahārahañja añjanaṃ nāgabhavanato nāgarājāno āharanti. Chaddantadahatoyeva uṭṭhitassa sālino navavāhasahassani divase divase suvā āharanti. Te mūsikā nitthusakāni karonti. Ekopi khaṇḍataṇḍulo nāhosi. Rañño sabbaṭṭhānesu ayameva taṇḍulo paribhogaṃ gacchati. Madhumakkhikā madhuṃ karonti. Kammārasālāsu acchā kūṭaṃ paharanti. Karavīkasakuṇā āgantvā madhurassaraṃ vikūjentā rañño balikammaṃ karonti. Imāhi iddhīhi samannāgato rājā ekadivasaṃ suvaṇṇasaṅkhalikabandhanaṃ [Pg.157] pesetvā catunnaṃ buddhānaṃ adhigatarūpadassanaṃ kappā yukaṃ mahākālanāgarājānaṃ ānayitvā setacchattassa heṭṭhā mahārahe pallaṅke nisīdāpetvā anekasata vaṇṇehi jalajathalajapupphehi suvaṇṇapupphehi ca pūjaṃ katvā sabbā laṅkārapatimaṇḍitehi soḷasahi nāṭakasahassehi samantato parikkhipitvā anantañāṇassa tāva me saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa rūpaṃ imesaṃ akkhīnaṃ āpāthaṃ karohīti vatvā tena nimmitaṃ sakalasarīre vippakiṇṇapuññappabhāvanibbattāsīti anubyañjanapatimaṇḍita dvattiṃsa mahāpurisalakkhaṇa sassirīkatāya vikacakamaluppalapuṇḍarīkapatimaṇḍitamiva salilatalaṃ tārāgaṇaraṃsijālavisaravipphuritasobhāsamujjalamiva gaganatalaṃ nīlapītalohitā dibhedaṃ vicittavaṇṇaraṃsivinaddhabyāmappabhāparikkhepavilāsitāya sañcyāppabhānurāgaindadhanuvijjullatāparikkhittamiva kaṇakagirisikharaṃ nānāvirāgavimalaketumālāsamujjalitacārumatthakasobhanaṃ nayanarasāyanamiva ca brahmadevamanujanāgayakkhagaṇānaṃ buddharūpaṃ passanto sattadivasāni akkhipūjaṃ nāma akāsi. Rājā kira abhisekaṃ pāpuṇitvā tīṇiyeva saṃvaccharāni bāhirakapāsaṇḍaṃ parigaṇhi, catutthe saṃvacchare buddhasāsane pasīdi, tassa pana pitā bindusāro brāhmaṇabhatto ahosi. So brāhmaṇānañca brāhmaṇajātipāsaṇḍānaṃ paṇḍaraṅgaparibbājakānañca saṭṭhisahassamattānaṃ niccabhattaṃ paṭṭhapesi. Asokopi pitarā pavattitaṃ dānaṃ attano antopure tatheva dadamāno ekadivasaṃ sīhapañjare ṭhito te upasamaparibāhirena ācārena bhuñjamāne asaṃyatindriye avinītairiyāpathe disvā cintesi, īdisaṃ dānaṃ upaparikkhitvā yuttaṭṭhāne dātuṃ vaṭṭatīti. Evaṃ cintetvā amacce āha, gacchatha bhaṇe attano attano sādhusammate samaṇabrāhmaṇe antopuraṃ abhiharatha dānaṃ dassāmīti, amaccā sādhu devāti rañño [Pg.158] paṭissutvā te te paṇḍaraṅgaparibbājakā jīvaka nigaṇṭhādayo ānetvā ime mahārāja amhākaṃ arahantoti āhaṃsu, atha rājā antopure uccāvacāni āsanāni paññāpetvā āgacchantūti vatvā āgatāgate āha attano anurūpe āsane nisīdathāti, ekacce bhaddapīṭhakesu ekacce phalakapīṭhakesu nisīdiṃsu, taṃ disvā rājā natthi etesaṃ anto sāroti ñatvā tesaṃ anurūpaṃ khādanīyabhojanīyaṃ datvā uyyojesi. Evaṃ gacchante kāle ekadivasaṃ sīhapañjare ṭhito nigrodhasāmaṇeraṃ disvā tasmiṃ gatena pasādena buddhasāsane pasanno saṭṭhisahassamatte pāsaṇḍiye apanetvā saṭṭhisahassamatte bhikkhū bhojento buddhasāsane pasīditvā asokārāmaṃ kāretvā tattha te vasāpento ekadivasaṃ asokārāme saṭṭhisahassabhikkhūnaṃ dānaṃ datvā tesaṃ majjhe nisajja saṅghaṃ catūhi paccayehi pavāretvā imaṃ pañhaṃ pucchi, bhante bhagavatā desitadhammo nāma kittako hotīti, mahārāja nava aṅgāni, khandhato caturāsītidhammakkhandhasahassānīti. Rājā dhamme pasīditvā ekekaṃ dhammakkhandhaṃ ekekavihārena pūjessāmīti ekadivasameva channavutikoṭikhanaṃ vissajjetvā amacce āṇāpesi, ekamekasmiṃ nagare ekamekaṃ vihāraṃ kārentā caturāsītiyā nagarasahassesu caturāsītivihārasahassāni kārāpethāti, sayañca asokārāme asokamahāvihāratthāya kammaṃ paṭṭhapesi, saṅgho indaguttattheraṃ nāma mahiddhikaṃ mahānubhāvaṃ khīṇāsavaṃ navakammādhiṭṭhāyakaṃ adāsi, thero yaṃ yaṃ na niṭṭhāti, taṃ taṃ attano ānubhāvena niṭṭhāpesi, evaṃpitīhi saṃvaccharehi vihārakammaṃ niṭṭhāpesi, ekadivasameva sabbanagarehi paṇṇāni āgamiṃsu, amaccā rañño ārocesuṃ niṭṭhitāni deva caturāsītimahāvihārasahassānīti. Atha rājā [Pg.159] bhikkhusaṅghaṃ upasaṅkamitvā bhante mayā caturāsītivihārasahassāni kāritāni, dhātuyo kuto lacchāmīti pucchi, mahārāja dhātunidhānaṃ nāma atthīti suṇoma, na pana paññāyati asukaṭṭhāneti. Rājā rājagahe cetiyaṃ bhindāpetvā dhātuṃ apassanto paṭipākatikaṃ kārāpetvā bhikkhubhikkhuṇiyo upāsakaupāsikāyoti catasso parisā gahetvā vesāliyaṃ gato. Tatrāpi alabhitvā kapilavatthuṃ gato, tatrāpi alabhitvā rāmagāmaṃ gato, rāmagāme nāgā cetiyaṃ bhindituṃ nādaṃsu. Cetiye nipatitakuddālo khaṇḍāvaṇḍaṃ hoti, evaṃ tatrāpi alabhitvā allakappaṃ pāvaṃ kusināraṃti sabbacetiyāni bhinditvā dhātuṃ alabhitvā paṭipākatikāni katvā rājagahaṃ gantvā catasso parisā sannipātāpetvā atthi kenaci sutapubbaṃ asukaṭṭhāne dhātunidhānaṃti pucchi. Tattheko vīsaṃvassa satiko thero asukaṭṭhāne dhātunidhānaṃti na jānāmi, mayhaṃ pana pitāmahatthero mayi sattavassikāle mālācaṅgoṭakaṃ gāhāpetvā ehi sāmaṇera asukagacchantare pāsāṇathūpo atthi. Tattha gacchāmāti gantvā pūjetvā imaṃ ṭhānaṃ upadhāretuṃ vaṭṭati sāmaṇerāti āha. Ahaṃ etameva jānāmi mahārājāti āha. Rājā etadeva ṭhānaṃti vatvā gacche harāpetvā pāsāṇathūpaṃ paṃsuṃca apanetvā heṭṭhā sudhābhūmiṃ addasa, tato sudhā ca iṭṭhakāyo ca harāpetvā anupubbena pariveṇaṃ oruyha sattaratanavālikaṃ asihatthāni ca kaṭṭharūpakāni samparivattantāni addasa, so yakkhadāsake pakkosāpetvā balikammaṃ kārāpetvāpi neva antaṃ passanto devatā namassamāno ahaṃ imā dhātuyo gahetvā caturāsītivihārasahasse nidahitvā sakkāraṃ karomi. Mā me devatā antarāyaṃ karontūti āha, sakko devarājā cārikaṃ caranto taṃ disvā vissakammaṃ āmantetvā tāta asokadhammarājā dhātuyo [Pg.160] nīharissāmīti pariveṇaṃ otiṇṇo. Gantvā kaṭṭharūpāni nīharāpehīti. So pañcacūlakagāmadārakavesena gantvā rañño purato dhanukahattho ṭhatvā hāremi mahārājāti āha, hara tātāti saraṃ gahetvā sandhimhiyeva vijjhi, sabbaṃ vippakirīyittha, atha rājā āviñjane bandhakuñcikamuddikaṃ gaṇhi, maṇikkhandhaṃ passitvā anāgate daḷiddarājāno imaṃ maṇiṃ gahetvā dhātūnaṃ sakkāraṃ karontūti paṇṇe akkharāni disvā kujjhitvā mādisānaṃ pana rājūnaṃ daḷiddarājāti vattuṃ ayuttaṃti punappunaṃ ghaṭetvā dvāraṃ vivaritvā antogehaṃ paviṭṭho aṭṭhārasavassādhikānaṃ dvinnaṃ vassasatānaṃ upari āropitadīpā tatheva pajjalanti, nīluppalapupphāni taṃkhaṇaṃyeva āharitvā āropitāni viya pupphasanthāro taṃ khaṇaṃ santhato viya gandhā taṃ muhuttaṃ piṃsitvā ṭhapitā viya ahesuṃ. Rājā suvaṇṇapaṭṭaṃ gahetvā anāgate piyadāso nāma kumāro chattaṃ ussāpetvā asoko nāma dhammarājā bhavissati, so imā dhātuyo vitthāritā karissatīti vācetvā diṭṭhohaṃ ayyena mahākassapattherenāti vatvā vāmahatthaṃ ābhujitvā dakkhiṇahatthena apphoṭesi. So tasmiṃ ṭhāne paricaraṇakadhātumattameva ṭhapetvā sesadhātuyo sabbā gahetvā dhātugharaṃ pubbe pihitanayeneva pidahitvā sabbā yathā pakatiyāyeva kāretvā uparipāsāṇacetiyaṃ patiṭṭhāpetvā caturāsītiyā vihārasahassesu dhātuyo patiṭṭhāpesi. Athekadivasaṃ rājā vihāraṃ gantvā bhikkhusaṃghaṃ vanditvā ekamante nisinno yadi bhante channavutikoṭidhanaṃ vissajjetvā caturāsītivihārasahassānisacetiyāni kārāpetvāpi ahaṃ na dāyādo. Añño ko dāyādoti, paccayadāyako nāma tvaṃ mahārāja, yo pana attano puttañca dhītarañca pabbājeti, ayaṃ sāsane dāyādo nāmāti evaṃ vutte [Pg.161] asoko rājā sāsane dāyādabhāvaṃ patthayamāno avidūre ṭhitaṃ mahindakumāraṃ disvā sakkhissasi tāta tvaṃ pabbajituṃti āha. Kumāro pakatiyā pabbajitukāmo rañño vacanaṃ sutvā ativiya pāmojjajāto pubbajāmi deva. Maṃ pabbājetvā sāsane dāyādo hothāti āha. Tena ca samayena rājadhītā saṃghamittāpi tasmiṃ ṭhāne ṭhitā hoti. Taṃ disvā āha tvampi amma pabbajituṃ sakkhissasīti, sādhu tātāti sampaṭicchi. Rājā puttānaṃ manaṃ labhitvā pahaṭṭhacitto bhikkhusaṃghaṃ upasaṅkamitvā bhante ime dārake pabbājetvā maṃ sāsane dāyādaṃ karothāti. Saṅgho rañño vacanaṃ sampaṭicchitvā kumāraṃ moggaliputtatissattherena upajjhāyena mahādevattherena ācariyena pabbajāpesi. Majjhantikattherena ācariyena upasampādesi, so upasampadāmālakeyeva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Saṅghamittāyapi rājadhītāya ācariyāṇī āyupālattherī nāma. Upajjhāyā dhammapālattherī nāma ahosi. Rājā pana anekākārena buddhasāsanaṃ sobhetvā moggaliputtatissattherassa sahāyena saṭṭhisahassamatte dussīle titthiye buddhasāsanā uppabbājetvā tatiyadhammasaṃgītiṃ niṭṭhāpesi. Tasmiṃ kira samāgame bhikkhubhikkhuṇiyo kittakāti, vuttañhi. राजा बिंदुसारांना शंभर पुत्र होते. अशोकांनी स्वतःचा सख्खा भाऊ (एकाच आईचा) तिस्सकुमार याला सोडून त्या सर्वांना मारून टाकले. त्यांना मारून, चार वर्षे राज्याभिषेक न करताच राज्य चालवून, चार वर्षांनंतर, तथागतांच्या परिनिर्वाणानंतर दोनशे अठराव्या वर्षी (२१८ व्या वर्षी) संपूर्ण जंबुद्विपाचा सम्राट म्हणून त्यांनी राज्याभिषेक करून घेतला. तेव्हा संपूर्ण जंबुद्विपातील चौऱ्याऐंशी हजार नगरांचे राजे येऊन त्यांची सेवा करू लागले. तीन ऋतूंना अनुकूल असे त्यांचे तीन प्रासाद (राजवाडे) होते. एक महासप्पिक, एक मोरगीव आणि एक मंगल नावाचा; त्यांमध्ये ते अनेक हजार नर्तकींनी वेढलेले राहत असत. जिने त्यांना मधाचे दुकान दाखवले होते, ती देवकन्येसारखी रूपवान असंधिमित्ता नावाची राजकन्या साठ हजार स्त्रियांची प्रमुख आणि धर्माशोक राजांची अग्रमहिषी (मुख्य राणी) झाली. राज्याभिषेकानंतर त्यांना या राज-ऋद्धी (अलौकिक शक्ती) प्राप्त झाल्या; पृथ्वीच्या खाली एक योजन अंतरापर्यंत त्यांची आज्ञा चालत असे. तसेच वर आकाशातही त्यांची आज्ञा चालत असे. देवगण दररोज अनोतत्त सरोवरातून आठ कावडींद्वारे सोळा पिण्याच्या पाण्याचे घडे आणत असत. ज्यातून, शासनावर (बुद्ध शासनावर) श्रद्धा उत्पन्न झाल्यावर त्यांनी आठ घडे भिक्खू संघाला दिले. दोन घडे साठ त्रिपिटकधारी भिक्खूंना आणि दोन घडे अग्रमहिषी असंधिमित्तेला दिले. चार घडे ते स्वतः वापरत असत. तसेच देवगण हिमालयातून दररोज मऊ, स्निग्ध आणि चवदार नागलता नावाचे दात घासण्याचे लाकूड (दातून) आणत असत; ज्याने राजा, राणी, सोळा हजार नर्तकी आणि साठ हजार भिक्खू यांचे रोजचे दात घासण्याचे काम पूर्ण होत असे. देवगण दररोज त्यांच्यासाठी औषधी आवळा, औषधी हिरडा आणि सुवर्णवर्णी, सुगंधी व चवदार पिकलेला आंबा आणत असत. ते छद्दंत सरोवरातून पाच रंगांचे नेसण्याचे व पांघरण्याचे वस्त्र, पिवळ्या रंगाचे हात पुसण्याचे वस्त्र आणि दिव्य पेय आणत असत. नागलोकातून नागराजे दररोज त्यांच्यासाठी सुगंधी उटणे, पांघरण्यासाठी सुताशिवाय बनवलेले चमेलीच्या फुलांचे वस्त्र आणि अत्यंत मौल्यवान काजळ आणत असत. छद्दंत सरोवराच्या परिसरातूनच उगवलेल्या साळीचे (तांदळाचे) नऊ हजार भार (वहन) दररोज पोपट घेऊन येत असत. उंदीर त्या तांदळाची टरफले काढून ते स्वच्छ करत असत. त्यात एकही कण तुटलेला तांदूळ नसे. राजाच्या सर्व ठिकाणी याच तांदळाचा वापर केला जात असे. मधमाश्या मध तयार करत असत. लोहारांच्या शाळांमध्ये (कारखान्यांमध्ये) अस्वले हातोड्याने प्रहार करत असत. करवीक पक्षी येऊन मधुर स्वरात गात राजाचे मनोरंजन करत असत. या ऋद्धींनी युक्त असलेल्या राजांनी एके दिवशी सोन्याची साखळी पाठवून, चार बुद्धांचे रूप पाहिलेल्या आणि एका कल्पाइतके आयुष्य असलेल्या महाकाल नागराजाला बोलावून घेतले, त्याला श्वेतछत्राखाली एका मौल्यवान पलंगावर बसवले, अनेक शेकडो रंगांच्या जलज (पाण्यातील) व थलज (जमिनीवरील) फुलांनी आणि सोन्याच्या फुलांनी त्याची पूजा केली, सर्व अलंकारांनी नटलेल्या सोळा हजार नर्तकींनी त्याला चहूबाजूंनी वेढले, आणि 'अनंत ज्ञानी, सद्धर्माचे श्रेष्ठ चक्रवर्ती असलेल्या सम्यक्संबुद्धांचे रूप माझ्या या डोळ्यांसमोर प्रकट करा,' असे सांगितले. तेव्हा त्याने (नागराजाने) निर्माण केलेले, संपूर्ण शरीरावर पसरलेल्या पुण्यप्रभावामुळे उत्पन्न झालेल्या ऐंशी अनुव्यंजनांनी सुशोभित आणि बत्तीस महापुरुष लक्षणांच्या सौंदर्याने युक्त असे बुद्धरूप पाहिले. जे उमललेल्या कमळ, उत्पल आणि पुंडरीक फुलांनी सुशोभित पाण्याच्या पृष्ठभागासारखे, ताऱ्यांच्या समूहाच्या किरणांच्या जाळ्याने चमकणाऱ्या आकाशासारखे देदीप्यमान, निळ्या, पिवळ्या, तांबड्या इत्यादी विविध रंगांच्या किरणांनी वेढलेल्या व्यामप्रभेच्या (भामंडलाच्या) विलासामुळे, संध्याकाळच्या प्रकाशाने, इंद्रधनुष्याने आणि विजेच्या लतेने वेढलेल्या सुवर्ण पर्वताच्या (मेरू पर्वताच्या) शिखरासारखे, विविध प्रकारच्या निर्मळ ध्वजमालेने सुशोभित आणि सुंदर मस्तकाने शोभणारे, आणि ब्रह्मा, देव, मनुष्य, नाग व यक्ष यांच्या डोळ्यांना तृप्त करणाऱ्या त्या बुद्धरूपाचे दर्शन घेत राजांनी सात दिवस 'अक्षिपूजा' (डोळ्यांनी केलेली पूजा) केली. राजांनी राज्याभिषेक झाल्यावर केवळ तीन वर्षे बाह्य पाखंडींचे (इतर पंथांचे) आदरातिथ्य केले; चौथ्या वर्षी ते बुद्ध शासनावर प्रसन्न झाले. त्यांचे वडील बिंदुसार हे ब्राह्मणांचे भक्त होते. त्यांनी ब्राह्मण, ब्राह्मण जातीचे पाखंडी आणि पांढरे वस्त्र परिधान करणारे परिव्राजक अशा सुमारे साठ हजार लोकांना रोजचे भोजन देण्याची व्यवस्था केली होती. अशोकांनीही वडिलांनी सुरू केलेले हे दान आपल्या अंतःपुरात तसेच चालू ठेवले होते. एके दिवशी सिंहपंजरावर (झरोक्यावर) उभे राहून त्यांनी त्या लोकांना शांततेच्या विरुद्ध असलेल्या आचरणाने जेवताना, असंयत इंद्रियांनी युक्त आणि अविनीत (अशिष्ट) हालचाली करताना पाहिले आणि विचार केला, 'अशा दानाची परीक्षा करून ते योग्य ठिकाणी देणेच योग्य ठरेल.' असा विचार करून त्यांनी अमात्यांना सांगितले, 'अरे जा, आपापल्या मते जे उत्तम श्रमण आणि ब्राह्मण असतील, त्यांना अंतःपुरात घेऊन या, मी त्यांना दान देईन.' अमात्यांनी 'होय देवा,' असे राजांना उत्तर दिले आणि त्या त्या पांढऱ्या वस्त्रधारी परिव्राजकांना, जीवक आणि निग्रंथांना (जैन मुनींना) आणून सांगितले, 'महाराज, हे आमचे अर्हत आहेत.' तेव्हा राजांनी अंतःपुरात लहान-मोठी आसने मांडायला लावून 'यावे' असे म्हटले आणि आलेल्यांना सांगितले, 'आपल्या योग्यतेनुसार आसनांवर बसा.' काही जण भद्रपीठांवर (उत्तम आसनांवर) तर काही जण लाकडी पाटांवर बसले. ते पाहून राजांनी ओळखले की, 'यांच्यामध्ये आत काही सार (सत्य) नाही,' आणि त्यांना त्यांच्या योग्यतेनुसार खाद्य-भोज्य देऊन निरोप दिला. असा काळ जात असताना, एके दिवशी सिंहपंजरावर उभे राहून त्यांनी निग्रोध सामणेराला पाहिले. त्याच्या शांत चालण्याने त्यांच्या मनात आदर उत्पन्न झाला आणि ते बुद्ध शासनावर प्रसन्न झाले. त्यांनी साठ हजार पाखंडींना दूर करून साठ हजार भिक्खूंना भोजन देण्यास सुरुवात केली. बुद्ध शासनावर अत्यंत प्रसन्न होऊन त्यांनी अशोकाराम नावाचा विहार बांधला आणि तिथे त्यांना राहण्याची व्यवस्था केली. एके दिवशी अशोकाराम विहारात साठ हजार भिक्खूंना दान देऊन, त्यांच्यामध्ये बसून, संघाला चार प्रत्ययांनी (चीवर, पिंडपात, शयनासन, ग्लानप्रत्यय-भैषज्य) निमंत्रित करून हा प्रश्न विचारला, 'भंते, भगवंतांनी उपदेशिलेला धर्म किती आहे?' (भिक्खूंनी उत्तर दिले,) 'महाराज, नऊ अंगे आणि स्कंधांच्या दृष्टीने चौऱ्याऐंशी हजार धर्मस्कंध आहेत.' राजे धर्मावर प्रसन्न झाले आणि 'मी प्रत्येक धर्मस्कंधाची एका एका विहाराने पूजा करीन,' असे ठरवून एकाच दिवशी शहाण्णव कोटी धन खर्च करून त्यांनी अमात्यांना आज्ञा दिली, 'प्रत्येक नगरात एकेक विहार बांधून चौऱ्याऐंशी हजार नगरांमध्ये चौऱ्याऐंशी हजार विहार बांधा.' त्यांनी स्वतः अशोकाराम विहारात 'अशोक महाविहार' बांधण्याचे काम सुरू केले. संघाने इंद्रगुप्त थेर नावाच्या महान ऋद्धीमान, महानुभाव आणि क्षीणास्रव (अर्हत) थेरांना या नवनिर्माणाचे (नवकर्म) अधीक्षक म्हणून नियुक्त केले. जे जे काम पूर्ण होत नसे, ते ते थेर आपल्या प्रभावाने पूर्ण करत असत. अशा प्रकारे तीन वर्षांत विहारांचे काम पूर्ण झाले. एकाच दिवशी सर्व नगरांतून पत्रे आली. अमात्यांनी राजांना कळवले, 'देवा, चौऱ्याऐंशी हजार महाविहार पूर्ण झाले आहेत.' तेव्हा राजांनी भिक्खू संघाकडे जाऊन विचारले, 'भंते, मी चौऱ्याऐंशी हजार विहार बांधले आहेत, पण मला (बुद्धांचे) धातू (अस्थी अवशेष) कोठून मिळतील?' (भिक्खूंनी सांगितले,) 'महाराज, धातूंचे निधान (ठेवा) आहे असे आम्ही ऐकतो, पण ते अमुक ठिकाणी आहे हे माहीत नाही.' राजे राजगृहातील चैत्य (स्तूप) उघडून पाहत असताना, तिथे धातू न मिळाल्याने त्यांनी ते पूर्ववत करून घेतले. नंतर भिक्खू, भिक्खुणी, उपासक आणि उपासिका या चारही परिषदांना सोबत घेऊन ते वैशालीला गेले. तिथेही धातू न मिळाल्याने ते कपिलवस्तूला गेले. तिथेही न मिळाल्याने रामग्रामाला गेले. रामग्रामात नागांनी त्यांना स्तूप उघडू दिला नाही. स्तूपावर पडलेली कुदळ तुकडे-तुकडे झाली. अशा प्रकारे तिथेही धातू न मिळाल्याने त्यांनी अल्लकप्प, पावा, कुसिनारा येथील सर्व स्तूप उघडून पाहिले, पण धातू न मिळाल्याने ते पूर्ववत केले. शेवटी राजगृहाला परत येऊन त्यांनी चारही परिषदांची सभा बोलावली आणि विचारले, 'अमुक ठिकाणी धातूंचे निधान आहे, असे पूर्वी कोणाकडून ऐकले आहे का?' तिथे एक १२० वर्षे वयाचे थेर होते, ते म्हणाले, 'अमुक ठिकाणी धातूंचे निधान आहे हे मला माहीत नाही. पण मी सात वर्षांचा असताना माझ्या आजोबा थेरांनी माझ्या हातात फुलांची करंडी दिली आणि म्हणाले, 'ये सामणेर, अमुक झाडांच्या झुडपांमध्ये एक दगडाचा स्तूप आहे, तिथे आपण जाऊ या.' तिथे जाऊन त्यांनी पूजा केली आणि म्हणाले, 'सामणेर, या जागेचे स्मरण ठेवणे योग्य आहे.' महाराज, मला एवढेच माहीत आहे.' राजांनी 'तीच ही जागा असावी' असे म्हणून तिथली झुडपे तोडायला लावली, दगडाचा स्तूप आणि माती बाजूला केली, तेव्हा त्यांना खाली चुन्याची जमीन दिसली. त्यानंतर चुना आणि विटा बाजूला करून अनुक्रमाने खाली उतरल्यावर त्यांना सात प्रकारच्या रत्नांची वाळू आणि हातात तलवार घेऊन फिरणाऱ्या लाकडी बाहुल्या (यंत्रे) दिसल्या. त्यांनी यक्षदासांना बोलावून बळी देऊनही जेव्हा त्यांना अंत सापडला नाही, तेव्हा त्यांनी देवतांना नमस्कार करत म्हटले, 'मी या धातू घेऊन चौऱ्याऐंशी हजार विहारांमध्ये प्रस्थापित करून त्यांचा सत्कार करणार आहे. देवतांनी माझ्या कामात विघ्न आणू नये.' देवराज शक्राने फिरत असताना हे पाहिले आणि विश्वकर्म्याला बोलावून सांगितले, 'वत्सा, अशोक धर्मराज धातू काढण्यासाठी खाली उतरले आहेत. तू जाऊन त्या लाकडी बाहुल्यांना (यंत्रांना) काढून टाक.' तो (विश्वकर्मा) पाच शेंड्या असलेल्या गावातील मुलाचे रूप घेऊन राजांसमोर हातात धनुष्य घेऊन उभा राहिला आणि म्हणाला, 'महाराज, मी हे यंत्र काढून टाकतो.' राजांनी 'काढ वत्सा' असे म्हटल्यावर त्याने बाण घेऊन यंत्राच्या सांध्यावरच मारले, ज्यामुळे सर्व यंत्र विखुरले गेले. नंतर राजांनी तिथे असलेली किल्ली आणि मुद्रा घेतली. तिथे असलेल्या मण्यांच्या ढिगाऱ्यावर 'भविष्यात गरीब राजे हा मणी घेऊन धातूंचा सत्कार करोत' असे पानावरील अक्षरे वाचून राजांना राग आला आणि ते म्हणाले, 'माझ्यासारख्या राजाला गरीब राजा म्हणणे अयोग्य आहे.' त्यांनी पुन्हा प्रयत्न करून दार उघडले आणि आतल्या खोलीत प्रवेश केला. तिथे दोनशे अठरा वर्षांपूर्वी लावलेले दिवे अजूनही तसेच जळत होते! निळ्या कमळाची फुले जणू त्याच क्षणी आणून वाहिली असावीत तशी ताजी होती, फुलांची अंथरलेली शय्या तशीच होती आणि सुगंधी द्रव्ये जणू त्याच क्षणी वाटून ठेवली असावीत तशी सुवासिक होती. राजांनी सोन्याचा पट्टा घेतला, ज्यावर लिहिले होते: 'भविष्यात प्रियदास नावाचा कुमार छत्र धारण करेल आणि अशोक नावाचा धर्मराज होईल, तो या धातूंचा विस्तार करेल.' हे वाचून राजे म्हणाले, 'आदरणीय महाकश्यप थेरांनी मला (भविष्यात) पाहिले होते!' असे म्हणून त्यांनी आपला डावा हात दुमडला आणि उजव्या हाताने टाळी वाजवली (आनंदाने दंड थापटला). त्यांनी त्या ठिकाणी केवळ पूजेसाठी थोडे धातू ठेवून बाकीचे सर्व धातू घेतले. धातूगृह पूर्वीसारखेच बंद करून सर्व काही पूर्ववत केले आणि वर दगडाचा स्तूप उभारून चौऱ्याऐंशी हजार विहारांमध्ये त्या धातूंची प्रतिष्ठापना केली. नंतर एके दिवशी राजे विहारात गेले आणि भिक्खू संघाला वंदन करून एका बाजूला बसले आणि त्यांनी विचारले, 'भंते, मी शहाण्णव कोटी धन खर्च करून चौऱ्याऐंशी हजार विहार आणि स्तूप बांधले आहेत, तरीही मी (शासनाचा) वारसदार (दायाद) नाही का? मग दुसरा कोण वारसदार आहे?' (भिक्खूंनी उत्तर दिले,) 'महाराज, तुम्ही केवळ 'प्रत्यय-दायक' (साधने देणारे) आहात. जो आपल्या पुत्राला आणि कन्येला प्रव्रजित करतो (दीक्षा देतो), तोच शासनाचा खरा वारसदार (दायाद) होतो.' असे म्हटल्यावर, अशोक राजांनी शासनाचा वारसदार होण्याची इच्छा धरून जवळच उभे असलेल्या महिंद कुमाराला पाहिले आणि विचारले, 'वत्सा, तू प्रव्रजित होऊ शकशील का?' कुमार आधीपासूनच प्रव्रजित होऊ इच्छित होता. राजांचे बोलणे ऐकून त्याला अत्यंत आनंद झाला आणि तो म्हणाला, 'देवा, मी प्रव्रजित होईन. मला प्रव्रजित करून आपण शासनाचे वारसदार व्हा.' त्याच वेळी राजकन्या संघमित्राही तिथे उभी होती. तिला पाहून राजांनी विचारले, 'बाळ, तूही प्रव्रजित होऊ शकशील का?' तिने 'होय, वडिलांनो' असे म्हणून ते मान्य केले. मुलांची संमती मिळवून राजे अत्यंत प्रसन्न झाले आणि भिक्खू संघाकडे जाऊन म्हणाले, 'भंते, या मुलांना प्रव्रजित करून मला शासनाचा वारसदार बनवा.' संघाने राजांचे बोलणे मान्य केले आणि मोग्गलिपुत्त तिस्स थेरांना उपाध्याय आणि महादेव थेरांना आचार्य बनवून कुमाराला प्रव्रजित केले. मज्झंतिक थेरांना आचार्य बनवून त्याला उपसंपदा (पूर्ण दीक्षा) दिली. त्याने उपसंपदा मंचावरच (माळकावर) प्रतिसंभिदांसह अर्हतपद प्राप्त केले. राजकन्या संघमित्रेची आचार्या आयुपाला थेरी आणि उपाध्याय धम्मपाला थेरी झाली. राजांनी अनेक प्रकारे बुद्ध शासनाला सुशोभित केले आणि मोग्गलिपुत्त तिस्स थेरांच्या साहाय्याने सुमारे साठ हजार दुःशील (भ्रष्ट) तीर्थिकांना (इतर पंथीयांना) बुद्ध शासनातून बाहेर काढून तिसरी धम्मसंगीती (धम्म परिषद) पूर्ण केली. त्या परिषदेत किती भिक्खू आणि भिक्खुणी होते, हे सांगितले गेले आहे. 12. १२. Tasmiṃ samāgame āsuṃ, asītibhikkhukoṭiyo; Ahesuṃ satasahassāni, tesu khīṇāsavā yatī. त्या संमेलनात ऐंशी कोटी भिक्खू उपस्थित होते; त्यांच्यामध्ये एक लाख क्षीणासव (अर्हत) यती होते. 13. १३. Navutisatasahassāni, ahū bhikkhuṇiyo tahiṃ; Khīṇāsavā sikkhuṇiyo, sahassaṃ āsu tāsu cāti. तेथे नव्वद लाख भिक्खुणी होत्या; आणि त्यांच्यामध्ये एक हजार क्षीणासव (अर्हत) भिक्खुणी होत्या. Evaṃ [Pg.162] so asoko dhammarājā sakalajambudīpe aggarājā hutvā buddhasāsanaṃ sobhento vihāsi. Ayaṃ panettha saṅkhepo, vitthāro pana mahāvaṃse vuttoti. Vuttañhi. अशा प्रकारे, ते धम्मराज अशोक संपूर्ण जम्बुद्विपात सर्वश्रेष्ठ राजे बनून बुद्धशासनाला सुशोभित करत राहिले. हा येथे संक्षेप आहे, तर सविस्तर वृत्तांत महावंशात सांगितला आहे. कारण असे म्हटले आहे की: 14. १४. Sampuṇṇattā ayaṃ tisso, cetanāyo madhuppado; Sabbattha sabbadā sabba, sampattimabhisambhuṇīti. या तीनही चेतनांच्या परिपूर्णतेमुळे, त्या मध देणाऱ्याने (मधुदात्याने) सर्व ठिकाणी, सर्व काळी सर्व प्रकारची संपत्ती प्राप्त केली. Majjhimo pana vāṇijo attano pāravādidosena parasamudde laṅkāyaṃ nibbatti. Tassevaṃ kathāpaṭipāṭi veditabbā. Tambapaṇṇidīpe kira muṭasīvo nāma rājā saṭṭhivassāni rajjaṃ kāresi, tassa puññapaññāguṇopetā aññamaññaṃ hitesino dasa puttā ahesuṃ. Dve ca dhītaro. Sabbe te samaggā sammodamānā vasanti. Athāparasmiṃ samaye amaccā muṭasīvaraññe kālakate devānaṃpiyatissakumāraṃ abhisiñciṃsu, abhisekasamakālamevassa anekāni acchariyāni ahesuṃ. Tāni pakāsentā mahāvaṃsakathācariyā āhaṃsu. परंतु, मध्यम व्यापारी आपल्या परनिंदा करण्याच्या दोषामुळे दुसऱ्या समुद्रापलीकडील लंका द्वीपात उत्पन्न झाला. त्याची कथा अशी समजली पाहिजे. तांबपण्णिद्वीपात 'मुटसीव' नावाच्या राजाने साठ वर्षे राज्य केले. त्यांना पुण्य आणि प्रज्ञा या गुणांनी युक्त असलेले व एकमेकांचे हित चिंतणारे दहा पुत्र होते. आणि दोन कन्या होत्या. ते सर्व जण एकोप्याने व आनंदाने राहत असत. त्यानंतर दुसऱ्या एका वेळी, राजा मुटसीव कालवश झाल्यावर, अमात्यांनी 'देवानामप्रिय तिस्स' कुमाराचा राज्याभिषेक केला. त्यांच्या राज्याभिषेकाच्या वेळीच अनेक आश्चर्यकारक घटना घडल्या. त्या प्रकट करत महावंश कथेचे आचार्य म्हणतात: 15. १५. Devānaṃpiyatissoti, vissuto dutiyo suto; Tesu bhātusu sabbesu, puññapaññādhiko ahu. त्या सर्व भावांमध्ये 'देवानामप्रिय तिस्स' या नावाने प्रसिद्ध असलेला दुसरा पुत्र पुण्य आणि प्रज्ञेने अधिक श्रेष्ठ होता. 16. १६. Devānaṃpiyatisso so, rājāsi pituaccaye; Tassābhisekena samaṃ, bahūnacchariyānahū. वडिलांच्या निधनानंतर तो देवानामप्रिय तिस्स राजा झाला; त्याच्या राज्याभिषेकासोबतच अनेक आश्चर्यकारक घटना घडल्या. 17. १७. Laṅkādīpamhi sakale, nidhayo ratanānica; Antoṭhitāni uggantvā, pathavītalamāruhuṃ. संपूर्ण लंकाद्वीपात जमिनीच्या आत असलेले निधी (खजिने) आणि रत्ने वर येऊन पृथ्वीच्या पाठीवर प्रकट झाले. 18. १८. Laṅkādīpasamīpamhi, bhinnanāvā gatāni ca; Tatra jātāni ca thalaṃ, ratanāni samāruhuṃ. लंकाद्वीपाच्या जवळ फुटलेल्या जहाजांमधील आणि तेथे समुद्रात उत्पन्न झालेली रत्ने जमिनीवर आली. 19. १९. Chātapabbatapādamhi, tisso ca veḷuyaṭṭhiyo; Jātā rathapatodena, samānā parimāṇato. चात पर्वताच्या पायथ्याशी रथाच्या चाबकाच्या आकाराच्या तीन बांबूच्या काठ्या (वेळूयठ्ठी) उत्पन्न झाल्या. 20. २०. Tāsu [Pg.163] ekā latāyaṭṭhi, rajatābhā tahiṃ latā; Suvaṇṇavaṇṇā rucirā; Dissantetā manoramā. त्यांच्यापैकी एक 'लता-यठ्ठी' (वेलीची काठी) होती, ज्यावर चांदीसारखी चमकणारी वेल होती; ती सोन्याच्या रंगाची, सुंदर आणि मनमोहक दिसत होती. 21. २१. Ekā kusumayaṭṭhītu; Kusumāni tahiṃpana; Nānāni nānāvaṇṇāni; Dissantetiphuṭāni ca. दुसरी 'कुसुम-यठ्ठी' (फुलांची काठी) होती; त्यावर विविध प्रकारची आणि वेगवेगळ्या रंगांची उमललेली फुले दिसत होती. 22. २२. Ekā sakuṇayaṭṭhī tu, tahiṃpakkhimigā bahū; Nānā ca nānāvaṇṇā ca, sajīvāviya dissare. तिसरी 'सकुण-यठ्ठी' (पक्ष्यांची काठी) होती; त्यावर अनेक प्रकारचे आणि विविध रंगांचे पक्षी व प्राणी जणू जिवंत असल्यासारखे दिसत होते. 23. २३. Hayagajarathā malakyā, valayaṅguliveṭhakā ceva; Kakudhaphalā pākatikā, icce tā aṭṭha jātiyā. घोडा, हत्ती, रथ, आवळा, कडे (वलय), अंगठी (अंगुलिवेठक), ककुध फळ आणि सामान्य—अशा या आठ प्रकारच्या (मोत्यांच्या जाती होत्या). 24. २४. Muttā samuddā uggantvā; Tīre vaṭṭiviyaṭṭhitā; Devānaṃpiyatissassa; Sabbaṃ puññavijambhitaṃ. समुद्रातून वर आलेले मोती किनाऱ्यावर ढिगाऱ्यासारखे जमा झाले; हे सर्व देवानामप्रिय तिस्स यांच्या पुण्याचाच प्रताप होता. 25. २५. Indanīlaṃ veḷuriyaṃ, lohitaṅkamaṇī ci me; Ratanāni pane tāni, muttā tā tāca yaṭṭhiyo; Sattāhabbhantareyeva, rañño santikamāharuṃti. इंद्रनील, वैडूर्य, माणिक (लोहितांग मणी) आणि ही रत्ने, ते मोती आणि त्या काठ्या (यठ्ठी), सात दिवसांच्या आतच राजाच्या जवळ आणण्यात आल्या. Tena ca samayena devānaṃpiyatissamahārājā ca asoko dhammarājā ca addiṭṭhasahāyā honti. Tasmā so etāni ratanāni ca aññāni bahūni upāyanāni mama sahāyassa dethāti dhammāsokamahānarindassa paṇṇākāratthāya pesesi. Sopi taṃ disvā pasīditvā pañcarājakakudhabhaṇḍāni ca aññañca bahupaṇṇākārañca abhisekatthāya pesesi. Mayhaṃ sahāyaṃ abhisekaṃ karontūti. Na kevalañcetaṃ āmisapaṇṇākāraṃ. Imaṃ kira dhammapaṇṇākārampi pesesi. त्या वेळी महाराज देवानामप्रिय तिस्स आणि धम्मराज अशोक हे एकमेकांना न पाहिलेले मित्र होते. म्हणून त्यांनी 'हे माझ्या मित्राला द्या' असे सांगून ही रत्ने आणि इतर अनेक नजराणे महान सम्राट धम्मासोक यांच्याकडे भेट म्हणून पाठवले. त्यांनीही ते पाहून प्रसन्न होऊन, 'माझ्या मित्राचा राज्याभिषेक करा' असे सांगून राज्याभिषेकासाठी लागणारी पाच राजचिन्हे आणि इतर अनेक भेटवस्तू पाठवल्या. केवळ ही भौतिक भेटच नव्हे, तर त्यांनी ही धम्म-भेट देखील पाठवली: 26. २६. Ahaṃ buddhaṃca dhammaṃca; Saṃghaṃca saraṇaṃ gato; Upasakattaṃ vedesiṃ; Sakyaputtassa sāsane. मी बुद्ध, धम्म आणि संघाला शरण गेलो आहे; आणि शाक्यपुत्राच्या (बुद्धांच्या) शासनात उपासकत्व स्वीकारले आहे. 27. २७. Imesu tīsu vatthūsu; Uttamesu naruttama; Cittaṃ pasādayitvāna, saddhāya saraṇaṃ vajāti. हे नरश्रेष्ठा! या तीन उत्तम रत्नांवर आपले चित्त प्रसन्न करून, श्रद्धेने त्यांना शरण जा. Amaccā [Pg.164] puna laṅkamāgamma rājānaṃ abhisiñciṃsu, tena kho pana samayena moggaliputtatissatthero kattha nukho anāgate sāsanaṃ suppatiṭṭhitaṃ bhaveyyāti upaparikkhanto paccantime suppatiṭṭhitaṃ bhavissatīti ñatvā te te there tattha tattha pesetvā mahāmahindattheraṃ gantvā tambapaṇṇidīpaṃ pasādehīti niyojesi, sakko ca devānamindo mahāmahindattheraṃ upasaṃkamitvā kālakato bhante muṭasīvo rājā. Idāni devānaṃpiyatissamahārājā rajjaṃ kāreti. Sammāsambuddhena ca tumhe byākatā anāgate mahindo nāma bhikkhu tambapaṇṇidīpaṃ pasādessatīti. Tasmā tiha kho bhante kālo dīpavaraṃ gamanāya, ahampi sahāyo bhavissāmīti, thero tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā attasattamo cetiyapabbatavihārato vehāsaṃ uppatitvā anurādhapurassa puratthimadisāya missakapabbate patiṭṭhahi, imaṃ etarahi cetiyapabbatotipi sañjānanti. Tadā tambapaṇṇiyaṃ ussavadivaso hoti, rājā chaṇaṃ karothāti amacce āṇāpetvā cattāḷīsasahassapurisehi parivārito nagaramhā nikkhamitvā missakapabbataṃ pāyāsi migavaṃ kīḷitukāmo. Atha tasmiṃ pabbate adhivatthā ekā devatā rañño there dassessāmīti rohitamīgavaṇṇena avidūre tiṇapaṇṇāni khādamānā viya carati, rājā ayuttaṃ dāni pamattaṃ vijjhituṃti jiyaṃ poṭhesi, migo ambatthalamaggaṃ gahetvā palāyituṃ ārabhi, rājā taṃ anubandhanto ambatthalameva abhiruhi, migopi therānaṃ avidūre antaradhāyi, mahindatthero rājānaṃ avidūre āgacchanta maṃyeva rājā passatu, mā itareti adhiṭṭhahitvā tissa tissa ito ehīti āha, rājā taṃ sutvā cintesi. Imasmiṃ tambapaṇṇidīpe jāto maṃ tissoti nāmaṃ gahetvā ālapituṃ samattho nāma natthi. Ayaṃ pana chinnabhinnapaṭadharo bhaṇḍukāsāva vasano maṃ nāmenā lapati, ko nukho yaṃ bhavissati manusso amanusso vāti. Thero āha. अमात्य पुन्हा लंकेत येऊन त्यांनी राजाचा राज्याभिषेक केला. त्या वेळी मोग्गलिपुत्त तिस्स थेरांनी 'भविष्यात बुद्धशासन कोठे सुप्रतिष्ठित होईल?' याचा विचार केला. सीमावर्ती देशांमध्ये ते सुप्रतिष्ठित होईल हे जाणून त्यांनी वेगवेगळ्या थेरांना वेगवेगळ्या ठिकाणी पाठवले आणि महामहिंद थेरांना 'तांबपण्णिद्वीपात जाऊन तेथील लोकांना प्रसन्न करा' असे नियोजित केले. देवांचा राजा सक्क याने महामहिंद थेरांकडे येऊन म्हटले, 'भंते! राजा मुटसीव कालवश झाले आहेत. आता महाराज देवानामप्रिय तिस्स राज्य करत आहेत. सम्यक्संबुद्धांनी तुमच्याविषयी भविष्यवाणी केली होती की, भविष्यात महिंद नावाचे भिक्खू तांबपण्णिद्वीपाला धम्माभिमुख करतील. म्हणून भंते! आता त्या श्रेष्ठ द्वीपावर जाण्याची वेळ आली आहे, मी देखील आपला साहाय्यक होईन.' थेरांनी त्यांचे म्हणणे स्वीकारले आणि स्वतःसह सात जण चेतियपब्बत विहारातून आकाशात उडून अनुराधपुराच्या पूर्व देशात असलेल्या मिस्सक पर्वतावर उतरले, ज्याला आजकाल 'चेतियपब्बत' म्हणून ओळखले जाते. त्या वेळी तांबपण्णिद्वीपात उत्सवाचा दिवस होता. राजाने अमात्यांना 'उत्सव साजरा करा' अशी आज्ञा दिली आणि चाळीस हजार माणसांच्या परिवारासह नगरातून निघून शिकार खेळण्याच्या इच्छेने मिस्सक पर्वताकडे गेले. तेव्हा त्या पर्वतावर राहणाऱ्या एका देवतेने 'मी राजाला थेरांचे दर्शन घडवून देईन' असा विचार करून, जवळच तांबड्या हरणाचे रूप घेऊन गवत व पाने खात असल्यासारखे फिरू लागली. राजाने 'असावध प्राण्यावर बाण चालवणे अयोग्य आहे' असा विचार करून धनुष्याची दोरी ओढून आवाज केला. हरणाने अंबत्थलच्या मार्गाने पळण्यास सुरुवात केली. राजाने त्याचा पाठलाग करत अंबत्थल पर्वतावर चढाई केली. ते हरीण थेरांच्या जवळ जाऊन अदृश्य झाले. महामहिंद थेरांनी जवळ येत असलेल्या राजाला पाहून 'राजाने केवळ मलाच पाहावे, इतरांना नाही' असा अधिष्ठान केला आणि 'तिस्स! तिस्स! इकडे ये!' असे म्हटले. राजाने ते ऐकून विचार केला, 'या तांबपण्णिद्वीपात जन्मलेला असा कोणीही नाही जो मला 'तिस्स' या नावाने हाक मारू शकेल. परंतु हा फाटलेली वस्त्रे परिधान केलेला, मुंडण केलेला आणि काषाय वस्त्र नेसलेला माणूस मला नावाने हाक मारत आहे. हा कोण असेल, मनुष्य की अमनुष्य?' तेव्हा थेर म्हणाले: 28. २८. Samaṇā [Pg.165] mayaṃ mahārāja, dhammarājassa sāvakā; Taveva anukampāya, jambudīpā idhāgatāti. हे महाराज! आम्ही श्रमण आहोत, धम्मराजाचे (बुद्धांचे) श्रावक आहोत; तुमच्यावर अनुकंपा करण्यासाठीच आम्ही जम्बुद्विपातून येथे आलो आहोत. Rājā dhammāsokanarindena pesitasāsanānusārena anussaramāno ayyā nukho āgatāti tāvadeva āyudhaṃ nikkhipitvā ekamantaṃ nisīdi sammodanīyaṃ kathaṃ kathayamāno sāraṇīyaṃ kathaṃ kurumāno. Tasmiṃ tānipi cattāḷīsapurisasahassāni āgantvā taṃ parivāresuṃ, tadā thero itarepi jane dassesi, rājā disvā ime kadā āgatāti pucchi, mayā saddhiṃyeva mahārājāti. Idāni pana jambudīpe aññepi evarūpā samaṇā santīti. Mahārāja etarahi jambudīpo kāsāvapajjoto isivātapaṭivāto, tasmiṃ. धर्मासोक नरेंद्राने पाठवलेल्या संदेशाचे स्मरण करत, 'आर्य आले आहेत काय?' असे म्हणून राजाने तत्काळ आपले शस्त्र खाली ठेवले आणि एका बाजूला बसून ते आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण करू लागले. त्या वेळी ते चाळीस हजार पुरुषही तेथे आले आणि त्यांनी त्यांना वेढले. तेव्हा थेरांनी इतर लोकांनाही प्रकट केले. राजाने त्यांना पाहून विचारले, 'हे कधी आले?' (थेर म्हणाले,) 'महाराज, माझ्यासोबतच.' 'पण आता जंबुद्विपात असे इतरही श्रमण आहेत काय?' 'महाराज, सध्या जंबुद्वीप काषायवस्त्रांनी देदीप्यमान आहे आणि ऋषींच्या वाऱ्याने सुवासित आहे, त्यामध्ये...' 29. २९. Tevijjā iddhippattā ca, cetopariññakovidā; Khīṇāsavā arahanto, bahū buddhassa sāvakāti. त्रिविद्या प्राप्त केलेले, ऋद्धि प्राप्त केलेले, परचित्तज्ञानात निपुण, क्षीणासव (आसवांचा क्षय झालेले) अर्हत असे बुद्धांचे अनेक श्रावक तेथे आहेत. Rājā taṃ sutvā pasanno ahosi, atha thero rukkhopamādinā tassa paññāveyyattiyaṃ ñatvā dhammaṃ desesi sanarāmarehi sādhukāraṃ kārayamāno. Tena vutthaṃ. ते ऐकून राजा प्रसन्न झाला. त्यानंतर थेरांनी वृक्षाच्या उपमेद्वारे त्यांच्या प्रज्ञेची प्रगल्भता जाणून, मनुष्य आणि देवांकडून साधुकार मिळवत धम्माचा उपदेश केला. म्हणूनच म्हटले आहे – 30. ३०. Paṇḍitoti viditvāna, cullahatthipadopamaṃ; Suttantaṃ desayī thero, mahīpassa mahāmati. त्या राजाला बुद्धिमान जाणून, महाज्ञानी थेरांनी त्या पृथ्वीपतीला (राजाला) 'चूळहत्थिपदोपम सुत्त' उपदेशिले. Desanāpariyosāne so saddhiṃ tehi narehi cattāḷīsasahassehi saraṇesu patiṭṭhahīti. Athassa rājā sve bhante mama gehe bhikkhaṃ gaṇhāthāti yācitvā gantvā nagarañca rājagehañca alaṅkaritvā there nisīdāpetvā paṇītenāhārena parivisitvā anuḷādevippamukhāhi pañcasataitthīhi saddhiṃ ekamantaṃ nisīdi. Atha thero dhammaratana vassaṃ vassāpesi. Tato [Pg.166] tā pañcasataitthiyo sotāpattiphalaṃ pāpuṇiṃsu. Tato hatthisālāyaṃ sahassaṃ, nandanavane sahassaṃti evaṃ dutiyadivase aḍḍhateyyāni pāṇasahassāni sotāpattiphale patiṭṭhāpesi. Tatiyadivase aḍḍhanavappamāṇaṃ pāṇasahassaṃti evaṃ anekasatānaṃ anekasahassānaṃ anekasata sahassānaṃ dhammā mataṃ pāyesi. Vuttañhi. देशनेच्या शेवटी तो (राजा) त्या चाळीस हजार पुरुषांसह त्रिसरणात प्रतिष्ठित झाला. त्यानंतर राजाने 'भंते, उद्या माझ्या घरी भिक्षा ग्रहण करावी' अशी विनंती केली आणि जाऊन नगर व राजवाडा सजवला. थेरांना आसनावर बसवून उत्कृष्ट अन्नाने भोजन वाढले आणि राणी अनुला प्रमुख असलेल्या पाचशे स्त्रियांसह तो एका बाजूला बसला. तेव्हा थेरांनी धम्मरत्नाचा वर्षाव केला. त्यानंतर त्या पाचशे स्त्रियांनी स्रोतापत्ती फल प्राप्त केले. त्यानंतर दुसऱ्या दिवशी हत्तीशाळेत एक हजार आणि नंदनवनात एक हजार, अशा प्रकारे अडीच हजार प्राण्यांना स्रोतापत्ती फलात प्रतिष्ठित केले. तिसऱ्या दिवशी साडेआठ हजार प्राण्यांना, अशा प्रकारे अनेक शेकडो, हजारो आणि लाखो लोकांना धम्मरूपी अमृताचे प्राशन करवले. कारण असे म्हटले आहे – 31. ३१. Mahāmahindasuriyo, laṅkāvehāsamajjhago; Bodhaneyyambuje kāsi, vikāsaṃ dhammaraṃsinā. लंका रूपी आकाशाच्या मध्यभागी आलेल्या महामहिंद रूपी सूर्याने आपल्या धम्मरूपी किरणांनी बोध प्राप्त करण्यास योग्य असलेल्या (बोधनेय्य) जनरूपी कमळांना विकसित केले. 32. ३२. Mahāmahindacando so, laṅkāvehāsamajjhago; Bodhesi dhammaraṃsīhi, veneyyakumudākare. लंका रूपी आकाशाच्या मध्यभागी आलेल्या त्या महामहिंद रूपी चंद्राने आपल्या धम्मरूपी किरणांनी विनेय (उपदेशास पात्र) जनरूपी कुमुदांच्या (पांढऱ्या कमळांच्या) वनाला प्रबोधित केले. 33. ३३. Mahāmahindamegho so, vassaṃ dhammambuvuṭṭhiyā; Sādhūnaṃ cittabījesu, janesi kusalaṅkureti. त्या महामहिंद रूपी मेघाने धम्मरूपी जलाचा वर्षाव करून सज्जनांच्या चित्तरूपी बीजांमध्ये कुशलरूपी अंकुर निर्माण केले. Atha rājā sumanasāmaṇerena dhammāsokassa hatthato sammāsambuddhaparibhuttapattapūradhātuyo ca sakkassa santikā dakkhiṇakkhakadhātuṃca āharāpetvā cetiyapabbate thūpaṃ ādiṃkatvā sakalalaṅkādīpe yojane yojane thūpāni kāretvā dakkhiṇakadhātuṃ nidahitvā thūpārāmathūpañca patiṭṭhāpesi. Atha saṅghamittāya theriyā ānītaṃ jayamahābodhino dakkhiṇamahāsākhaṃ patiṭṭhāpetvā pūjaṃ kāresi. Sabbo panettha kathāvittharo mahāvaṃsato veditabbo. त्यानंतर राजाने सुमण सामणेराद्वारे राजा धर्मासोकाच्या हातून सम्यक्संबुद्धांनी वापरलेल्या पात्राने भरलेले धातू (अवशेष) आणि शक्राकडून (इंद्राकडून) उजव्या जतुकास्थीचा (खांद्याच्या हाडाचा) धातू मागवून घेतला. चेतियपर्वतावरील स्तूपापासून सुरुवात करून संपूर्ण लंकाद्वीपात योजनेयोजनेवर स्तूप बांधले आणि उजवा जतुकास्थी धातू प्रस्थापित करून थूपाराम स्तूपाची स्थापना केली. त्यानंतर संघमित्ता थेरींनी आणलेली जयमहाबोधीची दक्षिण महाशाखा प्रस्थापित करून तिची पूजा केली. या कथेचा सर्व सविस्तर वृत्तांत महावंशातून जाणून घ्यावा. 34. ३४. Pāravādikadosena, jātevaṃ parasāgare; Pattānumodanā evaṃ, laṅkāyaṃ āsi issaro. परवाद्यांच्या दोषांमुळे परसागरात अशा प्रकारे संकट आले असता, पुण्याचे अनुमोदन प्राप्त करून तो लंकेचा स्वामी झाला. 35. ३५. Pāpampi evaṃ phalatīti mantvā,Ñatvāna puññassa phalaṃ idanti; Bho yoniso kubbatha puññakamme,Gantvāna ye yattha na socayantīti. पाप देखील अशा प्रकारे फळ देते असा विचार करून आणि हे पुण्याचे फळ आहे हे जाणून, हे लोकांनो! तुम्ही योग्य प्रकारे (मनःपूर्वक) पुण्यकर्मे करा, जेथे गेल्यावर कोणालाही शोक करावा लागत नाही. Tebhātikamadhuvāṇijakānaṃ vatthuṃ aṭṭhamaṃ. तीन मधू-व्यापारी भावांची आठवी कथा समाप्त. 39. Bodhirājadhītuyā vatthumhi ayamānupubbīkathā ३९. बोधिराजकन्येच्या कथेचा अनुक्रमिक वृत्तांत खालीलप्रमाणे आहे – Bhagavati parinibbute laṅkāyaṃ sāsane suppatiṭṭhite tattha hakureḷīti eko gāmo ahosi, tatthekā dārikā gāmādārikāhi saddhiṃ tattha tattha kīḷantī viharati, tadā gāmasamīpe mahāsobbhaṃ hoti. Tattheko maruttharukkho sabbadā pāḷiphullova tiṭṭhati. Manussā buddhapūjanatthaṃ pupphāni viciṇantā udakaṃ ogahetvā rukkhamabhiruyha pupphāni ociṇanti, kumārikā te disvā manussā sukhena gantvā pupphāni ociṇantūti ekaṃ sukkhapālibhaddadaṇḍakaṃ āharitvā setuṃ katvā ṭhapesi, tato paṭṭhāya manussā tenagantvā pupphāni ociṇanti. Atha sā tato cutā teneva kusalakammena jambudīpe pāṭaliputtanagare somadattarañño dhītā hutvā nibbatti, uttamarūpadharā devaccharapaṭibhāgā ahosi. Mātāpitaro panassā bodhirājakumārikāti vohariṃsu. Pubbe katasetuānubhāvena tassā suvīrako nāmeko ākāsagāmī sindhavapotako nibbatti. Rājadhītuyā pana pitā buddhamāmako dhammamāmako saṅghamāmako hutvā mahantaṃ puññaṃ pasavanto sindhavapotakaṃ disvā puññakaraṇassa me sahāyo laddhoti tuṭṭhamānaso assaṃ abhiruhitvā divasassa tikkhattuṃ gantvā mahābodhiṃ [Pg.168] vandati. Rājadhītā naṃ disvā pitusantikaṃ gantvā abhiṇhaṃ tāta kuhiṃ gacchasīti pucchi. Rājā na kiñci kathesi, atha sā punappunaṃ pitaraṃ nibandhantī pucchi. Tato rājā tassāvi karonto evamāha. भगवान परिनिर्वाण पावल्यानंतर आणि लंकेमध्ये धम्माची सुप्रतिष्ठापना झाल्यावर, तेथे 'हकुरेळी' नावाचे एक गाव होते. तेथे एक मुलगी गावातील इतर मुलींसोबत इकडेतिकडे खेळत असे. त्या वेळी गावाजवळ एक मोठा जलाशय होता. तेथे एक मरुत्थ वृक्ष नेहमी फुलांनी बहरलेला असे. लोक बुद्धपूजेसाठी फुले गोळा करण्यासाठी पाण्यात उतरून, वृक्षावर चढून फुले तोडत असत. त्या मुलीने हे पाहून, 'लोकांनी सहजपणे जाऊन फुले तोडावीत' असा विचार केला आणि तिने एक सुका पालिभद्रचा ओंडका आणून त्याचा पूल बनवून तेथे ठेवला. तेव्हापासून लोक त्यावरून जाऊन फुले तोडू लागले. त्यानंतर ती तेथून च्युत होऊन (मृत्यू पावून) त्याच कुशलकर्मामुळे जंबुद्वीपातील पाटलीपुत्र नगरात राजा सोमदत्ताची कन्या म्हणून जन्माला आली. ती अत्यंत रूपवान आणि अप्सरेसारखी सुंदर होती. तिच्या मातापित्यांनी तिचे नाव 'बोधिराजकुमारी' असे ठेवले. पूर्वी केलेल्या पुलाच्या प्रभावामुळे तिच्यासाठी 'सुवीरक' नावाचा आकाशातून जाणारा एक उत्कृष्ट सिंधू घोडा जन्माला आला. राजकन्येचे वडील बुद्ध, धम्म आणि संघाचे निस्सीम भक्त होते आणि मोठे पुण्य संपादन करत होते. त्या सिंधू घोड्याला पाहून 'मला माझ्या पुण्यकर्मात एक साहाय्यक मिळाला आहे' असे म्हणून अत्यंत आनंदी झाले आणि त्या घोड्यावर स्वार होऊन ते दिवसातून तीन वेळा महाबोधीच्या वंदनेसाठी जात असत. राजकन्येने त्यांना पाहून वडिलांजवळ जाऊन वारंवार विचारले, 'बाबा, आपण कुठे जात आहात?' राजाने काहीच सांगितले नाही. तेव्हा तिने वडिलांना पुन्हा पुन्हा आग्रह धरून विचारले. तेव्हा राजाने तिच्यासमोर ते प्रकट करत असे म्हटले – 1. १. Amhākaṃ bhagavā pubbe, pūrento dasapāramī; Adāsi sīsarattakkhi, maṃsaṃ jīvitameva ca. पूर्वी आपल्या भगवंतांनी दहा पारमिता पूर्ण करताना आपले मस्तक, लाल डोळे, मांस आणि स्वतःचे जीवनही दान केले. 2. २. Puttadāre ca rajje ca, patvā pāramimatthakaṃ; Anappakappakoṭīnaṃ, khepetvā kapilavuye. पुत्र, पत्नी आणि राज्याचे दान करून पारमितांचे शिखर गाठले, आणि अनेक कोटी कल्प घालवल्यानंतर कपिलवस्तू नावाच्या नगरात... 3. ३. Sakkarājakule jāto, loke appaṭipuggalo; Sampattacakkavattittaṃ, pahantvāna narādhipo. शाक्य राजांच्या कुळात जन्म घेऊन, जगात अद्वितीय असलेले आणि प्राप्त झालेल्या चक्रवर्ती साम्राज्याचा त्याग करून, ते नरश्रेष्ठ... 4. ४. Disvā nimitte caturo, nikkhamma abhinikkhamaṃ; Bodhimūlamupāgamma, nisinno vajirāsane. चार निमित्त पाहून, महाभिनिष्क्रमण करून, बोधीवृक्षाच्या मुळाशी येऊन वज्रासनावर बसले. 5. ५. Sahassabāhuṃ māpetvā, nānāyudhasamākulaṃ ; Mahābhītikaraṃ vesaṃ, kāḷapabbatasādisaṃ. हजारो हात निर्माण करून, विविध शस्त्रास्त्रांनी सज्ज होऊन, काळ्या पर्वतासारखे अत्यंत भयानक रूप धारण करून... 6. ६. Māpetvāna samāruyha, girimekhalavāraṇaṃ; Mārasenaṃ samānetvā, āgataṃ makaraddhajaṃ. गिरीमेखल नावाच्या हत्तीवर स्वार होऊन आणि मारसेनेला सोबत घेऊन तो मकरध्वज (मार) आला. 7. ७. Pāramitābalena taṃ, mārasenaṃ palāpiya; Yatthāsīno kilesāri, sahassaṃ ghātayī jino. पारमितांच्या बलाने त्या मारसेनेला पळवून लावून, ज्या आसनावर बसून त्या जिनाने (विजेत्याने) हजारो क्लेशांचा नाश केला. 8. ८. Nayanaṃ sujalasekehi, sattāhaṃ jinasevitaṃ; Pūjitaṃ devabrahmehi, siddhoraganarādihi; Vandituṃ jayabodhiṃtaṃ, gacchāmi satataṃ ahaṃ. जिथे जिनाने (बुद्धांनी) सात दिवस अनिमिष नेत्रांनी (न डोळे मिचकावता) दर्शन घेतले, देव, ब्रह्मा, सिद्ध, नाग आणि मनुष्यांद्वारे पूजल्या गेलेल्या त्या जयबोधीचे वंदन करण्यासाठी मी सतत जातो. 9. ९. Upāsati sadā gantvā, yo naro bodhipādapaṃ; Gandhodadīpadhūpādi, nānāpūjāhi sādhukaṃ. जो मनुष्य नेहमी जाऊन सुगंधी जल, दीप, धूप इत्यादी विविध पूजांनी त्या बोधीवृक्षाची योग्य प्रकारे उपासना करतो, 10. १०. Sa naro nirāmayo hoti, paccatte ca parattha ca; Pūjito mānito hoti, dīghāyu balavā sukhī. तो मनुष्य या लोकात आणि परलोकात निरोगी राहतो, तो पूजनीय व आदरणीय होतो आणि दीर्घायुषी, बलवान व सुखी होतो. 11. ११. Tadatthaṃ patthayantena, atthakāmena jantunā; Upāsanīyaṃ saddhāya, niccaṃ taṃ bodhipādapaṃti. त्यामुळे, स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्या आणि त्याची आकांक्षा बाळगणाऱ्या मनुष्याने श्रद्धेने त्या बोधिवृक्षाची नित्य उपासना करावी. Taṃ sutvā kumārikā pītiyā phuṭasarīrā pitaraṃ vanditvā ahampi tāta gacchāmīti āha. Rājā panassā upaddavabhayena gamanaṃ na icchi. Tato sā yāvatatiyaṃ pitaraṃ yācitvā raññā anuññātā. Tato paṭṭhāya pitarā saddhiṃ sindhavamāruyha bodhiṃ vandituṃ satataṃ gacchati. Athāparabhāge rājā maraṇamañce nipanno cintesi. Dhītā me nirantaraṃ bodhiupaṭṭhānaṃgacchati, etissā anāgate yaṃkiñci bhayaṃ uppajjamānaṃ tato uppajjati. Tattha me kiṃ kātabbanti. Tato sindhavaṃ pakkosāpetvā tassa kaṇṇamūle mantento evamāha, tāta mama dhītā abhiṇhaṃ tava sahāyaṃ katvā bodhiṃ vandituṃ gacchati. Tatthassā yaṃkiñci bhayaṃ bhaveyya. Taṃ nappatirūpaṃ. Tattha gamanāgamane mama dhītaraṃ rakkheyyāsīti tassa dhītaraṃ paṭipādetvā kālamakāsi. Tato rājadhītā pitusarīrakiccaṃ kāretvā divasassa tikkhattuṃ assamabhiruyha bodhiupaṭṭhānaṃ gacchati. Manussā panassā rūpasampattiṃ disvā vimhitamānasā rājārahaṃ vata no idaṃ paṇṇākāraṃ diṭṭhaṃ. Gantvā rañño ācikkhissāma. Appeva nāma rājā so kiñci no dadeyyāti cintetvā rañño santikaṃ gantvā vanditvā ṭhitā evamāhaṃsu. ते ऐकून ती राजकुमारी आनंदाने पुलकित झाली. तिने वडिलांना वंदन केले आणि म्हणाली, 'बाबा, मीसुद्धा जाईन.' परंतु, राजाने संभाव्य संकटाच्या भयाने तिचे जाणे पसंत केले नाही. त्यानंतर तिने वडिलांना तीन वेळा विनंती केली, तेव्हा राजाने तिला परवानगी दिली. तेव्हापासून ती वडिलांसोबत सिंधू घोड्यावर स्वार होऊन बोधिवृक्षाच्या वंदनासाठी सतत जाऊ लागली. काही काळानंतर, राजे मृत्यूशय्येवर पडले असताना त्यांनी विचार केला, 'माझी मुलगी निरंतर बोधिवृक्षाच्या सेवेसाठी जाते. भविष्यात जर तिला काही संकट आले, तर ते तिथूनच येऊ शकते. अशा वेळी मी काय केले पाहिजे?' त्यानंतर त्यांनी सिंधू घोड्याला बोलावून घेतले आणि त्याच्या कानात हळूच सांगत ते म्हणाले, 'बाळा, माझी मुलगी तुझ्या सहाय्याने वारंवार बोधिवृक्षाच्या वंदनासाठी जाते. तिथे तिला काही संकट येऊ शकते. ते योग्य नाही. तिथे येण्या-जाण्याच्या वेळी तू माझ्या मुलीचे रक्षण कर.' अशा प्रकारे आपली मुलगी त्याच्या स्वाधीन करून राजे मरण पावले. त्यानंतर राजकुमारीने वडिलांचे अंत्यसंस्कार करून, दिवसातून तीन वेळा घोड्यावर स्वार होऊन बोधिवृक्षाच्या सेवेसाठी जाणे सुरू ठेवले. लोक तिचे सौंदर्य पाहून थक्क झाले आणि विचार करू लागले, 'आम्ही खरोखरच राजाला सादर करण्यायोग्य एक अमूल्य नजराणा पाहिला आहे. आपण जाऊन राजाला हे सांगितले पाहिजे. कदाचित राजा आपल्याला काहीतरी बक्षीस देईल.' असा विचार करून ते राजाकडे गेले, त्याला वंदन करून उभे राहिले आणि असे म्हणाले: 12. १२. Bodhimaṇḍaṃ samāgamma, abhiṇhaṃ tuṭṭhamānasā; Vandantī yāti kaññekā, vijjūva siriyā jalaṃ. बोधिसभोवताली (बोधिमंडपापाशी) येऊन, अत्यंत प्रसन्न मनाने वंदन करत एक कन्या जात असते, जी आपल्या सौंदर्याच्या तेजाने पाण्याच्या प्रवाहात चमकणाऱ्या विजेसारखी दिसते. 13. १३. Nīladhampillabhārā sā, visālāyatalocanā; Soṇṇadolābhasavaṇā, sāmā subhapayodharā. ती दाट नीळसर काळ्या केसांची, विशाल व लांब डोळ्यांची, सोन्याच्या हिंदोळ्यासारखे सुंदर कान असलेली, श्यामल वर्णाची आणि सुडौल शरीरयष्टीची आहे. 14. १४. Sataraṃsīhi sammissa, sañcyāmbudasamādharā; Tuṅganāsā nīlabhamu, hāsabhāsā manoramā. सूर्याच्या किरणांप्रमाणे तेजस्वी, मेघांसारखी कांती असलेली, उंच नाक, काळ्याभोर भुवया आणि मनमोहक हास्य व संभाषण असलेली ती अत्यंत सुंदर आहे. 15. १५. Īdisaṃ [Pg.170] no mahārājā, diṭṭhapubbaṃ kudācanaṃ; Ehi tassā siriṃdeva, bodhimaṇḍamhi dakkhasīti. हे महाराज! आम्ही यापूर्वी कधीही अशी सुंदरी पाहिली नाही. हे देव! आपण यावे आणि बोधिमंडपापाशी तिचे ते सौंदर्य स्वतः पाहावे. Taṃ sutvā rājā savaṇasaṃsaggeneva tāya paṭibaddhacitto caturaṅginiṃsenaṃ gahetvā rājadhītaraṃ bodhivandanatthāya āgatakāle bahipākāre senaṃ parikkhipāpetvā gaṇhathetanti manusse niyojesi. Tato senāpi taṃ gahaṇasajjā aṭṭhāsi. Rājadhītā te disvā sīghaṃ sindhavaṃ upasaṅkamitvā tassa piṭṭhiyaṃ nisinnā paṇhiyā saññaṃ adāsi. So taṃ gahetvā vegena ākāsaṃ pakkhandi. Sā pana dunnisinnabhāvena assassa vegaṃ sandhāretumasakkontī assapiṭṭhito parigali. Sindhavo rājadhītaraṃ patamānaṃ disvā rājovādaṃ saramāno vegenāgantvā tassā kese ḍaṃsitvā ukkhipitvā patamānāya tassā piṭṭhiṃdatvā nisīdāpetvā ākāsena taṃ netvā pāṭaliputtanagareyeva patiṭṭhāpesi. ते ऐकून, केवळ तिच्या वर्णन ऐकण्यानेच तिच्यावर आसक्त झालेल्या राजाने चतुरंग सेना सोबत घेतली. जेव्हा राजकुमारी बोधिवृक्षाच्या वंदनासाठी आली, तेव्हा त्याने बाहेरील तटबंदीभोवती सैन्याचा वेढा घातला आणि आपल्या माणसांना आज्ञा दिली, 'तिला पकडा!' त्यानंतर सैन्यही तिला पकडण्यासाठी सज्ज झाले. राजकुमारीने त्यांना पाहिले आणि ती वेगाने आपल्या सिंधू घोड्यापाशी गेली, त्याच्या पाठीवर बसली आणि तिने टाच मारून त्याला खूण केली. तो घोडा तिला घेऊन वेगाने आकाशात झेपावला. परंतु, ती घोड्यावर व्यवस्थित बसली नसल्यामुळे घोड्याचा वेग सहन करू शकली नाही आणि घोड्याच्या पाठीवरून खाली घसरली. सिंधू घोड्याने राजकुमारीला खाली पडताना पाहिले. राजाच्या उपदेशाची (आज्ञेची) आठवण ठेवून तो वेगाने मागे फिरला, तिचे केस दातांनी पकडून तिला वर उचलले आणि ती खाली पडत असताना स्वतःची पाठ तिच्याखाली देऊन तिला त्यावर बसवले. त्यानंतर आकाशातून तिला घेऊन तो थेट पाटलीपुत्र नगरात पोहोचला. 16. १६. Tiracchānagatāpevaṃ, sarantā upakārakaṃ; Na jahantīti mantvāna, kataññū hontu pāṇinoti. प्राणीसुद्धा अशा प्रकारे उपकाराची आठवण ठेवतात आणि उपकारकर्त्याला सोडत नाहीत, हा विचार करून सर्व प्राण्यांनी कृतज्ञ राहिले पाहिजे. Tato paṭṭhāya sā puññakammaṃ katvā saggaparāyanā ahosīti. तेव्हापासून तिने पुण्यकर्मे केली आणि मृत्यूनंतर ती स्वर्गवासी झाली. 17. १७. Yo yaṃ dumindaṃyatinandanena; Sampūjitaṃ pūjayate sa pañño; Sa bhogavā hoti anītiko ca,Sabbattha so hoti pasattharūpo. जो मनुष्य, यतींचे आनंदस्थान असलेल्या बुद्धांनी पूजिलेल्या या श्रेष्ठ वृक्षाची (बोधिवृक्षाची) पूजा करतो, तोच खरा बुद्धिमान होय. तो ऐश्वर्यसंपन्न आणि सर्व संकटांपासून मुक्त होतो आणि सर्वत्र त्याची प्रशंसा केली जाते. Bodhirājadhītuyā vatthuṃ navamaṃ. बोधिवृक्ष-राजकुमारीची नववी कथा समाप्त. 40. Kuṇḍaliyā vatthumhi ayamānupubbīkathā ४०. कुंडलियाच्या कथेतील अनुक्रमिक वृत्तांत खालीलप्रमाणे आहे: Laṅkādīpe [Pg.171] rohaṇajapade mahāgāmo nāma ahosi, tattha tissavihāraṃ nāma anekasatabhikkhūhi samākiṇṇaṃ anekapariveṇapatimaṇḍitaṃ vihāraṃ ahosi. Tattheko tisso nāma sāmaṇero paṭivasati. So ekasmiṃsamaye janapadacārikaṃ caranto pāsāṇavāpigāme bhikkhaṃ caritvā yāpanamattaṃ bhattaṃ sappinā saddhiṃ labhitvā nikkhamma gāmadvāraṃ patvā mahāgāmābhimukho gacchanto manusse udakaphāsukaṭṭhānaṃ pucchi. Tehi bhante tumhākaṃ abhimukhe avidūraṭṭhāne kakubandakandaraṃ nāma sandamānasītalodakaṃ dhavalavālukātalaṃ tattha tumhe gantvā nahātvā sītalacchāyāya vālukātale nisinno bhattakiccaṃ katvā gacchathāti vutte sāmaṇero [Pg.172] sādhūti vatvā tattha gantvā phāsukaṭṭhāne nisinno bhattaṃ bhuñjitumārabhi. Tadā ekena vanakammikena saddhiṃaraññaṃ gatā ekā sunakhī tasmiṃ kandare ekasmiṃ pabbhāraṭṭhāne dārake vijāyitvā chātajjhattā pavedhamānagattā dārakānaṃ samīpenipannā sāmaṇerassa patte āhāragandhaṃ ghāyitvā nipannaṭṭhānato vuṭṭhāya pavedhamānā tassa samīpaṃ āgamma naṅguṭṭhaṃ cālentī aṭṭhāsi, sāmaṇero taṃ disvā kampitamānaso attano bhojanatthāya vaṭṭitaṃ pathamālopaṃ tassā purato ṭhapesi, tato sā somanassā taṃ bhuñji. Taṃ disvā tuṭṭho punappunaṃ ālopaṃ karonto tassā bhattaṃ datvā pattaṃ dhovitvā thavikāya pakkhipitvā agamāsi. Tato sā sunakhī sāmaṇeragatena pasādena tato cutā jambudīpe devaputtanagare rājānaṃ paṭicca tassa mahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhitvā dasamāsaccayena mātukucchito nikkhami, athassā sikhāmaṅgaladivase sampatte mātāpitaro panassā kuṇḍalāvaṭṭakesattā kuṇḍalāti nāma makaṃsu. Sā anukkamena soḷasavassuddesikā ahosi, tasmiṃ kira samaye tisso sāmaṇero mahābodhiṃ vandissāmīti nāvaṃ abhiruyha jambudīpaṃ gantvā anupubbena devaputtanagaraṃ patvā sunivattho supāruto yugamattadaso bhikkhāya caranto mahāvīthiṃ sampāpuṇi. Rājadhītā sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā antaravīthiṃ olokentī bhikkhantaṃ sāmaṇeraṃ disvā pubbasinehaṃ paṭilabhi, tasmiṃkhaṇe tassā jātissarañāṇaṃ ahosi. Sā kira pubbe bhikkhuṇī hutvā paṇṇasūciyā saddhiṃ potthakañca padīpiyatelañca datvā jātissarā bhaveyyaṃti patthanaṃ ṭhapesi, tato sājātiṃ anussarantī sāmaṇerena attano katūpakāraṃ ditvā somanassā naṃ pakkosāpetvā rājagehe āsanaṃ paññāpetvā tattha nisinnaṃ nānaggarasa bhojanena parivisitvā onītapattapāṇiṃ sāmaṇeraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisinnā tena saddhiṃ sallapantī evamāha. श्रीलंका बेटावरील (लंकाद्विपातील) रोहण जनपदात महागाम नावाचे एक गाव होते. तेथे अनेक शेकडो भिक्खूंनी युक्त आणि अनेक परिवेणांनी (कुट्यांनी) सुशोभित असलेला 'तिस्सविहार' नावाचा विहार होता. तेथे तिस्स नावाचा एक सामणेर राहत असे. तो एका वेळी जनपदात चारिका (भ्रमण) करत असताना पासाणवापी गावात भिक्षा मागून, उपजीविकेपुरते अन्न तुपासह मिळवून, गावातून बाहेर पडून गावाच्या वेशीवर पोहोचला आणि महागामकडे जात असताना त्याने लोकांना पाण्याच्या सोयीच्या ठिकाणाबद्दल विचारले. त्यांनी सांगितले, "भंते, तुमच्या समोरच जवळच 'ककुबन्दकन्दर' (ककुबन्द दरी) नावाचे ठिकाण आहे, जिथे थंड पाणी वाहत असून पांढरी वाळू पसरलेली आहे. तिथे आपण जाऊन, स्नान करून, थंड सावलीत वाळूवर बसून भोजन करून पुढे जावे." सामणेरांनी "साधू" (ठीक आहे) असे म्हणून तिथे जाऊन एका सोयीच्या ठिकाणी बसून भोजन करण्यास सुरुवात केली. त्यावेळी एका लाकूडतोड्यासोबत जंगलात गेलेली एक कुत्री त्या दरीतील एका गुहेत पिल्लांना जन्म देऊन, भुकेने व्याकुळ होऊन आणि थरथरत्या शरीराने पिल्लांजवळ पडली होती. सामणेरांच्या पात्रातील अन्नाचा सुवास घेऊन ती पडलेल्या जागेवरून उठली आणि थरथरत त्यांच्याजवळ येऊन शेपूट हलवत उभी राहिली. सामणेरांनी तिला पाहून दयार्द्र अंतःकरणाने स्वतःच्या भोजनासाठी तयार केलेला पहिला घास तिच्यासमोर ठेवला. त्यानंतर तिने आनंदाने तो खाल्ला. ते पाहून संतुष्ट झालेल्या सामणेरांनी पुन्हा पुन्हा घास बनवून तिला सर्व अन्न दिले, आपले पात्र धुवून पिशवीत ठेवले आणि ते निघून गेले. त्यानंतर ती कुत्री सामणेरांवरील प्रसन्नतेमुळे मृत्यूनंतर जम्बुद्विपातील देवपुत्त नगरात राजाच्या पट्टराणीच्या गर्भात उत्पन्न झाली आणि दहा महिन्यांनंतर तिचा जन्म झाला. नंतर तिच्या नामकरण विधीच्या दिवशी तिच्या आई-वडिलांनी तिच्या कानातील कुंडलांच्या आकारावरून तिचे नाव 'कुंडला' असे ठेवले. ती अनुक्रमाने सोळा वर्षांची झाली. त्या काळात तिस्स सामणेर 'महाबोधी'चे वंदन करण्यासाठी नौकेत बसून जम्बुद्विपात गेले आणि क्रमशः देवपुत्त नगरात पोहोचून, व्यवस्थित चीवर परिधान करून, खाली नजर ठेवून भिक्षेसाठी फिरत असताना मुख्य रस्त्यावर आले. राजकन्येने खिडकी उघडून रस्त्याकडे पाहिले असता भिक्षा मागणाऱ्या सामणेरांना पाहून तिला पूर्वजन्मीचे प्रेम आठवले आणि त्याच क्षणी तिला 'जातिस्सर ज्ञान' (पूर्वजन्माचे स्मरण) झाले. ती पूर्वजन्मी एक भिक्खुणी होती आणि तिने पानांची सुई, पुस्तक आणि दिव्याचे तेल दान करून "मला पूर्वजन्माचे स्मरण व्हावे" अशी प्रार्थना केली होती. त्यामुळे आपल्या पूर्वजन्माचे स्मरण करत, सामणेरांनी स्वतःवर केलेले उपकार पाहून ती अत्यंत आनंदी झाली. तिने त्यांना बोलावून घेतले, राजवाड्यात आसन मांडले आणि त्यावर बसलेल्या सामणेरांना विविध चवींच्या भोजनाने तृप्त केले. भोजन संपवून पात्र बाजूला ठेवलेल्या सामणेरांजवळ जाऊन, त्यांना वंदन करून ती एका बाजूला बसली आणि त्यांच्याशी संभाषण करत असे म्हणाली: 1. १. Na sañjānāsi maṃ dhīra, pubbehaṃ tava dāsikā; Tenāhaṃ sukhitā āsiṃ, tasmā tvamasi issaroti. "हे धीर (बुद्धिमान)! आपण मला ओळखत नाही का? पूर्वजन्मी मी आपली दासी होते. त्या (पुण्यामुळे) मी सुखी झाले आहे, म्हणून आपण माझे स्वामी आहात." Taṃ sutvā sāmaṇero āha. ते ऐकून सामणेर म्हणाले: 2. २. Natthi me tādisī dāsī, na sañjānāmi taṃ ahaṃ; Kāsi tvaṃ kassa vā dhītā, taṃ me akkhāhi pucchitāti. "माझी अशी कोणतीही दासी नाही, मी तुला ओळखत नाही. मी विचारतो आहे, तू कोण आहेस आणि कोणाची मुलगी आहेस? ते मला सांग." Tato sā taṃ sārāpentī āha. त्यानंतर ती त्यांना आठवण करून देत म्हणाली: 3. ३. Sārāpemi tuvaṃ ajja, yathā jānāsimaṃ ise; Bujjhassu bodhito dāni, mayā jātiṃsarantiyā. "हे ऋषी! आपण मला ओळखावे म्हणून आज मी आपल्याला आठवण करून देत आहे. पूर्वजन्माचे स्मरण करणाऱ्या माझ्याकडून आता आपण हे जाणून घ्या." 4. ४. Pāsāṇavāpigāmamhi, tambapaṇṇimhi rohaṇe; Bhikkhitvāna tuvaṃ bhante, yadā kakubandakandare. "भंते! तांबपण्णी (श्रीलंका) मधील रोहण जनपदातील पासाणवापी गावात भिक्षा मागून जेव्हा आपण ककुबन्द दरीत गेलात," 5. ५. Nisīditvāna tvaṃ bhattaṃ, bhuttakālaṃ sarissasi; Tadāhaṃ sunakhī āsiṃ, vijātā laddhagocarā. "तेव्हा तिथे बसून आपण भोजन केल्याची वेळ आपल्याला आठवत असेल; त्यावेळी मी एक कुत्री होते, जिने नुकताच पिल्लांना जन्म दिला होता आणि जिला अन्न मिळाले नव्हते." 6. ६. Dārake [Pg.173] khādituṃ mayha, māsannā khudapīḷitā; Pavedhamānasabbaṅgā, aṭṭhāsiṃ tava santike. "भुकेने व्याकुळ होऊन स्वतःच्याच पिल्लांना खाण्याच्या बेतात असलेली आणि थरथरत्या शरीराने मी आपल्याजवळ उभी राहिले होते." 7. ७. Disvā taṃ maṃ tadā bhante, vedhamānaṃ bubhukkhitaṃ; Chinnabhatto tuvaṃ hutvā, mamaṃ bhattena tosayī. "भंते! त्यावेळी मला थरथरताना आणि भुकेलेली पाहून, आपण स्वतः उपाशी राहून (स्वतःचे भोजन सोडून) मला अन्नाने तृप्त केले." 8. ८. Tadāhaṃ muducittena, cittaṃ tayi pasādayiṃ; Tenāhaṃ puññakammena, dutiye attasambhave. "त्यावेळी मी कोमल मनाने आपल्यावर चित्त प्रसन्न केले (श्रद्धा ठेवली). त्या पुण्यकर्मामुळे या दुसऱ्या जन्मात," 9. ९. Idha rājakule jātā, sabbakāmasamiddhinī; Cittappasādamattena, lokanāthassa sāsane. "मी या राजघराण्यात सर्व सुखांनी समृद्ध होऊन जन्मले आहे. लोकनाथांच्या (बुद्धांच्या) शासनात केवळ चित्त प्रसन्न केल्यानेच (असे फळ मिळते)." 10. १०. Tadahupabbajitassāpi, īdisā honti sampadā; Kīdisaṃ hoti sambuddhe, pasādena phalaṃ aho. "त्याच दिवशी प्रव्रजित झालेल्या (सामणेराच्या) दानाचे जर असे ऐश्वर्य मिळते, तर सम्यक् संबुद्धांवर श्रद्धा ठेवल्याने किती महान फळ मिळत असेल, अहो!" 11. ११. Aññāni pana kiccāni, pahāyāttahite rato; Atandito divārattiṃ, sarātu ratanattayaṃti. "म्हणून इतर सर्व कामे सोडून, स्वतःच्या कल्याणात मग्न राहून, आळस न करता दिवस-रात्र त्रिरत्नांचे स्मरण करावे." Evaṃ sāmaṇerena katūpakāraṃ sārāpetvā bhante tava dāsiyā anuggahaṃ paṭicca idheva vasathāti nimantitvā tena sampaṭicchite mahantaṃ vihāraṃ kārāpetvā sāmaṇeraṃ ādiṃ katvā anekabhikkhusate nimantetvā vihāre vasāpetvā sulabhaṃ katvā catupaccayehi upaṭṭhāsi. Sāmaṇeropi sunakhiyā dinnadānaṃ anussaritvā tuṭṭho buddhānussatiṃ manasikaronto na cirenava arahattaṃ patvā tasmiṃyeva vihāre vasanto āyupariyosāne tattheva parinibbāyīti. अशा प्रकारे सामणेरांनी केलेल्या उपकाराची आठवण करून देऊन, "भंते! आपल्या या दासीवर अनुग्रह करून आपण इथेच राहावे," असे आमंत्रण तिने दिले. त्यांनी ते स्वीकारल्यावर तिने एक मोठा विहार बांधला आणि त्या सामणेरांसह शेकडो भिक्खूंना आमंत्रित करून विहारात राहण्याची सोय केली आणि त्यांना चारी प्रत्ययांनी (भोजन, वस्त्र, निवास, औषध) सुलभपणे सेवा पुरवली. सामणेरांनीही त्या कुत्रीला दिलेल्या दानाचे स्मरण करून, संतुष्ट होऊन बुद्धानुस्मृतीचे मनन केले आणि लवकरच अर्हतपद प्राप्त केले. ते त्याच विहारात राहत राहिले आणि आयुष्याच्या शेवटी तिथेच परिनिर्वाण पावले. 12. १२. Tiyaddhesu tilokasmiṃ, natthi vatthuttayaṃ vinā; Sattāna mañña micchattha, dāyakaṃ surapādapaṃ. तिन्ही काळात आणि तिन्ही लोकांत प्राण्यांच्या इच्छित गोष्टी देणारा त्रिरत्नांशिवाय दुसरा कोणताही कल्पवृक्ष नाही. Kuṇḍaliyā vatthuṃ dasamaṃ. कुंडलेची कथा दहावी समाप्त. Mahāsenavaggo catuttho. महासेन वर्ग चौथा समाप्त. Ettāvatā jambudīpuppattikathā samattā. एवढ्याने जम्बुद्विपातील उत्पत्तीची कथा समाप्त झाली. | |||
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |