বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी


Thupavaṃso

थूपवंस

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो.

Yasmiṃ sayiṃsu jinadhātuvarā samantāChabbaṇṇa raṃsi visarehi samujjalantā,Nimmāya lokahitahetu jinassa rūpaṃTaṃ thupamabbhuta tamaṃ sirasā namitvā;

Cakkhāmahaṃ sakala loka hitāvahassaThupassa sabba jana naṇdana kāraṇassa,Vaṃsaṃ surāsura nariṇdavarehi niccaṃSampūjitassa ratanujjala thūpikassa;

ज्यामध्ये जिनांचे (बुद्धांचे) श्रेष्ठ धातू सर्व बाजूंनी सहा रंगांच्या किरणांच्या समूहाने तळपत विराजमान आहेत, जगाच्या कल्याणासाठी जिनांचे रूप निर्माण करणाऱ्या त्या अत्यंत अद्भुत स्तूपाला डोके टेकवून नमस्कार करून; संपूर्ण जगाचे कल्याण करणाऱ्या, सर्व लोकांना आनंद देणाऱ्या, देव, असुर आणि श्रेष्ठ राजांद्वारे नेहमी पूजिल्या गेलेल्या आणि रत्नांनी तळपणाऱ्या कळसाने युक्त अशा स्तूपाचा वंश (इतिहास) मी सांगतो.

Kiñcāpi so yatijanena purātanenaAtvāya sīhaḷajanassa kato purāpi,Vākkena sihaḷabhavena’bhisaṅkhamattāAtthaṃ na sādhahati sabbajanassa sammā;

जरी तो इतिहास पूर्वीच्या प्राचीन भिक्खू संघाने सिंहली लोकांच्या हितासाठी सिंहली भाषेत रचला असला, तरी सिंहली भाषेतील रचनेमुळे तो सर्व लोकांचा उद्देश पूर्णपणे साध्य करत नाही.

Yasmā ca māgadha niruttikatopi thūpa-Vaṃso viruddhanaya sadda samākulo so,Vattabbameva ca bahumpi yato na vuttaṃTamhā ahaṃ punapi vaṃsami’maṃ vadāmi;

आणि ज्याअर्थी मागधी भाषेतील (पाली भाषेतील) तो थूपवंस देखील परस्परविरोधी नियम आणि शब्दांनी युक्त आहे, तसेच जे पुष्कळ काही सांगायला हवे होते ते त्यात सांगितले गेले नाही, म्हणूनच मी पुन्हा एकदा हा वंश सांगत आहे.

Suṇātha sādhavo sabbe paripuṇṇamanākulaṃVuccamānaṃ mayā sādhu vaṃsaṃ thūpassa satthunoti;

हे सर्व सज्जनहो! माझ्याद्वारे चांगल्या प्रकारे सांगितला जाणारा, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) स्तूपाचा हा परिपूर्ण आणि गोंधळरहित वंश लक्षपूर्वक ऐका.

Tattha thūpassa vaṃsaṃ vakkhāmīti ettha tathāgato arahaṃ sammā sambuddho thūpāraho, paccekabuddho thūpāraho, tathāgatassa sāvako thūpāraho, rājā cakkavatti thūpārahoti vacanato thūpārahānaṃ buddhādīnaṃ dhātuyo patiṭṭhāpetvā kata cetiyaṃ abbhunana taṭṭhena thūpoti vuccati, idha pana kañcana mālika mahāthūpo adhippeto, so kassa dhātuyo patiṭṭhāpetvā katoti ce? Yodīpaṅkarādīnaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ santike laddhavyākaraṇo samatiṃsapāramiyo pūretvā paramābhisambodhiṃ patvā dhammacakkappavattanato paṭṭhāya yāva suhadda paribbājaka vinayāna sabba buddhakiccāni niṭṭhāpetvā anupādiyesāya nibbānadhātuyā parinibbuto tassa bhagavato arahato sammā sambuddhassa dhātuyo patiṭṭhāpetvā kato ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana veditabbo?

तेथे 'स्तूपाचा वंश सांगतो' या वाक्यात—'तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध हे स्तूपास पात्र आहेत; प्रत्येकबुद्ध स्तूपास पात्र आहेत; तथागतांचे श्रावक स्तूपास पात्र आहेत; चक्रवर्ती राजा स्तूपास पात्र आहेत' या वचनानुसार, स्तूप उभारण्यास पात्र असलेल्या बुद्ध इत्यादींच्या धातूंची (अस्थी-अवशेषांची) प्रतिष्ठापना करून बांधलेल्या चेतियाला (चैत्याला) उंच असल्यामुळे 'स्तूप' असे म्हटले जाते. येथे मात्र 'कंचनमालिका महास्तूप' अभिप्रेत आहे. तो कोणाच्या धातूंची प्रतिष्ठापना करून बांधला गेला आहे? ज्यांनी दीपंकर इत्यादी चोवीस बुद्धांच्या सन्निध्यात भविष्यवाणी (व्याकरण) प्राप्त केली, तीस पारमिता पूर्ण केल्या, परम संबोधी (सर्वोच्च ज्ञान) प्राप्त केली आणि धम्मचक्कपवत्तनापासून (धम्मचक्रप्रवर्तनापासून) सुरू करून सुभद्द परिव्राजकाच्या विनयापर्यंत (दीक्षेपर्यंत) सर्व बुद्धकृत्ये पूर्ण केली आणि उपादानरहित अशा निब्बानधातूमध्ये (निर्वाणधातूमध्ये) परिनिर्वाण प्राप्त केले, त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांच्या धातूंची प्रतिष्ठापना करून हा स्तूप बांधला गेला आहे. हा येथे संक्षेप (थोडक्यात अर्थ) आहे, याचा सविस्तर वृत्तांत पुढे समजून घ्यावा.

2. Ito kira kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkheyyānaṃ matthake amaravatī nāma nagaraṃ ahosi. Tattha sumedho nāma brāhmaṇo paṭivasati. So aññaṃ kammaṃ akatvā brahmaṇasippameva uggaṇhi tassa daharakāleyeva mātāpitaro kālamakaṃsu. Athassa rāsivaḍḍhanako amacco āya potthakaṃ āharitvā suvaṇṇa rajata maṇimuttādi bharite gabbhe vivaritvā ettakaṃ te kumāra mātu santakaṃ, ettakaṃ pitusantakaṃ, ettakaṃ ayyaka payyakānanti yāva sattamā kulaparivaṭṭā dhakaṃ ācikkhitvā etampaṭijaggāhīti āha. So sādhūti sampaṭicchitvā agāraṃ ajjhāvasanto ekadivasaṃ cintesi.

२. असे सांगितले जाते की, आजपासून : चार असंख्येय आणि एक लाख कप्पांपूर्वी (कल्पांपूर्वी) अमरावती नावाचे एक नगर होते. तेथे सुमेध नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. त्याने इतर कोणतेही काम न करता केवळ ब्राह्मणविद्यांचेच अध्ययन केले. तो लहान असतानाच त्याच्या माता-पित्यांचे निधन झाले. त्यानंतर त्याच्या संपत्तीची वाढ करणाऱ्या अमात्याने (कोषाधिकाऱ्याने) जमाखर्चाचे पुस्तक आणून, सोने, चांदी, मणी, मोती इत्यादींनी भरलेल्या खोल्या उघडून दाखवल्या आणि म्हटले, 'हे कुमारा! एवढी तुझ्या आईची संपत्ती आहे, एवढी तुझ्या वडिलांची आहे, आणि एवढी तुझ्या आजोबा-पणजोबांची आहे,' अशा प्रकारे सातव्या पिढीपर्यंतची संपत्ती दाखवून तो म्हणाला, 'याचा स्वीकार कर आणि सांभाळ कर.' त्याने 'ठीक आहे' म्हणून ती स्वीकारली आणि घरात राहत असताना एके दिवशी त्याने विचार केला:

3. Punabbhave paṭisaṇdhigahaṇaṃ tāma dukkhaṃ, tathā nibbatta nibbattaṭṭhāne sarīrabhedanaṃ ahañca jānidhammo jarādhammo vyādhidhammo maraṇadhammo. Evaṃ bhūtena mayā ajāti ajaraṃ avyādhiṃ amaraṇaṃ sukhaṃ sītalaṃ nibbānaṃ gavesituṃ vaṭṭatīti nekkhammakāraṇaṃ cintetvā puna cintesi imaṃ dhanaṃ sabbaṃ mayhaṃ pitu pitāmahādayo paralokaṃ gacchantā eka kahāpaṇampi gahetvā nagatā mayā pana gahetvā gamanakāraṇaṃ kātuṃ vaṭṭatīti nagare bheriṃ carāpetvā mahājanassa dānaṃ datvā himavantassa pavisitvā tāpasa pabbajjaṃ pabbajitvā sattāhabbhantareyeva abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetva samāpattisukhena vītināmesi.

३. पुन्हा जन्म घेणे (पुनर्जन्म) हे खरोखरच दुःखदायक आहे, तसेच ज्या ज्या ठिकाणी जन्म होतो तेथे शरीराचा नाश होणेही दुःखद आहे. मी स्वतः जन्मस्वभावी, जराव्याधीस्वभावी आणि मरणस्वभावी आहे. अशा मी जन्मरहित, जरारहित, व्याधिरहित, मरणरहित, सुखरूप आणि शीतल अशा निब्बानाचा (निर्वाणाचा) शोध घेणे योग्य आहे. अशा प्रकारे नैष्क्रम्याचे (गृहत्यागाचे) कारण मनात आणून त्याने पुन्हा विचार केला: 'माझे वडील, आजोबा इत्यादी परलोकात जाताना या सर्व संपत्तीतील एक कहापण (नाणे) देखील सोबत घेऊन गेले नाहीत. परंतु मी मात्र ही संपत्ती सोबत घेऊन जाण्याचा मार्ग शोधला पाहिजे.' असा विचार करून त्याने नगरात दवंडी पिटवून लोकांना दान दिले आणि हिमालयात प्रवेश करून तापस प्रव्रज्या (संन्यास) घेतली. केवळ सात दिवसांच्या आतच त्याने अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) आणि समापत्ती प्राप्त केली आणि तो समापत्तीच्या सुखात काळ घालवू लागला.

Tadā dīpaṅkaro nāma satthā parayābhisambodhiṃ patvā satta sattāhaṃ bodhisamīpeceva vitināmetvā sunaṇdārāme dhammacakkaṃ pavattetvā koṭisattānaṃ devamanussānaṃ dhammamataṃ pāyetvā cātuddīpika mahāmegho viya dhammavassaṃ vassento catūhi khīṇāsaya satasahassehi parivuto anupubbena cārakaṃ caramāno ramma nagaraṃ patvā sudassana mahāvihāre paṭivasati tadā rammanagaravāsino sappi phaṇitādīni bhesajjāni gahetvā puppha dhūpa gaṇdhahatthā yena buddho tenapasaṅkamitvā satthāraṃ vanditvā pupphādīhi pūjetvā ekamantaṃ nisīditvā dhammaṃ sutvā svātanāya bhagavantaṃ nimantetvā uṭṭhāyāsanā dasabalaṃ padakkhīnaṃ katvā pakkamiṃsu.

त्या वेळी दीपंकर नावाच्या शास्त्यांनी (बुद्धांनी) परम संबोधी प्राप्त करून बोधिवृक्षाजवळ सात आठवडे घालवले, सुनंद आरामात धम्मचक्र प्रवर्तित केले, कोट्यवधी देव आणि मनुष्यांना धम्मरूपी अमृताचे प्राशन करवले आणि चारही महाद्वीपांवर पडणाऱ्या महामेघाप्रमाणे धम्माचा वर्षाव करत, चार लाख क्षीणास्रव (अर्हत) भिक्खूंसह क्रमशः चारिका (धम्मयात्रा) करत रम्म नगरात येऊन सुदस्सन महाविहारात वास्तव्य केले. तेव्हा रम्म नगरवासीयांनी तूप, गूळ इत्यादी औषधे घेतली आणि हातात फुले, धूप व गंध घेऊन जेथे बुद्ध होते तेथे ते गेले. त्यांनी शास्त्यांना वंदन केले, फुलांनी त्यांची पूजा केली, एका बाजूला बसून धम्म ऐकला आणि दुसऱ्या दिवशीच्या भोजनासाठी भगवंतांना आमंत्रित केले. त्यानंतर आसनावरून उठून त्यांनी दसबलांना (दशबल बुद्धांना) प्रदक्षिणा घातली आणि ते निघून गेले.

Te puna divase asadisa mahādānaṃ sajjetvā dasabalassa āgamana maggaṃ sodhenti. Tasmiṃ kāle sumedhatāpaso attano assama padato uggantvā rammanagaravāsīnaṃ tesaṃ manussānaṃ uparibhāgena ākāsena gacchantā te haṭṭhapahaṭṭhe maggaṃ sodhente disvā kinnu kho kāraṇanti cintento sabbesaṃ passantānaṃyeva ākāsato oru ekamante ṭhatthāyaha te manusse pucchi.’Hambho kassa pana imaṃ maggaṃ sodhethā’ti te āhaṃsu bhante sumedha tumhe kiṃ naṃ jānātha, dīpaṅkaro nāma satthā paramābhisambodhiṃ patvā pavattavara dhammacakko janapada cārikaṃ caramāno anukkamena amhākaṃ nagaraṃ patvā sudassana mahāvihāre paṭivasati. Mayaṃ taṃ bhagavantaṃ nimantayimha tassa bhagavato āgamanamaggaṃ sodhemāti. Taṃ sutvā sumedhapaṇḍito cintesi. Buddhoti kho panesa ghosopi dullabho, pageva buddhuppādo tena hi mayāpi imehi manussehi saddhiṃ dasabalassa āgamanamaggaṃ sodhetuṃ vaṭṭatīti so te manusse āha, sace bho tumhe imaṃ magga buddhassa sodhetha - sayahampi ekaṃ okāsaṃ sampaṭicchatvā ayaṃ sumedhapaṇḍito mahiddhiko mahānubhāvoti jānantā dubbisodhanaṃ udakasambhinnaṃ ativisamaṃ ekaṃ okāsaṃ sallakkhetvā imaṃ hakāsaṃ tumhe sodhetha. Alaṅkarothāti adaṃsu.

त्यांनी दुसऱ्या दिवशी अतुलनीय महादानाची तयारी करून दसबलांच्या (बुद्धांच्या) आगमनाचा मार्ग साफ करण्यास सुरुवात केली. त्या वेळी सुमेध तापस आपल्या आश्रमातून निघून, रम्म नगरवासीयांच्या वरून आकाशातून जात असताना, त्यांना अत्यंत आनंदाने मार्ग साफ करताना पाहून 'याचे काय कारण असावे?' असा विचार करू लागला. सर्वांच्या देखतच तो आकाशातून खाली उतरला आणि एका बाजूला उभा राहून त्याने त्या लोकांना विचारले, 'अहो मित्रांनो! तुम्ही हा मार्ग कोणासाठी साफ करत आहात?' ते म्हणाले, 'भंते सुमेध, तुम्हाला हे माहीत नाही का? दीपंकर नावाचे शास्ते परम संबोधी प्राप्त करून आणि श्रेष्ठ धम्मचक्र प्रवर्तित करून जनपदात चारिका करत क्रमशः आमच्या नगरात आले आहेत आणि सुदस्सन महाविहारात राहत आहेत. आम्ही त्या भगवंतांना आमंत्रित केले आहे आणि आम्ही त्यांच्या आगमनाचा मार्ग साफ करत आहोत.' हे ऐकून सुमेध पंडिताने विचार केला, 'बुद्ध' हा शब्द ऐकणे देखील अत्यंत दुर्मिळ आहे, मग बुद्धांचा जन्म होणे तर कितीतरी कठीण! म्हणूनच मीसुद्धा या लोकांसोबत दसबलांच्या आगमनाचा मार्ग साफ करणे योग्य ठरेल.' त्याने त्या लोकांना म्हटले, 'सज्जनहो! जर तुम्ही हा मार्ग बुद्धांसाठी साफ करत असाल, तर मलाही एखादा भाग द्या.' हा सुमेध पंडित महाऋद्धीवान आणि महान प्रभावशाली आहे हे जाणून, त्यांनी साफ करण्यास अत्यंत कठीण, पाण्याने भरलेला आणि अतिशय खडबडीत असा एक भाग निवडून त्याला दिला आणि म्हटले, 'तुम्ही हा भाग साफ करा आणि सुशोभित करा.'

Sumedhapaṇḍito buddhārammaṇa pītiṃ uppādetvā cintesi. Ahampanimaṃ okāsaṃ iddhīyā paramadassanīya kātuṃ pahomi evaṃ kato pana maṃ na paritoseti ajja pana mayā kāyaveyyāvaccaṃ kātuṃ vaṭṭatiti paṃsuṃ āharitvā taṃ pahesaṃ pūreni, tassa pana tasmiṃ padese asodhite jayasumana kusuma sadisi vaṇṇaṃ dupaṭṭacīvaraṃ timaṇḍalaṃ paṭicchādetvā nivāsetvā tassupari yuṇṇamāpaṅgena kusumakalāpaṃ parakkhipanto viya vijjullatā sassīrīkaṃ kāyabaṇdhanaṃ baṇdhitvā kanaka girisikhara matthake lākhārasaṃ parisiñcante viya suvaṇṇacetiyaṃ pavāḷajālena parikkhipanto viya suvaṇṇaṅghakaṃ rattakambalena paṭimuñcanto viya sarada samaya rajanikaraṃ rattavalāhakena paṭicchādento viya ca lākhārasena tinna kiṃ sukaksumavaṇṇaṃ rattavara pasukūla cīvaraṃ pāripitvā gaṇdhakūgidva rato kanakaguhāto sīho viya nikkhamitvā jaḷabhiññānaṃyeva catūhi khīṇāsava satasahassehi parivuto amaragaṇa parivuto dasasatanayano viya brahmagaṇaparivuto mahā brahmā viya ca aparimita samaya samupacitāya kusalabalajanitāya anopamayā buddhalīlāya tārāgaṇaparivuto sarada samaya rajanikaro viya gaganatalaṃ alaṅgata paṭiyattaṃ maggaṃ paṭipajji.

सुमेध पंडिताने बुद्धारम्मण (बुद्धांचे आलंबन घेऊन) प्रीती उत्पन्न करून विचार केला, "मीसुद्धा या जागेला ऋद्धीने अत्यंत दर्शनीय बनवू शकतो. परंतु, असे केल्याने मला समाधान मिळणार नाही. आज मला शारीरिक सेवा (कायकर्म) करणेच योग्य आहे." असे म्हणून त्याने माती आणून तो खड्डा भरण्यास सुरुवात केली. परंतु, तो भाग अजून स्वच्छ झाला नसतानाच, जयासूमन (जास्वंद) फुलासारख्या रंगाचे दुपदरी चीवर तिन्ही मंडळांना (गुडघे आणि नाभी) झाकून परिधान करून, त्यावर सुवर्णसूत्राने फुलांचा गुच्छ गुंफल्याप्रमाणे आणि विजेच्या लतेसारखा शोभायमान असा कायबंध (कमरपट्टा) बांधून, सुवर्ण पर्वताच्या शिखरावर लाखेचा रस शिंपडल्याप्रमाणे, सुवर्ण चैत्याला प्रवाळाच्या (पोवळ्यांच्या) जाळीने वेढल्याप्रमाणे, सुवर्ण पात्राला लाल घोंगडीने झाकल्याप्रमाणे आणि शरद ऋतूतील चंद्राला तांबड्या ढगाने आच्छादल्याप्रमाणे, लाखेच्या रसाने रंगवलेल्या पळसाच्या फुलासारख्या रंगाचे उत्कृष्ट लाल पांसुकूल चीवर पांघरून, गंधकुटीच्या दारातून सोन्याच्या गुहेतून बाहेर पडणाऱ्या सिंहाप्रमाणे बाहेर पडून, षडभिज्ञ अशा चार लाख क्षीणासवांनी (अर्हतांनी) वेढलेले, देवगणांनी वेढलेल्या सहस्रनेत्र इंद्राप्रमाणे, ब्रह्मगणांनी वेढलेल्या महाब्रह्माप्रमाणे, अपरिमित काळापासून संचित केलेल्या कुशल बलामुळे निर्माण झालेल्या अनुपम बुद्धलीलेने, ताऱ्यांच्या समूहाने वेढलेल्या शरद ऋतूतील चंद्राप्रमाणे आकाशात शोभावे, तसे भगवान त्या सजवलेल्या आणि तयार केलेल्या मार्गावर चालू लागले.

5. Sumedhatāpasopi tena alaṅkata paṭiyattena maggena āgacchantassa dīpaṅkarassa bhagavato dvattiṃsa varalakkhaṇa patimaṇḍitaṃ asatiyā anubyañjanehi anubyañjitaṃ byāmappahāparikkhepa sassīrīkaṃ iṇdanīlamaṇisaṃkāsoākāse nānappakārā vijjullatā viya chabbaṇṇabuddharaṃsiyo vissajjentaṃ rūpaggappattaṃ attabhāvaṃ oloketvā ajja mayā dasabalassa jīvitapariccāgaṃ kātuṃ vaṭṭati mā bhagavā kalale akkami maṇimayaṃ lakasetuṃ akkamanto viya saddhiṃ catūhi khīṇāsava satasahassehi mama piṭṭhiṃ akkamanto gacchatu taṃ me bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti kese mocetvā ajinajaṭā vākacīrāni kalela pattharitvā tattheva kalalapiṭṭhe nipajji nipanno ca sace ahaṃ iccheyyaṃ sabbakilese jhāpetvā saṅghanavako hutvā rammanagaraṃ paviseyyaṃ aññātakavesena pana me kilese ṇdhapetvā nibbānapattiyā kiccaṃ natthi, yaṃnūnāhaṃ dīpaṅkara dasabalo viya paramābhisambodhiṃ patvā dhammanāvaṃ āropetvā mahājanaṃ saṃsārasāgarā uttāretvā pacchā parinibbāyeyyaṃ. Idaṃ me patirupanti cintetvā aṭṭhadhamme samodhānetvā buddhabhāvāya abhinīhāraṃ katvā nipajja.

५. सुमेध तापसानेही त्या सजवलेल्या आणि तयार केलेल्या मार्गाने येत असलेल्या दीपंकर भगवंतांचे बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी सुशोभित, ऐंशी अनुव्यंजनांनी युक्त, व्यामप्रभेने वेढलेले, इंद्रनील मण्यासारख्या आकाशात विविध प्रकारच्या विजा चमकत असल्याप्रमाणे सहा रंगांचे बुद्धकिरण उत्सर्जित करणारे, रूपसंपन्न शरीर पाहिले आणि विचार केला, "आज मी दशबलांसाठी (बुद्धांसाठी) प्राणांचे बलिदान देणे योग्य आहे. भगवंतांनी चिखलात पाय ठेवू नये. मण्यांच्या फरशीवर पाय ठेवल्याप्रमाणे, चार लाख क्षीणासवांसह माझ्या पाठीवर पाय ठेवून त्यांनी जावे. हे माझ्यासाठी दीर्घकाळ हितकारक आणि सुखकारक ठरेल." असे म्हणून त्याने आपले केस मोकळे केले, आपले अजिन (हरणाचे चामडे), जटा आणि वल्कले चिखलावर पसरली आणि तो स्वतः त्या चिखलावर आडवा पडला. आडवे पडल्यावर त्याने विचार केला, "जर मी इच्छिले, तर सर्व क्लेशांचा नाश करून, संघात नवीन भिक्खू बनून रम्म नगरात प्रवेश करू शकेन. परंतु, अज्ञात वेषात क्लेशांचा नाश करून निर्वाण प्राप्त करण्याचे मला काही प्रयोजन नाही. मी दीपंकर दशबलांप्रमाणेच परम अभिसंबोधी (सम्यक संबोधी) प्राप्त करून, धम्मरूपी नौकेत बसवून बहुजन समाजाला संसारसागरातून पार करावे आणि नंतर परिनिर्वाण प्राप्त करावे. हेच माझ्यासाठी योग्य आहे." असा विचार करून, त्याने आठ अटी (अष्ट धम्म) एकत्र करून बुद्धत्वासाठी दृढ संकल्प (अभिनीहार) केला आणि तो पडून राहिला.

Dīpaṅkaropi bhagavā āgattvā sumedhapaṇḍitassa sīsasāge ṭhatvā kalalapiṭṭhe nipannaṃ tāpasaṃ disvā ayaṃ tāpaso buddhatthāya abhinīhāraṃ katvā nipanto, ijjhissati nu kho etassa patthanā udāhu noti upadhārento - anāgate gotamo nāma buddho bhavissatīti ñatvā ṭhitakova parisa majjhe vyākāsi, passatha no tumhe bhikkhave imaṃ uggatapaṃ tāpasaṃ kalalapiṭṭhe nipannanti. Evaṃ bhante, ayaṃ yiddhatthāya abhinīhāraṃ katvā nipanno samijjhissati imassa patthatā kappasata sahassādhikānaṃ catuntaṃ asaṅkheyyānaṃ matthake gotamo nāma buddho bhavissatīti sabbaṃ vyākāsi.

दीपंकर भगवंतांनीही तेथे येऊन, सुमेध पंडिताच्या डोक्यापाशी उभे राहून, चिखलात पडलेल्या तापसाला पाहिले आणि विचार केला, "हा तापस बुद्धत्वासाठी संकल्प करून पडला आहे. याची प्रार्थना पूर्ण होईल की नाही?" याचा विचार करत, "भविष्यात हा गोतम नावाचा बुद्ध होईल" हे जाणून, त्यांनी उभे राहूनच जनसमुदायाच्या मध्यभागी भविष्यवाणी केली, "भिक्खूंनो, तुम्ही या उग्र तपस्वी तापसाला चिखलात पडलेले पाहत आहात का?" भिक्खू म्हणाले, "होय, भंते!" भगवंतांनी सर्व भविष्यवाणी केली, "हा बुद्धत्वासाठी संकल्प करून पडला आहे, याची प्रार्थना यशस्वी होईल. आजपासून चार असंख्येय आणि एक लाख कल्पानंतर हा गोतम नावाचा बुद्ध होईल."

Vuttañhetaṃ buddhavaṃse.

बुद्धवंशात हे असे म्हटले आहे:

Dīpaṅkaro lokavidū - āhutīnaṃ paṭiggaho,Ussīsake maṃ ṭhatvāna - idaṃ vacanamabravi;

"लोकविदू आणि आहुती स्वीकारण्यास योग्य असणारे दीपंकर बुद्ध माझ्या डोक्यापाशी उभे राहिले आणि हे वचन बोलले:"

Passatha imaṃ tāpasaṃ - jaṭila uggatāpasaṃ aparimeyye ito kappe - ayaṃ buddho bhavissati. Ahu kapilavahayā rammā - nikkhamitvā tathāgato. Padhānaṃ padahitvāna - katvā dukkara kārikaṃ

"तुम्ही या जटाधारी उग्र तपस्वी तापसाला पहा. इथून अपरिमित कल्पानंतर हा बुद्ध होईल. हा तथागत रम्य अशा कपिलवस्तू नगरातून गृहत्याग करून, महान प्रयत्न (प्रधान) करून आणि दुष्कर कार्य (तपश्चर्या) करून,"

Buddhe loke - keci.

"जगात बुद्ध..."

Ajapāla rukkhamūlasmiṃ - nisīditvā tathāgato,Tattha pāyāsamaggayha - nerañjaramupeheti;

"अजपाल वृक्षाच्या मुळाशी बसून, ते तथागत तेथे खीर (पायस) स्वीकारून नेरंजरा नदीकडे जातील;"

Nerañjarāya tīramhi - pāyāsādāya so jino,Paṭiyattavaramaggena - bodhimūlañhi ehīti;

"नेरंजरा नदीच्या तीरावर खीर ग्रहण करून, ते जिन (विजेते) सजवलेल्या श्रेष्ठ मार्गाने बोधिवृक्षाच्या मुळाशी येतील;"

Tato padakkhiṇaṃ katvā - bodhimaṇḍaṃ anuttaroAssattharākkhamūlamhi - vujjhissati mahāyaso;

"त्यानंतर बोधिमंडळाला प्रदक्षिणा घालून, ते अनुत्तर आणि महायशस्वी बुद्ध पिंपळाच्या (अस्सत्थ) वृक्षाच्या मुळाशी बुद्धत्व प्राप्त करतील;"

Imassajanikā mātā - māyā nāma bhavissati, pitā suddhodano nāma - ayaṃ hessati gotamo. Anāsavā vītarāgā - santacittā samāhitā,

"यांची जन्मदात्री माता माया नावाची असेल आणि पिता शुद्धोदन नावाचे असतील. हे गोतम बुद्ध होतील. अनास्रव (आसवरहित), वीतरागी, शांतचित्त आणि समाहित असणारे,"

Kolito upatisso ca - aggā hessanti sāvakā;

Ānaṇdo nāmupaṭṭhāko - upaṭṭhissatī’maṃ jinaṃ;

"कोलित (महामोग्गल्लान) आणि उपतिस्स (सारिपुत्त) हे त्यांचे अग्रश्रावक होतील. आनंद नावाचे उपस्थायक (सेवक) या जिनांची सेवा करतील;"

Khemā uppalavaṇṇā ca - aggā hessanti sāvikā;

Anāsavā vītarāgā - santacittā samāhitā;

"खेमा आणि उप्पलवण्णा या त्यांच्या अग्रश्राविका होतील, ज्या अनास्रव, वीतरागी, शांतचित्त आणि समाहित असतील;"

Bodhi tassa bhagavato assatthoti pavuccatī’’ti.

"त्या भगवंतांच्या बोधिवृक्षाला 'अस्सत्थ' (पिंपळ) म्हटले जाईल."

Abhinīhāra kathā

"अभिनीहार कथा (संकल्पाची कथा)"

6. Tato dīpaṅkaro dasabalo bodhisattaṃ pasaṃsitvā aṭṭhahi puppha muṭṭhīhi pūjetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Tepi catūsata sahassa khīṇāsavā bodhisattaṃ pupphehi ca gaṇdhehi ca pūjetvā padapphaṇaṃ katvā pakkamiṃsu. Devamanussā ca tatheva pūjetvā vanditvā atha kho bodhisatto dasabalassa vyākaraṇaṃ sutvā buddhabhāvaṃ karatalagatamiva maññamāno pamudita hadayo sabbesu paṭikkantesu sayanā vuṭṭhāya puppharāsi matthake pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno buddhakārakadhamme upadhārento kahananu kho buddhakāraka dhammā, kiṃ uddhaṃ adho disāsu vīdīyāsūti anukkamena sakalaṃ dhammadhātuṃ vicinanto porāṇakabodhisattehi āsevita nisevita paṭhamaṃ dānapāramiṃ disvā tattha daḷabhisamādāna katvā evaṃ anukkamena sīla - nekkhamma - paññā - vīriya - khanti - sacca - adhiṭṭhāna - mettā - upekkhā pāramiyoca disvā tatthadaḷha samādānaṃ katvā devatāhi abhitthuto ākāsamababhugganatva hima himavantameva agamāsi.

६. "त्यानंतर दीपंकर दशबलांनी बोधिसत्त्वांची प्रशंसा केली आणि आठ मुठी फुलांनी त्यांची पूजा करून, प्रदक्षिणा घालून ते निघून गेले. ते चार लाख क्षीणासव (अर्हत) देखील बोधिसत्त्वांची फुले व गंधांनी पूजा करून, प्रदक्षिणा घालून निघून गेले. देव आणि मनुष्यांनीही त्याचप्रमाणे पूजा व वंदन केले. त्यानंतर बोधिसत्त्वाने दशबलांची (बुद्धांची) भविष्यवाणी ऐकून, बुद्धत्व आपल्या हाताच्या तळव्यावर आल्यासारखे मानून, प्रसन्न मनाने, सर्व जण निघून गेल्यावर आपल्या आसनावरून उठून, फुलांच्या ढिगाऱ्यावर मांडी घालून बसले आणि बुद्ध बनवणाऱ्या धर्मांचा (बुद्धकारक धम्मांचा) विचार करू लागले: "बुद्धकारक धम्म कोठे आहेत? ते वर, खाली की दिशा-उपदिशांमध्ये आहेत?" अशा प्रकारे अनुक्रमाने संपूर्ण धम्मधातूचा शोध घेत असताना, त्यांना प्राचीन बोधिसत्त्वांनी आचरलेली पहिली 'दानपारमिता' दिसली. त्यांनी तिचा दृढ संकल्प केला. अशाच प्रकारे अनुक्रमाने शील, नैष्क्रम्य (नेक्खम्म), प्रज्ञा (पञ्ञा), वीर्य (वीरिय), क्षंती (खंती), सत्य (सच्च), अधिष्ठान (अधिट्ठान), मैत्री (मेत्ता) आणि उपेक्षा (उपेक्खा) या पारमिता पाहून त्यांचा दृढ संकल्प केला. देवतांनी स्तुती केली असता, ते आकाशात उडून हिमालयात निघून गेले."

Dīpaṅkaropi satthā catūhi khīṇāsava satasahassehi parivuto rammanagaravāsīhi pūjīyamāno devatāhi abhinaṇdiyamāno alaṅkata paṭiyattena maggena rammanagaraṃ pavisitvā paññattavarabuddhāsane nisīdi. Bhikkhusaṅghopi attano attano pattāsane nisīdi. Rammanagaravāsinopi upāsakā buddhapamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā bhagavantaṃ bhuttāviṃ onīta pattapāṇiṃ mālāgaṇdhādīhi pūjetvā dānānumodanaṃ sotukāmā nisīdiṃsu. Bhagavāpi tesaṃ anumodanaṃ karonto dānakathaṃ sīlakathaṃ saggikathaṃ kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsañca pakāsetvā amata pariyosānaṃ dhammakathaṃ kathesi.

शास्ता दीपंकर सुद्धा चार लाख क्षीणासवांनी वेढलेले, रम्म नगरवासीयांद्वारे पूजिले जाणारे आणि देवतांद्वारे अभिनंदिले जाणारे, सजविलेल्या व तयार केलेल्या मार्गाने रम्म नगरात प्रवेश करून, मांडलेल्या श्रेष्ठ बुद्ध-आसनावर विराजमान झाले. भिक्खू संघ सुद्धा आपापल्या योग्य आसनांवर बसला. रम्म नगरातील उपासकांनी सुद्धा बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला महादान देऊन, भोजन आटोपलेल्या व पात्रातून हात काढून घेतलेल्या भगवंतांची पुष्पमाला, गंध इत्यादींनी पूजा केली आणि दानाचे अनुमोदन ऐकण्याच्या इच्छेने ते बसले. भगवंतांनी सुद्धा त्यांचे अनुमोदन करताना दानकथा, शीलकथा, स्वर्गकथा, कामांचे दुष्परिणाम, हीनत्व व संक्लेश आणि नेक्खम्माचे (नैष्क्रम्याचे) फायदे प्रकट करून, अमृतामध्ये (निर्वाणात) पर्यवसान होणारी धम्मकथा सांगितली.

Evaṃ tassa mahajanassa dhammaṃ desetvā ekacce saraṇesu ekacce pañcasu sīlesu ekacce sotāpattiphale ekacce sakadāgāmi phale ekacce anāgāmī phale ekacce catusupi phalesu ekacce tīsu vijjāsu ekacce chaḷabhiññāsu ekacce aṭṭhasu samāpattisu patiṭṭhāpetvā uṭṭhāyāsanā rammanagarato nikkhamitvā sudassana mahāvihārameva pāvisi.

अशा प्रकारे त्या जनसमुदायाला धम्मदेशना देऊन, काहींना शरणागमनात, काहींना पंचशीलात, काहींना सोतापत्ती फलात, काहींना सकदागामी फलात, काहींना अनागामी फलात, काहींना चारी फलात, काहींना तीन विद्यांमध्ये, काहींना सळभिञ्ञांमध्ये, तर काहींना आठ समापत्तींमध्ये प्रतिष्ठित करून, आसनावरून उठून रम्म नगरातून बाहेर पडून ते सुदस्सन महाविहारातच प्रविष्ट झाले.

Vuttañhetaṃ

याविषयी असे म्हटले आहे -

‘‘Tadā te bhojayitvāna - sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ,Uphagachuññaṃ saraṇaṃ tassa - dīpaṅkarassa satthuno,Saraṇāgamane kañci - nivaseti tathāgatoKañci pañcasu sīlesu - sīle dasavidhe paraṃ;

“तेव्हा संघासहित लोकनायकाला भोजन देऊन, त्यांनी त्या शास्ता दीपंकरांचे शरण ग्रहण केले. तथागत कोणाला शरणागमनात स्थापित करतात, कोणाला पंचशीलात, तर कोणाला दहा प्रकारच्या शीलात स्थापित करतात;

Kassaci deti sāmaññaṃ - caturo phalamuttame,Kassaci asathe dhamme - deti so paṭisambhidā;

कोणाला ते श्रामण्य आणि चार उत्तम फले देतात, तर कोणाला ते निष्कपट धम्मात प्रतिसंभिदा प्रदान करतात;

Kassaci varasamāpattiyo - aṭṭha deti narāsabho,Tisso kassaci vijjāyo - chaḷabhiñña pavecchati;

कोणाला ते नरश्रेष्ठ आठ श्रेष्ठ समापत्ती देतात, तर कोणाला तीन विद्या आणि सळभिञ्ञा प्रदान करतात;

Tena yogena janakāyaṃ - ovadeti mahāmuni,Tena vitthārikaṃ āsī - lokanāthassa sāsanaṃ;

त्याच पद्धतीने ते महामुनी जनसमुदायाला उपदेश करतात, त्यामुळे लोकनाथांचे शासन विस्तृत झाले;

Mahāhanūsabhakkhaṇdho - dīpaṅkarasanāmako,Bahū jane tārayati - parimoceti duggatiṃ;

दीपंकर नावाचे ते महाहनू आणि वृषभासारख्या खांद्यांचे बुद्ध अनेक लोकांना तारतात आणि दुर्गतीपासून मुक्त करतात;

Bodhaneyyaṃ janaṃ disvā - satasahassepi yojaneKhaṇena upagantvāna - bodheti taṃ mahāmunī’’ti;

बोध प्राप्त करण्यास योग्य अशा व्यक्तीला लाख योजने दूर जरी पाहिले, तरी ते महामुनी एका क्षणात तेथे पोहोचून त्याला बोध प्राप्त करून देतात.”

Iti so dīpaṅkaro satthā vassasata sahassāni ṭhatvā sattānaṃ baṇdhanamokkhaṃ kurumāno sabbabuddhakiccāni niṭṭhāpetvā naṇdārāme anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyinaheva dhātuyo tassa - satthuno vikiriṃsu tā. Ṭhitā ekaghanā hutvā - suvaṇṇapaṭimā viya sakalajambudīpavāsino manussā ghanakoṭiṭimasuvaṇṇaṭṭhikāhi evaṃ chattiṃsa yojanikaṃ mahāthūpamakaṃsu nivedasi - keci.

अशा प्रकारे ते शास्ता दीपंकर एक लाख वर्षे राहून, प्राण्यांना बंधनातून मुक्त करत, सर्व बुद्धकृत्ये पूर्ण करून नंदारामात अनुपधिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण पावले. त्या शास्त्यांचे धातू विखुरले गेले नाहीत. ते सोन्याच्या प्रतिमेप्रमाणे एकाच घनरूपात राहिले. संपूर्ण जंबुद्वीपातील लोकांनी कोट्यवधी सुवर्ण विटांनी छत्तीस योजन उंच असा महास्तूप बांधला, असे काही जण सांगतात.

Tena vuttaṃ

त्यामुळेच म्हटले आहे -

‘‘Dīpaṅkaro jino satthā - naṇdārāmamhi nibbuto,Tattheva tassa jinathūpo - chattiṃsubbedha yojano‘‘;

“दीपंकर जिन शास्ता नंदारामात परिनिर्वाण पावले, तेथेच त्यांचा छत्तीस योजन उंचीचा जिनस्तूप आहे;”

‘‘Patta cīvara parikkhāra - paribhogañja satthuno,Bodhimūle tadā thūpo - tīṇi yojanamuggato’’ti;

“शास्त्यांचे पात्र, चीवर आणि परिभोग परिष्कार यांवर बोधिवृक्षाच्या मुळाशी तेव्हा तीन योजन उंच स्तूप उभारण्यात आला.”

7. Dīpaṅkarassa pana bhagavato aparabhāgo ekaṃ asaṅkheyyaṃ atikkamitvā koṇḍañño nāma satthā udapādi. Tadā bodhisatto vijitāvi nāma cakkavatti hutvā koṭisatasahassa saṅkhassa buddha pamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adāyi satthā bodhisattaṃ buddho bhavissatīti vyākaritvā dhammaṃ desesi so satthu dhammaṃkathaṃ sutvā rajji niyyādetvā pabbaji so tīṇi piṭakāni uggahetvā aṭṭha samāpattiyo pañcaabhiññāyoca uppādetvā aparihīnajjhāno brahmaloke nibbatti. Sopi buddho vassasatasahassāni ṭhatvā sabbabuddhakiccāni niṭṭhāpetvā caṇdārāme parinibbāyi tassāpi bhagavato dhātuyā na vikiriṃsu sakalajambudīpavāsino manussā samāgantvā sattayojanikāsattaratanamayaṃ haritālamanosilāyamattikākiccaṃ tela sappīhi udakakiccaṃ katvā cetiyaṃ niṭṭhāpesuṃ

७. भगवान दीपंकरांनंतर, एक असंख्येय काळ उलटून गेल्यावर कोंडण्य नावाचे शास्ता उत्पन्न झाले. तेव्हा बोधिसत्व विजितावी नावाचे चक्रवर्ती राजे होते. त्यांनी एक लाख कोटी भिक्खूंच्या बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला महादान दिले. शास्त्यांनी बोधिसत्वाला 'हा बुद्ध होईल' असे भाकीत करून धम्मदेशना दिली. त्यांनी शास्त्यांची धम्मकथा ऐकून राज्य सोडून प्रवज्जा घेतली. त्यांनी तीन पिटके (त्रिपिटक) ग्रहण करून, आठ समापत्ती आणि पाच अभिज्ञा उत्पन्न केल्या आणि ध्यान न गमावता ते ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाले. ते बुद्ध सुद्धा एक लाख वर्षे राहून, सर्व बुद्धकृत्ये पूर्ण करून चंडारामात परिनिर्वाण पावले. त्या भगवंतांचे धातू सुद्धा विखुरले गेले नाहीत. संपूर्ण जंबुद्वीपातील लोकांनी एकत्र येऊन सात योजन उंच, सप्तरत्नमय, हरिताल व मनःशिला यांच्या मातीचे काम करून, तेल व तुपाने पाण्याचे कार्य करून चैत्य पूर्ण केला.

Koṇḍaññe kira sambuddho - caṇdārāme manorame,Nibbāyi cetiyo tassa - sattayojaniko katoti;

“असे म्हटले जाते की, सम्यक्संबुद्ध कोंडण्य हे रमणीय चंडारामात परिनिर्वाण पावले आणि त्यांचा सात योजन उंच चैत्य बांधण्यात आला.”

Tassa aparabhāge ekaṃ asaṃṅkhayyaṃ atikkamitvā ekasmiṃyeva kappe cattāro buddhā uppajjiṃsu - maṅgalo sumano revato yohitoti. Maṅgalassa pana bhagavato kāle bodhisatto suruci nāma brāhmaṇo hutvā satthāraṃ nimantessāmīti upasaṅkamitvā madhura dhammaṃkataṃ sutvā svātanāya nimantetvā koṭisatasahassa saṅkhassa buddhapamukhassa saṅghassa sattāhaṃ gavapānaṃ nāma dānamadāsi satthā anumodanaṃ karonto mahāpurisaṃ āmantetvā tvaṃ kappasatasahassādhikānaṃ dvannaṃ asaṅkheyyānaṃ matthake gotamo nāma buddho bhavissasīti vyākāsi mahāpuriso vyākaraṇaṃ sutvā ahaṃ kira buddho bhavissāmi ko me gharāvāsena attho pabbajissamīti cintatvā tathārūpaṃ sampattiṃ keḷapiṇḍaṃ vīya pahāya satthu santike pabbajitvā buddhavacanaṃ uggaṇhitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā āyupariyosāne brahmaloke nibbatti, tasmimpi buddhe parinibbute dhātuyo na vikiriṃsu, jambudīpavāsino pubbe viya tiṃsayojanakaṃ thūpamakaṃsu.

त्यानंतर एक असंख्येय काळ उलटून गेल्यावर एकाच कल्पामध्ये चार बुद्ध उत्पन्न झाले - मंगल, सुमन, रेवत आणि शोभित. भगवान मंगलांच्या काळात बोधिसत्व सुरुची नावाचे ब्राह्मण होते. 'मी शास्त्यांना निमंत्रित करीन' असे म्हणून ते त्यांच्याकडे गेले आणि मधुर धम्मकथा ऐकून त्यांनी दुसऱ्या दिवशीच्या भोजनासाठी निमंत्रण दिले. त्यांनी एक लाख कोटी भिक्खूंच्या बुद्धप्रमुख संघाला सात दिवस 'गवपान' (दुग्धजन्य पेय) नावाचे दान दिले. शास्त्यांनी अनुमोदन करताना त्या महापुरुषाला उद्देशून म्हटले, 'तू एक लाख कल्प अधिक दोन असंख्येय काळानंतर गोतम नावाचा बुद्ध होशील.' त्या महापुरुषाने हे भाकीत ऐकून विचार केला, 'मी बुद्ध होणार आहे, तर मला गृहस्थाश्रमाचे काय प्रयोजन? मी प्रवज्जा घेईन.' त्यांनी त्या अफाट संपत्तीचा थुंकीच्या गोळ्यासारखा त्याग करून, शास्त्यांच्या सन्निध प्रवज्जा घेतली. त्यांनी बुद्धवचन ग्रहण करून, अभिज्ञा आणि समापत्ती प्राप्त केल्या आणि आयुष्य संपल्यावर ते ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाले. त्या बुद्धांच्या परिनिर्वाणानंतरही धातू विखुरले गेले नाहीत. जंबुद्वीपातील लोकांनी पूर्वीप्रमाणेच तीस योजन उंच स्तूप बांधला.

Tena vuttaṃ ‘‘uyyāne vasabho nāma - buddho nibbāyi maṅgalo, tattheva tassa jinathūpo - tiṃsayojanamuggito’’ti.

त्यामुळेच म्हटले आहे - “वसभ नावाच्या उद्यानात बुद्ध मंगल परिनिर्वाण पावले, तेथेच त्यांचा तीस योजन उंच जिनस्तूप उभारण्यात आला.”

Tassa aparabhāge sumano nāma satthā udapādi tadā mahāsatto atulo nāma nāgarājā hutvā nibbatti-mahiddhiko mahānubhāvo so buddho uppannoti sutvā ñātisaṅghaparivuto nāgabhavanā nikkhamitvā koṭisatasahassa bhikkhuparivārassa tassa bhagavato dibbaturiyehi upahāraṃ kāretvā mahādānaṃ pavattetvā paccekaṃ dussayugāni datvā saraṇesu patiṭṭhāsi sopi naṃ satthā anāgate buddho bhavissasīti vyākāsi tasmimpi buddhe parinibbute dhātuyo na vikiriṃsu jambudīpavāsano pubbe viya catuyojanikaṃ thūpamakaṃsu.

त्यानंतर सुमन नावाचे शास्ता उत्पन्न झाले. तेव्हा महासत्व अतुल नावाचे नागराज म्हणून उत्पन्न झाले होते, जे महाऋद्धीमान व महानुभाव होते. 'बुद्ध उत्पन्न झाले आहेत' असे ऐकून ते आपल्या नातेवाईकांच्या समूहासह नागभवनातून बाहेर पडले. त्यांनी एक लाख कोटी भिक्खूंचा परिवार असलेल्या त्या भगवंतांची दिव्य वाद्यांनी पूजा केली, महादान दिले, प्रत्येकाला वस्त्रजोडी दिली आणि ते शरणागत झाले. त्या शास्त्यांनी सुद्धा 'तू भविष्यात बुद्ध होशील' असे त्यांचे भाकीत केले. त्या बुद्धांच्या परिनिर्वाणानंतरही धातू विखुरले गेले नाहीत. जंबुद्वीपातील लोकांनी पूर्वीप्रमाणेच चार योजन उंच स्तूप बांधला.

Tena vuttaṃ

त्यामुळेच म्हटले आहे -

‘‘Sumano yasadharo - buddho aggārāmamha nibbuto,Tattheva tassa jinathūpo - catuyojanamuggato’’ti;

“यशस्वी बुद्ध सुमन हे अग्गाराम येथे परिनिर्वाण पावले, आणि तेथेच त्यांचा चार योजन उंच असा जिनस्तूप उभारण्यात आला.”

Tassa aparabhāge revato nāma satthā udapādi tadā bodhisatto atidevo nāma brāhmaṇo hutvā satthu dhammadesana sutvā saraṇesu patiṭṭhāya sirasi añjaliṃ paggahetvā tassa satthuno kilesappahāne vaṇṇaṃ vatvā uttarāsaṅghena pūjamakāsi. Sopi naṃ satthā buddho bhavissatiti vyākāsi tasmiṃ pana buddhe parinibbute dhātuyo vikiriṃsu.

त्यांच्या नंतरच्या काळात रेवत नावाचे शास्ता उत्पन्न झाले. तेव्हा बोधिसत्व अतिदेव नावाचे ब्राह्मण झाले होते. त्यांनी शास्त्यांची धम्मदेशना ऐकून, शरणांमध्ये (त्रिशरणात) प्रतिष्ठित होऊन, डोक्यावर हात जोडून (अंजली करून) त्या शास्त्यांच्या क्लेश-प्रहाणाची (क्लेशांचा नाश करण्याची) स्तुती केली आणि आपल्या उत्तरासंगाने (वरच्या वस्त्राने) त्यांची पूजा केली. त्या शास्त्यांनीही 'हा भविष्यात बुद्ध होईल' असा त्यांच्याविषयी व्याकर (भविष्यवाणी) केला. त्या बुद्धांच्या परिनिर्वाणानंतर त्यांच्या धातू (अस्थी-अवशेष) विखुरल्या गेल्या.

Tena vuttaṃ

त्यामुळेच म्हटले आहे -

‘‘Revato pavaro buddho - nibbuto so mahāpure,Dhātu vitthārikaṃ āsī - tesu tesu padesato’’ti;

“श्रेष्ठ बुद्ध रेवत हे महापुरात परिनिर्वाण पावले, आणि त्यांच्या धातू वेगवेगळ्या प्रदेशांत विखुरल्या गेल्या.”

Tassa aparabhāge sobhito nāma satthā udapādi tadā bodhisatto ajito nāma brāhmaṇo hutvā satthu dhammadesanaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭāya buddhapamukhassa saṅghassa mahādānaṃ adāsi. Sopi naṃ satthā buddho bhavissasīti vyākāsi tassāpi bhagavato dhātuyo vikiriṃsu.

त्यांच्या नंतरच्या काळात सोभित नावाचे शास्ता उत्पन्न झाले. तेव्हा बोधिसत्व अजित नावाचे ब्राह्मण झाले होते. त्यांनी शास्त्यांची धम्मदेशना ऐकून, शरणांमध्ये प्रतिष्ठित होऊन, बुद्धप्रमुख संघाला महादान दिले. त्या शास्त्यांनीही 'तू भविष्यात बुद्ध होशील' असा त्यांच्याविषयी व्याकर केला. त्या भगवंतांच्याही धातू विखुरल्या गेल्या.

Tena vuttaṃ

त्यामुळेच म्हटले आहे -

‘‘Sobhito varasambuddho - sīharāmamhi nibbuto,Dhātuvitthārikaṃ āsī - tesu tesu padesato’’ti;

“श्रेष्ठ सम्यकसबुद्ध सोभित हे सीहाराम येथे परिनिर्वाण पावले, आणि त्यांच्या धातू वेगवेगळ्या प्रदेशांत विखुरल्या गेल्या.”

Tassa aparabhāge ekamasaṅkheyyaṃ atikkamitvā ekasmiṃyeva kappe tayo buddhā nibbattiṃsu - anomadassi padumo nāradoti. Anomadassissa bhagavato kāle bodhisatto eko

त्यांच्या नंतर, एक असंख्येय काळ उलटून गेल्यावर, एकाच कल्पामध्ये तीन बुद्ध उत्पन्न झाले - अनोमदस्सी, पदुम आणि नारद. भगवान अनोमदस्सी यांच्या काळात बोधिसत्व एक...

1. Yasavaro dhīro - keci.

१. यशस्वी आणि धीर - असे काही म्हणतात.

Yakkha senāpati ahosi mahiddhiko mahānubhāvo aneka koṭisatasahassānaṃ yakkhānaṃ adhipati. So buddho uppannoti sutvā āgantvā buddhapamukhassa saṅghassa mahādānamadāsi satthāpi taṃ anāgate buddho bhavissasīti vyākāsi. Anomadassimhi pana bhagavati parinibbute dhātuyo na vikiriṃsu jambudīpavāsino pañcavīsayojanakaṃ thūpaṃ kariṃsu

यक्ष सेनापती होते, जे महाऋद्धिवान, महान प्रभावशाली आणि अनेक अब्ज यक्षांचे अधिपती होते. 'बुद्ध उत्पन्न झाले आहेत' असे ऐकून त्यांनी येऊन बुद्धप्रमुख संघाला महादान दिले. शास्त्यांनीही 'तू भविष्यात बुद्ध होशील' असा त्यांच्याविषयी व्याकर केला. भगवान अनोमदस्सी परिनिर्वाण पावले तेव्हा त्यांच्या धातू विखुरल्या गेल्या नाहीत; जंबुद्विपवासीयांनी पंचवीस योजन उंच असा स्तूप उभारला.

Tena vuttaṃ

त्यामुळेच म्हटले आहे -

‘‘Anomadassi jino satthā - dhammārāmamhi nibbuto,Tattheva tassa jinathūpo - ubbedhā paṇṇuvīsatī’ti;

“विजेते शास्ता अनोमदस्सी हे धम्माराम येथे परिनिर्वाण पावले, आणि तेथेच त्यांचा पंचवीस योजन उंचीचा जिनस्तूप उभारण्यात आला.”

Tassa aparabhāge padumo nāma satthā udapādi tathāgate agāmakāraññe viharentā bodhisatto sīho hutvā satthāraṃ nirodhasamāpattiyā samāpannaṃ disvā pasannacitto vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pītisomanassajāto tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā sattāhaṃ buddhārammaṇaṃ pītiṃ avijahitvā pītisukheneva gocarāya apakkamitvā jivitapariccāgaṃ katvā payirupāsamāno aṭṭhāsi satthā sattāhaccayena nirodhā vuṭṭhito sīhaṃ oloketvā bhikkhusaṅghepi cittaṃ pasādetvā saṅghaṃ vandissatī‘‘ti bhikkhusaṅgho āgacchatūti cintesi bhikkhu tāvadeva āgamiṃsu sīho saṅghe cittaṃ pasādesi. Satthā tassa manaṃ oloketvā anāgate buddho bhavissatīti vyākāsi tassa pana bhagavato dhātuyo vikiriṃsu.

त्यांच्या नंतरच्या काळात पदुम नावाचे शास्ता उत्पन्न झाले. तथागत जेव्हा निर्जन अरण्यात विहार करत होते, तेव्हा बोधिसत्व सिंह झाले होते. शास्त्यांना निरोध-समापत्तीमध्ये लीन झालेले पाहून, प्रसन्न चित्ताने त्यांना वंदन करून आणि प्रदक्षिणा घालून, प्रीती व सोमनस्याने (आनंदाने) युक्त होऊन त्यांनी तीन वेळा सिंहनाद केला. सात दिवस बुद्धांच्या स्मरणातून मिळणारा आनंद न सोडता, त्या प्रीतीसुखामुळेच भोजनासाठीही बाहेर न पडता, प्राणांची पर्वा न करता ते त्यांची सेवा करत उभे राहिले. सात दिवसांनंतर शास्ते निरोध-समापत्तीतून बाहेर आले आणि त्यांनी सिंहाकडे पाहिले. 'हा भिक्षुसंघावरही आपले चित्त प्रसन्न करून संघाला वंदन करेल' असा विचार करून त्यांनी 'भिक्षुसंघ येथे यावा' असे चिंतन केले. भिक्षु लगेचच तेथे आले आणि सिंहाने संघावर आपले चित्त प्रसन्न केले. शास्त्यांनी त्याचे मन ओळखून 'हा भविष्यात बुद्ध होईल' असा व्याकर केला. त्या भगवंतांच्याही धातू विखुरल्या गेल्या.

Tena vuttaṃ

त्यामुळेच म्हटले आहे -

‘‘Padumo jinavaro satthā - dhammārāmamhi nibbuto,Dhātu vitthārikaṃ āsi - tesu tesu padesato’’ti;

“श्रेष्ठ जिन शास्ता पदुम हे धम्माराम येथे परिनिर्वाण पावले, आणि त्यांच्या धातू वेगवेगळ्या प्रदेशांत विखुरल्या गेल्या.”

Tassa aparabhāge nārado nāma satthā ahosi tadā bodhisatto, isipabbajjaṃ pabbajitvā pañcasu abhiññāsu aṭṭhasuca samāpattisuciṇṇavasī hutvā buddhapamukhassa saṅghassa mahādānaṃ datvā lohita caṇdanena pūjamakāsi sopi naṃ anāgato buddho bhavissatīti vyākāsi nārada pana bhagavato dhātuyo ekaghanā ahesuṃ. Sabbe deva manussā sannipatitvā catuyojanikaṃ thūpaṃ kariṃsu.

त्यांच्या नंतरच्या काळात नारद नावाचे शास्ता झाले. तेव्हा बोधिसत्व ऋषी-प्रव्रज्या घेऊन, पाच अभिज्ञा आणि आठ समापत्तींमध्ये पारंगत झाले होते. त्यांनी बुद्धप्रमुख संघाला महादान दिले आणि लाल चंदनाने त्यांची पूजा केली. त्यांनीही 'हा भविष्यात बुद्ध होईल' असा व्याकर केला. भगवान नारद यांच्या धातू मात्र एकसंध राहिल्या. सर्व देव आणि मनुष्यांनी एकत्र येऊन चार योजन उंच असा स्तूप उभारला.

Tena vuttaṃ

त्यामुळेच म्हटले आहे -

‘‘Nārado jinavasabho - nibbuto sudassane pure,Tattheva tassa thūpavaro - catuyojanamuggato’’ti;

“नरश्रेष्ठ जिन नारद हे सुदस्सन नगरात परिनिर्वाण पावले, आणि तेथेच त्यांचा चार योजन उंच असा श्रेष्ठ स्तूप उभारण्यात आला.”

Tassa aparabhāge ekamasaṅkheyyamatikkamitvā ito kappasatasahassa matthake ekasmiṃ kappe padumuttaro nāma satthā udapādi. Tadā bodhisatto jaṭilo nāma mahāraṭṭhiko hutvā buddhapamukhassa saṅghassa civaradānamadāsi. Sopi taṃ anāgato buddho bhavissatīti vyākāsi. Padumuttarassāpi bhagavato dhātuyo ekaghanā ahesuṃ. Sabbe devamanussā sannipatitvā dvādasa yojanikaṃ mahāthūpamakaṃsu.

त्यांच्या नंतर, एक असंख्येय काळ उलटून गेल्यावर, आजपासून एक लाख कल्प मागे एका कल्पामध्ये पदुमुत्तर नावाचे शास्ता उत्पन्न झाले. तेव्हा बोधिसत्व जटिला नावाचे महाशासक झाले होते. त्यांनी बुद्धप्रमुख संघाला चीवरदान दिले. त्यांनीही 'हा भविष्यात बुद्ध होईल' असा व्याकर केला. भगवान पदुमुत्तर यांच्याही धातू एकसंध राहिल्या. सर्व देव आणि मनुष्यांनी एकत्र येऊन बारा योजन उंच असा महास्तूप उभारला.

Tena vuttaṃ

त्यामुळेच म्हटले आहे -

‘‘Padumuttaro jino buddho - naṇdārāmamhi nibbuto,Tattheva tassa thūpavaro - dvādasubbedhayojano’’ti;

“विजेते बुद्ध पदुमुत्तर हे नंदाराम येथे परिनिर्वाण पावले, आणि तेथेच त्यांचा बारा योजन उंचीचा श्रेष्ठ स्तूप उभारण्यात आला.”

Tassa aparabhāge tiṃsakappa sahassāni atikkamitvā sumedho sujāto cāti ekasmiṃ kappe dve buddhā nibbattiṃsu sumedhassa pana bhagavato kāle bodhisatto uttaro nāma mānavo hutvā nidahitvā ṭhapitaṃyeva asītikoṭidhanaṃ vissajjetvā buddhapamukhassa saṅghassa mahādānaṃ datvā dhammaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭhāya nikkhamitvā pabbaji sopi naṃ anāgate buddho bhavissatīti vyākāsi. Sumdhessa pana bhagavato dhātuyo vikiriṃsu

त्यांच्या नंतर, तीस हजार कल्प उलटून गेल्यावर, एकाच कल्पामध्ये सुमेध आणि सुजात नावाचे दोन बुद्ध उत्पन्न झाले. भगवान सुमेध यांच्या काळात बोधिसत्व उत्तर नावाचे तरुण झाले होते. त्यांनी साठवून ठेवलेले ऐंशी कोटींचे धन खर्च करून बुद्धप्रमुख संघाला महादान दिले, धम्म ऐकून शरणांमध्ये प्रतिष्ठित झाले आणि गृहत्याग करून प्रव्रज्या घेतली. त्यांनीही 'हा भविष्यात बुद्ध होईल' असा व्याकर केला. भगवान सुमेध यांच्या धातू मात्र विखुरल्या गेल्या.

Tena vuttaṃ

त्यामुळेच म्हटले आहे -

‘‘Sumedho jinavaro buddho - medhārāmamhi nibbuto,Dhātuvitthārikaṃ āsi - tesu tesu padesato’’ti;

“श्रेष्ठ जिन बुद्ध सुमेध हे मेधाराम येथे परिनिर्वाण पावले, आणि त्यांच्या धातू वेगवेगळ्या प्रदेशांत विखुरल्या गेल्या.”

Tassa aparabhāge sujāto nāma satthā udapādi. Tadā bodhisattocakkavattirājā hutvā buddho uppannoti sutvā upasaṃkamitvā dhammaṃ sutvā buddhapamukhassa saṅghassa saddhiṃ sattahi ratanehi catumahādīpaṃ rajjaṃ datvā satthu santike pabbaji sakalaraṭṭhavāsino raṭṭhuppādaṃ gahetvā ārāmika kiccaṃ sādhentā buddhapamukhassa saṅghassa niccaṃ mahādānamadaṃsu. Sopi naṃ satthā anāgate buddhobhavissatīti vyākāsi sujātassa pana bhagavato dhātuyo ekaghanā ahesuṃ jambudīpavāsino tigāvutaṃ thūpamakaṃsu

त्यांच्या नंतरच्या काळात सुजात नावाचे शास्ता उत्पन्न झाले. तेव्हा बोधिसत्व चक्रवर्ती राजा झाले होते. 'बुद्ध उत्पन्न झाले आहेत' असे ऐकून त्यांनी त्यांच्याकडे जाऊन धम्म ऐकला आणि बुद्धप्रमुख संघाला सात रत्नांसह चारही महाद्वीपांचे राज्य दान करून शास्त्यांच्या सानिध्यात प्रव्रज्या घेतली. सर्व राष्ट्रवासीयांनी राष्ट्राचा कारभार सांभाळत आणि आरामाची कामे करत बुद्धप्रमुख संघाला नित्य महादान दिले. त्या शास्त्यांनीही 'हा भविष्यात बुद्ध होईल' असा व्याकर केला. भगवान सुजात यांच्या धातू मात्र एकसंध राहिल्या. जंबुद्विपवासीयांनी तीन गाऊत उंच असा स्तूप उभारला.

Tena vuttaṃ

त्यामुळेच म्हटले आहे -

‘‘Sujāto jinavaro buddho sīlārāmamhi nibbuto,Tattheva cetiyo tassa - tīṇi gāvutamuggato’’ti;

“श्रेष्ठ जिन बुद्ध सुजात हे सीलाराम येथे परिनिर्वाण पावले, आणि तेथेच त्यांचा तीन गाऊत उंच असा चैत्य उभारण्यात आला.”

Tassa aparabhāge aṭṭhārasa kappasatamatthake ekasmiṃ kappe piyadassi atthadassi dhammadassiti tayo buddhā nibbattiṃsu piyadassi buddhakāle bodhisatto kassapo nāma māṇavo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragato hutvā satthu dhammadesanaṃ sutvā koṭisatasahassa dhana pariccāgena saṅghārāmaṃ kāretvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāsi atha naṃ satthā aṭṭhārasa kappa sataccayena buddho bhavissatīti vyākāsi piyadassissa bhagavatopi dhātuyo ekaghanāva ahesuṃ jambudīpavāsino sannipatitvā tiyojanikaṃ mahāthūpamakaṃsu.

त्यानंतरच्या काळात, एकशे अठरा कल्प मागे एकाच कल्पात पियदस्सी, अत्थदस्सी आणि धम्मदस्सी नावाचे तीन बुद्ध उत्पन्न झाले. पियदस्सी बुद्धांच्या काळात बोधिसत्त्व 'कस्सप' नावाचे माणव (तरुण ब्राह्मण) होते. ते तीन वेदांमध्ये पारंगत होते. शास्त्यांची धम्मदेशना ऐकून त्यांनी एक लाख कोटी धन दान करून संघाराम बांधला आणि शरण व शीलांमध्ये प्रतिष्ठित झाले. तेव्हा शास्त्यांनी त्यांना भविष्य वर्तवले की, "एकशे अठरा कल्प उलटून गेल्यावर हे बुद्ध होतील." भगवान पियदस्सींचे धातू देखील एकसंध राहिले. जम्बुद्वीपवासीयांनी एकत्र येऊन तीन योजन उंचीचा महास्तूप बांधला.

Tena vuttaṃ

म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘Piyadassi munivaro - salalārāmamhi nibbuto,Tattheva tassa jinathūpo - tīṇi yojanamuggato’’ti;

"मुनिश्रेष्ठ पियदस्सी सळल आरामात परिनिर्वाण पावले, तिथेच त्या जिनांचा स्तूप तीन योजन उंच उभारला गेला."

Tassa aparabhāge atthadassi nāma bhagavā udapādi tadā bodhisatto mahiddhiko mahānubhāvo susimo nāma tāpaso hutvā bhagavato santike dhammaṃ sutvā pasīditvā dibbāni maṇdārava padumapāricchattakādīni pupphāni āharitvā cātudvīpika mahāmegho viya pupphavassaṃ vassetvā samantato pupphamaṇḍapa pupphaagaghiya toraṇādīni katvā maṇdārava pupphacchattena dasabalaṃ pūjesi sopi naṃ bhagavā anāgato gotamo nāma buddho bhavissatīti vākāsi. Tassa pana bhagavato dhātuyo vikiriṃsu.

त्यानंतरच्या काळात 'अत्थदस्सी' नावाचे भगवान उत्पन्न झाले. तेव्हा बोधिसत्त्व हे महाऋद्धीवान आणि महानुभाव 'सुसीम' नावाचे तापस होते. भगवंतांच्या सन्निध धम्म ऐकून व प्रसन्न होऊन त्यांनी दिव्य मंदारव, पद्म आणि पारिजातक इत्यादी फुले आणून, चारही द्वीपांवर बरसणाऱ्या महामेघाप्रमाणे फुलांचा वर्षाव केला. सभोवताली पुष्पमंडप, पुष्पमाला आणि तोरणे इत्यादी तयार करून मंदारव फुलांच्या छत्राने दशबलांची पूजा केली. त्या भगवंतांनीही त्यांना भविष्य वर्तवले की, "हे भविष्यात गोतम नावाचे बुद्ध होतील." त्या भगवंतांचे धातू मात्र विखुरले गेले.

Tena vuttaṃ

म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘Atthadassi jinavaro - anomārāmamhi nibbuto,Dhātuvitthārikaṃ āsi - tesu tesu ca raṭṭhato’’ti;

"जिनश्रेष्ठ अत्थदस्सी अनोम आरामात परिनिर्वाण पावले, त्यांच्या धातूंचे त्या त्या विविध राज्यांमध्ये वितरण झाले."

Tassa aparabhāge dhammadassi nāma satthā udapādi. Tadā bodhisatto sakkā devarājā dibbagaṇdhapupphehi ca dibbaturiyehi ca pūjaṃ akāsi sopi naṃ buddho bhavissatīti vyākāsi. Dhammadassissa pana bhagavato dhātuyo ekaghanā ahesuṃ. Jambudīpavāsino tiyojanikaṃ thūpamakaṃsu.

त्यानंतरच्या काळात 'धम्मदस्सी' नावाचे शास्ता उत्पन्न झाले. तेव्हा बोधिसत्त्व हे देवराज शक्र होते. त्यांनी दिव्य गंधपुष्पांनी आणि दिव्य वाद्यांनी भगवंतांची पूजा केली. त्या बुद्धांनीही त्यांना भविष्य वर्तवले की, "हे बुद्ध होतील." भगवान धम्मदस्सींचे धातू मात्र एकसंध राहिले. जम्बुद्वीपवासीयांनी तीन योजन उंचीचा स्तूप बांधला.

Tena vuttaṃ

म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘Dhammadassi mahāvīro-kelāsāramamhi nibbuto,Tattheva thūpavaro tassa-tīṇi yojanamuggato’’ti;

"महावीर धम्मदस्सी केलास आरामात परिनिर्वाण पावले, तिथेच त्यांचा श्रेष्ठ स्तूप तीन योजन उंच उभारला गेला."

Tassa aparabhāge catunavutikappa matthake ekasmiṃ kappe ekova siddhattho nāma satthā udapādi. Tadā bodhisatto uggatejo abhiññābala sampanno maṅgalo nāma tāpaso hutvā mahājambuphalaṃ āharitvā tathāgassa adāsi satthā taṃ phalaṃ paribhuñjitvā catunavuti kappamatthake buddho bhavissatīti vyākāsi tassāpi bhagavato dhātuyo na vikiriṃsu, catuyojanikaṃ ratanamayaṃ thūpamakaṃsu.

त्यानंतरच्या काळात, चौऱ्याण्णव कल्प मागे एकाच कल्पात 'सिद्धत्थ' नावाचे एकमेव शास्ता उत्पन्न झाले. तेव्हा बोधिसत्त्व हे उग्रतेजस्वी आणि अभिज्ञाबलाने संपन्न 'मंगल' नावाचे तापस होते. त्यांनी एक मोठे जांभळाचे फळ आणून तथागतांना दिले. शास्त्यांनी त्या फळाचे सेवन करून भविष्य वर्तवले की, "हे चौऱ्याण्णव कल्प उलटून गेल्यावर बुद्ध होतील." त्या भगवंतांचे धातू देखील विखुरले गेले नाहीत, लोकांनी चार योजन उंचीचा रत्नमय स्तूप बांधला.

Tena vuttaṃ

म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘Siddhatto munivaro buddho anomāramamhi nibbuto,Tattheva tassa thūpavaro-catuyojanamuggato’’ti;

"मुनिश्रेष्ठ बुद्ध सिद्धत्थ अनोम आरामात परिनिर्वाण पावले, तिथेच त्यांचा श्रेष्ठ स्तूप चार योजन उंच उभारला गेला."

Tassa aparabhāge ito dvānavuti kappamatthake tisso phussoti ekasmiṃ kappe deva buddhā nibbattiṃsu tissassa bhagavato kāle bodhisattā mahābhogo mahāyaso sujāto nāma khattiyo hutvā isipabbajjaṃ pabbajitvā mahiddhikabhāvaṃ patvā buddho uppannoti sutvā dibbamaṇdārava paduma pāricchatta pupphāni ādāya catuparisamajjhe gacchantaṃ tathāgataṃ pūjesi. Ākāse pupphavitānamiva aṭṭhāsi sopi naṃ satthā ito dvānavuti kappamatthake buddho bhavissatīti vyākāsi. Tassāpi bhagavato dhātuyo na vikiriṃsu dhātuyo gahetvā tiyojanikaṃ thūpamakaṃsu.

त्यानंतरच्या काळात, येथून ब्याण्णव कल्प मागे एका कल्पात 'तिस्स' आणि 'फुस्स' नावाचे दोन बुद्ध उत्पन्न झाले. भगवान तिस्सांच्या काळात बोधिसत्त्व हे महाभोगी आणि महायशस्वी 'सुजात' नावाचे क्षत्रिय होते. त्यांनी ऋषी-प्रव्रज्या ग्रहण केली आणि महाऋद्धी प्राप्त केली. "बुद्ध उत्पन्न झाले आहेत" असे ऐकून त्यांनी दिव्य मंदारव, पद्म आणि पारिजातक फुले घेऊन, चारही परिषदांच्या मध्य भागातून जाणाऱ्या तथागतांची पूजा केली. ती फुले आकाशात फुलांच्या चांदव्यासारखी राहिली. त्या शास्त्यांनीही त्यांना भविष्य वर्तवले की, "हे येथून ब्याण्णव कल्प उलटून गेल्यावर बुद्ध होतील." त्या भगवंतांचे धातू देखील विखुरले गेले नाहीत. लोकांनी धातू घेऊन तीन योजन उंचीचा स्तूप बांधला.

Tena vuttaṃ

म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘Tisso jinavaro buddho-naṇdārāmamhi nibbutoTattheva tassa thūpavaro-tīṇi yojanamussito’’ti;

"जिनश्रेष्ठ बुद्ध तिस्स नंद आरामात परिनिर्वाण पावले, तिथेच त्यांचा श्रेष्ठ स्तूप तीन योजन उंच उभारला गेला."

Tassa aparabhāge phusso nāma buddho udapādi tadā bodhisatto vijitāvi nāma khattiyo hutvā mahārajjaṃ pahāya satthu santike pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā mahājanassa dhammakathaṃ kathetvā sīlapāramiñca pūresi. Sopi naṃ buddho tatheva vyākāsi tassa pana bhagavato dhātuyo vikiriṃsu.

त्यानंतरच्या काळात 'फुस्स' नावाचे बुद्ध उत्पन्न झाले. तेव्हा बोधिसत्त्व हे 'विजितावी' नावाचे क्षत्रिय होते. त्यांनी आपले मोठे राज्य सोडून शास्त्यांच्या सन्निध प्रव्रज्या घेतली, तीन पिटकांचे अध्ययन केले, महाजनांना धम्मकथा सांगितली आणि शीलपारमिता पूर्ण केली. त्या बुद्धांनीही त्यांना तसेच भविष्य वर्तवले. त्या भगवंतांचे धातू मात्र विखुरले गेले.

Tena vuttaṃ

म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘Phusso jinavaro satthā-sunandārāmamhi nibbutoDhātuvitthārikaṃ āsi-tesu tesu padesato’’ti;

"जिनश्रेष्ठ शास्ता फुस्स सुनंद आरामात परिनिर्वाण पावले, त्यांच्या धातूंचे त्या त्या विविध प्रदेशांमध्ये वितरण झाले."

Tassa aparabhāge ito ekanavuti kappamatthake vipassi nāma buddho udapādi tadā bodhisatto mahiddhiko mahānubhāvo atulo nāma nāgarājā hutvā sattaratana khacitaṃ sovaṇṇamahāpīṭhaṃ bhagavato adāsi sopi naṃ ito ekanavutikappamatthake buddho bhavissatīti vyākāsi tassa pana bhagavato dhātuyo na vikiriṃsu sabbe devamanussā santipatitvā dhātuyo gahetvā sattayojanikaṃ thūpamakaṃsu.

त्यानंतरच्या काळात, येथून ९१ कल्प मागे 'विपस्सी' नावाचे बुद्ध उत्पन्न झाले. तेव्हा बोधिसत्त्व हे महाऋद्धीवान आणि महानुभाव 'अतुल' नावाचे नागराज होते. त्यांनी सप्तरत्नखचित सुवर्ण महापीठ भगवंतांना दिले. त्यांनीही त्यांना भविष्य वर्तवले की, "हे येथून ९१ कल्प उलटून गेल्यावर बुद्ध होतील." त्या भगवंतांचे धातू मात्र विखुरले गेले नाहीत. सर्व देव आणि मनुष्यांनी एकत्र येऊन धातू घेऊन सात योजन उंचीचा स्तूप बांधला.

Tena vuttaṃ

म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘Vipassi jinavaro vīro-sumittārāmamhi nibbuto,Tattheva so thūpavaro-sattayojaniko kato’’ti;

"वीर जिनश्रेष्ठ विपस्सी सुमित्त आरामात परिनिर्वाण पावले, तिथेच तो श्रेष्ठ स्तूप सात योजन उंचीचा बांधला गेला."

Tassa aparabhāge ito ekatiṃsa kappamatthake sikhī vessabhūti dve buddhā nibbattiṃsu sikhissa bhagavato kāle bodhisatto ariṇdamo nāma rājā hutvā buddhapamukhassa saṅghassa sacivaraṃ mahādānaṃ pavattetvā sattaratana patimaṇḍitaṃ hatthiratanaṃ datvā hatthippamāṇaṃ katvā kappiya bhaṇḍamadāsi sopi naṃ ito ekatiṃsa kappe buddho bhavissatīti vyākāsi, sikhissa bhagavato dhātuyo ekaghanā hutvā aṭṭhaṃsu, sakala jambudīpavāsino pana manussā dhātuyo gahetvā tiyojanubbedhaṃ sattaratanamayaṃ himagiri sadisa sobhaṃ thūpamakaṃsu.

त्यानंतरच्या काळात, येथून एकतीस कल्प मागे 'शिखी' आणि 'वेस्सभू' नावाचे दोन बुद्ध उत्पन्न झाले. भगवान शिखींच्या काळात बोधिसत्त्व हे 'अरिंदम' नावाचे राजे होते. त्यांनी बुद्धप्रमुख संघाला चीवरांसहित महादान दिले, सप्तरत्नांनी सुशोभित हत्तीरत्न दान केले आणि हत्तीच्या प्रमाणावर कल्पिय वस्तू दान केल्या. त्यांनीही त्यांना भविष्य वर्तवले की, "हे येथून एकतीस कल्प उलटून गेल्यावर बुद्ध होतील." भगवान शिखींचे धातू एकसंध राहिले. संपूर्ण जम्बुद्वीपवासी मनुष्यांनी धातू घेऊन तीन योजन उंचीचा, सप्तरत्नमय आणि हिमगिरीसारखा शोभणारा स्तूप बांधला.

Sikhī munivaro buddho-dussārāmamhi nibbuto,Tattheva tassa thūpavaro-tīṇi yojanamuggato’’ti;

"मुनिश्रेष्ठ बुद्ध शिखी दुस्स आरामात परिनिर्वाण पावले, तिथेच त्यांचा श्रेष्ठ स्तूप तीन योजन उंच उभारला गेला."

Tassa aparabhāge vessabhū nāma satthā udapādi. Tadā bodhisatto sudassano nāma rājā hutvā buddhapamukhassa saṅghassa sacīvaramahādānaṃ datvā tassa santike pabbajitvā ācāraguṇasampanno buddharatane citatīkāra pīti bahulo ahosi sepi naṃ satthā ito ekatiṃsakappe buddho bhavissatīti vyākāsi vessabhussa pana bhagavato dhātuyo vikiriṃsu.

त्यानंतरच्या काळात 'वेस्सभू' नावाचे शास्ता उत्पन्न झाले. तेव्हा बोधिसत्त्व हे 'सुदस्सन' नावाचे राजे होते. त्यांनी बुद्धप्रमुख संघाला चीवरांसहित महादान दिले आणि त्यांच्या सन्निध प्रव्रज्या घेतली. ते आचार व गुणांनी संपन्न झाले आणि बुद्धरत्नाविषयी अत्यंत आदरयुक्त प्रीतीने युक्त झाले. त्या शास्त्यांनीही त्यांना भविष्य वर्तवले की, "हे येथून एकतीस कल्प उलटून गेल्यावर बुद्ध होतील." भगवान वेस्सभूंचे धातू मात्र विखुरले गेले.

Tena vuttaṃ

म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘Vessabhū jinavaro satthā-khemārāmamhi nibbuto;

Dhātuvitthārikaṃ āsi-tesu tesu padesato’’ti;

“जिनांमध्ये श्रेष्ठ शास्ते वेस्सभू हे खेमाराम येथे परिनिर्वाण पावले; आणि त्यांच्या शरीराचे धातू (अस्थी-अवशेष) त्या त्या प्रदेशांमध्ये विस्तृतपणे पसरले गेले.”

Tassa aparabhāge imasmiṃ kappe cattāro buddhā nibbattiṃsu kakusaṇdho konāgamano kassapo amhākaṃ bhagavāti katusaṇdhassa pana bhagavato kālo bodhisatto khemo nāma rājā hutvā buddhapamukhassa saṅghassa sapattacīvaraṃ dānañceva añjanādi bhesajjāni ca datvā satthu dhammadesanaṃ sutvā pabbaji sopi naṃ satthā vyākāsi tassa pana bhagavato dhātuyo na vikiriṃsu sabbe sannipatitvā dhātuyo gahetvā gāvutubbedhaṃ thūpamakaṃsu.

त्याच्या नंतरच्या काळात या कल्पामध्ये चार बुद्ध उत्पन्न झाले - ककुसंध, कोणागमन, कस्सप आणि आपले भगवान (बुद्ध). ककुसंध भगवंतांच्या काळात बोधिसत्व हे 'खेम' नावाचे राजे होते. त्यांनी बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला पात्र व चीवरांचे दान दिले आणि अंजन इत्यादी औषधे देऊन शास्त्यांची धम्मदेशना ऐकली व प्रव्रज्या घेतली. त्या शास्त्यांनीही त्यांच्याविषयी (भविष्यात बुद्ध होण्याचे) भाकीत केले. त्या भगवंतांचे धातू (अस्थी-अवशेष) विखुरले गेले नाहीत; सर्वांनी एकत्र येऊन ते धातू घेतले आणि एक गाऊत उंचीचा स्तूप बांधला.

Tena vuttaṃ

म्हणून असे म्हटले आहे -

‘‘Kakusaṇdho jinavaro - khemārāmamhi nibbuto,Tattheva tassa thūpavaro-gāvutaṃ nabhamuggato’’ti;

“जिनांमध्ये श्रेष्ठ ककुसंध हे खेमाराम येथे परिनिर्वाण पावले, आणि तेथेच त्यांचा श्रेष्ठ स्तूप आकाशात एक गाऊत उंचीपर्यंत उभारला गेला.”

Tassa aparabhāge konāgamano nāma satthā udapādi tadā bodhisatto pabbato nāma rajā hutvā amaccagaṇa parivuto satthu santike gantvā dhammadesanaṃ sutvā buddhapamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā mahādānaṃ pavattetvā pattuṇṇacīnapaṭṭa koseyya kambala dukulāni ceva suvaṇṇapaṭṭakañca datvā satthu santike pabbaji. Sopi naṃ satthā vyākāsi tassa bhagavato dhātuyo vikiriṃsu

त्याच्या नंतरच्या काळात कोणागमन नावाचे शास्ते उत्पन्न झाले. त्यावेळी बोधिसत्व हे 'पब्बत' नावाचे राजे होते. ते आपल्या अमात्यगणासह शास्त्यांच्या जवळ गेले आणि धम्मदेशना ऐकून त्यांनी बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला निमंत्रित करून महादान दिले. त्यांनी पट्टुर्ण, चीनपट्ट, कौशेय (रेशमी वस्त्र), घोंगडी (कंबल), दुकूल (सूक्ष्म वस्त्र) आणि सुवर्णपट्ट देऊन शास्त्यांच्या सन्निध प्रव्रज्या घेतली. त्या शास्त्यांनीही त्यांच्याविषयी (भविष्यात बुद्ध होण्याचे) भाकीत केले. त्या भगवंतांचे धातू विखुरले गेले.

Tena vuttaṃ

म्हणून असे म्हटले आहे -

‘‘Konāgamano sambuddho pabbatārāmamhi nibbuto,Dhātu vitthārikaṃ āsi-tesu tesu padesato’’ti;

“सम्यक्‌संबुद्ध कोणागमन हे पब्बत आरामात परिनिर्वाण पावले, आणि त्यांच्या शरीराचे धातू त्या त्या प्रदेशांमध्ये विस्तृतपणे पसरले गेले.”

Tassa aparabhāge kassapo nāma satthā udapādi. Tadā bodhisatto jotipālo nāma māṇavo hutvā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragubhūmiyañceva antalikkheva pākaṭo ghaṭīkārassa kumbhakārassa mitto ahosi. So tena saddhiṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā dhamma

त्याच्या नंतरच्या काळात कस्सप नावाचे शास्ते उत्पन्न झाले. त्यावेळी बोधिसत्व हे 'जोतिपाल' नावाचे माणवक (तरुण ब्राह्मण) होते. ते तीन वेदांमध्ये पारंगत असून पृथ्वीवर तसेच अंतरिक्षातही प्रसिद्ध होते आणि घटीकार कुंभाराचे मित्र होते. ते त्यांच्यासोबत शास्त्यांच्या जवळ गेले आणि धम्म...

Kathaṃ sutvā pabbajitvā āraddhavīriyo tīṇi piṭakāni uggahetvā vattā vattasampattiyā buddhasāsanaṃ sobhesi. Sopi naṃ satthā vyākāsi. Kassapassa pana satthuno dhātuyo na vikiriṃsu sakala jambudīpavāsino manussā sannipatitvā ekekaṃ suvaṇṇaṭṭhikaṃ koṭi agghanakaṃ ratanavicittaṃ bahi racanatthaṃ ekekaṃ aḍḍhakoṭi agghanakaṃ abbhantara pūraṇatthaṃ manosilāya mattikākiccaṃ telena udakakiccaṃ karontā yojanubbedhaṃ thupamakaṃsu.

प्रवचन ऐकून त्यांनी प्रव्रज्या घेतली आणि दृढ निश्चय करून तीन पिटकांचे अध्ययन केले व आपल्या आचार-कर्तव्यांच्या परिपूर्णतेने बुद्धशासनाला सुशोभित केले. त्या शास्त्यांनीही त्यांच्याविषयी (भविष्यात बुद्ध होण्याचे) भाकीत केले. कस्सप शास्त्यांचे धातू मात्र विखुरले गेले नाहीत. संपूर्ण जंबुद्विपातील लोकांनी एकत्र येऊन, बाहेरील रचनेसाठी प्रत्येकी एक कोटी मूल्याची रत्नांनी जडवलेली सोन्याची वीट आणि आतील भाग भरण्यासाठी प्रत्येकी अर्धा कोटी मूल्याची वीट वापरून, मनोशिलेचा माती म्हणून आणि पाण्याचा वापर करण्याऐवजी तेलाचा वापर करून एक योजन उंचीचा स्तूप बांधला.

Tena vuttaṃ

म्हणून असे म्हटले आहे -

‘‘Mahākassapo jino satthā-setavyāyañhi nibbuto,Tattheva tassa jinathupo-yojanubbedhamuggato’’ti;

“जिनांमध्ये श्रेष्ठ शास्ते महाकस्सप हे सेतव्या नगरीत परिनिर्वाण पावले, आणि तेथेच त्या जिनांचा स्तूप आकाशात एक योजन उंचीपर्यंत उभारला गेला.”

Ettha ca

आणि येथे -

Dīpaṅkaro ca koṇḍañño-maṅgalo sumano tathā,Anomadassī buddho ca-nārado padumuttaro;

“दीपंकर, कोंडञ्ञ, मंगल, तसेच सुमन, अनोमदस्सी बुद्ध, नारद आणि पदुमुत्तर;”

Sujāto piyadassī ca-dhammadassi naruttamo,Siddhatthabuddho tisso ca-vipassi ca sikhī tathā;

“सुजात, पियदस्सी, नरोत्तम धम्मदस्सी, सिद्धत्थ बुद्ध, तिस्स, विपस्सी आणि तसेच शिखी;”

Kakusaṇdho kassapo cāti-soḷasete mahesayo,Thupappamāṇametesaṃ pāliyaṃyeva dassitaṃ;

“ककुसंध आणि कस्सप - या सोळा महर्षींच्या (बुद्धांच्या) स्तूपांचे प्रमाण पालि ग्रंथातच दर्शवले आहे.”

Yasmā tasmā mayā sādhū-te sabbepi pakāsitā,Thūpā saddhā janā sādhū-te vandeyyatha sādaraṃ;

“म्हणून माझ्याद्वारे हे सर्व स्तूप चांगल्या प्रकारे प्रकाशित केले गेले आहेत. हे श्रद्धावान सज्जन लोकांनो, तुम्ही त्यांना आदराने वंदन करा.”

Yesānaṃ pana aṭṭhannaṃ - sugatānaṃ hitesinaṃDhātu vitthārikā āsuṃ - tesu tesu padesatoti;

“ज्या आठ हितैषी सुगतांचे (बुद्धांचे) धातू त्या त्या प्रदेशांमध्ये विस्तृतपणे पसरले गेले.”

Sādhujana manopasādanatthāya kate thūpavaṃse vijjamānathūpānaṃ buddhānaṃ thūpakathā ceva sabbesaṃ santike abhinihārakatāce. Samattā.

सज्जनांच्या मनाला प्रसन्न करण्यासाठी रचलेल्या 'थूपवंस' (स्तूपवंश) मधील विद्यमान स्तूपांच्या बुद्धांची स्तूपकथा आणि सर्वांच्या सन्निध केलेल्या संकल्पाची (अभिनिहार) कथा समाप्त झाली.

Kassapassa pana bhagavato aparabhāge ṭhapetvā imaṃ sammā sambuddhaṃ añño buddho nāma natthi. Evaṃ dīpaṅkarādīnaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ santike laddhavyākaraṇo bodhisatto pāramiyo pūretvā vessantarattabhāve ṭhito-

कस्सप भगवंतांच्या नंतरच्या काळात या सम्यक्‌संबुद्धांना (गौतम बुद्धांना) सोडून दुसरा कोणताही बुद्ध झाला नाही. अशा प्रकारे दीपंकर इत्यादी चोवीस बुद्धांच्या सन्निध भविष्यात बुद्ध होण्याचे भाकीत मिळवलेले बोधिसत्व आपल्या पारमिता पूर्ण करून वेस्सन्तर जन्मात असताना -

‘‘Acetanāyaṃ pathavī-aviññāya sukhaṃ dukhaṃ,Sāpi dānabalo mayhaṃ-sattakkattuṃ pakampathā’’ti;

““ही अचेतन पृथ्वी, जिला सुख आणि दुःखाची जाणीव नाही, ती देखील माझ्या दानाच्या बलाने सात वेळा कंपित झाली.””

Evaṃ mahāpathavi kampanāni puññāni katvā āyupariyosāne tato cuto tusitabhavane nibbatti tattha aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhitvā yāvatāyukaṃ dibbasampattiṃ anubhavanto manussagaṇanāya sattahi divasehi āyukkhayaṃ pāpuṇissatiti vatthāni kiḷissanti, mālā milāyanti, kacchehi sedā muccanti, kāyeceva dubbaṇṇiyaṃ okkamati. Devo devāsane nābhiramatīti imesu pañcasu pubbanimittesu uppannesu tāni disvāsuññāvata no saggā bhavissantiti saṃvegajātāhi devatāhi mahāsattassa pāraminaṃ pūritabhāvaṃ ñatvā imasmiṃ idāni aññaṃ devalokaṃ anupagantvā manussaloke uppajjitvā buddhabhāvaṃ patte puññāni katvā cuta cutā devalokaṃ pūressantīti cintetvā.

अशा प्रकारे पृथ्वीला कंपित करणारी पुण्ये करून, आयुष्याच्या शेवटी तेथून च्युत होऊन ते तुषित भवनात उत्पन्न झाले. तेथे इतर देवांपेक्षा दहा गोष्टींनी श्रेष्ठ ठरून आयुष्यभर दिव्य संपत्तीचा अनुभव घेत असताना, मानवी गणनेनुसार सात दिवसांत त्यांचे आयुष्य संपणार आहे हे दर्शवणारी पाच पूर्वलक्षणे उत्पन्न झाली - वस्त्रे मलीन होणे, फुलांच्या माळा कोमेजणे, बगलेतून घाम सुटणे, शरीराचा वर्ण निस्तेज होणे आणि देव आपल्या देव-आसनावर न रमणे. ही पूर्वलक्षणे पाहून 'अरेरे, आमचे स्वर्ग रिकामे होतील' अशा संवेगाने व्याकुळ झालेल्या देवतांनी महासत्त्वांच्या पारमिता पूर्ण झाल्याचे जाणून, 'आता ते इतर कोणत्याही देवलोकात न जाता मनुष्यलोकात जन्म घेऊन बुद्धत्व प्राप्त करतील आणि लोक पुण्ये करून च्युत झाल्यावर पुन्हा देवलोक भरतील' असा विचार केला.

‘‘Yatohaṃ tusite kāye-santusito nāmahaṃ tadā,Dasasahassi samāgantvā-yācanti pañjalī mamaṃ;

““जेव्हा मी तुषित कायात 'संतुषित' नावाचा देव होतो, तेव्हा दहा हजार (लोकधातूतील देव) एकत्र येऊन मला हात जोडून विनंती करू लागले;””

Kāloyaṃte mahāvīra-uppajja mātukucchiyaṃ,Sadevakaṃ tārayanto-bujjhassu amataṃ padanti’’;

““हे महावीरा, हाच तुमच्यासाठी योग्य काळ आहे, मातेच्या उदरात जन्म घ्या आणि देवलोकासह सर्वांना तारत अमृत पदाचा (निर्वाणाचा) बोध घ्या.””

Evaṃ buddhabhāvatthāya āyācito kālaṃ-dīpaṃ-desaṃ kulaṃ-janettiyā āyuppamāṇanti imāni pañca mahāvilokanāni viloketvā katasanniṭṭhāno tato cuto sakyarājakule paṭisaṇdhiṃgahetvā tattha mahāsampattiyā parihariyamāno anukkamena bhaddaṃ yobbanaṃ anupāpuṇitvā tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavikesu tīsu pāsādesu devalokasiriṃ viya rajjasiriṃ anubhavamāno uyyānakīḷāya gamanasamaye anukkamena jiṇṇa - vyādhi - matasaṅkhāte tayo devadūte disvā saṃjāta saṃvegā nivattitvā catutthe vāre pabbajitaṃ disvā sādhu pabbajjāti pabbajjāya ruciṃ uppādetvā uyyānaṃ gantvā tattha divasaṃ khepetvā maṅgala pokkharaṇitīre nisinno kappaka vesaṃ gahetvā āgatena vissakamma devaputtena alaṅkata paṭiyatto rāhulakumārassa pātasāsanaṃ sutvā puttasinehassa balavabhāvaṃ ñatvā yāva imaṃ baṇdhanaṃ na vaḍḍhati tāvadevanaṃ chiṇdissāmīti cintetvā sāyaṃ nagaraṃ pavisanto-

अशा प्रकारे बुद्धत्वासाठी याचना केली असता, त्यांनी काळ, द्वीप, देश, कूळ आणि मातेचे आयुष्यमान या पाच महाविलोकनांचे (निरीक्षण) करून निश्चय केला. तेथून च्युत होऊन त्यांनी शाक्य राजकुलात प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) घेतली. तेथे महासंपत्तीने सांभाळले जात असताना, अनुक्रमाने सुंदर तारुण्यात पदार्पण करून, तीन ऋतूंना अनुकूल अशा तीन प्रासादांमध्ये देवलोकातील वैभवाप्रमाणे राज्यवैभवाचा अनुभव घेत असताना, उद्यानविहारासाठी जात असताना त्यांनी अनुक्रमाने वृद्ध, रोगी आणि मृत अशा तीन देवदूतांना पाहिले. त्यामुळे मनात संवेग उत्पन्न होऊन ते परत फिरले. चौथ्या वेळी त्यांनी एका प्रव्रजिताला (संन्याशाला) पाहिले आणि 'प्रव्रज्या हीच कल्याणकारी आहे' अशी प्रव्रज्येविषयी आवड निर्माण करून ते उद्यानात गेले. तेथे दिवस घालवून मंगल पुष्करणीच्या तीरावर बसले असताना, न्हाव्याचे रूप घेऊन आलेल्या विश्वकर्मा देवपुत्राने त्यांना अलंकृत व सुसज्ज केले. तेथे राहुल कुमाराच्या जन्माची बातमी ऐकून, पुत्रप्रेमाची प्रबळता जाणून 'हे बंधन वाढण्यापूर्वीच मी ते तोडून टाकीन' असा विचार करून संध्याकाळी नगरात प्रवेश करत असताना -

‘‘Nibbutā nūna sā mātā - nibbuto nūna so pitā,Nibbutā nūna sā nārī - yassāyaṃ īdiso pati’’ti;

““ती माता नक्कीच शांत (सुखी) झाली असेल, तो पिता नक्कीच शांत झाला असेल, आणि ती स्त्री नक्कीच शांत झाली असेल, जिचा असा पती आहे.””

Kisāgotamiyā nāma pitucchā dhītāya bhāsitaṃ imaṃ gāthā sutvā ihaṃ imāya nibbutapadaṃ sāvitoti gīvato satasahassagghanakaṃ muttāhāraṃ omuñcitvā tassā pesetvā attano bhavanaṃ pavisitvā sirīsayane nipanno niddāvasa gatānaṃ nāṭakānaṃ vippakāraṃ disvā nibbinnahadayo channaṃ uṭṭhāpetvā kaṇthakaṃ āhārāpetvā taṃ āruyha channasahāyo dasasahassa cakkavāḷa devatāhi kata parivāro mahābhinikkhamanā nikkhamitvā teneva rattāvasesena tīṇi rajjāni atikkamma anomāya nadiyā paratīraṃ patvā assāpiṭṭhito oruyha muttarāsi sadise cālikāpuliṇe ṭhatvā channatvaṃ mayhaṃ ābharaṇāni ceva kaṇthakañca ādāya gacchāhi ābharaṇāni ca kaṇthakañca paṭicchāpetvā dakkhiṇa hatthena maṅgalakhaggamādāya vāmahatthena moliyā saddhiṃ cūḷaṃ chiṇditvā sace ahaṃ buddho bhavissāmi ākāse tiṭṭhatu no ce bhūmiyaṃ patatūti ākāse khipi cuḷāmaṇī baṇdhanaṃ yojanappamāṇaṃ ṭhānaṃgantvā ākāse aṭṭhāsi atha sakko devarājā yojanikena ratanacaṅgoṭakena paṭiggahesi.

किसागोतमी नावाच्या आत्याच्या कन्येने म्हटलेली ही गाथा ऐकून, 'हिने मला निर्वाणपद ऐकवले आहे' असे मानून, आपल्या गळ्यातून एक लाख (मुद्रा) मूल्याचा मोत्यांचा हार काढून तिला पाठवून दिला. स्वतःच्या महालात प्रवेश करून, शय्येवर निजले असता, झोपी गेलेल्या नर्तकींची विस्कळीत अवस्था पाहून विरक्त मनाने छन्नाला उठवून, कंथक घोड्याला आणवून, त्यावर आरूढ होऊन, छन्नाच्या सोबतीने, दहा हजार चक्रवाळांतील देवतांनी वेढलेले असून, महाभिनिष्क्रमण करून निघाले. त्याच रात्रीच्या उर्वरित भागात तीन राज्ये ओलांडून अनोमा नदीच्या पलीकडच्या तीरावर पोहोचले. घोड्यावरून खाली उतरून, मोत्यांच्या राशीसारख्या वाळूच्या पुळणीवर उभे राहून, 'छन्ना, तू माझे दागिने आणि कंथकाला घेऊन परत जा' असे सांगून दागिने आणि कंथक त्याला सोपवले. नंतर उजव्या हाताने मंगल खड्ग घेऊन आणि डाव्या हाताने केसांच्या जटांसह मुकुट कापून, 'जर मी बुद्ध होणार असेन, तर हे आकाशातच राहो, नाहीतर जमिनीवर पडो' असे म्हणून आकाशात फेकले. तो चूडामणीचा बंध एक योजन अंतरावर जाऊन आकाशातच स्थिरावला. तेव्हा देवराज शक्राने एक योजन आकाराच्या रत्नमयी करंडकात तो झेलला.

Yathāha

जसे म्हटले आहे -

Chetvāna moliṃ varagandhavāsitaṃVehāsayaṃ ukkhipi sakyapuṅgayavo,Sahassanetto sirasā paṭiggahiSuvaṇṇa vaṅgoṭavarena vāsavo’ti;

उत्कृष्ट सुगंधाने सुवासित असलेला मुकुट कापून शाक्यश्रेष्ठाने तो आकाशात फेकला; सहस्रनेत्र असलेल्या वासव (शक्र) देवाने आपल्या मस्तकाने सुवर्णमयी श्रेष्ठ करंडकात तो झेलला.

Paṭiggahetvā ca pana devalokaṃ netvā suneru muddhani tiyojanappamāṇaṃ iṇdanīlamaṇimayaṃ cuḷāmaṇi cetiyaṃ nāma akāsi atha kassapa buddhakāle porāṇa sahāyako ghaṭikāra mahābrahmā ekaṃ buddhantaraṃ vināvāsabhāvappattena mattabhāvo cittesi. Ajja me sahāyako mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto samaṇa parikkhāramassa gahetvā gacchāmīti-

तो स्वीकारून देवलोकात नेऊन, सुमेरू पर्वताच्या शिखरावर तीन योजन आकाराचे इंद्रनीलमणीमय 'चूडामणी चैत्य' नावाचे स्तूप बांधले. त्यानंतर, कश्यप बुद्धांच्या काळातील जुने मित्र घटिकार महाब्रह्म यांनी, एका बुद्ध-अंतरापर्यंत (शुद्धावास लोकात) राहिल्यामुळे, विचार केला: 'आज माझे मित्र महाभिनिष्क्रमण करून निघाले आहेत, मी त्यांच्यासाठी श्रमण-परिकार घेऊन जातो' -

‘‘Ticīvarañca patto ca vāsi sūci ca baṇdhanaṃ,Parissāvana aṭṭhetena-yuttayogassa bhikkhuno’’ti;

“तीन चीवरे, भिक्षापात्र, वस्तरा, सुई, कंबरपट्टा आणि जलगाळणी - हे आठ योगयुक्त भिक्षूचे परिकार आहेत.”

Ime samaṇaparikkhāre āharitvā adāsi mahāpuriso arahaddhajaṃ nivāsetvā uttamaṃ pabbajjāvesaṃ gaṇhitvā sāṭakayugalaṃ ākāse khipi taṃ brahmā paṭiggahetvā brahmaloke dvādasayojanikaṃ sabbaratanamayaṃ dussacetiyamakāsi.

हे श्रमण-परिकार आणून त्यांनी दिले. महापुरुषाने अर्हत-ध्वज (चीवर) परिधान करून, उत्तम प्रव्रज्या-वेष धारण केला आणि आपले वस्त्रांचे जोड आकाशात फेकले. ते ब्रह्मदेवाने स्वीकारून ब्रह्मलोकात बारा योजन आकाराचे सर्व-रत्नमय 'दुस्स चैत्य' (वस्त्र-स्तूप) बांधले.

‘‘Kilesa appahīṇepi=mahāsattassa taṃ khaṇe,Yassānubhāvato evaṃ dussacūḷā hi pūjitāTasmā tamma mahābodhi-sattānaṃ paṭipattiyaṃ,Na kareyya mahussāhaṃva-ko hi nāma budho jano’’ti;

“त्या क्षणी महासत्त्वाचे क्लेश नष्ट झाले नसतानाही, ज्यांच्या प्रभावामुळे अशा प्रकारे वस्त्र आणि चूडामणी पूजले गेले; म्हणून त्या महाबोधिसत्त्वांच्या प्रतिपत्तीमध्ये (साधनेमध्ये) कोणता बरं बुद्धिमान माणूस मोठा उत्साह दाखवणार नाही?”

Cūḷāmaṇidussa thupadvayakathā

चूडामणी आणि दुस्स (वस्त्र) या दोन स्तूपांची कथा.

9. Bodhisatto pabbajitvā anukkamena rājagahaṃ gantvā tattha piṇḍāya caritvā paṇḍava pabbatapabbhāre nisinno magadharājena rajjena nimantiyamāno taṃ paṭikkhipitvā sabbaññutaṃ patvā tissavijitaṃ āgamanatthāyatenagahita paṭiñño āḷāraṃ-uddakañca upasaṅkamitvā tesaṃ santike adhigatavisesena aparituṭṭho chabbassāni mahāpadhānaṃ padahitvā visākha puṇṇama divase senāninigame sujātāya dinnapāyāsaṃ paribhuñjitvā nerañjarāya nadiyā suvaṇṇapātiṃ pavāhetvā nerañjarāya tīre mahāvanasaṇḍe nānāsamāpattīhi divābhāgaṃ vitināmetvā sāyaṇha samaye sotthiyena dinnaṃ tiṇamuṭṭhiṃ gahetvā kāḷena nāgarājena abhitthutaguṇo bodhimaṇḍaṃ āruyha tiṇāni. Sattharitvā na tāvīmaṃ pallaṅkaṃ bhiṇdissāmi yāva me anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī’’ti paṭiññaṃ katvā pācīna dāsābhimukho nisīditvā-sūriye anatthamiteyeva mārabalaṃ vidhametvā paṭhamayāme pubbe nivāsañāṇaṃ majjhimayāme cutūpapātañāṇaṃ patvā pacchimayāmāvasāne dasabala catuvesārajjādi sabbaguṇapatimaṇḍitaṃsabbaññutañāṇaṃ paṭivijjhitvā satta sattāhaṃ bodhisamīpeyeva vītināmetvā aṭṭhame sattāhe ajapāla nigrodhamūle nisinno dhammagambhīratā paccavekkhanena appossukkataṃ āpajjamāno dasadahassī mahābrahma parivārena sahampati mahābrahmunā āyācita dhammadesano buddhacakkhunā lokaṃ olokento brahmuno ajjhesanaṃ ādāya kassa nu kho paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyanti olokento āḷāruddakānaṃ kālakatabhāvaṃ ñatvā pañcavaggīyānaṃ bhikkhunaṃ bahūpakārataṃ anussaritvā uṭṭhāyāsanā kāsipuraṃ gacchanto antarāmagge upakena saddhiṃ mantetvā āsāḷahipuṇṇama divase isipatane migadāye pañca vaggiyānaṃ bhikkhunaṃ vasanaṭṭhānaṃ patvā te ananucchavikena āvuso vādena samudācarante aññāpetvā dhammacakkaṃ pavattento aññākoṇḍaññattherapamukhe aṭṭhārasa koṭiyo amatapānaṃ pāyesi.

९. बोधिसत्त्वांनी प्रव्रज्या घेऊन अनुक्रमाने राजगृहाला जाऊन, तेथे भिक्षेसाठी संचार केला. पांडव पर्वताच्या गुहेत बसले असता, मगधराजा (बिंबिसार) याने त्यांना राज्याचे आमंत्रण दिले, परंतु त्यांनी ते नाकारले आणि सर्वज्ञता प्राप्त केल्यावर त्याच्या राज्यात परत येण्याचे वचन दिले. त्यानंतर त्यांनी आलार (कालाम) आणि उद्दक (रामपुत्त) यांच्याकडे जाऊन, त्यांच्याकडून प्राप्त झालेल्या विशेष ज्ञानाने असंतुष्ट राहून, सहा वर्षे कठोर तपश्चर्या (महाप्रधान) केली. वैशाख पूर्णिमेच्या दिवशी सेनानी गावामध्ये सुजातेने दिलेली खीर (पायस) ग्रहण करून, निरंजना नदीत सोन्याचे पात्र वाहून दिले. निरंजना नदीच्या तीरावरील महावनात विविध समापत्तींमध्ये दिवसाचा काळ घालवून, संध्याकाळच्या वेळी सोत्थिय (स्वस्तिक) याने दिलेली गवताची मुठ घेऊन, काल नागराजाकडून स्तुती ऐकत बोधिमंडळावर आरूढ झाले. तेथे गवत पसरून, 'जोपर्यंत माझे चित्त उपादानरहित होऊन आसवांपासून मुक्त होत नाही, तोपर्यंत मी हे आसन सोडणार नाही' अशी प्रतिज्ञा करून, पूर्व दिशेकडे तोंड करून बसले. सूर्य मावळण्यापूर्वीच मारबलाचा पराभव करून, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात 'पुब्बेनिवासज्ञान' (पूर्वजन्मांचे ज्ञान), दुसऱ्या प्रहरात 'च्युतूपपातज्ञान' (प्राण्यांच्या मृत्यू व जन्माचे ज्ञान) प्राप्त केले आणि रात्रीच्या शेवटच्या प्रहराच्या शेवटी दशबल, चार वैशारद्य इत्यादी सर्व गुणांनी अलंकृत अशा 'सर्वज्ञता ज्ञानाचा' साक्षात्कार केला. त्यानंतर सात आठवडे (सत्तसप्ताह) बोधिवृक्षाच्या समीपच घालवून, आठव्या आठवड्यात अजपाल वडाच्या झाडाखाली बसले असता, धर्माच्या गंभीरतेचा विचार करून उपदेश करण्याविषयी उदासीन झाले. तेव्हा दहा हजार महाब्रह्मांच्या परिवारासह महाब्रह्मा सहम्पती यांनी त्यांना धर्मोपदेश करण्याची याचना केली. बुद्धचक्षूने जगाकडे पाहून, ब्रह्माची विनंती स्वीकारून, 'मी प्रथम कोणाला धर्मोपदेश करावा?' असा विचार केला. आलार आणि उद्दक यांचा मृत्यू झाल्याचे जाणून, पंचवर्गीय भिक्षूंच्या उपकारांचे स्मरण केले. आसनावरून उठून काशी नगराकडे जात असताना, वाटेत उपक नावाच्या आजीवकाशी संवाद साधून, आषाढ पूर्णिमेच्या दिवशी इसिपतन (ऋषिपतन) येथील मृगदायात पंचवर्गीय भिक्षूंच्या निवासस्थानी पोहोचले. त्यांना अयोग्य अशा 'आवुसो' (मित्रा) या संबोधनाने बोलवण्यापासून परावृत्त करून, धम्मचक्र प्रवर्तन करत, आज्ञाकोंडण्य स्थविरांच्या प्रमुखतेखाली अठरा कोटी देव-ब्रह्मांना अमृतरसाचे (धर्माचे) पान करवले.

Tato paṭṭhāya cattālīsa saṃvaccharāni ṭhatvā caturāsīti dhammakkhaṇdha sahassāni desetvā gaṇanapathamatīte satte bhavakantārato santāretvā sabbabuddhakiccāni niṭṭhapetvā kusinārāyaṃ upavattane mallānaṃ sālavane yamakasālāna mantare uttasīsakaṃ paññatte mañcake visākhapuṇṇama divase dakkhiṇena passena sato sampajāno anuṭṭhānaseyyāya nipajji. Tadā kira bhagavato pūjāya yamakasālā sabbapāliphullā mūlato paṭṭhāya yāva aggā ekacchannā ahesuṃ. Na kevalañca yamakasālāyeva sabbepi rukkhasākhā sabbapāliphullāva ahesuṃ.

त्यानंतर चाळीस वर्षे राहून, चौऱ्याऐंशी हजार धर्मस्कंधांचा उपदेश करून, असंख्य प्राण्यांना संसाररूपी अरण्यातून तारून, सर्व बुद्धकृत्ये पूर्ण करून, कुसिनारा येथील मल्लांच्या उपवर्तन शालवनात, जोड शालवृक्षांच्या मध्ये, उत्तरेकडे डोके करून तयार केलेल्या मंचकावर, वैशाख पूर्णिमेच्या दिवशी, उजव्या कुशीवर स्मृती व संप्रजन्ययुक्त होऊन अंतिम शय्येवर (अनुत्थान शय्येवर) निजले. त्या वेळी भगवंतांच्या पूजेसाठी ते जोड शालवृक्ष मुळापासून शेंड्यापर्यंत पूर्णपणे बहरले होते. केवळ ते जोड शालवृक्षच नव्हे, तर सर्वच वृक्षांच्या फांद्या पूर्णपणे बहरल्या होत्या.

Na kevalañca tasmiṃyeva uyyāne sakalepi dasasahassa cakkavāḷe phalupaga rukkhā phalaṃ gaṇhiṃsu. Sabbarukkhānaṃ khaṇdhesu khaṇdha padumāni, valalīsu valalipadumāni. Ākāse ullokapadumāni, pathavitalaṃ bhiṇditvā daṇḍakapadumāni pupphiṃsu. Sabbo mahā samuddo pañcavaṇṇa padumasañchanno ahosi tiyojana sahassavitthato pana himavā ghanabaddhamorapiñchakalāpo viya nirantaraṃ mālādāmagavakkhito viya suṭṭhu pīḷetvā ābaddhapupphavaṭaṃsako viya supūrita pupphacaṅgeṭakaṃ viya ca atiramaṇīyo ahosi.

केवळ त्याच उद्यानातच नव्हे, तर संपूर्ण दहा हजार चक्रवाळांमध्ये फळ देणारे सर्व वृक्ष फळांनी बहरले. सर्व वृक्षांच्या खोडांवर खोड-कमळे, वेलींवर वेल-कमळे उमलली. आकाशात लटकणारी कमळे आणि पृथ्वीचा पृष्ठभाग भेदून दांडी असलेली कमळे फुलली. संपूर्ण महासागर पंचरंगी कमळांनी व्यापून गेला. तीन हजार योजन विस्तीर्ण असलेला हिमालय पर्वत दाट बांधलेल्या मोराच्या पिसारासारखा, फुलांच्या माळांनी सुशोभित केलेल्या गवाक्षासारखा (खिडकीसारखा), घट्ट दाबून बांधलेल्या फुलांच्या मुकुटासारखा आणि फुलांनी काठोकाठ भरलेल्या टोपलीसारखा अत्यंत रमणीय झाला होता.

Yamakasālā bhummadevatāni sañcālitakkhaviṇdhaṭapā tathāgatasarīrassa uparipupphāni vikiranti. Dibbānipi maṇdārava pupphāni antalikkhā patanti. Tāni honti suvaṇṇa vaṇṇāni paṇṇacchattappamāṇāni mahātumbamattaṃ reṇu gaṇhanti na kevalañca maṇdārava pupphāneca, aññānipi sabbāni pāricchattaka pupphādīni suvaṇṇavaṅgoṭakāni rajatacaṅgoṭakāni ca pūretvā pūretvā tidasa purepi brahmalokepi ṭhitāhi devatāhi vividhāni antarā avippakiṇṇāneva hutvā āgantvā pattakiṃjakkha reṇu cuṇṇehi tathāgatassa sarīrameva okīranti na kevalañca devatānaṃyeva nāga supaṇṇa manussānampi upakappana caṇdana cuṇṇāni na kevalañca caṇdanacuṇṇāneva kāḷānusārī tagara lohitacaṇdanādi sabbagandhajātacuṇṇāni, haritālañjana suvaṇṇa rajata cuṇṇāni, sabbagandhavāsa vikatiyo suvaṇṇa rajatādisamugge pūretvā cakkavāḷa mukhavaṭṭiādisu ṭhitāhi devatāhi paviddhā antarā avippakiritvā tathāgatasseva sarīraṃ okiranti dibbānipi turiyāni antalikkhe vajjanti. Na kevalañca tāniyeva sabbānipi tantibaddha cammapariyonaddha susirādi bhedāni dasasahassacakkavāḷe deva-nāgava-supaṇṇa-manussānaṃ turiyāni ekacakkavāḷe sannipatitvā antalikkhe vajjanti.

भूमी-देवतांनी यमक साल वृक्षांच्या फांद्या हलवून तथागतांच्या शरीरावर फुले उधळली. दिव्य मंदारव फुले देखील आकाशातून पडत होती. ती सुवर्ण रंगाची, पानांच्या छत्रीच्या आकाराची होती आणि मोठ्या पात्राएवढा परागकण धारण करत होती. केवळ मंदारव फुलेच नव्हे, तर पारिजातक इत्यादी इतर सर्व फुले सोन्याच्या आणि चांदीच्या टोपल्यांमध्ये भरभरून, त्रयस्त्रिंश देवलोकात आणि ब्रह्मलोकात राहणाऱ्या देवतांनी विविध प्रकारे हवेत न विखुरता आणून, पाकळ्या आणि परागकणांच्या चूर्णाने तथागतांच्या शरीरावरच वर्षाव केला. केवळ देवतांचेच नव्हे, तर नाग, सुपर्ण आणि मनुष्यांचेही चंदनाचे चूर्ण; आणि केवळ चंदनाचे चूर्णच नव्हे, तर काळानुसारी, तगर, लाल चंदन इत्यादी सर्व प्रकारच्या सुगंधी द्रव्यांचे चूर्ण, हरताळ, काजळ, सोने व चांदीचे चूर्ण, आणि सर्व सुगंधी सुवासिक पदार्थ सोन्या-चांदीच्या डब्यांमध्ये भरून, चक्रवाळाच्या कडांवर उभ्या असलेल्या देवतांनी हवेत न विखुरता फेकून तथागतांच्या शरीरावरच वर्षाव केला. दिव्य वाद्ये देखील आकाशात वाजू लागली. केवळ तीच नव्हे, तर तंतूने बांधलेली, चामड्याने मढवलेली, सुशीर इत्यादी विविध प्रकारची दहा हजार चक्रवाळांमधील देव, नाग, सुपर्ण आणि मनुष्यांची सर्व वाद्ये एकाच चक्रवाळात एकत्र येऊन आकाशात वाजू लागली.

Varacāraṇadevatā kira nāmekā dīghāyukā devatā mahāpuriso manussapathe nibbattitvā buddho bhavissatīti sutva paṭisaṇdhidivase gaṇhitvā gamissāmāti mālā ganthituṃ ārabhiṃsu tā gaṇthamānāva mahāpurise mātukucchiyaṃ nibbatte tumbhe kassa gaṇthathāti vuttā na tāva tiṭṭhāti kucchito nikkhamana divase gahetvā gamissāmāti āhaṃsu puna nikkhentoti sutvā mahābhinikkhamanadivase gamissāmāti mahābhinikkhamanaṃ nikkhantoti sutvā abhisambodhi divase gamissāmāti. Ajja abhisambuddhoti sutvā dhammacakkappavattanadivase gamissāmāti dhammacakkaṃ pavattayīti sutvā yamakapāṭihāriyadivase gamissāmāti. Ajja yamakapāṭihāriyaṃ karīti sutvā devo rohanadivase gamissāmāti. Ajja devorohanaṃ karīti sutvā āyusaṅkhārossajjane gamissāmāti āyusaṅkhāraṃ ossajīti sutvā na tāva niṭṭhāti parinibbānadivase gamissāmāti?

वरचारण देवता नावाच्या दीर्घायुषी देवतांनी, 'महापुरुष मनुष्यलोकात जन्म घेऊन बुद्ध होतील' असे ऐकून, प्रतिसंधीच्या (गर्भधारणेच्या) दिवशी घेऊन जाण्यासाठी माळा गुंफायला सुरुवात केली. त्या माळा गुंफत असतानाच महापुरुषाने मातेच्या गर्भात प्रवेश केला. तेव्हा "तुम्ही कोणासाठी गुंफत आहात?" असे विचारले असता, त्या म्हणाल्या, "अजून वेळ आहे, गर्भातून बाहेर पडण्याच्या (जन्माच्या) दिवशी घेऊन जाऊ." पुन्हा, "ते जन्माला आले आहेत" असे ऐकून, "आम्ही महाभिनिष्क्रमणाच्या दिवशी जाऊ" असे म्हणाल्या. "त्यांनी महाभिनिष्क्रमण केले आहे" असे ऐकून, "आम्ही अभिसंबोधीच्या (ज्ञानप्राप्तीच्या) दिवशी जाऊ" असे म्हणाल्या. "आज त्यांना अभिसंबोधी प्राप्त झाली" असे ऐकून, "आम्ही धम्मचक्रप्रवर्तनाच्या दिवशी जाऊ" असे म्हणाल्या. "त्यांनी धम्मचक्र प्रवर्तित केले" असे ऐकून, "आम्ही यमकप्रातिहार्याच्या दिवशी जाऊ" असे म्हणाल्या. "आज त्यांनी यमकप्रातिहार्य केले" असे ऐकून, "आम्ही देवोरोहणाच्या दिवशी जाऊ" असे म्हणाल्या. "आज त्यांनी देवोरोहण केले" असे ऐकून, "आम्ही आयुष्यसंस्कार विसर्जनाच्या दिवशी जाऊ" असे म्हणाल्या. "त्यांनी आयुष्यसंस्कार विसर्जित केला" असे ऐकून, "अजून पूर्ण झाले नाही, आम्ही परिनिर्वाणाच्या दिवशी जाऊ" असे म्हणाल्या.

Ajja bhagavā yamakasālānamantare dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṃ upagato balava paccusamaye parinibbāyissati tumhe kassa gaṇthathāti vuttā pana kinnāmetaṃ ajjeva mātukucchiyaṃ paṭisaṇdhiṃ gaṇhi ajjeva kucchito nikkhanto, ajjeva mahābhinikkhamanaṃ nikkhami. Ajjevabuddho ahosi ajjeva dhammacakkaṃ pavattayi. Ajjeva yamakapāṭihāriyaṃ akāsi. Ajjeva devalokā otinaṇṇā. Ajjeva āyusaṅkharaṃ ossaji. Ajjeva kira parinibbuto. Nanu nāma dutiya divase yāgupāna kālamattampi ṭhātabbaṃ assa, dasa pāramiyo pūretvā buddhattaṃ pattassa nāma ananucchavikanti apari niṭṭhitāva mālāyo gahetvā āgamma anto cakkavāḷe okāsaṃ ālabhamānā cakkavāḷa mukhavaṭṭiyaṃ labhitvā ādhāvantiyo hatthena hatthaṃ gīvāya gīvaṃ gahetvā tīṇi ratanāni ārabbhadvattiṃsamahapurisalakkhaṇāni chabbaṇṇaraṃsiyo dasapāramiyo addhacchaṭṭhāni jātakasatāni cuddassa buddhañāṇāni ārabbha gāyitvā tassa tassa avasāne sahāya he sahāya heti vadanti. Idametaṃ paṭiccavuttaṃ-dibbānipi saṃgītāni antalikkhe vattantiti.

"आज भगवान यमक सालांच्या मध्ये उजव्या कुशीवर स्मृतिमान व संप्रजन्य राखून सिंहशय्येवर पहुडले आहेत आणि पहाटेच्या वेळी ते परिनिर्वाण पावतील; तुम्ही कोणासाठी गुंफत आहात?" असे विचारले असता, त्या म्हणाल्या, "हे काय आहे? जणू आजच त्यांनी मातेच्या गर्भात प्रवेश केला, आजच ते गर्भातून बाहेर पडले, आजच त्यांनी महाभिनिष्क्रमण केले, आजच ते बुद्ध झाले, आजच त्यांनी धम्मचक्र प्रवर्तित केले, आजच त्यांनी यमकप्रातिहार्य केले, आजच ते देवलोकातून उतरले, आजच त्यांनी आयुष्यसंस्कार विसर्जित केला आणि आजच ते परिनिर्वाण पावत आहेत! दुसऱ्या दिवशी केवळ पेज पिण्याच्या वेळेइतके तरी थांबायला हवे होते ना! दहा पारमिता पूर्ण करून बुद्धत्व प्राप्त केलेल्यांसाठी हे अयोग्य आहे!" असे म्हणून त्या अपूर्ण राहिलेल्याच माळा घेऊन आल्या आणि चक्रवाळाच्या आत जागा न मिळाल्यामुळे चक्रवाळाच्या कडेवर जागा मिळवून धावत सुटल्या. एकमेकींचे हात हातात धरून आणि गळ्यात गळे घालून, त्रिरत्ने, बत्तीस महापुरुष लक्षणे, षड्रंग रश्मी, दहा पारमिता, साडेपाचशे जातक कथा आणि चौदा बुद्ध-ज्ञानांविषयी गाणी गाऊन, प्रत्येक गाण्याच्या शेवटी "हे सखी! हे सखी!" असे म्हणू लागल्या. याच संदर्भात असे म्हटले आहे की - "आकाशात दिव्य संगीत देखील वाजू लागले."

Bhagavā pana evaṃ mahatiyā pūjāya vattamānayā paṭhamayāme mallānaṃ dhammaṃ desesi majjhimayāme subhaddassa dhammaṃ desetvā taṃ maggaphale patiṭṭhāpesi pacchimayāme bhikkhu ovaditvā balava paccūsa samaye mahāpathaviṃ kampento anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi parinibbute pana bhagavati lokanāthe ānaṇdatthero mallarājunaṃ taṃ pavattiṃ āroceti te sutvāva gaṇdhamālaṃ sabbañca tālāvacaraṃ pañca ca dussayugasatāni ādāya gantvā bhagavato sarīraṃ naccehi - gītehi - vāditehi - mālehi - gaṇdhehi sakkarontā garukarontā mānentā - pūjentā celavitānāni karontā maṇḍala mālāni paṭiyādentā evaṃ tā divasaṃ vītināmesuṃ.

अशा प्रकारे चाललेल्या या महान पूजेच्या दरम्यान, भगवंतांनी रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात मल्लांना धम्मदेशना दिली. मध्य प्रहरात सुभद्दास धम्मदेशना देऊन त्याला मार्गफलावर प्रतिष्ठित केले. अंतिम प्रहरात भिक्खूंना उपदेश देऊन, पहाटेच्या वेळी महापृथ्वीला कंपित करत, अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये ते परिनिर्वाण पावले. लोकनाथ भगवंतांचे परिनिर्वाण झाल्यावर, स्थवीर आनंदांनी मल्ल राजांना ही वार्ता कळवली. ते ऐकताच त्यांनी गंध, माळा, सर्व प्रकारची वाद्ये आणि पाचशे वस्त्रजोड्या घेऊन तेथे गेले आणि भगवंतांच्या शरीराचा नृत्य, गीत, वादन, माळा आणि गंधांनी सत्कार, आदर, मान आणि पूजा करत, कापडी छत लावून आणि मंडप सजवून तो संपूर्ण दिवस घालवला.

Atha devatānañca kosinārakānaṃ mallānañca etadahosi-ativikālo kho ajja bhagavato sarīra jhāpetuṃ, svedāni bhagavato sarīraṃ jhapessāmāti tathā dutiyampi divasaṃ vītināmesuṃ. Tathā tatiyaṃ catutthaṃ pañcamaṃ chaṭṭhampi divasaṃ vītināmesuṃ satta me divase devatā ca dosinārakā mallā ca bhagavato sarīraṃ dibbehi mānusakehi ca nacchehi - gītehi - vāditehi - mālehi - gaṇdhehi sakkāronto garukarontā mānentā pūjentā nagaramajjhena nīharitvā yattha makuṭabaṇdhanaṃ nāma mallānaṃ cetiyaṃ tattha nikkhipiṃsu

त्यानंतर देवतांना आणि कुसिनाराच्या मल्लांना असे वाटले - "आज भगवंतांच्या शरीरावर दाहसंस्कार करण्यास फार उशीर झाला आहे, उद्या आपण भगवंतांच्या शरीराचा दाहसंस्कार करू." अशा प्रकारे त्यांनी दुसरा दिवसही घालवला. तसेच त्यांनी तिसरा, चौथा, पाचवा आणि सहावा दिवसही घालवला. सातव्या दिवशी देवतांनी आणि कुसिनाराच्या मल्लांनी भगवंतांच्या शरीराचा दिव्य आणि मानवी नृत्य, गीत, वादन, माळा आणि गंधांनी सत्कार, आदर, मान आणि पूजा करत, नगराच्या मध्यभागातून बाहेर आणून, जेथे मल्लांचे 'मुकुटबंधन' नावाचे चैत्य होते, तेथे ठेवले.

Tena kho pana samayena kusinārā yāva sandhisamala saṃkaṭīrājannumattena odhinā maṇdārava pupphena satthatā hoti atha kho kosinārakā mallā bhagavato sarīraṃ cakkavattissa sarīraṃ viya ahatena vatthena veṭhesuṃ ahatena vatthena veṭhetvā vihatena kappāsena veṭhesuṃ vihatena kappāsena veṭhetvā ahatena vatthena veṭhesuṃ. Eteneva nayena pañcahiyugasatehi veṭhetvā āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissā āyasāya doṇiyā paṭikujjetvā sabbagandhānaṃ citakaṃ karitvā bhagavato sarīraṃ citakaṃ āropesuṃ. Tena kho pana samayena āyasmā mahā kassapo pāvāya kusināraṃ addhānamagga paṭipanno hoti mahatābhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi tena kho pana samayena there cittaṃ pasādetvā sagge nibbattā devatā tasmiṃ samāgame theraṃ adisvā kuhinnu kho amhākaṃ kulupaga theroti āvajjento antarāmaggapaṭipannaṃ disvā amhākaṃ kulupaga there avaṇdite citako mā pajjalitthāti adhiṭṭhihiṃsu.

त्या वेळी कुसिनारा शहर अगदी गल्लीबोळांतील कचराकुंडी आणि उकिरड्यांपर्यंत मंदार फुलांनी आच्छादले गेले होते. त्यानंतर कुसिनाराच्या मल्लांनी भगवंतांच्या शरीराला चक्रवर्ती राजाच्या शरीराप्रमाणे नवीन वस्त्राने वेढले; नवीन वस्त्राने वेढल्यानंतर पिंजलेल्या कापसाने वेढले, पिंजलेल्या कापसाने वेढल्यानंतर पुन्हा नवीन वस्त्राने वेढले. याच पद्धतीने पाचशे वस्त्रांच्या जोड्यांनी वेढून, लोखंडाच्या तेलद्रोणीत (तेलाच्या पात्रात) ठेवून, दुसऱ्या लोखंडाच्या द्रोणीने ते झाकून, सर्व प्रकारच्या सुगंधी द्रव्यांची चिता रचून भगवंतांच्या शरीराला चितेवर चढवले. त्या वेळी आयुष्यमान महाकस्सप हे पावा येथून कुसिनाराकडे जाणाऱ्या मार्गावर पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खूसंघासह प्रवास करत होते. त्या वेळी, स्थविरांवर (महाकस्सपांवर) चित्त प्रसन्न करून स्वर्गात उत्पन्न झालेल्या देवतांनी, त्या सभेत स्थविरांना न पाहून, 'आमचे कुलूपग स्थवीर कोठे आहेत?' असा विचार केला. त्यांना मार्गावर प्रवास करताना पाहून, 'आमच्या कुलूपग स्थविरांनी वंदन केल्याशिवाय चिता पेटू नये,' असा त्यांनी संकल्प केला.

Atha kho cattāro mallapāmokkhā sīsaṃ nahātā ahatāni vatthāni nicatthā vī saṃratanasatikaṃ caṇdanacitakaṃ ālimpessāmāti aṭṭhapi solasapi dvattiṃsāpi janā hutvā yamaka ukkayo gahetvā tālavaṇeṭahi vijantā bhastāni dhamantā na sakkontiyeva aggiṃ gāhāpetuṃ. Atha kho kosinārakā mallā citakassa apajjalana kāraṇaṃ āyasmantaṃ anuruddhaṃ pucchitvaṃ devatānaṃ abhippāyaṃ sutvā mahākassapo kira bho pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ dasabalassa pāde vandissāmīti āgacchati tasmiṃ kira anāgate citako na pajjalati kīdiso bhoso bhikkhu kālo odāto dīgho rasso evarūpe nāma bho bhikkhumhi ṭhito kiṃ dasabalassa parinibbānaṃ nāmāti deci gaṇdhamālādi hatthā paṭipathaṃ gacchiṃsu keci vīthiyo vicittā katvā āgamanamaggaṃ olokayamānā aṭṭhaṃsu. Atha kho āyasmā mahākassapo yena kusinārā makūṭabaṇdhanaṃ nāma mallānaṃ cetiyaṃ, yena bhagavato citako tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā tikkhattuṃ citakaṃ padakkhiṇaṃ katvā āvajjentova sallakkhesi-imasmiṃ ṭhāne pādāti tate pādasamīpe ṭhatvā abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya arasahassa patimaṇḍitā dasabalassa pādā saddhiṃ kappāsa paṭalehi pañcadussayugasatāni suvaṇṇadoṇiṃ vaṇdanacitakañca dvedhā katvā mayhaṃ uttamaṅge sirasi patiṭṭhahantūti adhiṭṭhāsi saha adhiṭṭhāna cittena tāni dussayugādini dvedhā katvā valāhakantarā puṇṇacaṇdo viya pādā nikkhamiṃsu.

त्यानंतर मल्लांचे चार प्रमुख, ज्यांनी डोक्यावरून स्नान केले होते आणि नवीन वस्त्रे परिधान केली होती, 'आम्ही एकशे वीस हात उंच चंदनाच्या चितेला आग लावू' असे म्हणून, आठ, सोळा किंवा बत्तीस जण एकत्र येऊन, दुहेरी मशाली घेऊन, ताडाच्या पंख्यांनी वारा घालत आणि भाते फुंकत राहिले, तरीही ते चिता पेटवू शकले नाहीत. त्यानंतर कुसिनाराच्या मल्लांनी चिता न पेटण्याचे कारण आयुष्यमान अनुरुद्धांना विचारले. देवतांचा अभिप्राय ऐकून (अनुरुद्धांनी सांगितले की), 'अहो, महाकस्सप पाचशे भिक्खूंसह दसबलांच्या (बुद्धांच्या) चरणांना वंदन करण्यासाठी येत आहेत. ते आल्याशिवाय चिता पेटणार नाही.' 'अहो, ते भिक्खू कसे आहेत? काळे, गोरे, उंच की बुटके? अशा भिक्खूंच्या उपस्थितीवर दसबलांचे परिनिब्बान अवलंबून आहे काय?' असे विचारत काही जण हातात गंध, पुष्पमाला इत्यादी घेऊन त्यांच्या स्वागतासाठी सामोरे गेले, तर काही जण रस्ते सुशोभित करून त्यांच्या येण्याच्या मार्गाकडे पाहत उभे राहिले. त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सप कुसिनारा येथील मल्लांचे 'मकूटबंधन' नावाचे चैत्य जेथे होते, आणि जेथे भगवंतांची चिता होती, तेथे गेले. तेथे जाऊन, एका खांद्यावर चीवर परिधान करून, चितेला तीन वेळा प्रदक्षिणा घातली आणि विचार करत निश्चित केले की, 'या ठिकाणी भगवंतांचे चरण आहेत.' नंतर चरणांच्या जवळ उभे राहून, अभिज्ञा प्राप्त करून देणाऱ्या चतुर्थ ध्यानात समापन्न झाले. त्यातून उठून त्यांनी संकल्प केला की, 'हजारो चक्रांनी सुशोभित असलेले दसबलांचे चरण, कापसाच्या थरांसह, पाचशे वस्त्रांच्या जोड्या, सोन्याची द्रोणी आणि चिता यांना दुभंगून माझ्या मस्तकावर प्रस्थापित व्हावेत.' संकल्पाच्या चित्ताबरोबरच ती वस्त्रजोडपे इत्यादी दुभंगून, ढगांच्या आडून पूर्ण चंद्र बाहेर पडावा त्याप्रमाणे भगवंतांचे चरण बाहेर आले.

Thero vikasita rattapaduma sadise hatthe pasāretvā suvaṇṇavaṇṇe satthu pāde yāva gopphakā bāḷhaṃ gahetva attano siravare patiṭṭhāpesi mahājano taṃ acchariyaṃ disvā ekappahāre neva mahānādaṃ nadi. Gaṇdhamālādīhi pūjetvā yathāruciṃ vaṇdi. Eva pana therena ca mahājanena ca tehi ca pañcahi bhikkhusatehi vaṇdita mattetherassa hatthato muñcitvā alattaka vaṇṇāni bhagavato pādatālāni dāruādisu kiñci acāletvāva yathāṭṭhāne patiṭṭhahiṃsu. Bhagavato pādesu nikkhamantesu vā pavisantesu vā kappāsaaṃsu vā dasātantu vā telabiṇdu vā dārukhaṇḍaṃ vā ṭhānā calitaṃ nāma nāhosi. Sabbaṃ yathāṭṭhāne ṭhitameva ahosi. Uṭṭhahitvā pana atthaṅgate caṇde viya sūriye viya ca tathāgatassa pādesu antarahitesu mahājano mahākaṇditaṃ kaṇdi. Parinibbutakālato adhikataraṃ kāruññaṃ ahosi atha kho devātānubhāvena panesa citake samantato ekappahāreneva pajjali. Jhāyamānassa bhagavato sarīrassa chavi camma maṃsādīnaṃ neva chārikāmattampi antamaso paññāyittha na masi, sumana makula sadisā pana dhotamutta sadisā suvaṇṇasadisā ca dhātuyo avasissiṃsu.

स्थविरांनी (महाकस्सपांनी) उमललेल्या लाल कमळासारखे आपले हात पसरून, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सुवर्णवर्णी चरणांना घोट्यांपर्यंत घट्ट धरून आपल्या मस्तकावर प्रस्थापित केले. लोकांनी ते आश्चर्य पाहून एकाच वेळी मोठा जयघोष केला. गंध, पुष्पमाला इत्यादींनी पूजा करून आपापल्या आवडीनुसार वंदन केले. अशा प्रकारे स्थविरांनी, महाजनांनी आणि त्या पाचशे भिक्खूंनी वंदन केल्यावर, स्थविरांच्या हातातून सुटून, भगवंतांचे तांबड्या रंगाचे तळपाय लाकूड इत्यादींना किंचितही न हलवता पूर्ववत जागी प्रस्थापित झाले. भगवंतांचे चरण बाहेर येताना किंवा आत जाताना, कापसाचा एक धागा, वस्त्राचा एक तंतू, तेलाचा एक थेंब किंवा लाकडाचा एक तुकडाही आपल्या जागेवरून हलला नाही. सर्व काही जसेच्या तसे पूर्ववत राहिले. चंद्र किंवा सूर्य मावळल्याप्रमाणे तथागतांचे चरण अदृश्य झाल्यावर लोकांनी मोठा आक्रोश केला. परिनिब्बानाच्या वेळेपेक्षाही अधिक कारुण्य पसरले. त्यानंतर देवतांच्या प्रभावाने ती चिता सर्व बाजूंनी एकाच वेळी पेटली. जळत असलेल्या भगवंतांच्या शरीराची त्वचा, चामडी, मांस इत्यादींची राख किंवा काजळी देखील उरली नाही. केवळ जाईच्या कळीसारख्या, धुतलेल्या मोत्यांसारख्या आणि सुवर्णासारख्या धातू (अस्थी अवशेष) शिल्लक राहिल्या.

Dīghāyuka buddhānañhi sarīraṃ suvaṇṇakkhaṇdhasadisaṃ ekaghanameva hoti. Bhagavā pana ahaṃna ciraṃ ṭhatvā ṭhatvā parinibbāyāmi. Mayhaṃ sāsanaṃ na tāva sabbattha vitthāritaṃ, tasmā parinibbutassapi me sāsasamattampi dhātuṃ gahetvā attano attano vasanaṭṭhāne cetiyaṃ katvā paricaranto mahājano saggaparāyano hotiti dhātūnaṃ vikiraṇaṃ adhiṭṭhāsi. Kati panassa dhātuyo vippakiṇṇā, kati na vippakiṇṇāti catasso dāṭṭhā, dve akkhakā, uṇhīsanti imā sattadhātuyo na vippakiṇṇā. Sesā vippakiriṃsu. Tattha sabbakhuddakā dhātu sāsapa bījamattā ahosi mahādhātu majjhe bhinna taṇḍulamattā. Atimahatī majjhe bhinnamugga bījamattā ahosi.

दीर्घायुषी बुद्धांचे शरीर सोन्याच्या तुकड्यासारखे एकसंध असते. परंतु भगवंतांनी विचार केला, 'मी फार काळ न राहता परिनिब्बान पावत आहे. माझे शासन अजून सर्वत्र पसरलेले नाही. म्हणून, माझ्या परिनिब्बानानंतरही लोकांनी मोहरीच्या दाण्याएवढी जरी धातू घेऊन आपापल्या राहण्याच्या ठिकाणी चैत्य बांधून तिची पूजा केली, तर ते स्वर्गलोकाचे भागीदार होतील.' असा विचार करून त्यांनी आपल्या धातूंचे विकीर्ण होण्याचे अधिष्ठान केले. त्यांच्या किती धातू विखुरल्या गेल्या आणि किती विखुरल्या गेल्या नाहीत? चार सुळे (दाढा), दोन अक्षक (गळ्याची हाडे) आणि उष्णीष या सात धातू विखुरल्या गेल्या नाहीत. उर्वरित सर्व विखुरल्या गेल्या. त्यामध्ये सर्वात लहान धातू मोहरीच्या दाण्याएवढी होती, मध्यम आकाराची धातू तांदळाच्या कणाएवढी होती आणि सर्वात मोठी धातू मूग डाळीच्या दाण्याएवढी होती.

Daḍḍhe kho pana bhagavato sarīre ākāsato aggabāhumattāpi jaṅghamattāpi tālakkhaṇdhamattāpi udakadhārā patitvā citakaṃ nibbāpesi na kevalaṃ ākāsatoyeva parivāretvā ṭhitasālarukkhānampi sākhattara viṭapantarehi udakadhārā nikkhamitvā nibbāpesuṃ, bhagavato citako mahanto, samantā pathaviṃ bhiṇditvā taṃṅgalasīsamattā udakavaṭṭi eḷika vaṭaṃsaka sadisā gantvā citakameva gaṇhi mallarājāno ca suvaṇṇaghaṭe rajataghaṭe ca pūretvā ābhata nānāgaṇdhodakena suvaṇṇa rajatamayehi aṭṭhadantakehi vikiritvā caṇdanacitakaṃ nibbāpesuṃ. Tattha citake jhayamāne parivāretvā ṭhita sālarukkhānaṃ sākhantarehi viṭapantarehi pattantarehi ca jāle uggacchante pattaṃ vā sākhā vā daḍḍhā nāma natthi kipillikāpi makkaṭakāpi pāṇakāpi jālānaṃ antare neva vicaranti.

भगवंतांचे शरीर दग्ध झाल्यावर, आकाशातून हत्तीच्या सोंडेसारख्या, जंघेसारख्या आणि ताडाच्या खोडासारख्या पाण्याच्या धारा कोसळल्या आणि त्यांनी चिता विझवली. केवळ आकाशातूनच नव्हे, तर सभोवताली असलेल्या सालवृक्षांच्या फांद्या आणि डहाळ्यांमधूनही पाण्याच्या धारा बाहेर पडून त्यांनी चिता विझवली. भगवंतांची चिता मोठी होती. चहूबाजूंनी पृथ्वी भेदून नांगराच्या फाळासारखी पाण्याची धार मेंढीच्या शिंगासारखी वळण घेत थेट चितेवरच पडली. मल्ल राजांनी सोन्याच्या आणि चांदीच्या कलशांमध्ये आणलेल्या विविध सुगंधी पाण्याने, सोन्या-चांदीच्या आठ नळ्यांनी शिंपडून चंदनाची चिता विझवली. ती चिता जळत असताना, सभोवताली असलेल्या सालवृक्षांच्या फांद्या, डहाळ्या आणि पानांमधून ज्वाळा निघत असतानाही, एकही पान किंवा फांदी जळाली नाही; तसेच मुंग्या, कोळी किंवा इतर कीटकही त्या ज्वाळांच्या दरम्यान फिरत असताना त्यांना कोणतीही इजा झाली नाही.

Ākāsato patita udakadhārāsupi sālarukkhehi nikkhantौdakadhārāsupi pathaviṃ bhiṇditvā nikkhanta udakadhārāsupi dhammatāva pamāṇaṃ evaṃ citakaṃ nibbāpetvā pana mallarājāno santhāgāre catujātigaṇdha paribhaṇḍaṃ kāretvā lāja pañcamāni pupphāni vikiritvā upari celavitānaṃ baṇdhāpetvā suvaṇṇatārakāhi khacetvā tattha gaṇdhadāma mālādāma ratanadāmāni olambetvā satthāgārato yāva makuṭa baṇdhana saṅkhātā sīsappasādhana maṅgalasālā tāva ubhohi passehi sāṇikilañja parikkhepaṃ kāretvā upari celavitānaṃ baṇdhāpetvā suvaṇṇatārakāhi khacetvā tatthāpi gaṇdhadāma mālādāma ratanadāmāni olambetvā maṇidaṇḍehi pañcavaṇṇadhaje ussapetvā samantā dhajapatākā pirikkhipitvā sittasammaṭṭhāsu vīthisu kadaliyo puṇṇaghaṭe ca ṭhapetvā daṇḍadīpikā jāletvā alaṅkata hatthikkhaṇdhe sahadhātūhi suvaṇṇadoṇiṃ ṭhapetvā mālāgaṇdhādīhi pūjetvā sādhukīḷaṃ kīḷantā antonagaraṃ pavesetvā santhāgāre sarabhamaya pallaṅke ṭhapetvā upari setacchattaṃ dhārayitvā satti hatthehi purisehi parikkhipāpetvā hatthīhi kumbhena kumbhaṃ paharantehi parikkhipāpetvā tato assehi gīvāya gīvaṃ paharantehi tato rathehi āṇikoṭiyā āṇikoṭiṃ pahantehi tato yodhehi bāhūhi bāhuṃ paharantehi tesaṃ pariyante koṭiyā koṭiṃ paharamānehi dhanūhi parikkhipāpesuṃ.

आकाशातून पडणाऱ्या पाण्याच्या धारा, सालवृक्षांमधून निघणाऱ्या पाण्याच्या धारा आणि पृथ्वी भेदून निघणाऱ्या पाण्याच्या धारा या सर्वांमध्ये केवळ 'धम्मता' (नैसर्गिक नियम) हेच प्रमाण होते. अशा प्रकारे चिता विझवून मल्ल राजांनी संथागारात (सभागृहात) चार प्रकारच्या सुगंधी द्रव्यांची उटी लावली, लाह्यांसह पाच प्रकारची फुले विखुरली, वर सोन्याच्या ताऱ्यांनी जडविलेले कापडी छत बांधले, आणि तिथे सुगंधी माळा, पुष्पमाळा व रत्नमाळा लटकवल्या. संथागारापासून ते 'मुकुटबंधन' नावाच्या मंगल सभागृहापर्यंत दोन्ही बाजूंनी पडदे आणि चटयांचे कुंपण घालून, वर सोन्याच्या ताऱ्यांनी जडविलेले कापडी छत बांधले, तिथेही सुगंधी माळा, पुष्पमाळा व रत्नमाळा लटकवल्या. मण्यांच्या दांड्यांचे पंचरंगी ध्वज उभारले, चहूबाजूंनी ध्वज-पताका लावल्या. सडा-संमार्जन केलेल्या रस्त्यांवर केळीचे खांब आणि पूर्णघट ठेवले, मशाली पेटवल्या. सजवलेल्या हत्तीच्या पाठीवर धातूंसह (अस्थींसह) सोन्याची मंजुषा ठेवून, पुष्प-गंध इत्यादींनी पूजा करत, उत्सव साजरा करत त्यांनी नगरात प्रवेश केला. संथागारात शराभमयी आसनावर ती मंजुषा ठेवून, त्यावर श्वेतछत्र धरले. हातात भाले घेतलेल्या पुरुषांनी, गंडस्थळाला गंडस्थळ भिडवून उभ्या असलेल्या हत्तींनी, मानेला मान भिडवून उभ्या असलेल्या घोड्यांनी, रथाच्या कण्याला कणा भिडवून उभ्या असलेल्या रथांनी, खांद्याला खांदा भिडवून उभ्या असलेल्या योद्ध्यांनी आणि त्यांच्या शेवटी टोकाला टोक भिडवून उभ्या असलेल्या धनुर्धाऱ्यांनी चहूबाजूंनी वेढा घालून कडेकोट बंदोबस्त केला.

Iti samantā yojanappamāṇaṃ ṭhānaṃ sannāhagacchitaṃ viya katvā ārakkhaṃ saṃvidahiṃsu. Kasmā panete evamakaṃsūti. Ito purimesu dvīsu sattāhesu te bhikkhusaṅghassa ṭhānanisajjokāsaṃ karontā khādanīya bhojanīyaṃ saṃvidahantā sādhukīḷāya okāsaṃ na labhiṃsu tato tesaṃ ahosi - imaṃ sattāhaṃ sādhukīḷaṃ kīḷissāma. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ amhākaṃ pamattabhāvaṃ ñatvā kocīdeva āgantvā dhātuyo gaṇhayya-tasmā ārakkhaṃ ṭhapetvā kīḷissāmāti tena te evamakaṃsu.

अशा प्रकारे त्यांनी चहूबाजूंनी एक योजन प्रमाणाच्या जागेला जणू चिलखत घातल्यासारखे करून कडेकोट बंदोबस्त केला. त्यांनी असे का केले? कारण यापूर्वीच्या दोन आठवड्यांत ते भिक्खू संघासाठी राहण्याची व बसण्याची जागा तयार करण्यात आणि खाद्य-भोज्य पदार्थांची व्यवस्था करण्यात व्यस्त असल्याने त्यांना उत्सव साजरा करण्याची संधी मिळाली नव्हती. म्हणून त्यांना वाटले की, 'या आठवड्यात आपण उत्सव साजरा करू या. परंतु, आपण गाफील आहोत हे जाणून कोणीतरी येऊन धातू (अस्थी अवशेष) घेऊन जाण्याची शक्यता आहे. म्हणून आपण कडेकोट बंदोबस्त ठेवूनच उत्सव साजरा करू या.' याच कारणास्तव त्यांनी तसे केले.

Atha kho assosi kho rājā māgadho ajātasattu bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbutoti kathaṃ assosi paṭhamamevassa amaccā sutvā cintayiṃsu? Satthā nāma parinibbuto, na so sakkā puna āhariṃtu pothujjanika saddhāya pana amhākaṃ raññā sadiso natthi. Sace esa imināva niyāmena suṇissati, hadayamassa eḷissati rājā kho panambhehi anurakkhitabboti te tisso suvaṇṇadoṇiyo āharitvā catumadhurassa pūretvā rañño santikaṃ gantvā etadavocuṃ. Dve amhehi supinako diṭṭho tassa paṭighātatthaṃ tumhehi dukūlapaṭṭaṃ nivāsetvā yathā nāsāpuṭamattaṃ paññāyati evaṃ catumadhuradoṇiyaṃ nipajjituṃ vaṭṭatīti. Rājā atthavarakānaṃ vacanaṃ sutvā evaṃ hotu tātā’ti sampaṭicchitvā tathā akāsi.

त्यानंतर मगधचे राजे अजातशत्रू यांनी ऐकले की, 'भगवान कुसिनारा येथे परिनिर्वाण पावले आहेत.' त्यांना हे कसे समजले? सर्वात आधी जेव्हा त्यांच्या अमात्यांनी हे ऐकले, तेव्हा त्यांनी विचार केला, 'शास्ता परिनिर्वाण पावले आहेत, त्यांना पुन्हा परत आणणे शक्य नाही. परंतु, सामान्य माणसाच्या श्रद्धेच्या बाबतीत आमच्या राजांसारखे दुसरे कोणी नाही. जर त्यांनी ही बातमी थेट ऐकली, तर त्यांचे हृदय फाटेल. राजांचे रक्षण करणे हे आपले कर्तव्य आहे.' म्हणून त्यांनी सोन्याचे तीन द्रोण आणले, ते चतुमधुराने (तूप, मध, तेल आणि साखर यांच्या मिश्रणाने) भरले आणि राजांकडे जाऊन म्हणाले, 'महाराज, आम्ही एक वाईट स्वप्न पाहिले आहे. त्याचे दुष्परिणाम टाळण्यासाठी आपण रेशमी वस्त्र परिधान करून, केवळ नाकपुड्या उघड्या राहतील अशा प्रकारे या चतुमधुराने भरलेल्या द्रोणात झोपणे योग्य ठरेल.' राजांनी आपल्या हितचिंतक अमात्यांचे बोलणे ऐकून, 'तसेच असो, मित्रांनो' असे म्हणून ते मान्य केले आणि तसे केले.

Atheko amacco alaṅkāraṃ omuñcitvā kese parikiriya yāya disāya satthā parinibbuto tadabhimukho hutvā añjalimpaggayha rājānaṃ āha- devamaraṇato muñcanakasatto nāma natthi. Amhākaṃ āyuvaddhakenā cetiyaṭṭhānaṃ puññakkhettaṃ abhisekapiṭṭhikā bhagavā satthā kusinārāyaṃ parinibbutoti rājā sutvā visaññī jāto catumadhuradoṇi usumaṃ muñci rājānaṃ ukkhipitvā dutiyāya doṇiyā nipajjāpesuṃ so saññaṃ labhitvā tāta kiṃ vadathāti pucchi. Satthā mahārāja parinibbutoti, puna visaññi jāto catumadhuradoṇiṃ usumaṃ muñci. Atha naṃ tatopi ukkhipitvā tatiyāya doṇiyā nipajjāpesuṃ so puna saññaṃ paṭilabhitvā tāta kiṃ vadathāti pucchi satthā mahārāja parinibbutoti. Rājā puna visaññī jāto ca madhuradoṇi usumaṃ muñci.

त्यानंतर एका अमात्याने आपले अलंकार उतरवले, केस मोकळे सोडले आणि ज्या दिशेला शास्ता परिनिर्वाण पावले होते, त्या दिशेकडे तोंड करून, हात जोडून राजांना म्हटले, 'महाराज, मृत्यूपासून सुटका मिळवू शकणारा असा कोणताही प्राणी नाही. आमचे आयुष्य वाढवणारे, चैत्यस्थान, पुण्यक्षेत्र आणि अभिषेकाचे स्थान असलेले भगवान शास्ता कुसिनारा येथे परिनिर्वाण पावले आहेत.' हे ऐकताच राजे बेशुद्ध झाले आणि चतुमधुराच्या द्रोणातून उष्ण वाफा निघू लागल्या. अमात्यांनी राजांना उचलून दुसऱ्या द्रोणात झोपवले. शुद्धीवर आल्यावर राजांनी विचारले, 'मित्रांनो, तुम्ही काय म्हणत आहात?' अमात्य म्हणाले, 'महाराज, शास्ता परिनिर्वाण पावले आहेत.' राजे पुन्हा बेशुद्ध झाले आणि चतुमधुराच्या द्रोणातून उष्ण वाफा निघू लागल्या. मग त्यांनी राजांना तिथूनही उचलून तिसऱ्या द्रोणात झोपवले. पुन्हा शुद्धीवर आल्यावर राजांनी विचारले, 'मित्रांनो, तुम्ही काय म्हणत आहात?' अमात्य म्हणाले, 'महाराज, शास्ता परिनिर्वाण पावले आहेत.' राजे पुन्हा बेशुद्ध झाले आणि चतुमधुराच्या द्रोणातून उष्ण वाफा निघू लागल्या.

Atha naṃ tatopi ukkhipitvā nahāpetvā matthake ghaṭehi udakaṃ āsiñciṃsu rājā saññaṃ paṭilabhitvā āsanā uṭṭhāya gaṇdhaparibhāvīte maṇivaṇṇakese suvaṇṇaphalaka vaṇṇāya piṭṭhiyaṃ pakiritvā pavāḷaṅguravaṇṇāhi suvaṭṭitaṅgulīhi suvaṇṇabimbaka vaṇṇaṃ uraṃ saṃsibbanto viya gahetvā paridevamāno ummattakaveseneva antaravīthiṃ otiṇṇo so alaṅkata nāṭaka parivuto nagarā nikkhamma jīvakambavanaṃ gantvā yasmiṃ ṭhāne nisinnena bhagavatā dhammo desito taṃ oloketvā bhagavā sabbaññu nanu me imasmiṃ ṭhāne nisīditvā dhammaṃ desayittha tumhe sokasallaṃ vinodayittha. Tumhe mayhaṃ sokasallaṃ nīharittha. Ahaṃ tumhākaṃ saraṇaṃ gato. Idāni pana me paṭivacanampi na detha bhagavāti punappuna paridevitvā nanu bhagavā ahaṃ aññadā evarūpe kāle tuṭṭhe mahābhikkhusaṅghaparivārā jambudīpatale cārikaṃ carathāti suṇāma idāni pana ahaṃ tumhākaṃ ananurūpaṃ ayuttaṃ pavattiṃ suṇāmīti evamādīni ca vattā saṭṭhimattāhi gāthāhi bhagavato guṇaṃ anussaritvā cintesi mama paridevite neva na sijjhati. Dasabalassa dhātuyo āharāpessāmiti mallarājunaṃ dūtañca paṇṇañca pāhesi.

त्यानंतर त्यांनी त्याला तेथून उचलले, स्नान घातले आणि डोक्यावर घागरीने पाणी ओतले. राजाने शुद्धीवर येऊन, आसनावरून उठून, सुगंधी द्रव्यांनी सुवासित केलेले, मण्यांच्या रंगासारखे काळेभोर केस सुवर्णपटासारख्या पाठीवर मोकळे सोडले. प्रवाळाच्या कोंबासारख्या सुंदर वळणदार बोटांनी सुवर्णबिंबासारख्या छातीला कुरवाळत असल्यासारखे धरून, विलाप करत, एखाद्या वेड्यासारखा तो मधल्या रस्त्यावर उतरला. तो अलंकृत नर्तकींनी वेढलेला राजा नगरातून बाहेर पडून जीवक-अंबवनात गेला. ज्या ठिकाणी बसून भगवंतांनी धम्माचा उपदेश केला होता, त्या ठिकाणाकडे पाहून तो म्हणाला, "भगवंता, आपण सर्वज्ञ आहात. आपण याच ठिकाणी बसून मला धम्मोपदेश केला होता ना? आपण माझे शोकशल्य दूर केले होते. आपण माझे दुःख दूर केले होते. मी आपल्या चरणी शरण आलो होतो. पण आता मात्र आपण मला उत्तरही देत नाही, भगवंता!" असा वारंवार विलाप करून तो म्हणाला, "भगवंता, इतर वेळी अशा प्रसंगी आपण प्रसन्न चित्ताने महाभिक्खू संघासह जम्बुदीपात चारिका करत आहात असे आम्ही ऐकत होतो. पण आता मात्र मी आपल्याबद्दल अत्यंत विसंगत आणि अयोग्य वृत्त ऐकत आहे." अशा प्रकारे सुमारे साठ गाथांमधून भगवंतांच्या गुणांचे स्मरण करून त्याने विचार केला, "माझ्या विलाप करण्याने काही साध्य होणार नाही. मी दसबलांचे धातू आणवीन." असा विचार करून त्याने मल्ल राजांकडे दूत आणि पत्र पाठवले।

Bhagavāpi khattiyo, ahampi khattiyo, ahampi arahāmi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca kāretunti pesetvā pana sace dassanti suṇdaraṃ, no ce dassanti āharaṇupāyena āharissāmīti caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā sayampi nikkhantoyeva yathā ca ajātasattu evaṃ vesāliyaṃ licchavirājāno kapilavatthumhi sakyarājāno allakappake bulayo rāmagāmake koḷiyā veṭhadīpake brāhmaṇo pāvāyañca mallā dūtaṃ pesetvā sayampi caturaṅginiyā senāya nikkhamiṃsuyeva tattha pāceyyakā sabbehi āsannatarā kusinārāto tigāvutantare nagare vasanti. Bhagavāpi pāvaṃ pavisitvā kusināraṃ gato. Mahāparihārā panete rājāno parihārā kāreṃntāva pacchato jātā. Te sabbepi sattanagaravāsino āgattvā amhākaṃ dhātuyo vā dentu yuddhaṃ vāti kusinārā nagaraṃ parivārayiṃsu.

"भगवंतही क्षत्रिय होते, मीही क्षत्रिय आहे. त्यामुळे भगवंतांच्या शरीराच्या धातूंवर स्तूप उभारण्यास आणि त्यांची पूजा करण्यास मीही पात्र आहे," असा संदेश पाठवून, "जर ते (धातू) देतील तर उत्तम, नाहीतर मी ते उपायाने मिळवीन," असा निश्चय करून त्याने चतुरंग सेना सज्ज केली आणि स्वतःही निघाला. ज्याप्रमाणे अजातशत्रू निघाला, त्याचप्रमाणे वेसालीचे लिच्छवी राजे, कपिलवस्तूचे शाक्य राजे, अल्लकप्पचे बुली, रामगामचे कोलिय, वेठदीपाचा ब्राह्मण आणि पावाचे मल्ल यांनीही दूत पाठवले आणि स्वतःही चतुरंग सेनेसह निघाले. तेथे पावेय्यक हे सर्वांत जवळ होते, जे कुसिनारापासून तीन गाऊ अंतरावरील नगरात राहत होते. भगवंतही पावा नगरात प्रवेश करून कुसिनाराला गेले होते. हे राजे मोठ्या लवाजम्यासह प्रवास करत असल्यामुळे मागे राहिले होते. ते सर्व सात नगरांचे रहिवासी तेथे आले आणि "आम्हाला धातू द्या किंवा युद्ध करा," असे म्हणून त्यांनी कुसिनारा नगराला वेढा घातला।

Tato mallarājānoetadavocuṃ-bhagavāamhākaṃgāmakkhette parinibbuto, na mayaṃ satthu sāsanaṃ pahiṇimha na gattvā ānayimha. Satthā pasa sayameva āgantvā sāsanaṃ pesetvā amhe pakkosapesi tumhepi kho pana yaṃ tumhākaṃ gāmakkhette ratanaṃ uppajjati na taṃ amhākaṃ detha sadevake loke buddharatanasamaṃ ratanaṃ nāma natthi, evarūpaṃ. Uttamaṃ ratanaṃ labhitvā mayaṃ na dassamāti evaṃ te kalahaṃ vaḍḍhetvā na kho pana tumhehiyeva mātu thanato khiraṃ pītaṃ, amhehipi pītaṃ tumheyeva purisā amhe na purisā hotu hotūti aññamaññaṃ ahaṃkāraṃ katvā sāsana paṭisāsanaṃ pesentā aññamaññaṃ mānagajjitaṃ gajjiṃsu yuddhe pana sati kosinārakānaṃyeva jayo abhavissa, kasmā dhātupāsanatthaṃ āgatā devatā tesaṃ pakkhāahesuṃ.

त्यावर मल्ल राजे म्हणाले, "भगवंत आमच्या गावच्या हद्दीत परिनिर्वाण पावले आहेत. आम्ही शास्त्यांचा संदेश पाठवला नव्हता किंवा त्यांना जाऊन आणले नव्हते. शास्त्यांनी स्वतःच येथे येऊन, संदेश पाठवून आम्हाला बोलावले होते. तुमच्या स्वतःच्या गावच्या हद्दीत जे काही रत्न उत्पन्न होते, ते तुम्ही आम्हाला देत नाही. देवलोकासह संपूर्ण जगात बुद्धरत्नासारखे दुसरे कोणतेही रत्न नाही. असे हे उत्तम रत्न मिळाल्यावर आम्ही ते देणार नाही." अशा प्रकारे त्यांनी वाद वाढवला आणि म्हणाले, "केवळ तुम्हीच आईचे दूध प्यायलेले नाही, आम्हीही प्यायले आहे. तुम्हीच काय ते पुरुष आहात आणि आम्ही पुरुष नाही काय? ठीक आहे, जे होईल ते होईल!" असा एकमेकांवर अहंकार दाखवून, निरोप आणि प्रतिनिरोप पाठवून त्यांनी एकमेकांवर गर्जना केली. जर युद्ध झाले असते, तर कुसिनाराच्या लोकांचाच विजय झाला असता, कारण धातूंच्या पूजेसाठी आलेल्या देवता त्यांच्या बाजूने होत्या।

Tato doṇo brāhmaṇo imaṃ vivādaṃ sutvā ete rājāno bhagavate parinibbutaṭṭhāne vividaṃ karonti na kho panetaṃ patirūpaṃ alaṃ iminā kalahena cūpasamessāmi na nti uṇṇatappadese ṭhatvā dvebhāṇavāraparimāṇaṃ doṇagajjitaṃ nāma avoca tattha paṭṭhamakabhāṇavāre tāva ekapadampi te na jāniṃsu dutiyaka bhāṇavāra pariyosāne’ācariyassa viya bhosaddo, ācariyassa viya bho saddo’ti sabbe nī ravā ahesuṃ sakalajambudīpatale kira kulaghare jāto yebhuyyena tassa na antevāsiko nāma natthi atha so te attano vacanaṃ sutvā tuṇhībhūte viditvā puna etadavoca

त्यानंतर दोण ब्राह्मणाने हा वाद ऐकला आणि विचार केला, "हे राजे भगवंतांच्या परिनिर्वाणाच्या ठिकाणी वाद घालत आहेत, हे मुळीच योग्य नाही. हा वाद पुरे झाला, मी हा वाद शांत करतो." असे म्हणून तो एका उंच जागेवर उभा राहिला आणि त्याने दोन भाणवार लांबीचे 'दोणगर्जित' नावाचे भाषण केले. त्यातील पहिल्या भाणवाराच्या वेळी त्यांना एक शब्दही समजला नाही. दुसऱ्या भाणवाराच्या शेवटी, "हा तर आचार्यांसारखाच आवाज आहे, आचार्यांसारखाच आवाज आहे!" असे म्हणून सर्वजण शांत झाले. संपूर्ण जम्बुदीपात कुलीन घराण्यात जन्मलेला असा बहुधा कोणीच नव्हता जो त्याचा शिष्य नव्हता. त्यानंतर, आपले बोलणे ऐकून ते शांत झाले आहेत हे पाहून तो पुन्हा म्हणाला:

‘‘Suṇantu bhonto mama ekavākyaṃAmhākaṃ buddho ahu khantivādo,Na hi sādhayaṃ uttama puggalassaSarīrabhaṅge siyā sampahāroSabbeva bhonto sahitā samaggāSammodamānā karomaṭṭhabhāge,Vitthārikā hontu disāyu thūpāBahujjano cakkhumato pasanno’’ti;

"हे महाशयांनो, माझे एक वाक्य ऐका. आपले बुद्ध हे खंतिवादी (क्षमावादी) होते. अशा उत्तम पुद्गलाच्या शरीराच्या अवशेषांवरून (धातूंवरून) संघर्ष होणे योग्य नाही. आपण सर्वजण एकत्र येऊन, संघटित होऊन आणि आनंदाने या धातूंचे आठ भाग करूया. सर्व दिशांना स्तूप उभारले जावेत, जेणेकरून त्या ज्ञानचक्षू असलेल्या बुद्धांवर बहुजन प्रसन्न (श्रद्धावान) होतील।"

Tatrāyamattho ‘‘amhākaṃ buddho ahu khantivādo‘‘ti buddhabhūmiṃ appatvāpi pāramiyo pūrento khantivāda tāpasakāle dhammapālakumāra kāle chaddantahatthikāle bhūridatta nāgarāja kāle campeyya nāgarāja kāle saṅkhapāla nāgarāja kāle mahākapikāle aññesupi bahūsu jātakesu paresu kopaṃ akatvā khantimeva akāsi. Khantimeva vaṇṇayi, kimaṅga pana etarahi iṭṭhāniṭṭhesu tādilakkhaṇaṃ patto sabbathāpi amhākaṃ buddho khantivādo ahosi.

येथे हा अर्थ आहे - "आपले बुद्ध हे खंतिवादी होते" म्हणजे बुद्धत्व प्राप्त होण्यापूर्वीही, पारमिता पूर्ण करत असताना, खंतिवाद तापसाच्या काळात, धम्मपाल कुमाराच्या काळात, छद्दंत हत्तीच्या काळात, भूरिदत्त नागराजाच्या काळात, चंपेय्य नागराजाच्या काळात, संखपाल नागराजाच्या काळात, महाकपीच्या काळात आणि इतर अनेक जातकांमध्ये त्यांनी इतरांवर क्रोध न करता केवळ क्षमाच (शांतीच) बाळगली. त्यांनी क्षमेचीच प्रशंसा केली. मग आता तर इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टींमध्ये तादिलक्षण (समता) प्राप्त केल्यावर काय सांगावे! सर्व प्रकारे आपले बुद्ध हे खंतिवादीच होते।

Tassa evaṃ vidhassa na hi sādhaya uttamapuggalassa sarīrabhaṅge siyā sampahāro, ‘‘na hi sādhayanti‘‘na hi sādhu ayaṃ, ‘‘sarīrabhaṅgeti sarīra bhaṅganimittaṃ dhātukoṭṭhāsahetūti attho ‘‘siyā sampahāro‘‘ti āyudha sampahāro na hi sādhu siyāti vuttaṃ hoti. ‘‘Sabbeva bhonto sahitā‘‘ti sabbeva bhavanto sahitā bhotha mā bhijjittha. ‘‘Samaggāti‘‘ kāyena vācāya ca ekasannipātā ekavacanā samaggā bhotha ‘‘sammodamānā‘‘ti cittenāpi aññamaññaṃ modamānā bhotha.’Karomaṭṭhabhāge‘‘ti bhagavatā sarīrāni aṭṭhabhāge karoma. ‘‘Cakkhumato‘‘ti pañcahi cakkhuhī cakkhutā buddhassa, na kevalaṃ tumheyeva bahujjano pasanno tesu ekopi laddhu ayutto nāma natthiti bahuṃ kāraṇaṃ vatvā saññāpesi.

अशा प्रकारच्या "त्या उत्तम पुद्गलाच्या शरीराच्या अवशेषांवरून संघर्ष होणे योग्य नाही" यातील "न हि साधयन्ति" म्हणजे "हे मुळीच योग्य नाही." "शरीरभंगे" म्हणजे शरीराच्या विघटनामुळे मिळालेल्या धातूंच्या वाटणीच्या कारणावरून. "सिया संपहारो" म्हणजे शस्त्रास्त्रांचा संघर्ष होणे मुळीच योग्य नाही, असा अर्थ आहे. "सब्बेव भोन्तो सहिता" म्हणजे आपण सर्वजण एकत्र व्हा, विभक्त होऊ नका. "समग्गा" म्हणजे काया आणि वाचेने एकत्र येऊन, एकमताने संघटित व्हा. "समोदमाना" म्हणजे मनानेही एकमेकांशी आनंदाने वागा. "करोमट्ठभागे" म्हणजे भगवंतांच्या शरीराचे (धातूंचे) आपण आठ भाग करूया. "चक्खुमतो" म्हणजे पाच चक्षूंनी युक्त असलेल्या बुद्धांवर केवळ तुम्हीच नाही, तर बहुजन श्रद्धा ठेवून आहेत, त्यांच्यापैकी एकालाही काही न मिळणे अयोग्य आहे, असे अनेक विचार मांडून त्याने सर्वांना शांत केले।

Atha sabbepi rājāno evamāhaṃsu-tena hi brāhmaṇa tvaññeva bhagavato sarīrāni aṭṭhadhā samaṃ suvibhattaṃ vibhajāhīti. Evaṃ bhoti kho doṇo brāhmaṇo tesaṃ rājūnaṃ paṭissutvā dhātuyo samaṃ suvibhattaṃ vibhaji.

तेव्हा सर्व राजे असे म्हणाले—"तर मग, हे ब्राह्मणा, तुम्हीच भगवंतांच्या शरीर-धातूंचे आठ समान आणि सुविभक्त भाग करा." "तथास्तु, महाशयानो!" असे म्हणून द्रोण ब्राह्मणाने त्या राजांचे म्हणणे मान्य केले आणि धातूंचे समान व सुविभक्त भाग केले.

Tatrāyamanukkamo doṇo kira tesaṃ paṭissutvā suvaṇṇadoṇiṃ vivarāpesi. Rājāno āgantvā doṇiyaṃ yevatā suvaṇṇavaṇṇā dhātuyo disvā bhagavā sabbaññu pubbe mayaṃ tumhākaṃ dvattiṃsa lakkhaṇa patimaṇḍitaṃ chabbaṇṇabuddharasmikhacitaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ addasāma idāni pana suvaṇṇavaṇṇā dhātuyova avasiṭṭhā jātā, na yuttamidaṃ bhagavā tumhākanti parideviṃsu. Brāhmaṇo tasmiṃ samaye tesaṃ pamattabhāvaṃ ñatvā dakkhiṇadāṭhaṃ gahetvā veṭhantare ṭhapesi atha pacchā samaṃ suvibhattaṃ vibhaji. Sabbāpi dhātuyo pākatika nāḷiyā soḷasa nāḷiyo ahosuṃ. Ekeka nagaravāsino dve dve nāḷiyo labhiṃsu.

त्या प्रसंगी असा क्रम होता की, द्रोणाने त्यांचे म्हणणे मान्य करून सोन्याचे भांडे उघडले. राजांनी जवळ येऊन त्या भांड्यात सुवर्णवर्णी धातू पाहिले आणि विलाप केला, "हे सर्वज्ञ भगवंता! पूर्वी आम्ही आपले बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी सुशोभित, सहा रंगांच्या बुद्ध-रश्मींनी वेढलेले सुवर्णवर्णी शरीर पाहिले होते; परंतु आता केवळ सुवर्णवर्णी धातूच शिल्लक राहिले आहेत. हे भगवंता, आपल्या बाबतीत हे योग्य नाही." ब्राह्मणाने त्या वेळी त्यांचा गाफीलपणा पाहून उजवा सुळा (दाढ) काढून आपल्या पगडीच्या घडीत लपवून ठेवला. त्यानंतर त्याने धातूंचे समान व सुविभक्त भाग केले. सर्व धातू मिळून नेहमीच्या मापाने सोळा मापे झाले. प्रत्येक नगरवासीयांना दोन-दोन मापे मिळाले.

Brāhmaṇassa pana dhātuyo vibhajantasseva sakko devānamindo kena nu kho sadevakassa lokassa kaṅkhācchedanāya catusaccakathāya paccayabhūtā bhagavato dakkhiṇadāṭhā gahitāti olokento brāhmaṇena gahitāti disvā brāhmaṇo dāṭhāya anucchavikaṃ sakkāraṃ kātuṃ na sakkhissati gaṇhāmi nanti veṭhantarato gahetvā suvaṇṇa caṅgoṭake ṭhapetvā devalokaṃ netvā cuḷāmaṇī cetiye patiṭṭhāpesi brāhmaṇopi dhātuyo vibhajitvā dāṭhaṃ apassanto kena me ṭhā gahitāti pucchitumpi nāsakkhi. Nanu tayā dhātuyo vibhajitā, kiṃ tvaṃ paṭhamaṃyeva attano dhātūhi atthibhāvaṃ na aññāsīti, attani dosāropanaṃ sampassamāno mayhampi koṭṭhāsaṃ dethāti vattumpi nāsakkhi.

ब्राह्मण धातूंचे विभाजन करत असतानाच, देवराज शक्राने विचार केला, "देवलोकासह संपूर्ण जगाची शंका दूर करण्यासाठी आणि चार आर्यसत्यांच्या उपदेशाचे कारण बनलेली भगवंतांची उजवी दाढ कोणी घेतली आहे?" असे पाहत असताना त्याला दिसले की ती ब्राह्मणाने घेतली आहे. "हा ब्राह्मण या दाढेचा योग्य तो सत्कार करू शकणार नाही, म्हणून मी ती घेतो," असा विचार करून त्याने ती पगडीच्या घडीतून काढून घेतली, सोन्याच्या करंडकात ठेवली आणि देवलोकात नेऊन चूडामणी चैत्यात प्रस्थापित केली. ब्राह्मणानेही धातूंचे विभाजन केल्यावर दाढ न दिसल्याने, "माझी दाढ कोणी घेतली?" असे विचारण्याचे धाडस तो करू शकला नाही. "तूच तर धातूंचे विभाजन केलेस, मग तुला आधीच स्वतःच्या वाट्याला आलेल्या धातूंच्या अस्तित्वाबद्दल माहिती नव्हती का?" असा स्वतःवर दोषारोप होईल या भीतीने, "मलाही एक हिस्सा द्या," असे म्हणण्याचे धाडसही तो करू शकला नाही.

Tato ayaṃ suvaṇṇakumbhopi dhātugatikoyeva yena tathāgatassa dhātuyo minitā. Imassāhaṃ thūpaṃ karissāmīti cintetvā imaṃ me bhonto kumbhaṃ dadantūti āha tato rājāno brāhmaṇassa kumbhamadaṃsu pipphalivaniyāpi kho moriyā bhagavato parinibbutabhāvaṃ sutvā bhagavāpi khattiyo, mayampi khattiyo mayampi, arahāma labhituṃ bhagavato sarīrānaṃ bhāganti dūtaṃ pesetvā yuddha sajjā nikkhamitvā āgatā tesaṃ rājāno evamāhaṃsu - natthi bhagavato sarīrānaṃ bhāgo, vibhattāni bhagavato sarīrāni ito aṅgāraṃ garathāti. Te tato aṅgāraṃ hariṃsu.

त्यानंतर, "हा सोन्याचा कुंभ देखील धातूंच्याच श्रेणीतील आहे, ज्याने तथागतांच्या धातूंचे मापन केले गेले आहे. मी यावर स्तूप बांधीन," असा विचार करून तो म्हणाला, "महाशयानो, हा कुंभ मला द्या." तेव्हा राजांनी तो कुंभ ब्राह्मणाला दिला. पिप्पलीवनाचे मोरिय देखील भगवंतांच्या परिनिर्वाणाची बातमी ऐकून, "भगवंतही क्षत्रिय होते आणि आम्हीही क्षत्रिय आहोत. म्हणून आम्हीही भगवंतांच्या शरीर-धातूंचा हिस्सा मिळण्यास पात्र आहोत," असा संदेश देऊन दूत पाठवून, युद्धाच्या तयारीने निघाले आणि तेथे आले. राजांनी त्यांना असे सांगितले, "भगवंतांच्या शरीर-धातूंचा आता कोणताही हिस्सा उरलेला नाही, भगवंतांच्या शरीर-धातूंचे विभाजन झाले आहे. तुम्ही येथून अंगार (कोळसे) घेऊन जा." तेव्हा त्यांनी तेथून अंगार नेले.

Atha kho rājā ajātasattu kusinārāya ca rājagahassa ca antare pañcavīsati yojanamaggaṃ aṭṭha usabhavitthataṃ samatalaṃ kāretvā sādisaṃ mallarājāno makuṭabaṇdhanassa ca santhāgārassa ca antare pūjaṃ kāresuṃ tādisaṃ pañcavīsatiyojanepi magge pūjā kāretvā lokassa anukkaṇṭhanatthaṃ sabbattha antarāpaṇe pasāretvā suvaṇṇadoṇiyaṃ pakkhittadhātuyo sattipañjarena parikkhipāpetvā attano vijite pañcayojanasata parimaṇḍale manusse sannipātāpesi.

त्यानंतर राजा अजातशत्रूने कुसिनारा आणि राजगृह यांच्यामधील पंचवीस योजन लांबीचा आणि आठ उसभ रुंदीचा मार्ग समतल करून घेतला. मल्ल राजांनी मुकुटबंधन आणि संथागार यांच्यामध्ये जशी पूजा केली होती, तशीच पूजा त्या पंचवीस योजन लांबीच्या मार्गावरही करवून घेतली. लोकांच्या आनंदासाठी सर्वत्र बाजारपेठा सजवल्या आणि सोन्याच्या द्रोणीत ठेवलेल्या धातूंना भाल्यांच्या पिंजऱ्याने वेढून घेतले, आणि आपल्या राज्यातील पाचशे योजन परिघातील लोकांना एकत्र बोलावले.

Te dhātuyo gahetvā kusinārāto dhātukīḷaṃ kīḷantā nikkhamitvā yattha yattha vaṇṇavantāni pupphāni passanti, tattha tattha dhātuyo satti antare ṭhapetvā tesaṃ pupphānaṃ khīṇakāle gacchanti. Rathassa dhuraṭṭhānaṃ pacchimaṭṭhāne sampatte satta divase sādhukīḷaṃ kīḷanti evaṃ dhātuyo gahetvā āgacchantānaṃ sattavassāni sattamāsāni satta ca divasāni vitivattāni micchādiṭṭhikā samaṇassa gotamassa parinibbuta kālato paṭṭhāya balakkārena sādhukīḷikāya upaddutamhā, sabbe no kammantā naṭṭhāti ujjhāyantā manaṃ padūsetvā chaḷāsītisahassamattā apāye nibbattā, khīṇāsava āvajjitvā mahājano manaṃ padūsetvā apāye nibbattoti sakkaṃ devarājānaṃ disvā dhātu āharaṇupāyaṃ karissāmāti tassa santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocetvā dhātu āharaṇupāyaṃ kārohi mahārājāti āhaṃsu. Sakko āha ‘‘puthujjano nāma ajātasattunā samo saddho natthi, na so mama vacanaṃ karissati api ca kho māravibhisakasadisaṃ vibhīsakaṃ dassessāmi yakkha gāhaka khipanaka arocake karissāmi tumhe ’mahārāja amanussā kupitā, dhātuyo āharāpethāti’. Vadeyyātha evaṃ so āharāpessatīti. Atha kho sakko taṃ sabbaṃ akāsi.

ते धातू घेऊन कुसिनाराहून 'धातू-महोत्सव' साजरा करत निघाले. जिथे जिथे त्यांना सुंदर फुले दिसत, तिथे तिथे ते भाल्यांच्या मध्ये धातू ठेवून, ती फुले कोमेजेपर्यंत थांबत आणि मग पुढे जात. रथाचे पुढचे टोक मागच्या टोकापर्यंत पोहोचल्यावर ते सात दिवस उत्सव साजरा करत. अशा प्रकारे धातू घेऊन येणाऱ्यांना सात वर्षे, सात महिने आणि सात दिवस उलटून गेले. "श्रमण गोतमांच्या परिनिर्वाणापासून आम्हाला बळजबरीने या उत्सवाचा त्रास दिला जात आहे, आमचे सर्व कामधंदे नष्ट झाले आहेत," असा विचार करून संतापलेले आणि मन कलुषित केलेले सुमारे शहाऐंशी हजार मिथ्यादृष्टी लोक अपायलोकात (नरकात) उत्पन्न झाले. क्षीणासवांनी ध्यान करून पाहिले की, बहुसंख्य लोक मन कलुषित करून अपायलोकात उत्पन्न होत आहेत. त्यांनी देवराज शक्राला पाहून विचार केला, "आम्ही धातू परत आणण्याचा उपाय करू." ते शक्राकडे गेले आणि त्याला ही हकीकत सांगून म्हणाले, "हे महाराज, धातू परत आणण्याचा काहीतरी उपाय करा." शक्र म्हणाला, "पृथग्जनांमध्ये अजातशत्रूसारखा श्रद्धाळू दुसरा कोणी नाही. तो माझे ऐकणार नाही. परंतु, मी माराच्या भीतीसारखे भयानक रूप दाखवीन, यक्ष, पिशाच आणि रोगराई निर्माण करीन. तुम्ही त्याला म्हणा, 'महाराज, अमणुष्य संतप्त झाले आहेत, धातू परत आणा.' असे केल्यास तो धातू परत आणेल." त्यानंतर शक्राने ते सर्व केले.

Therāpi rājānaṃ upasaṅkamitvā mahārāja amanussā kupitaṃ, dhātuyo āharāpehīti bhaṇiṃsu rājā na tāva bhante mayhaṃ cittaṃ tussati. Evaṃ santepi āharatūti āha sattame divase dhātuyo āhariṃsu. Evaṃ āhatadhātuyo gahetvā rājā rājagahe thupamakāsi itarepi rājāno attano attano balānurūpena nīharitvā sakasakaṭṭhāne thūpamakaṃsu. Doṇipi brāhmaṇo piphphalīvaniyāpi moriyā sakasakaṭṭhāne thūpamakaṃsūti.

थेर देखील राजाकडे गेले आणि म्हणाले, "महाराज, अमणुष्य संतप्त झाले आहेत, धातू परत आणा." राजा म्हणाला, "भंते, माझे मन अजून तृप्त झालेले नाही. तरीही, असे असेल तर धातू परत आणावेत." सातव्या दिवशी धातू परत आणण्यात आले. अशा प्रकारे आणलेले धातू घेऊन राजाने राजगृहात स्तूप बांधला. इतर राजांनीही आपापल्या शक्तीनुसार धातू नेऊन आपापल्या ठिकाणी स्तूप बांधले. द्रोण ब्राह्मणाने आणि पिप्पलीवनाच्या मोरियानेही आपापल्या ठिकाणी स्तूप बांधले.

Eko thūpo rājagahe - eko vesāliyā pure,Eko kapilavatthusmiṃ - eko ca allakappake;

एक स्तूप राजगृहात, एक वैशाली नगरात, एक कपिलवस्तूत आणि एक अल्लकप्पमध्ये;

Eko thūpo rāmagāme - eko ca veṭhadīpake,Eko pāceyyake malle - eko ca kusinārake;

एक स्तूप रामगामात, एक वेठदीपात, एक पावेय्यक मल्लांमध्ये आणि एक कुसिनारात;

Ye te sārīrikā thūpā - jambuvadīpe patiṭṭhitā;

Aṅgārakumbhathūpehi - dasa thūpā bhavanti te;

जे हे शारीरिक स्तूप जंबूद्गीपात प्रस्थापित आहेत; अंगार स्तूप आणि कुंभ स्तूपासह ते एकूण दहा स्तूप होतात;

Dasāpi thūpā purisuttamassa ye-Yathānurūpaṃ nararāja pūjitā,Sabbena lokena sadevakena te-Namassaneyyāca bhavanti sabbadāti;

पुरुषोत्तमाचे जे हे दहाही स्तूप आहेत, जे नरराजांनी यथाशक्ती पूजिले आहेत, देवलोकासह संपूर्ण जगाकडून ते नेहमीच वंदनीय आहेत.

Dasathūpakathā

दहा स्तूपांची कथा.

10. Evaṃ patiṭṭhitesu pana thūpesu mahākassapatthero dhātūnaṃ antarāyaṃ disvā ajātasattuṃ upasaṅkamitvā mahārāja ekaṃ dhātunidhānaṃ kātuṃ vaṭṭatiti āha sādhu bhante nidhānakammaṃ tāva mama hotu, dhātuyo pana kathaṃ āharāpemiti. Na mahārāja dhātu āharaṇaṃ tuyhaṃ bhāro, amhākaṃ bhāroti. Sādhu bhante tumhe dhātuyo āharatha. Ahaṃ dhātunidhānaṃ karissāmīti. Thero tesaṃ tesaṃ rājakulānaṃ paricaraṇamattakameva ṭhapetvā sesedhātuyo āhari.

१०. अशा प्रकारे स्तूप स्थापित झाल्यावर, महाकस्सप थेरांनी धातूंच्या (अस्थि-अवशेषांच्या) सुरक्षेला धोका असल्याचे पाहून अजातशत्रू राजाकडे जाऊन म्हटले, "महाराज, धातूंचे एक सुरक्षित निधान (गुप्त ठेवा) करणे योग्य ठरेल." राजा म्हणाला, "उत्तम आहे, भंते! निधानाचे काम तर माझे असू द्या, परंतु धातू कशा प्रकारे आणायचे?" थेर म्हणाले, "महाराज, धातू आणण्याची जबाबदारी तुमची नाही, ती आमची जबाबदारी आहे." राजा म्हणाला, "उत्तम आहे, भंते! आपण धातू घेऊन या. मी धातूंचे निधान करीन." त्यानंतर थेरांनी त्या त्या राजघराण्यांच्या पूजेसाठी केवळ थोडा भाग ठेवून उर्वरित सर्व धातू आणले.

Rāmagāme pana dhātuyo nāgā gaṇhiṃsu tāsaṃ antarāyo natthi, anāgate laṅkādīpe mahāvihāre mahācetiyamhi nidhiyissa nīti. Tā na āharittha, sesehi sattahi nagarehi āharitvā rājagahassa pācīna dakkhina disābhāge ṭhapetvā imasmiṃ ṭhāne yo pāsāṇo atthi, so antaradhāyatu, paṃsu suvisuddhā hotu, udakañca mā uṭṭhahatūti adhiṭṭhāsi.

रामगामातील धातू नागलोकांनी घेतले होते, त्यांना कोणताही धोका नव्हता; कारण भविष्यात लंकाद्वीपातील महाविहाराच्या महाचेतियामध्ये (महास्तूपात) ते प्रस्थापित केले जाणार होते. म्हणून ते धातू आणले नाहीत. उर्वरित सात नगरांतून धातू आणून, राजगहाच्या पूर्व-दक्षिण दिशेला ठेवून, "या ठिकाणी जो दगड आहे तो नाहीसा होवो, माती अत्यंत शुद्ध होवो आणि पाणी वर येऊ नये," असा त्यांनी (थेरांनी) अधिष्ठान केला.

Rājā taṃ ṭhānaṃ khaṇāpetvā tato uddhaṭa paṃsunā iṭṭhikā kāretvā asīti mahāsāvakānaṃ thūpe kāreti idha rājā kiṃ kārehīti pucchantānampi mahāsāvakānaṃcetiyā nīti vadanti na koci dhātunidhānabhāvaṃ jānāti asītihatthagambhīre pana tasmiṃ padese jāte heṭṭhā lobhasattharaṃ sattharāpetvā tattha thūpārāme cetiya gharappamāṇaṃ tambalohamayaṃ gehaṃ kārāpetvā aṭṭhaṭṭha hari caṇdanādimaye karaṇḍe ca thūpe ca kārāpesi.

राजाने ती जागा खोदून घेतली आणि तेथून काढलेल्या मातीपासून विटा बनवून ऐंशी महाश्रावकांचे स्तूप बांधले. "येथे राजा काय करत आहे?" असे विचारणाऱ्या लोकांनाही, "हे महाश्रावकांचे चेतिय (स्तूप) आहेत," असे सांगितले जात असे. कोणालाही तेथे धातूंचे निधान केले जात असल्याचे माहीत नव्हते. तो खड्डा ऐंशी हात खोल झाल्यावर, खाली लोखंडाचा थर पसरवून, तेथे थूपारामातील चेतिय-घराच्या (स्तूपगृहाच्या) आकाराचे तांब्याचे घर बांधले आणि त्यात पिवळ्या चंदनाचे (हरिचंदन) प्रत्येकी आठ करंडे आणि आठ स्तूप तयार करवून घेतले.

Atha kho bhagavato dhātuyo haricaṇdana karaṇḍe pakkhipitvā taṃ haricaṇdanaṃ karaṇḍaṃ aññasmiṃ haricaṇdana karaṇḍe tampi aññasminti evaṃ aṭṭha haricaṇdana karaṇḍe ekato katvā eteneva upāyena aṭṭha karaṇḍe aṭṭhasu haricaṇdana thūpesu aṭṭha haricaṇdanathūpe aṭṭhasu lohitacaṇdana karaṇḍesu, aṭṭha lohitacaṇdanakaraṇḍe aṭṭhasu lohitacaṇdanathūpesu, aṭṭhalohita caṇdanathūpe aṭṭhasu dantakaraṇḍesu, aṭṭha dantakaraṇḍe aṭṭhasu dantathūpesu, aṭṭhadantathūpe aṭṭhasusabba ratanakaraṇḍesu, aṭṭha sabba ratanakaraṇḍe aṭṭhasu sabbaratanathūpesu, aṭṭha sabbaratana thūpe aṭṭhasu suvaṇṇakaraṇḍesu. Aṭṭhasuvaṇṇakaraṇḍe aṭṭhasu suvaṇṇathūpesu, aṭṭhasuvaṇṇathūpe aṭṭhasurajatakaraṇḍesu, aṭṭha rajatakaraṇḍe aṭṭhasu rajatathūpese aṭṭha rajatathūpe aṭṭhasu maṇikaraṇḍesu aṭṭhamaṇikareṇḍaaṭṭhasuvaṇṇathūpesu, aṭṭha maṇithūpe aṭṭhasu lohitaṅka karaṇḍesu, aṭṭhalohitaṅka karaṇḍe aṭṭhasu lohitaṅkathūpesu, aṭṭha lohitaṅkathūpe aṭṭhasu masāragallathūpesu, aṭṭha masāragallathūpe aṭṭhasu phalika karaṇḍesu, aṭṭha phaḷika karaṇḍe aṭṭhasu phaḷikathūpesu pakkhipi sabba uparimaṃ phaḷikacetiyaṃ thūpārāma cetiyappamāṇaṃ ahosi.

त्यानंतर भगवंतांचे धातू पिवळ्या चंदनाच्या (हरिचंदन) करंड्यात ठेवले. तो हरिचंदनाचा करंडा दुसऱ्या हरिचंदनाच्या करंड्यात, तो तिसऱ्यात, अशा प्रकारे आठ हरिचंदनाचे करंडे एकावर एक ठेवून, याच पद्धतीने ते आठ करंडे आठ हरिचंदनाच्या स्तूपांमध्ये ठेवले. ते आठ हरिचंदन स्तूप आठ लाल चंदनाच्या (लोहितचंदन) करंड्यांमध्ये, ते आठ लाल चंदनाचे करंडे आठ लाल चंदनाच्या स्तूपांमध्ये, ते आठ लाल चंदनाचे स्तूप आठ हस्तिदंती करंड्यांमध्ये, ते आठ हस्तिदंती करंडे आठ हस्तिदंती स्तूपांमध्ये, ते आठ हस्तिदंती स्तूप आठ सर्वरत्नमय करंड्यांमध्ये, ते आठ सर्वरत्नमय करंडे आठ सर्वरत्नमय स्तूपांमध्ये, ते आठ सर्वरत्नमय स्तूप आठ सोन्याच्या करंड्यांमध्ये, ते आठ सोन्याचे करंडे आठ सोन्याच्या स्तूपांमध्ये, ते आठ सोन्याचे स्तूप आठ चांदीच्या करंड्यांमध्ये, ते आठ चांदीचे करंडे आठ चांदीच्या स्तूपांमध्ये, ते आठ चांदीचे स्तूप आठ मणींच्या करंड्यांमध्ये, ते आठ मणींचे करंडे आठ मणींच्या स्तूपांमध्ये, ते आठ मणींचे स्तूप आठ लोहितंक (लाल मणी) करंड्यांमध्ये, ते आठ लोहितंक करंडे आठ लोहितंक स्तूपांमध्ये, ते आठ लोहितंक स्तूप आठ मसारगल्ल स्तूपांमध्ये, ते आठ मसारगल्ल स्तूप आठ स्फटिक करंड्यांमध्ये आणि ते आठ स्फटिक करंडे आठ स्फटिक स्तूपांमध्ये ठेवले. सर्वात वरचे स्फटिक चेतिय (स्तूप) हे थूपारामातील चेतियच्या आकाराचे होते.

Tassa uparisabbaratanamayaṃ gehaṃ kāresi tassa upari suvaṇṇamayaṃ, tassa upari rajatamayaṃ, tassa upari tambalohamayaṃ gehaṃ kāresi tattha sabbaratanamayaṃ vālukaṃ okiritvā jalaja thalaja pupphānaṃ sahassāni vippakiritvā addhacchaṭṭhāni jātakasatāni āsīti mahāthere suddhodana mahārājānaṃ mahāmāyādeviṃ satta sahajāte sabbānetāni suvaṇṇamayāneva kāresi pañcapañcasate suvaṇṇarajatamaye puṇṇaghaṭe ṭhapāpesi pañcasuvaṇṇadhajasate pañcasate suvaṇṇadīpake ca kārāpetvā sugaṇdhatelassa pūretvā tesu dukūlavaṭṭiyo ṭhapesi.

त्याच्यावर सर्वरत्नमय घर बांधले, त्याच्यावर सोन्याचे, त्याच्यावर चांदीचे आणि त्याच्यावर तांब्याचे घर बांधले. तेथे सर्वरत्नमय वाळू पसरवून, पाण्यात आणि जमिनीवर उगवणाऱ्या हजारो फुलांची उधळण केली. साडेपाचशे जातक कथा, ऐंशी महाथेर, शुद्धोदन महाराज, महामाया देवी आणि सात सहजात (भगवंतांसोबत जन्मलेले सात जण) या सर्वांच्या मूर्ती सोन्याच्याच बनवल्या. पाच-पाचशे सोन्याचे व चांदीचे पूर्णघट (कलश) ठेवले. पाचशे सोन्याचे ध्वज आणि पाचशे सोन्याचे दिवे तयार करवून, ते सुगंधित तेलाने भरले आणि त्यात रेशमी कापडाच्या वाती ठेवल्या.

Athāyasmā mahākassapo mālā mā milāyantu. Gaṇdhā mā vinassantu, dīpā mā vijjhāyantūti adhiṭṭhahitvā suvaṇṇapaṭṭaakkharāni chiṇdāpesi. Anāgate piyadāso nāma kumāro chattaṃ ussāpetvā asoko nāma dhammarājā bhavissati so imaṃ dhātuyo vitthārikā karissatīti rājā sabbapasādhanehi pūjetvā ādito paṭṭhāya dvāraṃ pidahanto nikkhami tambalohadvāraṃ pidahitvā āviñjana rajjuyaṃ kuñcikamuddikaṃ baṇdhi tattheva mahantaṃ maṇikkhaṇdhaṃ ṭhapesi anāgate daḷiddarājāno imaṃ maṇiṃ gahetvā dhātūnaṃ sakkāraṃ karontūti akkharāni chiṇdāpesī.

तेव्हा आयुष्यमान महाकस्सपांनी "फुले सुकू नयेत, सुगंध नष्ट होऊ नये आणि दिवे विझू नयेत," असा अधिष्ठान केला. त्यांनी सोन्याच्या पट्टीवर अक्षरे कोरून घेतली: "भविष्यात प्रियदास नावाचा राजकुमार छत्र धारण करून अशोक नावाचा धर्मराज होईल, तो या धातूंचा विस्तार करील." राजाने सर्व अलंकारांनी पूजा करून सुरुवातीपासूनचे दरवाजे बंद करत बाहेर पडला. तांब्याचे मुख्य द्वार बंद करून, दोरीला कुलूप आणि किल्लीची मुद्रा बांधली. तेथेच एक मोठा मौल्यवान मणी ठेवला आणि "भविष्यात गरीब राजांनी हा मणी घेऊन धातूंचा सत्कार करावा," अशी अक्षरे कोरून घेतली.

Sakko devarājā vissakammaṃ āmantetvā’tāta, ajātasattunā dhātunidhānaṃ kataṃ. Ettha ārakkhaṃ ṭhapehi’ti pahiṇi so āgantvā vāḷasaṅghāṭayantaṃ yojesi. Kaṭṭharūpakāni tasmiṃ dhātugabbhe phaḷikavaṇṇa khagge gahetvā vātasadisena vegena anupariyāyantaṃ yojetvā ekāya eva āṇivā baṇdhitvā samantato giñjaka vasathākārena silāparikkhepaṃ katvā upari ekāya pidahitvā paṃsuṃ pakkhipitvā bhūmiṃ samaṃ katvā tassupari pāsāṇathūpaṃ patiṭṭhāpesi.

देवराज शक्राने विश्वकर्म्याला बोलावून सांगितले, "वत्सा, अजातशत्रूने धातूंचे निधान केले आहे. तेथे संरक्षणाची व्यवस्था कर." त्याने येऊन तेथे फिरणारे चक्र (यंत्र) बसवले. त्या धातूगर्भात लाकडी बाहुल्या हातात स्फटिकासारख्या रंगाच्या तलवारी घेऊन वाऱ्यासारख्या वेगाने फिरतील अशी योजना केली आणि त्यांना एकाच खिळ्याने बांधले. सभोवताली विटांच्या घरासारखे दगडांचे कुंपण बांधले, वरून एका मोठ्या दगडाने झाकून, माती टाकून जमीन सपाट केली आणि त्यावर एक पाषाणस्तूप स्थापित केला.

Dhātunidhāna kathā

धातूनिधान कथा

11. Evaṃ niṭṭhite dhātunidhāne yāvatāyukaṃ ṭhatvā thero parinibbuto, rājāpi yathākammaṃ gato, tepi manussā kālakatā, aparabhāge piyadāso kumāro chattaṃ ussāpetvā asoko nāma dhamma rājā hutvā tā dhātuyo gahetvā jambudīpe caturāsītiyā cetiya sahassesu patiṭṭhāpesi. Kathaṃ biṇdusārassa kira ekasataṃ puttā ahesuṃ te sabbe asoko attanā saddhiṃ ekamātikaṃ tissa kumāraṃ ṭhapetvā ghātesi. Ghātento cattāri vassāni anabhisitto rajjaṃ kāretvā catunnaṃ vassānaṃ accayena tathāgatassa parinibbānato dvinnaṃ vassasatānaṃ upari aṭṭhārasame vasse sakalajambudīpe ekarajjābhisekaṃ pāpuṇi.

११. अशा प्रकारे धातूंचे निधान पूर्ण झाल्यावर, थेर आपले आयुष्य पूर्ण करून परिनिर्वाण पावले. राजा देखील आपल्या कर्मानुसार परलोकी गेला आणि ते लोकही मृत्यू पावले. नंतरच्या काळात प्रियदास राजकुमार छत्र धारण करून अशोक नावाचा धर्मराज झाला आणि त्याने ते धातू काढून जंबुद्वीपातील चौऱ्याऐंशी हजार चेतियांमध्ये (स्तूपांमध्ये) प्रस्थापित केले. ते कसे? असे म्हटले जाते की, बिंदुसाराला शंभर पुत्र होते. अशोकाने स्वतःचा सख्खा भाऊ तिस्स कुमार याला सोडून त्या सर्वांना मारून टाकले. त्यांचा वध करत त्याने चार वर्षे राज्याभिषेकाशिवाय राज्य केले आणि चार वर्षांनंतर, तथागतांच्या परिनिर्वाणानंतर दोनशे अठराव्या वर्षी संपूर्ण जंबुद्वीपाचा सम्राट म्हणून त्याचा राज्याभिषेक झाला.

Abhisekānubhāvena imā rājiddhiyo āgatā mahāpathaviyā heṭṭhā yojanappamāṇe āṇā pavatti, tathā upari ākāse, anotattadahato aṭṭhahi kājehi soḷasa pānīyaghaṭe divase divase devatā āharanti. Yato sāsane uppannasaddho hutvā aṭṭha ghaṭe bhikkhusaṅghassa adāsi dve ghaṭe saṭṭhimattānaṃ tipiṭaka bhikkhunaṃ dveghaṭe aggamahesiyā asaṇdhimittāya cattāro ghaṭe attanā paribhuñji. Devatā eva himavante nāgalatā dantakaṭṭha nāma atthi siniddhā mudukaṃ rasavantaṃ, taṃ divase divase ābhiranti yena rañño ca aggamahesiyā ca soḷasannaṃ nāṭakasahassānaṃ saṭṭhimattānaṃ bhikkhusahassānaṃ devasikaṃ dantapoṇakiccaṃ nipphajji.

राज्याभिषेकाच्या प्रभावाने या राज-ऋद्धी (राजकीय चमत्कारिक शक्ती) प्राप्त झाल्या होत्या. महापृथ्वीच्या खाली एक योजन अंतरापर्यंत आणि तसेच वर आकाशात त्यांची आज्ञा चालत असे. देवगण दररोज अनोतत्त सरोवरातून आठ कावडींद्वारे सोळा पाण्याचे घडे आणत असत. जेव्हा बुद्ध शासनावर त्यांची श्रद्धा निर्माण झाली, तेव्हा त्यांनी त्यातील आठ घडे भिक्खू संघाला दिले, दोन घडे साठ त्रिपिटकधारी भिक्खूंना दिले, दोन घडे अग्रमहिषी असंधिमित्ता हिला दिले आणि चार घडे स्वतः वापरले. देवगण हिमालयातून 'नागलता' नावाचे गुळगुळीत, मऊ आणि चवदार दात घासण्याचे काष्ठ (दातून) दररोज आणत असत, ज्याच्याद्वारे राजा, अग्रमहिषी, सोळा हजार नर्तकी आणि साठ हजार भिक्खू यांचे रोजचे दंतधावनाचे कार्य पूर्ण होत असे.

Devasikamevassa devatā agadāmalakaṃ agadaharīṭakaṃ suvaṇṇavaṇṇañca gaṇdhasampannaṃ ambapakkaṃ āharanti tathā chaddanta dahato pañcavaṇṇaṃ nivāsana pārupaṇaṃ, pītakavaṇṇaṃ hatthapuñchanaka paṭṭaṃdibbañcajānakaṃ āharanti devasikameva panassa anulepagaṇdhaṃ pārupanatthāya asuttamayikaṃ sumanapupphapaṭaṃ mahārahañca añjanaṃ nāgabhavanato nāgarājāno āharanti. Chaddantadaheyeva uṭṭhitassa sālino nava cāha sahassāni divase divase suvā āharanti. Mūsikā nitthusa kaṇe karonti ekopi khaṇḍataṇḍulo na hoti. Rañño sabbaṭṭhānesu ayameva taṇḍulo paribhogaṃ gacchati. Madhumakkhikā madhuṃ karonti. Kammārasālāsu acchā kūṭaṃ paharanti. Dīpikā cammāni cālenti karavīka sakuṇā āgattvā madhurassaraṃ vikujentā rañño balikammaṃ karonti.

देवगण दररोज त्यांच्यासाठी औषधी आवळा (अगद-आमलक), औषधी हिरडा (अगद-हरीतक) आणि सुवर्णवर्णी व सुगंधी पिकलेला आंबा आणत असत. तसेच छद्दंत सरोवरातून पाच रंगांचे परिधान करण्याचे व पांघरण्याचे वस्त्र, पिवळ्या रंगाचे हात पुसण्याचे रेशमी वस्त्र आणि दिव्य पेय आणत असत. नागलोकातून नागराज दररोज त्यांच्यासाठी सुगंधी उटणे, पांघरण्यासाठी सुताशिवाय बनवलेले मोगऱ्याच्या फुलांचे वस्त्र आणि मौल्यवान काजळ आणत असत. छद्दंत सरोवराच्या परिसरात स्वतःहून उगवणाऱ्या शाली तांदळाचे नऊ हजार वाहने (भार) पोपट दररोज वाहून आणत असत. उंदीर त्या तांदळाचे टरफले काढून देत असत, ज्यामध्ये एकही तांदूळ तुटलेला नसे. राजाच्या सर्व भोजनशाळांमध्ये याच तांदळाचा वापर केला जात असे. मधमाश्या मध तयार करत असत. लोहारांच्या शाळांमध्ये अस्वल हातोडे मारण्याचे काम करत असत. बिबटे चामडे साफ करत असत आणि करवीक पक्षी येऊन मधुर स्वरात गात राजाची सेवा करत असत.

Imāhi iddhīhi samannāgato rājāeka divasaṃ suvaṇṇa saṅkhalika baṇdhanaṃ pesetvā catunnaṃ buddhānaṃ adhigata rūpadassanaṃ kappāyukaṃ mahākāḷa nāgarājānaṃ ānayitvā setacchattassa heṭṭhā mahārahe pallaṅke nisīdāpetvā aneka satavaṇṇehi jalaja thalaja pupphehi suvaṇṇapupphehi ca pūjaṃ katvā sabbālaṅkāra patimaṇḍitehi ca soḷasahi nāṭaka sahassehi samantato parikkhipitvā anantañāṇassa tāva me saddhammavara cakkavattino sammāsambuddhassa rūpaṃ imesaṃ akkhīnaṃ āpāthaṃ karohīti nibbattāsīti anubyañjana patimaṇḍitaṃ dvattiṃsa mahā purisa lakkhaṇa sassirīkatāya vikasita kamalupphala puṇḍarīka patimaṇḍitamiva salilatalaṃ tārāgaṇaraṃsijāla visaravipphutasobhāsamujjalamivagaganatalaṃ nīla-pīta-lohitādi bheda vicittavaṇṇaraṃsi vinaddha byāmappabhā parikkhepa vilāsitāya sañjhappabhānurāga iṇdadhanu vijjullatā parikkhittamiva kanakagiri sikharaṃ nānāvirāga vimalaketumālā samujjalitacārumatthakasobhaṃ nayanarasāyanamiva brahmadeva-manuja nāga-yakkha gaṇānaṃ buddharūpaṃ passanto sattadivasaṃ akkhipūjaṃ nāma akāsi

या ऋद्धींनी संपन्न असलेल्या राजाने एके दिवशी सोन्याची साखळी पाठवून, चार बुद्धांचे रूप पाहिलेल्या आणि कल्पभर आयुष्य असलेल्या महाकाळ नागराजाला बोलावून आणले. त्याला श्वेतछत्राखाली एका मौल्यवान सिंहासनावर बसवून, शेकडो रंगांच्या जलज (पाण्यात उगवणाऱ्या) व थलज (जमिनीवर उगवणाऱ्या) फुलांनी आणि सोन्याच्या फुलांनी त्याची पूजा केली. सर्व अलंकारांनी नटलेल्या सोळा हजार नर्तकींनी त्याला सर्व बाजूंनी वेढले. राजाने त्याला विनंती केली, 'अनंत ज्ञानी, सद्धम्म-चक्रवर्ती सम्यक्संबुद्धांचे रूप माझ्या या डोळ्यांसमोर प्रकट करा.' त्यानंतर, ऐंशी अनुव्यंजनांनी सुशोभित, बत्तीस महापुरुष लक्षणांच्या वैभवाने युक्त, उमललेल्या कमळ, नीलकमळ आणि श्वेतकमळांनी सुशोभित जलाशयासारखे, नक्षत्रगणांच्या किरणजालाने उजळलेल्या आकाशमंडळासारखे, निळ्या, पिवळ्या, लाल इत्यादी विविध रंगांच्या किरणांनी युक्त अशा व्यामप्रभेने (शरीराभोवतीच्या प्रभामंडळाने) वेढलेले, संध्याकाळची प्रभा, इंद्रधनुष्य आणि विजेच्या लतेने वेढलेल्या सुवर्णगिरीच्या शिखरासारखे, विविध रंगांच्या निर्मळ मुकुटमालेने सुशोभित आणि ब्रह्मदेव, मनुष्य, नाग व यक्ष यांच्या डोळ्यांना सुख देणारे बुद्धरूप पाहत राजाने सात दिवस 'अक्षिपूजा' (नेत्रपूजा) केली.

Rājā kira abhisekaṃ pāpuṇitvā tīṇiyeva saṃvaccharāni bāhiraka pāsaṇḍaṃ parigaṇhi catutthe saṃvacchare buddhasāsane pasīdinaṃ brāhmaṇa jātiya pāsaṇḍānañca paṇḍaraṅga paribbājakānañca saṭṭhisahassamattānaṃ niccabhattaṃ paṭṭhapesi.

असे म्हटले जाते की, राजाने राज्याभिषेक झाल्यानंतर तीन वर्षांपर्यंत बाह्य पंथांचे (इतर संप्रदायांचे) आदरातिथ्य केले. चौथ्या वर्षी ते बुद्ध शासनावर प्रसन्न (श्रद्धावान) झाले. त्यांनी ब्राह्मण जातीच्या पंथांच्या आणि पांढरी वस्त्रे परिधान करणाऱ्या परिव्राजकांच्या अशा सुमारे साठ हजार लोकांना रोजचे भोजन देण्याची व्यवस्था केली होती.

Asoko pitarā pavattitaṃ dānaṃ attano antepure tatheva dadamāno ekadivasaṃ sīhapañjare ṭhito upasama paribāhirena ācārena bhuñjamāne asaṃyatiṇdriye avinita iriyāpathe disvā cintesi īdisaṃ dānaṃ upaparikkhitvā yuttaṭṭhāne dātuṃ vaṭṭatiti evaṃ cintetvā amacce āha. Gacchatha bhaṇe attano attano sādhusammate samaṇa brāhmaṇe antepuraṃ atiharatha, dānaṃ dassāmāti amaccā sādhu devāti rañño paṭissutvā te te paṇḍaraṅga paribbājakājīvaka nigaṇṭhādayo ānetvā ime mahārāja amhākaṃ arahantoti āhaṃsu.

अशोकांनी आपल्या पित्याने सुरू केलेले दान आपल्या अंतःपुरात (राजवाड्यात) तसेच चालू ठेवले होते. एके दिवशी सिंहखिडकीत उभे असताना, त्यांनी शांततेचा अभाव असलेल्या आचरणाने भोजन करणाऱ्या, इंद्रिये असंयत असलेल्या आणि अविनीत (अशिस्तबद्ध) शारीरिक हालचाली (इरियापथ) असलेल्या लोकांना पाहिले आणि विचार केला, 'अशा दानाची परीक्षा करून ते योग्य ठिकाणी देणे योग्य ठरेल.' असा विचार करून त्यांनी अमात्यांना (मंत्र्यांना) सांगितले, 'जा, तुम्ही आपापल्या दृष्टीने सज्जन मानलेल्या श्रमण व ब्राह्मणांना अंतःपुरात घेऊन या, मी त्यांना दान देईन.' अमात्यांनी 'होय महाराज' असे म्हणून राजाची आज्ञा शिरसावंद्य मानली आणि त्या त्या पांढरी वस्त्रे परिधान करणाऱ्या परिव्राजकांना, आजीविकांना, निग्रंथांना इत्यादींना आणून सांगितले, 'महाराज, हे आमचे अरहंत आहेत.'

Atha rājā antepure uccāvacāni āsanāni paññāpetva āgacchantūti vatvā āgatāgate āha attano attano anurūpe āsane nisīdathāti ekacce bhaddapīṭhake ekacce phalakapīṭhakese nisīdiṃsu. Taṃ disvā rājā natthi etesaṃ antesāroti ñatvā tesaṃ anurūpaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ datvā uyyojesi.

त्यानंतर राजाने अंतःपुरात लहान-मोठी (उच्च-नीच) आसने मांडायला लावून 'त्यांना आत येऊ द्या' असे सांगितले. आत आलेल्या प्रत्येकाला त्यांनी सांगितले, 'आपल्या योग्यतेनुसार आपापल्या आसनावर बसा.' काही जण भद्रपीठांवर (उत्कृष्ट आसनांवर) तर काही जण लाकडी पाटांवर बसले. हे पाहून राजाने ओळखले की, 'यांच्यामध्ये कोणताही आंतरिक सार (गुण) नाही.' त्यांनी त्यांना त्यांच्या योग्यतेनुसार खाद्य व भोज्य पदार्थ देऊन निरोप दिला.

Evaṃ gacchante kāle eka divasaṃ sīhapañjare ṭhito addasa nigrodha sāmaṇeraṃ rājaṅgaṇena gacchantaṃ dantaṃ guttaṃ santindriyaṃ iriyāpatha sampannaṃ. Ko panāyaṃ nigrodho nāma, biṇdusāra rañño jeṭṭhaputtassa sumanarāja kumārassa putto. Tatrāyaṃ ānupubbī kathā-biṇdusāra rañño kira dubbalakāleyeva asoka kumāro attanā laddhaṃ ujjenirajjaṃ pahāya āgantvā sabbaṃ nagaraṃ attano hatthagataṃ katvā sumana rājakumāraṃ aggahesi.

अशा प्रकारे काळ जात असताना, एके दिवशी सिंहखिडकीत उभे असताना त्यांनी निग्रोध सामणेराला राजवाड्यातून जाताना पाहिले, जो अत्यंत शांत, संयमित, शांत इंद्रिये असलेला आणि उत्तम इरियापथाने (शारीरिक शिस्तीने) युक्त होता. हा निग्रोध कोण होता? तो राजा बिंदुसार यांच्या ज्येष्ठ पुत्र सुमन राजकुमार याचा मुलगा होता. त्याची अनुक्रमिक कथा अशी आहे— राजा बिंदुसार जेव्हा दुर्बल झाले होते, तेव्हा अशोक कुमाराने स्वतःला मिळालेले उज्जैनचे राज्य सोडून येथे येऊन संपूर्ण नगर आपल्या ताब्यात घेतले आणि सुमन राजकुमाराला बंदी बनवले.

Taṃ divasameva sumanassa rājakumārassa sumanā nāma devī paripuṇṇagabbhā ahosi. Sā aññātakavesena nikkhamitvā avidūre aññataraṃ caṇḍālagāmaṃ sandhāya gacchanti, jeṭṭhaka caṇḍālassa gehato avidūre ekasmiṃ nigrodha rukkhe adhivatthāya devatāya ito sumaneti vahantiyā saddaṃ sutvā tassā samīpaṃ gatā devatā attano ānubhāvena ekaṃ sālaṃ nimmiṇitvā ettha vasāhiti padāsi. Sā taṃ sālaṃ pāvisi. Gatadivaseyeva puttaṃ vijāyi.

त्याच दिवशी सुमन राजकुमाराची 'सुमना' नावाची राणी पूर्ण गरोदर होती. ती वेशांतर करून बाहेर पडली आणि जवळच असलेल्या एका चांडाळ वस्तीच्या दिशेने जाऊ लागली. चांडाळ प्रमुखाच्या घराजवळ एका वडाच्या (निग्रोध) वृक्षावर राहणाऱ्या देवतेने 'सुमने, इकडे ये' अशी हाक मारलेली ऐकून ती तिच्याजवळ गेली. देवतेने आपल्या प्रभावाने एक शाळा (कुटी) निर्माण केली आणि 'येथे राहा' म्हणून तिला दिली. ती त्या शाळेत प्रविष्ट झाली. तेथे पोहोचलेल्या दिवशीच तिने पुत्राला जन्म दिला.

Sā tassa nigrodha devatāya pariggahitattā nigrodhotveva nāmaṃ akāsi. Jeṭṭhaka caṇḍālo daṭṭhadivasatoppabhūti taṃ attano sāmidhītaraṃ viya maññamāno nibaddhaṃ vaṭṭaṃ paṭṭhapesi. Rājadhītā tattha satta vassāni vasi. Nigrodhakumāropi sattavassiko jāto tadā mahāvaruṇatthero nāma eko arahā dārakassa hetusampadaṃ disvā viharamāno sattavassikodāni dārako kālo naṃ pabbājetunti cintetvā rājadhītayā ārocāpetvā nigrodhakumāraṃ pabbājesi. Kumāro khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇi. So ekadivasaṃ pātova sarīraṃ paṭijaggitvā ācariyupajjhānaṃ vattaṃ katvā pattacīvaramādāya mātuupāsikāya gehadvāraṃ gacchāmīti nikkhami mātu nivesanaṭṭhānañcassa dakkhiṇadvārena nagaraṃ pavisitvā nagaramajjhena gantvā pācīnadvārena nikkhamitvā gantabbaṃ hoti tena ca samayena asoko dhammarājā pācīna disābhimukho sīhapañjare caṅkamati.

तिने (त्या मुलाचे) वडाच्या झाडावरील देवतेने रक्षण केल्यामुळे 'निग्रोध' असेच नाव ठेवले. मुख्य चांडाळाने तिला पाहिल्या दिवसापासून आपल्या मालकाची मुलगी मानून तिच्यासाठी नियमित भोजनाची व्यवस्था केली. ती राजकन्या तिथे सात वर्षे राहिली. निग्रोध कुमारही सात वर्षांचा झाला. तेव्हा महावरुण थेर नावाच्या एका अरहंतांनी त्या बालकाची हेतू-संपदा (पुण्य-सामर्थ्य) पाहून, 'हा बालक आता सात वर्षांचा झाला आहे, हीच त्याला प्रवज्जा देण्याची योग्य वेळ आहे' असा विचार केला. त्यांनी राजकन्येला कळवून निग्रोध कुमाराला प्रवज्जित केले. तो कुमार क्षौरकर्माच्या वेळीच अरहंत पदाला प्राप्त झाला. त्यांनी एके दिवशी पहाटेच शरीर-कृत्ये आटोपून, आचार्य आणि उपाध्यायांचे कर्तव्य पूर्ण करून, पात्र व चीवर घेऊन 'मी माझ्या आई असलेल्या उपासिकेच्या घराच्या दाराशी जातो' असे म्हणून प्रस्थान केले. त्यांच्या आईचे निवासस्थान असे होते की, दक्षिण दाराने नगरात प्रवेश करून, नगराच्या मध्यभागातून जाऊन पूर्व दाराने बाहेर पडून तिथे जावे लागत असे. आणि त्याच वेळी धम्मराज अशोक पूर्व दिशेकडे तोंड करून सिंहपंजरावर चंक्रमण करत होते.

Taṃ khaṇaṃyeva sigrodho sāmaṇero rājaṅgaṇaṃ pāpuṇi santindriyo santamānaso yugamattaṃ pekkhamāno. Tena vuttaṃ. Ekadivasaṃ sīhapañjare ṭhito addasa nigrodhasāmaṇeraṃ rājaṅgaṇena gacchantaṃ dantaṃ guttaṃ santindriyaṃ iriyāpatha sampannanti. Disvā panassa etadahosi? Ayaṃ jano sabbopi vikkhittacittohantamagapaṭibhāgo, ayampana dārako avikkhittacitto ativiyassa alokita vilokitaṃ sammiñjana pasāraṇañca sobhati, addhā etassa abbhantare lokuttaradhammo bhavissatīti rañño sahadassaneneva sāmaṇere cittaṃ pasīdi. Pemaṃ saṇṭhahi kasmā? Pubbe kira puñña karaṇakāle esa rañño jeṭṭhabhātā vāṇijako ahosi.

त्याच क्षणी निग्रोध सामणेर शांत इंद्रिये आणि शांत मन ठेवून, जमिनीवर एक जू अंतरावर पाहत राजवाड्यात पोहोचले. म्हणूनच म्हटले आहे: 'एके दिवशी सिंहपंजरावर उभे असताना राजाने निग्रोध सामणेरांना राजवाड्यातून जाताना पाहिले, जे दमित, रक्षित, शांत इंद्रिय असलेले आणि उत्तम ईर्यापथाने युक्त होते.' त्यांना पाहून राजाच्या मनात असा विचार आला: 'हा सर्व लोक चंचल मनाचा आणि माकडासारखा आहे, परंतु हा बालक मात्र शांत मनाचा आहे. याचे पाहणे, वळणे, हात आकुंचन करणे आणि पसरवणे अत्यंत शोभून दिसत आहे. नक्कीच याच्या अंतरात लोकोत्तर धम्म असणार.' असे पाहून राजाचे मन सामणेरांना पाहताच प्रसन्न झाले. त्यांच्याबद्दल प्रेम निर्माण झाले. ते का? कारण पूर्वजन्मात पुण्यकर्म करताना हा राजाचा मोठा भाऊ असलेला एक व्यापारी होता.

Atha rājā sañjātapemo sabahumāno sāmaṇeraṃ pakkosathāti amacce pesesi aticirāyatīti puna dve tayo pesesi turitaṃ āgacchatūti sāmaraṇero attano pakatiyā eva agamāsi rājā patirūpāsanaṃ ñatvā nisīdathāti āha. Ito cito ca oloketvā natthidāni añño bhikkhuti samussita setacchattaṃ rājapaḷlaṅkaṃ upasaṅkamitvā pattagahaṇatthāya rañño ākāraṃ dassesi. Rājā taṃ pallaṅkaṃ samīpaṃ gacchantaṃ disvā evaṃ cintesi. Ajjevadāni ayaṃ sāmaṇero imassa gehassa sāmiko bhavissati. Sāmaṇero rañño hatthe pattaṃ datvā pallaṅkaṃ abharuhitvā nisīdi.

नंतर राजाने मनात प्रेम आणि आदर उत्पन्न झाल्यामुळे अमात्यांना पाठवले की, 'सामणेरांना बोलवून आणा.' 'फार वेळ लागत आहे' म्हणून पुन्हा दोन-तीन जणांना पाठवले की, 'त्यांना लवकर घेऊन या.' सामणेर मात्र आपल्या नैसर्गिक गतीनेच आले. राजाने त्यांना 'योग्य आसन पाहून बसावे' असे सांगितले. त्यांनी इकडे तिकडे पाहिले आणि 'आता दुसरा कोणताही भिक्खू नाही' हे जाणून, ज्यावर पांढरे छत्र उभारले होते अशा राजसिंहासनाजवळ जाऊन, राजाला आपले पात्र पकडण्यासाठी संकेत केला. राजाने त्यांना सिंहासनाजवळ जाताना पाहून असा विचार केला, 'आजच हा सामणेर या घराचा स्वामी होईल.' सामणेरांनी राजाच्या हातात पात्र दिले आणि सिंहासनावर चढून ते बसले.

Rājā attano atthāya sampāditaṃ sabbaṃ yāgu-kajjaka bhatta vikatiṃ upanāmesi. Sāmaṇero attano yāpanamattameva sampaṭicchi. Bhattakiccāvasāne rājā āha satthārā tumhākaṃ dinnovādaṃ jānāthāti jānami mahārāja ekadesenāti. Tāta, mayhampi naṃ kathehīti sādhu mahārājāti rañño anurūpaṃ dhammapade appamāda vaggaṃ anumodanatthāya abhāsi.

राजाने स्वतःसाठी तयार केलेले सर्व पेज, खाद्यपदार्थ आणि भाताचे विविध प्रकार त्यांच्यासमोर सादर केले. सामणेरांनी केवळ आपल्या उपजीविकेपुरतेच अन्न स्वीकारले. भोजन आटोपल्यावर राजा म्हणाला, 'शास्त्यांनी तुम्हाला दिलेला उपदेश तुम्हाला माहीत आहे का?' 'होय महाराज, काही अंशी माहीत आहे,' (सामणेर म्हणाले). 'बाळा, मलाही तो उपदेश सांग,' (राजा म्हणाला). 'ठीक आहे महाराज,' असे म्हणून त्यांनी राजाला अनुरूप अशा धम्मपदातील 'अप्पमाद वग्ग' (अप्रमाद वर्ग) मधील गाथा अनुमोदनासाठी उपदेशिली.

Rājā pana appamādo amatapadaṃ, pamādo maccuno padanti sutva ca, aññātaṃ tāta pariyosāpehīti āha anumodanāvasāne dvattiṃsa dhurabhattāni labhitvā puna divase dvattiṃsa bhikkhu gahetvā rājantepuraṃ pavisitvā bhattakiccamakāsi rājā aññepi dvattiṃsa bhikkhu tumhehi saddhiṃyeva bhikkhaṃ gaṇhantūti eteneva upāyena divase divase vaḍḍhāpente saṭṭhi sahassānaṃ brāhmaṇa paribbājakānaṃ bhattaṃ upacchiṇditvā anto nivesane saṭṭhisahassānaṃ bhikkhunaṃ niccabhattaṃ paṭṭhapesi, nigrodhatthera gateneva pasādena, nigrodhattheropi rājānaṃ saparisaṃ tīsu saraṇesu pañcasu ca sīlesu patiṭṭhāpetvā buddhasāsane pothujjanikena pasādena acalappasādaṃ katvā patiṭṭhāpesi.

राजाने 'अप्पमादो अमतपदं, पमादो मच्चुनो पदं' (अप्रमाद हे अमृताचे स्थान आहे, आणि प्रमाद हे मृत्यूचे स्थान आहे) हे ऐकले आणि म्हटले, 'बाळा, मला हे समजले आहे, आता समाप्त कर.' अनुमोदनाच्या शेवटी बत्तीस भिक्खूंच्या भोजनाचे आमंत्रण मिळवून, दुसऱ्या दिवशी बत्तीस भिक्खूंना सोबत घेऊन त्यांनी राजवाड्यात प्रवेश केला आणि भोजन केले. राजाने 'इतरही बत्तीस भिक्खू तुमच्यासोबतच भिक्षा ग्रहण करोत' असे म्हटले. याच पद्धतीने दिवसेंदिवस संख्या वाढवत जाऊन, साठ हजार ब्राह्मण आणि परिव्राजकांचे भोजन बंद करून, राजवाड्यात साठ हजार भिक्खूंसाठी नित्य भोजनाची व्यवस्था केली. हे सर्व निग्रोध थेरांच्या प्रति असलेल्या श्रद्धेमुळेच झाले. निग्रोध थेरांनीही राजाला त्याच्या परिवारासह त्रिशरण आणि पंचशीलात प्रतिष्ठित केले, आणि बुद्धशासनावरील त्यांची सामान्य श्रद्धा बदलून ती अचल श्रद्धेत रूपांतरित करून त्यांना प्रतिष्ठित केले.

Puna rāja asokārāmaṃ nāma mahāvihāraṃ kārapetvā saṭṭhisahassānaṃ bhikkhūnaṃ bhattaṃ paṭṭhapesi. Sakalajambudīpe caturāsītiyā nagarasahassesu caturāsīti vihārasahassāni kārāpesi. Caturāsīti cetiyasahassa patimaṇḍitāni dhammeneva no adhammena, ekadivasaṃ kira rājā asokārāme mahādānaṃ datvā saṭṭhisahassa saṅkhassa bhikkhusaṅghassa majjhe nisajja saṅghaṃ catūhi pavcayehi pavāretvā imaṃ pañhaṃ pucchi bhante bhagavato desita dhammo nāma kittako hotīti. Mahārāja nava aṅgāni, khaṇdato caturāsīti dhammakkhaṇdha sahassānīti.

पुन्हा राजाने 'अशोकाराम' नावाचा महाविहार बांधून तिथे साठ हजार भिक्खूंच्या भोजनाची व्यवस्था केली. संपूर्ण जम्बुद्विपातील चौऱ्याऐंशी हजार नगरांमध्ये चौऱ्याऐंशी हजार विहार बांधले. जे चौऱ्याऐंशी हजार चेतियांनी सुशोभित होते, आणि हे सर्व धम्मानेच केले गेले, अधम्माने नाही. एके दिवशी राजाने अशोकाराम विहारात महादान देऊन, साठ हजार भिक्खूंच्या संघामध्ये बसून, संघाला चार प्रत्ययांनी निमंत्रित करून हा प्रश्न विचारला: 'भंते, भगवंतांनी उपदेशिलेला धम्म किती प्रमाणात आहे?' 'महाराज, तो नऊ अंगांचा आहे आणि भागांच्या दृष्टीने चौऱ्याऐंशी हजार धम्मस्कंध आहेत.'

Rājā dhamme pasīditvā ekekaṃ dhammakkhaṇdhaṃ ekekena vihārena pūjessāmīti ekadivasameva channavuti koṭidhanaṃ vissajjetvā amacce āṇāpesi. Etha bhaṇe ekekasmiṃ nagare ekamekaṃ vihāraṃ kārentā caturāsītiyā nagarasahassesu caturāsīti vihārasahassāni kārāpethāti sayañca asokārāme asoka mahāvihāratthāya kammaṃ paṭṭhapesi.

राजाने धम्मावर प्रसन्न होऊन 'मी प्रत्येक धम्मस्कंधाची पूजा एका एका विहाराने करीन' असा निश्चय करून, एकाच दिवशी शहाण्णव कोटी धन खर्च करून अमात्यांना आज्ञा दिली: 'अहो! तुम्ही प्रत्येक नगरात एकेक विहार बांधून, चौऱ्याऐंशी हजार नगरांमध्ये चौऱ्याऐंशी हजार विहार बांधा.' आणि त्यांनी स्वतः अशोकाराम विहारात 'अशोक महाविहार' बांधण्याचे काम सुरू केले.

Saṅgho iṇdaguttattheraṃ nāma mahiddhiyaṃ mahānubhāvaṃ khīṇāsavaṃ navakammādhiṭṭhāyakaṃ adāsi. Thero yaṃ yaṃ na niṭṭhāti taṃ taṃ attano ānubhāvena niṭṭhāpesi. Evaṃ tīhi saṃvaccharehi vihārakammaṃ niṭṭhāpesi. Ekadivasameva sabbanagarehi paṇṇāni āgamiṃsu amaccā rañño ārocesuṃ. Niṭṭhitāni deva caturāsīti vihārasahassānīti atha rājā bhikkhusaṅghaṃ upasaṅkamitvā bhante mayā caturāsīti vihārasahassāni kāritāni dhātuyokuto labhissāmīti puca pucchi.

संघाने इंद्रगुप्त थेर नावाच्या महाऋद्धीवान, महानुभाव आणि क्षीणासव भिक्खूंना नवकम्म-अधिष्ठाता म्हणून नियुक्त केले. थेरांनी जे जे काम पूर्ण होत नव्हते, ते ते आपल्या प्रभावाने पूर्ण केले. अशा प्रकारे तीन वर्षांत विहाराचे काम पूर्ण झाले. एकाच दिवशी सर्व नगरांतून पत्रे आली आणि अमात्यांनी राजाला कळवले: 'महाराज, चौऱ्याऐंशी हजार विहार पूर्ण झाले आहेत.' त्यानंतर राजाने भिक्खू संघाकडे जाऊन विचारले, 'भंते, मी चौऱ्याऐंशी हजार विहार बांधले आहेत, पण मला धातू कोठून मिळतील?'

Mahārāja dhātunidhānaṃ nāma atthīti suṇoma. Na pana paññāyati asukāṭṭhāneti rājā rājagahe cetiyaṃ bhiṇdāpetvā dhātuṃ apassanto paṭipākatiyaṃ kāretvā bhikkhu-bhikkhuniyo-upāsaka-upāsikāyoti catasso parisā gahetvā vesāliṃ gato. Tatrāpi alabhitvā kapiḷavatthuṃ, tatrāpi alabhitvā rāmagāmaṃ gato, rāmagāme nāgā cetiyaṃ bhiṇdituṃ na adaṃsu. Cetiye nipatita kuddālo khaṇḍākhaṇḍaṃ hoti evaṃ tatrāpi alabhitvā allakappaṃ-pāvaṃ-kusināranti sabbattha cetiyāti bhiṇditvā dhātuṃ alabhitvā paṭipākatikāni katvā rājagahaṃ gantvā catasso parisā sannipātetvā atthi kenaci sutapubbaṃ asukaṭṭhāne nāma dhātu nidhānanti pucchi.

महाराज, 'धातुनिधान' (धातूंचा गुप्त ठेवा) नावाचे काहीतरी आहे असे आम्ही ऐकतो, परंतु ते अमुक एका ठिकाणी आहे हे माहीत नाही. तेव्हा राजाने राजगृहातील चेतिय (स्तूप) फोडून धातू न मिळाल्यामुळे ते पूर्ववत करून घेतले आणि भिक्खू, भिक्खुनी, उपासक व उपासिका या चारही परिषदांना सोबत घेऊन तो वेसालीला गेला. तेथेही धातू न मिळाल्यामुळे तो कपिलवत्थूला गेला, तेथेही न मिळाल्यामुळे रामगामाला गेला. रामगामामध्ये नागांनी चेतिय फोडू दिला नाही. चेतियवर मारलेली कुदळ तुकडे-तुकडे झाली. अशा प्रकारे तेथेही धातू न मिळाल्यामुळे अल्लाकप्प, पावा आणि कुसिनारा अशा सर्व ठिकाणी चेतिय फोडूनही धातू न मिळाल्यामुळे ते पूर्ववत करून, राजगृहाला परत जाऊन चारही परिषदांना एकत्र बोलावून विचारले, 'अमुक एका ठिकाणी धातूंचे निधान आहे, असे पूर्वी कोणाकडून ऐकले आहे का?'

Tattheko visaṃvassa satiko thero asukaṭṭhāne dhātunidhānanti na jānāmi. Mayhaṃ pana pitāmahatthero mayi sattavassikakāle mālācaṅgoṭakaṃ gāhāpetvā ehi sāmaṇera, asuka gacchantare pāsānathūpo atthi, tattha gacchāmāti gantvā pūjetvā imaṃ ṭhānaṃ upadhāretuṃ vaṭṭati sāmaṇeroti āha. Ahaṃ ettakameva jānāmi mahārājāti āha.

तेथे एक १२० वर्षे वयाचे थेर म्हणाले, 'अमुक ठिकाणी धातुनिधान आहे हे मला माहीत नाही. परंतु माझे आजोबा थेर यांनी मी सात वर्षांचा असताना माझ्या हातात फुलांची करंडी देऊन सांगितले की, «ये सामणेर, अमुक झाडीच्या मागे एक दगडाचा स्तूप आहे, आपण तेथे जाऊ या.» तेथे जाऊन पूजा करून ते म्हणाले, «हे सामणेर, या स्थानाचे नीट स्मरण ठेवणे योग्य आहे.» महाराज, मला एवढेच माहीत आहे.'

Rājā etadeva ṭhānanti vatvā gacche harāpetvā pāsāṇathūpaṃ paṃsuñca apanetvā heṭṭhā sudhābhūmiṃ addasa. Tato sudhañca iṭṭhakāyo ca harāpetvā anupubbena pariveṇā oruyha satta ratanavālikaṃ asīti hatthāni ca kaṭṭharūpāni samparivattantāni addasa. So yakkha dāsake pakkosāpetvā balikammaṃ kāretvāpi neva antaṃ na koṭiṃ pannanto devatā namassamāno ahaṃ imā dhātuyo gahetvā caturāsītiyā vihārasahassesu nidahitvā sakkāraṃ karomi mā devatā antarāyaṃ karentūti āha.

राजाने 'हेच ते स्थान' असे म्हणून तेथील झाडीझुडपे तोडून, दगडाचा स्तूप आणि माती बाजूला सारून खाली चुन्याची जमीन पाहिली. त्यानंतर चुना आणि विटा बाजूला सारून अनुक्रमाने तळघरात उतरून, सात रत्नांची वाळू आणि गोल फिरणाऱ्या ऐंशी हातांच्या लाकडी बाहुल्या (यंत्रे) पाहिल्या. त्याने यक्षदासांना बोलावून पूजा-अर्चा (बलिकर्म) करूनही जेव्हा त्याला त्याचा अंत किंवा मर्यादा सापडली नाही, तेव्हा देवतांना नमस्कार करत तो म्हणाला, 'मी या धातू घेऊन चौऱ्याऐंशी हजार विहारांमध्ये प्रस्थापित करून त्यांचा सत्कार करणार आहे. हे देवतांनो, माझ्या कार्यात अडथळा आणू नका.'

Sakko devarājā cārikaṃ caranto taṃ disvā vissakammaṃ āmantetvā āha. Tāta, asoko dhammarājā dhātuyo nīharissāmīti pariveṇaṃ otiṇṇo, gantvā kaṭṭharūpāni hārehīti so pañcacūḷagāma dārakavesenāgantvā rañño purato dhanukahattho ṭhatvā hāremi mahārājāti āha. Hara tātāti. Saraṃ gahetvā sandhimhiyeva vijjhi, sabbaṃ vippakirīyittha.

देवराज शक्राने चारिका करत असताना हे पाहिले आणि विस्सकम्माला बोलावून म्हटले, 'वत्सा, धम्मराज अशोक धातू बाहेर काढण्यासाठी तळघरात उतरला आहे. तू जाऊन त्या लाकडी बाहुल्या काढून टाक.' तो पाच शेंड्या असलेल्या गावातील मुलाचे रूप घेऊन आला आणि हातात धनुष्य घेऊन राजासमोर उभा राहून म्हणाला, 'महाराज, मी हे काढून टाकतो.' राजा म्हणाला, 'काढून टाक, वत्सा!' तेव्हा त्याने बाण घेऊन यंत्राच्या सांध्यावरच मारला, आणि ते सर्व विखुरले गेले.

Atha rājā āciñjane baddha kuñcika muddikaṃ gaṇhi, maṇikkhaṇdhaṃ passi, anāgate daḷiddarājāno imaṃ maṇiṃ gahetvā dhātūnaṃ sakkāraṃ karontūti pana akkharāni disvā kujjhitvā mādisaṃ nāma rājānaṃ daḷiddarājāti cattu yuttanti punappuna ghaṭetvā dvāraṃ vicaritvā antogehaṃ paviṭṭho. Aṭṭhārasa vassādhikānaṃ dvinnaṃ vassasatānaṃ upari āropitadīpā tatheva pajjalanti niluppala pupphāni taṃ khaṇaṃ āharitvā āropitāni viya, pupphasaṇtharo taṃ khaṇaṃ santhato viya, gaṇdhā taṃ muhuttaṃ piṃsitvā ṭhapitā viya.

त्यानंतर राजाने दोरीला बांधलेली किल्ली आणि मुद्रा घेतली, आणि मण्यांचा ढीग पाहिला. तसेच 'भविष्यात गरीब राजांनी हा मणी घेऊन धातूंचा सत्कार करावा' अशी अक्षरे लिहिलेली पाहून तो क्रोधीत झाला आणि 'माझ्यासारख्या राजाला गरीब राजा म्हणणे योग्य आहे का?' असे वारंवार पुटपुटत, दरवाजा उघडून तो गर्भगृहात शिरला. दोनशे अठरा वर्षांपूर्वी लावलेले दिवे अजूनही तसेच जळत होते. निळ्या कमळांची फुले जणू त्याच क्षणी आणून वाहिलेली असावीत तशी होती, फुलांची अंथरलेली शय्या जणू त्याच क्षणी अंथरली असावी तशी होती, आणि सुगंध जणू त्याच क्षणी वाटून ठेवला असावा तसा दरवळत होता.

Rājā suvaṇṇapaṭṭaṃ gahetvā anāgate piyadāsonāma kumāro chattaṃ ussāpetvā asoko nāma dhammarājā bhavissati so imā dhātuyo gahetvā vitthārikā karissatīti vācetvā diṭṭho’haṃ ayyona mahākassapattherenāti vatvā vāmahatthaṃ ābhujitvā dakkhiṇahatthena appoṭhesi.

राजाने सोन्याचा पट्टा हातात घेतला आणि त्यावर लिहिलेले वाचले: 'भविष्यात प्रियदास नावाचा कुमार छत्र धारण करेल आणि अशोक नावाचा धम्मराज होईल. तो या धातू घेऊन त्यांचा विस्तार करेल.' हे वाचून, 'आदरणीय महाकस्सप थेरांनी मला पाहिले होते!' असे म्हणून त्याने आपला डावा हात दुमडला आणि उजव्या हाताने टाळी वाजवली (आनंदाने दंड थापटला).

So tasmiṃ ṭhāne paricaraṇaka dhātumattakameva ṭhapetvā sesadhātuyo sabbā gahetvā dhātugharaṃ pubbe pihitanayeneva pidahitvā sabbaṃ yathā pakatiyāva kāretvā upari pāsāṇacetiyaṃ patiṭṭhāpetvā caturāsītiyā vihārasahassesudhātuyo patiṭṭhāpesi evaṃ jambudīpatale asoko dhammarājā caturāsiti cetiya sahassāni kārāpesi.

त्याने त्या ठिकाणी केवळ पूजेसाठी काही धातू ठेवून इतर सर्व धातू घेतल्या, आणि धातूगृह पूर्वीप्रमाणेच बंद करून सर्व काही पूर्ववत केले. त्यावर दगडाचे चेतिय प्रस्थापित करून, चौऱ्याऐंशी हजार विहारांमध्ये त्या धातूंची प्रतिष्ठापना केली. अशा प्रकारे जम्बुदीपात धम्मराज अशोकाने चौऱ्याऐंशी हजार चेतिय बांधले.

Sabbe thūpā sabbalokekadīpā sabbesaṃ ye saggamokkhāvahā ca, hitvā sabbaṃ kiccamaññaṃ janena vaṇdayyā te sabbathā sabbakālanti.

जे सर्व स्तूप संपूर्ण जगाचे एकमेव दीप आहेत आणि जे सर्वांना स्वर्ग व मुक्ती मिळवून देणारे आहेत, लोकांनी इतर सर्व कामे सोडून, त्या स्तूपांची सर्व प्रकारे व सर्व काळी वंदना करावी.

Caturāsīti sahassa thūpakathā

चौऱ्याऐंशी हजार स्तूपांची कथा.

12. Evaṃ asoko dhammarājā caturāsīti vihārasahassamahaṃ katvā mahāthero vanditvā pucchi dāyādomhi bhante buddhasāsane’ti. Kissa dāyādo tvaṃ mahārāja, bāhirako tvaṃ sāsanassāti. Bhante channavutikoṭidhanaṃ vissajjetvā caturāsīti vihārasahassāni sacetiyāni kārāpetvā ahaṃ na dāyādo, aññe ko dāyādoti, paccaya dāyako nāma tvaṃ mahārāja, yo pana attano puttañca dhītarañca pabbājeti, ayaṃ sāsane dāyādo nāmāti.

१२. अशा प्रकारे धम्मराज अशोकाने चौऱ्याऐंशी हजार विहारांचा महोत्सव करून, महाथेरांना वंदन करून विचारले, 'भंते, मी बुद्धशासनाचा दायाद (वारसदार) झालो आहे का?' महाथेर म्हणाले, 'महाराज, तू कसला दायाद? तू तर शासनाचा बाहेरीलच आहेस.' राजा म्हणाला, 'भंते, ९६ कोटी धन खर्च करून, चेतिय (स्तूप) सहित चौऱ्याऐंशी हजार विहार बांधूनही जर मी दायाद नाही, तर मग दुसरा कोण दायाद असू शकतो?' महाथेर म्हणाले, 'महाराज, तू तर केवळ प्रत्यय-दायक (साधनसामग्री देणारा) आहेस. जो कोणी आपल्या पुत्राला आणि कन्येला प्रव्रजित करतो, तोच खऱ्या अर्थाने शासनाचा दायाद होतो.'

Evaṃ vutte asoko rājā sāsane dāyādabhāvaṃ patthayamāno avidūre ṭhitaṃ mahiṇdakumāraṃ disvā sakkhissasitvaṃ tāta pabbajitunti āha. Kumāro pakatiyā pabbajitukāmo rañño vacanaṃ sutvā ativiya pāmojjajāto pabbjāmi deva, maṃ pabbājetvā sāsane dāyādo hothāti āha tena ca samayena rājadhītā saṅghamittāpi tasmiṃ ṭhāne ṭhitā hoti taṃ disvā āha-’tvampi amma pabbajituṃ sakkhissasī’ti, sādhu tātāti sampaṭicchi. Rājā putta na manaṃ labhitvā pahaṭṭhacitto bhikkhusaṅghaṃ upasaṅkamitvā bhante ime dārake pabbājetvā maṃ sāsane dāyādaṃ karothāti saṅgho rañño vacanaṃ sampaṭicchitvā kumāraṃ moggaliputta tissattherena upajjhāyena mahādevattherena ca ācariyena pabbajjāpesi. Majjhantikattherena ācariyena upasampādesi upasampadāmālakeyeva sahapaṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi.

असे म्हटल्यावर, शासनाचा दायाद होण्याची इच्छा धरणाऱ्या अशोक राजाने जवळच उभे असलेल्या महिंद कुमाराला पाहून विचारले, 'वत्सा, तू प्रव्रजित होऊ शकशील का?' कुमार स्वभावतःच प्रव्रजित होण्याची इच्छा बाळगणारा असल्यामुळे, राजाचे वचन ऐकून अत्यंत आनंदित झाला आणि म्हणाला, 'देव, मी प्रव्रजित होईन. मला प्रव्रजित करून आपण शासनाचे दायाद व्हा.' त्याच वेळी राजकन्या संघमित्ता देखील तेथे उभी होती. तिला पाहून राजाने विचारले, 'बाळ, तू सुद्धा प्रव्रजित होऊ शकशील का?' तिने 'होय, तात!' असे म्हणून संमती दिली. मुलांची संमती मिळवून राजा अत्यंत प्रसन्न चित्ताने भिक्खू संघाकडे गेला आणि म्हणाला, 'भंते, या मुलांना प्रव्रजित करून मला शासनाचा दायाद बनवा.' संघाने राजाच्या वचनाचा स्वीकार करून, मोग्गलिपुत्त तिस्स थेरांना उपाज्झाय आणि महादेव थेरांना आचार्य बनवून कुमाराला प्रव्रज्या दिली. मज्झंतिक थेरांना आचार्य बनवून त्याची उपसंपदा करवून घेतली. उपसंपदेच्या सीमा-मंडपातच (माळकावरच) त्याने प्रतिसंभिदांसह अरहंतपद प्राप्त केले.

Saṅghamittāyapi rājadhītāya ācariyā āyupālattheri nāma, upajjhāyā pana dhammapālattherī nāma ahosi. Atha mahiṇdatthero upasampanna kālatoppabhūti attano upajjhāyasseva santike dhammañca vinayañca pariyāpuṇanto dvepi saṅgitiyo āruḷhaṃ tipiṭaka saṅgahītaṃ sāṭṭhakathaṃ theravādaṃ tiṇṇaṃ vassānaṃ abbhantare uggahetvā attano upajjhāyassa antevāsikānaṃ sahassamattānaṃ bhikkhūnaṃ pāmokkhaṃ ahosi.

राजकन्या संघमित्ता हिची आचार्य आयुपाल थेरी आणि उपाज्झाय धम्मपाल थेरी या होत्या. त्यानंतर महिंद थेरांनी उपसंपदा मिळाल्यापासून आपल्या उपाज्झाय यांच्या जवळच धम्म आणि विनय यांचे अध्ययन करत, दोन्ही संगीतींमध्ये संकलित केलेले, अट्ठकथांसह संपूर्ण तिपिटक आणि थेरवाद तीन वर्षांच्या आत आत्मसात केले, आणि ते आपल्या उपाज्झाय यांच्या सुमारे एक हजार अंत्यवासी (शिष्य) भिक्खूंचे प्रमुख झाले.

Tena kho pana samayena moggaliputtatissatthero kattha nu kho anāgate sāsanaṃ suppatiṭṭhitaṃ gaveyyāti upaparikkhanto paccantimesu janapadesu suppatiṭṭhitaṃ bhavissatīti ñatvā tesaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ bhāraṃ katvā te te bhikkhu tattha tattha pesesi.

त्या वेळी मोग्गलिपुत्ततिस्स थेरांनी 'भविष्यात शासन (बुद्धशासन) कोठे चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित होईल?' असा विचार केला. सीमावर्ती देशांमध्ये (प्रत्यंत जनपदांमध्ये) ते चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित होईल हे जाणून त्यांनी त्या त्या भिक्खूंवर जबाबदारी सोपवून त्या त्या भिक्खूंना तेथे तेथे पाठवले.

Majjhantikattheraṃ kasmīra gaṇdhāra raṭṭhaṃpesesi tvaṃ etaṃ raṭṭhaṃ gantvā tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpehīti mahādevattheraṃ tatheva vatvā mahiṃsakamaṇḍalaṃ pesesi. Rakkhitattheraṃvanavāsīṃ, yonakadhammarakkhitattheraṃ aparantakaṃ, mahādhammarakkhitattheraṃ mahāraṭṭhaṃ mahārakkhitattheraṃ yonaka lokaṃ. Majjhimattheraṃ himavantadesa bhāgaṃ, soṇattheraṃ-uttarattherañca suvaṇṇabhūmiṃ. Attano saddhivihārikaṃ mahiṇdattheraṃ iṭṭiyattherena uttiyattherena bhaddasālattherena sambalattherena ca saddhiṃ tambapaṇṇidīpaṃ gantvā ettha sāsanaṃ patiṭṭhāpethāti. Sabbepi taṃ taṃ disābhāgaṃ gacchantā attapañcamā agamiṃsu sabbepi therā gatagataṭṭhāne manusse pasādetvā sāsanaṃ patiṭṭhāpesuṃ.

त्यांनी मज्झंतिक थेरांना काश्मीर आणि गांधार देशात पाठवले आणि म्हणाले, "तुम्ही या देशात जाऊन तेथे शासनाची स्थापना करा." तसेच महादेवा थेरांना सांगून महिंसकमंडलात पाठवले. रक्खित थेरांना वनवासी देशात, योनक धम्मरक्खित थेरांना अपरांतकात, महाधम्मरक्खित थेरांना महारठ्ठ (महाराष्ट्र) मध्ये, महारक्खित थेरांना योनक लोकात, मज्झिम थेरांना हिमवंत (हिमालय) प्रदेशात, आणि सोण थेर व उत्तर थेरांना सुवण्णभूमीत पाठवले. आपले सद्धिविहारिक (शिष्य) महिंद थेरांना इट्टिय थेर, उत्तिय थेर, bhaddasālattherena (भद्दसाल थेर) आणि संबल थेर यांच्यासह तांबपण्णिदीपावर (श्रीलंका) पाठवले आणि सांगितले की, "तेथे जाऊन शासनाची स्थापना करा." ते सर्व जण आपापल्या दिशेला पाच-पाच जणांच्या संघात गेले. त्या सर्व थेरांनी आपापल्या गेलेल्या ठिकाणी लोकांना प्रसन्न करून (श्रद्धा उत्पन्न करून) शासनाची स्थापना केली.

Mahiṇdatthero pana tambapaṇṇidīpaṃ gantvā sāsanaṃ patiṭṭhāpehīti upajjhāyena bhikkhusaṅghena ca ajjhiṭṭho kālo nu kho me tambapaṇṇidīpaṃ gantuṃ noti upadhārento muṭasīvarañño mahallakabhāvaṃ cintesi. Ayaṃ mahārājā mahallako, na sakkā imaṃ gaṇhitvā sāsanaṃ paggahetuṃ, idāni panassa putto devānampiyatisso rajjaṃ kāressati. Taṃ gaṇhitvā sakkā bhavissati sāsanaṃ paggahetuṃ, haṇda yāva so samayo āgacchati tāva ñātake olokema, puna’dāni imaṃ janapadaṃ āgaccheyyāma vā na vāti.

परंतु, महिंद थेरांना त्यांच्या उपाध्यायांनी आणि भिक्खू संघाने 'तांबपण्णिदीपावर जाऊन शासनाची स्थापना करा' अशी विनंती केली असता, 'माझ्यासाठी तांबपण्णिदीपावर जाण्याची ही योग्य वेळ आहे का?' याचा विचार करताना त्यांनी मुटसीव राजाच्या वृद्धत्वाचा विचार केला. "हा महाराज वृद्ध आहे, याला सोबत घेऊन शासनाचा विस्तार करणे शक्य नाही. आता त्यांचा मुलगा देवानंपियतिस्स राज्य करेल. त्याला सोबत घेऊन शासनाचा विस्तार करणे शक्य होईल. चला तर, जोपर्यंत ती वेळ येत नाही, तोपर्यंत आपण आपल्या नातेवाईकांना भेटू या, कारण पुन्हा आपण या जनपदात येऊ की नाही (हे सांगता येत नाही)."

So evaṃ cintetvā upajjhāyañca bhikkhusaṅghañca vanditvā asokārāmato nikkhamma tehi iṭṭiyādīhi catūhi therehi saṅghamittāya puttena sumanasāmaṇerena bhaṇḍukenaka ca upāsakena saddhiṃ rājagahanagara upavattake dakkhiṇa girijanapade cārikaṃ caramāno ñātake olokento cha māse atikkāmesi athānupubbena mātunivesanaṭṭhānaṃ veṭisa nagaraṃ nāma sampatto sampattañca pana theraṃ disvā theramātā devī pāde sirasā vanditvā bhikkhaṃ datvā theraṃ attanā kataṃ veṭisagiri vihāraṃ nāma āropesi.

त्यांनी असा विचार करून आपले उपाध्याय आणि भिक्खू संघाला वंदन केले आणि असोकाराममधून बाहेर पडून त्या इट्टिय इत्यादी चार थेरांसह, संघमित्तेचा मुलगा सुमन सामणेर आणि भंडुक उपासक यांच्यासोबत राजगृहाच्या जवळील दक्खिणागिरी जनपदात चारिका (धम्मयात्रा) करत, नातेवाईकांना भेटत सहा महिने घालवले. त्यानंतर अनुक्रमे ते आपल्या आईचे निवासस्थान असलेल्या वेटिस नावाच्या नगरात पोहोचले. थेर आलेले पाहून थेरांच्या माता देवी यांनी त्यांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन केले, भिक्षा दिली आणि थेरांना स्वतः बांधलेल्या वेटिसगिरी नावाच्या विहारात नेले.

Thero tasmiṃ vihāre nisanno cintesi amhākaṃ idha kattabba kiccaṃ niṭṭhitaṃ. Samayo nu kho idāni laṅkādipaṃ gantunti. Tato cintesi-anubhavatu tāva me pitarā pesitaṃ abhisekaṃ devānampiyatisso ratanattayaguṇañca suṇātu, chaṇatthañca nagarato nikkhamitvā missakapabbataṃ abhirūhatu tadā taṃ tattha dakkhissāmāti. Athāparaṃ ekamāsaṃ tattheva vāsaṃ kappesi.

त्या विहारात बसून थेरांनी विचार केला, "आमचे येथील कर्तव्य पूर्ण झाले आहे. आता लंकादीपावर जाण्याची वेळ आली आहे का?" नंतर त्यांनी विचार केला, "माझ्या वडिलांनी पाठवलेला राज्याभिषेक देवानंपियतिस्स आधी अनुभवू दे, आणि तो त्रिरत्नांचे गुण ऐकू दे. उत्सवासाठी नगरातून बाहेर पडून तो मिस्सक पर्वतावर चढेल, तेव्हा मी त्याला तेथे भेटेन." त्यानंतर त्यांनी आणखी एक महिना तेथेच मुक्काम केला.

Māsātikkame sakko devānamindo mahiṇdattheraṃ upasaṅkamitvā etadavoca.’ Kālakato bhante muṭasīvarājā, idāni devānampiyatissa rājā rajjaṃ kāreti. Sammāsambuddhena ca tumhe vyākatā anāgate mahiṇdo nāma bhikkhu tambapaṇṇidīpaṃ pasādessatī’ti. Tasmā tiha vo bhante kālo dīpavaraṃ gamanāya, ahampi vo sahāyo bhavissāmī.

एक महिना उलटल्यावर, देवांचा राजा सक्क याने महिंद थेरांकडे येऊन असे म्हटले, "भंते, मुटसीव राजा कालवश झाला आहे, आता देवानंपियतिस्स राजा राज्य करत आहे. सम्यक्संबुद्धांनी तुमच्याविषयी भाकीत केले होते की, 'भविष्यात महिंद नावाचा भिक्खू तांबपण्णिदीपावर श्रद्धा उत्पन्न करेल.' म्हणूनच, भंते, आपल्यासाठी त्या श्रेष्ठ द्वीपावर जाण्याची हीच वेळ आहे, मीसुद्धा आपला साहाय्यक होईन."

Thero tassa vacanaṃ sampaṭicchitvāattasattamo veṭisa pabbatavihārā vehāsaṃ uppatitva anurādhapurassa puratthimāya disāya missakapabbate patiṭṭhahi yaṃ etarahi cetiyapabbatotipi sañjānanti tassamiṃ divase tambapaṇṇidipe jeṭṭhamūla nakkhattaṃ nāma hoti rājā nakkhattaṃ ghosāpetvā chaṇaṃ karothāti amacce āṇāpetvā cattālīsa purisa sahassaparivāro nagarambhā nikkhamitvā yena missakapabbato tena pāyāsi migavaṃ kīḷitukāmo atha tasmiṃ pabbate adhivatthā devatā rañño there dassessāmīti rohita migarūpaṃ gahetvā avidūre tiṇapaṇṇāni khādamānā viya carati.

थेरांनी त्याचे बोलणे स्वीकारले आणि स्वतःसह सात जण (अत्तसत्तमो) वेटिस पर्वत विहारातून आकाशात उडून अनुराधापूरच्या पूर्व दिशेला असलेल्या मिस्सक पर्वतावर उतरले, ज्याला आजकाल 'चेतियपब्बत' म्हणून ओळखले जाते. त्या दिवशी तांबपण्णिदीपावर 'जेट्ठमूल' (ज्येष्ठमूळ) नक्षत्र होते. राजाने अमात्यांना नक्षत्राची घोषणा करून उत्सव साजरा करण्याची आज्ञा दिली आणि चाळीस हजार पुरुषांच्या परिसरासह नगरातून बाहेर पडून शिकार खेळण्याच्या इच्छेने मिस्सक पर्वताच्या दिशेने निघाला. तेव्हा त्या पर्वतावर राहणाऱ्या देवतेने 'मी राजाला थेरांचे दर्शन घडवीन' असा विचार करून तांबड्या हरणाचे (रोहित मृग) रूप घेतले आणि जवळच गवत व पाने खात असल्यासारखे फिरू लागली.

Rājā disvā ayuttaṃ dāni pamattaṃ vijjhitunti jīyaṃ poṭhesi. Mago ambatthalamaggaṃ gahetvā palāyituṃ ārabhi rājāpi piṭṭhito piṭṭhito anubaṇdhanto ambatthalameva āruhi. Migo therānaṃ avidūre antaradhāyi.

राजाने त्याला पाहून विचार केला, "असावध प्राण्यावर बाण चालवणे अयोग्य आहे," म्हणून त्याने धनुष्याची दोरी ओढून आवाज केला. हरणाने अंबत्थलचा मार्ग धरला आणि पळू लागले. राजानेही त्याच्या पाठीमागे पाठलाग करत अंबत्थलवरच चढाई केली. ते हरण थेरांच्या जवळच अदृश्य झाले.

Mahiṇdatthero rājānaṃ avidūre āgacchantaṃ’mamaṃyeva rājā passatu, mā itare’ti adhiṭṭhahitvā’tissa! Tissa! Ito ehī’ti āha. Rājā sutvā cintesi-imasmiṃ tambapaṇṇidīpe jāto maṃ tissoti nāmaṃ gahetvā ālapituṃ samattho nāma natthi. Ayampana chinnabhinnapaṭadharo bhaṇḍukāsāva vasano maṃ nāmena ālapati, ko nu kho ayaṃ bhavissati manusso vā amanusso vāti. Thero āha.

महिंद थेरांनी राजाला जवळ येत असल्याचे पाहून, 'राजाने फक्त मलाच पाहावे, इतरांना नाही' असा अधिष्ठान (संकल्प) केला आणि ते म्हणाले, "तिस्स! तिस्स! इकडे ये!" राजाने हे ऐकून विचार केला, "या तांबपण्णिदीपावर जन्मलेला असा कोणीही नाही जो माझे 'तिस्स' हे नाव घेऊन मला हाक मारण्यास समर्थ असेल. पण हा फाटलेले-तुटलेले वस्त्र परिधान केलेला, मुंडण केलेला आणि काषाय वस्त्र नेसलेला माणूस मला नावाने हाक मारत आहे, हा कोण असावा, मनुष्य की अमनुष्य?" थेर म्हणाले:

Samaṇā mayaṃ mahārāja - dhammarājassa sāvakā,Taveva anukampāya - jambudīpā idhāgatāti;

"महाराज! आम्ही श्रमण आहोत, धम्मराजाचे (बुद्धांचे) श्रावक आहोत. तुमच्यावरच अनुकंपा (दया) करण्यासाठी आम्ही जम्बुदीपावरून येथे आलो आहोत."

Tena samayena devānampiyatissa rājā ca asokadhammarājā ca adiṭṭha sahāyakā honti. Devānampiyatissa raññe ca puññānubhāvena chātapabbatapāde ekasmiṃ veḷugumbe tisso veḷuyaṭṭhiyo nibbattiṃsu ekā latāyaṭṭhi nāma, ekā pupphayaṭṭhi nāma ekā sakuṇayaṭṭhi nāma. Tāsu latāyaṭṭhi sayaṃ rajatavaṇṇā hoti taṃ alaṅkaritvā uppannalatā kañcana vaṇṇā khāyati pupphayaṭṭhiyaṃ pana nīla-pīta-lohita-odāta-kāḷavaṇṇāni pupphāni sucibhattavaṇṭa patta kiñjakkhā hutvā khāyanti sakuṇayaṭṭhiyaṃ haṃsakukkuṭa-jīvaṃjīvakādayo sakuṇā nānāppakārāni ca catuppadāni sajīvāni viya khāyanti samuddatopissa muttā-maṇi-veḷuriyādi anekavihitaṃ ratanaṃ uppajji.

त्या वेळी राजा देवानंपियतिस्स आणि धम्मराज अशोक हे न पाहिलेले मित्र (अदृष्ट मित्र) होते. राजा देवानंपियतिस्स यांच्या पुण्याच्या प्रभावाने चात पर्वताच्या पायथ्याशी एका बांबूच्या वनात तीन बांबूच्या काठ्या (वेळूयठ्ठी) उत्पन्न झाल्या: एक 'लतायठ्ठी' (वेल-काठी) नावाची, एक 'पुप्फयठ्ठी' (फूल-काठी) नावाची आणि एक 'सकुणयठ्ठी' (पक्षी-काठी) नावाची. त्यांपैकी लतायठ्ठी स्वतः चांदीच्या रंगाची होती आणि तिला सुशोभित करणारी वेल सोन्याच्या रंगाची दिसत होती. पुप्फयठ्ठीवर निळ्या, पिवळ्या, लाल, पांढऱ्या आणि काळ्या रंगांची फुले सुंदर देठ, पाने आणि परागकणांसह दिसत होती. सकुणयठ्ठीवर हंस, कोंबडे, जीवंजीवक इत्यादी पक्षी आणि विविध प्रकारचे चार पायांचे प्राणी जणू जिवंत असल्यासारखे दिसत होते. समुद्रातूनही त्यांच्यासाठी मोती, मणी, वैडूर्य (वेळुरिय) इत्यादी अनेक प्रकारची रत्ने उत्पन्न झाली.

Tambapaṇṇiyaṃ pana aṭṭhamuttaṃ uppajjiṃsu-bhayamuttā gajamuttā rathamuttā āmalakamuttā calayamuttā aṅgulīveṭhakamuttā kakudhaphalamuttā pākatikamuttāti so tā ca yaṭṭhiyo tā ca muttāyo aññca bahuṃ ratanaṃ asokassa dhammarañño paṇṇākāratthāya pesesi. Asokopi pasīditvā pañca rājakakudhabhaṇḍāniceva aññe ca abhisekatthāya bahūpaṇṇākāre pahiṇi. Na kevalañca etaṃ āmisa paṇṇākāraṃ, imaṃ kira dhamma paṇṇākārampi pesesi.

तांबपण्णीमध्ये (श्रीलंकेत) आठ प्रकारचे मोती उत्पन्न झाले - भय-मोती, गज-मोती, रथ-मोती, आवळा-मोती, वलय-मोती, अंगठी-मोती, ककुधफळ-मोती आणि सामान्य मोती. त्यांनी (राजा देवानंपिय तिस्स यांनी) त्या यष्टी (बांबूच्या काठ्या), ते मोती आणि इतर अनेक रत्ने धर्मराज अशोकांना भेट म्हणून पाठवले. अशोकांनीही प्रसन्न होऊन राज्याभिषेकासाठी पाच राजचिन्हे (राजककुधभांड) आणि इतर अनेक भेटवस्तू पाठवल्या. केवळ ही आमिष-भेट (भौतिक भेट) नव्हे, तर त्यांनी ही धम्म-भेटही पाठवली.

‘‘Ahaṃ buddhañca dhammañca-saṅghañca saraṇaṃ gato,Upāsakattaṃ vedesiṃ-sakyaputtassa sāsane,Imesu tīsu vatthūsu-unnamesu naruttama,Cittaṃ pasādayitvāna-saddhāya saraṇaṃ vajā’ti;

’’

“मी बुद्ध, धम्म आणि संघाला शरण गेलो आहे. मी शाक्यपुत्राच्या (बुद्धांच्या) शासनात उपासकत्व स्वीकारले आहे. हे नरश्रेष्ठा, या तीन सर्वोत्तम वस्तूंवर आपले चित्त प्रसन्न करून, श्रद्धेने तुम्हीही शरण जा.”

Rājā avirasutaṃ sāsanapavattiṃ anussaramāno therassa taṃ ‘‘samaṇāmayaṃ mahārāja dhammarājassa sāvakā‘‘ti vacanaṃ sutvā ayyā nu kho āgatāti tāvadeva āvudhaṃ nikkhipitvā ekamantaṃ nisīdi sammodanīyaṃ kathaṃ kathayamāno, sammodanīyakathaṃ kurumāneyeva tasmiṃ tānipi cattālīsa purisasahassāni āgantvā taṃ parivāresuṃ. Tadā thero itarepi jane dassesi.

राजाने पूर्वी ऐकलेल्या शासनाच्या (धम्माच्या) वृत्तांताचे स्मरण करत, थेरांचे ते वचन ऐकले की, “महाराज, आम्ही श्रमण आहोत, धर्मराजाचे (बुद्धांचे) श्रावक आहोत.” हे ऐकून 'आर्य आले आहेत काय?' असे समजून त्यांनी तात्काळ आपले शस्त्र खाली ठेवले आणि एका बाजूला बसून ते कुशल-मंगल (संमोदनीय) संभाषण करू लागले. ते कुशल-मंगल संभाषण करत असतानाच, ते चाळीस हजार पुरुषही तेथे आले आणि त्यांनी राजाला वेढले. तेव्हा थेरांनी इतर व्यक्तींनाही (आपल्या सोबतच्या भिक्खूंना) प्रकट केले.

Rājā disvā ime kadā āgatāti pucchi mayā saddhiṃyeva mahā rājāti. Idāni pana jambudīpe añññopi evarūpā samaṇā santīti. Mahārāja etarahi jambudīpo kāsāva pajjoto isivātaparivāto, tasmiṃ-

राजाने त्यांना पाहून विचारले, “हे कधी आले?” (थेर म्हणाले), “महाराज, माझ्यासोबतच.” (राजाने विचारले), “पण आता जंबुद्विपात असे इतरही श्रमण आहेत का?” (थेर म्हणाले), “महाराज, सध्या जंबुद्वीप काषाय वस्त्रांनी (भगव्या वस्त्रांनी) प्रकाशमान आहे आणि ऋषींच्या वाऱ्याने सुवासित आहे. त्या जंबुद्विपात—”

‘‘Te vijjā iddhipattā ca cetopariyāya kocidā,Khīṇāsāva arahanto-bahū buddhassa sāvakāti’’;

“ते त्रिविद्य (तेविज्जा) प्राप्त, ऋद्धिप्राप्त, चेतोपरियायज्ञान (दुसऱ्यांच्या मनातील जाणणे) जाणणारे, क्षीणासव (आस्रवमुक्त) आणि अर्हत असे बुद्धांचे अनेक श्रावक आहेत.”

Atha rājā bhante sve rathaṃ pesessāmi. Taṃ abhirūhitvā āgaccheyyāthāti vatvā pakkākami thero acirapakkantassa rañño sumaṇasāmaṇeraṃ āmantesi ehi tvaṃ sumana dhammasavanakālaṃ ghosehīti sāmaṇero abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhahitvā samāhitena cittena sakalatambapaṇṇidīpaṃ sācento dhammasavanakālaṃ ghosesi.

त्यानंतर राजा म्हणाला, “भंते, उद्या मी रथ पाठवीन. त्यावर आरूढ होऊन आपण यावे.” असे सांगून तो निघून गेला. राजा निघून गेल्यावर लगेचच थेरांनी सुमन सामणेराला बोलावले, “सुमन, ये आणि धम्मश्रवणाची वेळ झाली असल्याची घोषणा कर.” सामणेराने अभिज्ञा-पादक चतुर्थ ध्यानात समाधी घेतली, त्यातून उठून अधिष्ठान केले आणि एकाग्र चित्ताने संपूर्ण तांबपण्णी द्वीपात ऐकू जाईल अशा आवाजात धम्मश्रवणाच्या वेळेची घोषणा केली.

Sāmaṇerassa saddaṃ sutvā bhummā devatā saddamanussāvesu, etenupāyena yāva brahmalokā saddo abbhuggañchi. Tena saddena mahādevatā sannipāto ahosi thero mahantaṃ devatā santipātaṃ disvā samacittasuttantaṃ kathesi. Kathā pariyosāne asaṅkheyyānaṃ devānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Bahū nāga supaṇṇā ca saraṇesu patiṭṭhahiṃsu. Atha tassā rattiyā accayena rājā therānaṃ rathaṃ pesesi. Therā na mayaṃ rathaṃ āruhāma. Gaccha tvaṃ, pacchā mayaṃ āgacchissāmāti vatvā vehāsaṃ abbhuggantvā anurādhapurassa pacchimadisāya paṭhamaka cetiyaṭṭhāne otariṃsu.

सामणेराचा आवाज ऐकून भूमीवरील देवतांनी (भुम्मा देवता) तो आवाज घुमवला, आणि या पद्धतीने तो आवाज थेट ब्रह्मलोकापर्यंत पोहोचला. त्या आवाजामुळे देवतांची मोठी सभा भरली. थेरांनी देवतांची ती मोठी सभा पाहून 'समचित्त सुत्तंत' उपदेशिला. प्रवचनाच्या शेवटी असंख्य देवतांना धम्माभिसमय (धम्मज्ञान) प्राप्त झाले. अनेक नाग आणि सुपर्ण (गरुड) शरणागतीमध्ये (त्रिशरणात) प्रतिष्ठित झाले. त्यानंतर ती रात्र संपल्यावर राजाने थेरांसाठी रथ पाठवला. थेर म्हणाले, “आम्ही रथात बसत नाही. तू जा, आम्ही नंतर येऊ.” असे सांगून त्यांनी आकाशात उड्डाण केले आणि अनुराधपूरच्या पश्चिम दिशेला असलेल्या 'प्रथम चैत्य' स्थानावर ते उतरले.

Rājāpi sārathiṃ pesetvā anto nivesane maṇḍapaṃ paṭiyādetvā cintesi’ nisīdissanti nu kho ayyā āsane na nisīdissantī‘‘ti. Tassevaṃ cintayantasseva sārathi nagaradvāraṃ patvā addasa there paṭhamataraṃ āgantvā kāyabaṇdhanaṃ baṇdhitvā cīvaraṃ pārupante, disvā ativiya pasannamānaso hutvā āgantvā rañño ārocesi āgatā deva therāti.

राजानेही सारथ्याला पाठवून महालाच्या आत मंडप तयार केला आणि विचार केला, 'आर्य आसनांवर बसतील की बसणार नाहीत?' तो असा विचार करत असतानाच, सारथी नगरद्वारात पोहोचला आणि त्याने पाहिले की थेर आधीच तेथे पोहोचले असून ते आपले कायबंधन (कमरपट्टा) बांधत आहेत आणि चीवर परिधान करत आहेत. हे पाहून त्याचे मन अत्यंत प्रसन्न झाले आणि त्याने येऊन राजाला सांगितले, “महाराज, थेर आले आहेत.”

Rājā rathaṃ āruḷhāti pucchi na ārūḷhā deva, api ca pacchato nikkhamitvā paṭhamataraṃ āgantvā pācīnadvāre ṭhitāti. Rājā rathaṃ na ārubhiṃsūtī sutvā tena hi bhaṇe bhummattharaṇa saṅkhepena āsanāni paññāpethāti vatvā paṭipathā āgamāsi amaccā pathaviyaṃ taṭṭikaṃ paññāpetvā upari kojavakādīni vicittattharaṇāni paññāpesuṃ rājāpi gantvā there vanditvā mahiṇdattherassa hatthato pattaṃ gahetvā mahatiyā pūjāya ca sakkārena ca there paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappetvā anulādevī pamukhā pañca itthisatāni therānaṃ abhivādanaṃ pūjāsakkārañca kāronatūti pakkosāpetvā ekamantaṃ nisīdi. Thero rañño saparijanassa dhammaratanavassaṃ vassento petavatthuṃ-vimānavatthuṃ-saccasaṃyuttañca kathesi. Taṃ sutvā tānipi pañca itthisatāni sotāpattiphalaṃ sacchikariṃsu.

राजाने विचारले, “ते रथात बसले का?” (सारथी म्हणाला), “नाही महाराज, ते रथात बसले नाहीत; परंतु माझ्या निघाल्यानंतर ते आधीच पोहोचले असून पूर्वद्वाराजवळ उभे आहेत.” थेर रथात बसले नाहीत हे ऐकून राजा म्हणाला, “तर मग सेवकांनो, जमिनीवर चटया अंथरून आसने तयार करा.” असे सांगून तो त्यांच्या स्वागतासाठी गेला. अमात्यांनी जमिनीवर चटया अंथरल्या आणि त्यावर लोकरीचे गालिचे (कोजवक) इत्यादी रंगीबेरंगी बिछाने पसरवले. राजानेही जाऊन थेरांना वंदन केले, महिंद थेरांच्या हातातून भिक्षापात्र घेतले आणि मोठ्या आदराने व सत्काराने थेरांना स्वतःच्या हाताने उत्तम खाद्य व भोज्य पदार्थांनी तृप्त केले. त्यानंतर अनुला देवीच्या प्रमुखतेखाली पाचशे स्त्रियांना थेरांचे अभिवादन व पूजा-सत्कार करण्यासाठी बोलावून राजा एका बाजूला बसला. थेरांनी राजा आणि त्यांच्या परिवारावर धम्मरत्नाचा वर्षाव करत 'पेतवत्थु' (प्रेतवस्तू), 'विमानवत्थु' (विमानवस्तू) आणि 'सच्चसंयुत्त' (सत्यसंयुत्त) उपदेशिले. ते ऐकून त्या पाचशे स्त्रियांनीही स्रोतापत्ती फल प्राप्त केले.

Tadā nāgarā therānaṃ guṇe sutvā there daṭṭhuṃ na labhāmāti upakkosanti atha rājā idha okāso natthīti cintetvā,’gacchatha bhaṇe hatthisālaṃ paṭijaggitvā vālukaṃ okiritvā pañcavaṇṇāni pupphāni vikiritvā vitānaṃ baṇdhitvā maṅgala hatthiṭṭhāne therānaṃ āsanāni paññāpethā’ti āha, amaccā tathā akaṃsu.

तेव्हा नगरातील लोकांनी थेरांच्या गुणांबद्दल ऐकून, “आम्हाला थेरांचे दर्शन मिळत नाही,” अशी तक्रार केली. तेव्हा राजाने 'येथे पुरेशी जागा नाही' असा विचार करून सांगितले, “जा सेवकांनो, हत्तीशाळा स्वच्छ करा, तेथे वाळू पसरा, पंचरंगी फुले टाका, छत (वितान) बांधा आणि मंगल हत्तीच्या ठिकाणी थेरांसाठी आसने तयार करा.” अमात्यांनी त्याप्रमाणे केले.

Thero tattha gantvā nisīditvā devadūtasuttantaṃ kathesi kathā pariyosāne pāṇasahassaṃ sotāpattiphale patiṭṭhahi tathā hatthisālā sambādhāti dakkhiṇadvāre naṇdanuyyāne āsanaṃ paññāpesuṃ. Thero tattha nisīditvā āsivisopama suttantaṃ kathesi. Tampi sutvā pāṇasahassaṃ sotāpattiphalaṃ paṭilabhi evaṃ āgatadivasato dutiyadivase aḍḍhateyyānaṃ pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi.

थेरांनी तेथे जाऊन आसन ग्रहण केले आणि 'देवदूत सुत्तंत' उपदेशिला. प्रवचनाच्या शेवटी एक हजार लोक स्रोतापत्ती फलात प्रतिष्ठित झाले. हत्तीशाळा देखील अरुंद वाटल्यामुळे त्यांनी दक्षिण द्वाराजवळील 'नंदन उद्यानात' आसने तयार केली. थेरांनी तेथे बसून 'आशीविषोपम सुत्तंत' उपदेशिला. ते ऐकूनही एक हजार लोकांनी स्रोतापत्ती फल प्राप्त केले. अशा प्रकारे, त्यांच्या आगमनाच्या दुसऱ्या दिवशी अडीच हजार (२,५००) लोकांना धम्माभिसमय प्राप्त झाला.

Therassa naṇdanavane āgatāgatāhi kulitthīhi kulasuṇhāhi kulakumārīhi saddhi samodamānasseva sāyaṇhasamayo jāto, thero kālaṃ sallakkhetvā gacchāmi’dāni missaka pabbatanti uṭṭhahi. Amaccā mahāmeghavanuyyāne there vāsesuṃ rājāpi kho tassā rattiyā accayena therassa samīpaṃ gantvā sukhasayitabhāvaṃ pucchitvā kappati bhante bhikkhusaṅghassa ārāmoti pucchi. Thero kappati mahārājāti āha.

नंदनवनात येणाऱ्या कुलीन स्त्रिया, कुलवधू आणि कुलकुमारी यांच्याशी संभाषण करत असतानाच संध्याकाळ झाली. थेरांनी वेळेची नोंद घेऊन, “आता मी मिस्सक पर्वतावर जातो,” असे म्हणून ते उठले. अमात्यांनी थेरांना 'महामेघवन उद्यानात' मुक्कामासाठी थांबवले. ती रात्र संपल्यावर राजानेही थेरांच्या समीप जाऊन त्यांच्या सुखावह निद्रेविषयी विचारपूस केली आणि विचारले, “भंते, भिक्खू संघासाठी आराम (उद्यान/विहार) कल्प्य (योग्य) आहे का?” थेरांनी सांगितले, “महाराज, ते कल्प्य (योग्य) आहे.”

Rājā tuṭṭho suvaṇṇa bhiṃkāraṃ gahetvā therassa hatthe udakaṃ pātetvā mahāmeghavanuyyānaṃ adāsi thero punadivasepi rājageheyeva bhuñjitvā naṇdanavane anamataggiyāni kathesi. Puna divase aggikkhaṇdhopama suttantaṃ kathesi. Eteneva upāyena satta divasāni kathesi aḍḍha nacamānaṃ pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Sattame divase pana thero antopure rañño appamāda suttantaṃ kathayitvā cetiyagirimeva agamāsi.

राजाने संतुष्ट होऊन सोन्याची झारी हातात घेतली आणि थेरांच्या हातावर पाणी सोडून महामेघवन उद्यान दान दिले. थेरांनी दुसऱ्या दिवशीही राजवाड्यातच भोजन करून नंदनवनात 'अनमतग्गिय' (अनमताग्ग सुत्त) उपदेश केला. त्यानंतरच्या दिवशी त्यांनी 'अग्गिक्खंधोपम सुत्त' सांगितले. याच पद्धतीने त्यांनी सात दिवस उपदेश केला, ज्यायोगे साडेआठ हजार जीवांना धम्माभिसमय (धम्मज्ञान प्राप्ती) झाला. सातव्या दिवशी थेरांनी अंतःपुरात राजाला 'अप्पमाद सुत्त' सांगून चेतियगिरीलाच प्रस्थान केले.

Atha kho rājā thero āyācito sayamevāgato, tasmā tassa anāpucchā gamanampi bhaveyyāti cintetvā rathaṃ abhirūhitvā, cetiyagiriṃ agamāsi mahatā rājānubhāvena gantvā therānaṃ santikaṃ upasaṅkamanto ativiya kilantarūpo hutvā upasaṅkami. Tato naṃ thero āha kasmā tvaṃ mahārāja evaṃ kilama māno āgatoti. Tumhe mama gāḷhaṃ ovādaṃ datvā idāni gantukāmā nukhoti jānanatthaṃ bhanteti. Na mayaṃ mahārāja gantukāmā, api ca vassupanāyika kālonamāyaṃ samaṇena nāma vassupanāyikaṃ ṭhānaṃ ñātuṃ vaṭṭatīti. Rājāpi kho taṃkhaṇaṃyeva karaṇḍaka cetiyaṅgaṇaṃ parikkhipitvā aṭṭhasaṭṭhiyā leṇesu kammaṃ paṭṭhapetvā nagarameva agamāsi.

तेव्हा राजाने विचार केला, 'थेर माझ्या विनंतीवरून स्वतः आले आहेत, त्यामुळे ते न विचारताही निघून जाऊ शकतात.' असा विचार करून तो रथात बसून मोठ्या राजवैभवाने चेतियगिरीला गेला. थेरांच्या जवळ पोहोचताना तो अत्यंत थकलेला दिसत होता. तेव्हा थेरांनी त्याला विचारले, 'महाराज, आपण असे थकलेले का आला आहात?' राजा म्हणाला, 'भंते, आपण मला गंभीर उपदेश देऊन आता निघून जाऊ इच्छिता की काय, हे जाणून घेण्यासाठी मी आलो आहे.' थेर म्हणाले, 'महाराज, आम्ही जाऊ इच्छित नाही; परंतु हा वर्षावासाचा काळ आहे आणि श्रमणाने वर्षावासाचे स्थान निश्चित करणे योग्य असते.' राजानेही त्याच क्षणी करंडक चेतिय प्रांगणाला वेढून अडुसष्ट (६८) लेण्यांचे काम सुरू करवून घेतले आणि तो नगराकडे परतला.

Tepi thero mahājanaṃ ovadamānā cetiyagirimhi vassaṃ vasiṃsu. Athāyasmā mahāmahiṇdo vutthavasso pavāretvā kattikapuṇṇamāyaṃ uposathadivase rājānaṃ etadavoca ciradiṭṭho no mahārāja sammāsambuddho abhivādana paccupaṭṭhāna añjali kamma sāmīci kamma karaṇaṭṭhānaṃ natthi, tenamhaṃ ukkaṇṭhitāti tanu bhante tumhe avocuttha parinibbuto sammāsambuddhoti kiñcāpi mahārāja parinibbuto, athassa sarīradhātuyo tiṭṭhantīti. Aññā tambhante thūpaṃ patiṭṭhāpemi bhūmibhāgaṃ vicinathāti. Api ca dhātuyo kuto lacchāmīti sumanena saddhiṃ mantehi mahārājāti rājā sumanaṃ upasaṅkamitvā pucchi’kutodāni bhantedhātuyo lacchāmā’ti sumano āha-appossukko tvaṃ mahārāja, vīthiyo sodhāpetvā dhaja patāka puṇṇaghaṭādīhi alaṅkārāpetvā saparijjano uposathaṃ samādiyitvā sabbatālāvacare upaṭṭhapetvā maṅgalahatthiṃ sabbālaṅkārehi patimaṇḍitaṃ kāretvā upari vassa setacchattaṃ ussāpetvā sāyaṇhasamaye mahānāgavanuyyānābhimukho yā hi addhā tasmiṃ ṭhāne dhātuyo lacchasiti, rājā sādhūti sampaṭicchi. Thero cetiyagirimeva agamiṃsu.

ते थेर देखील लोकांना उपदेश करत चेतियगिरीवर वर्षावास राहिले. त्यानंतर आयुष्मान महामहिंद यांनी वर्षावास पूर्ण करून (पवारणा करून) कार्तिक पौर्णिमेच्या उपोसथ दिवशी राजाला असे म्हटले, 'महाराज, आम्हाला सम्यक्संबुद्धांचे दर्शन घेऊन खूप काळ झाला आहे. येथे अभिवादन, प्रत्युत्थान, अंजलीकर्म आणि आदरातिथ्य करण्यासाठी कोणतेही स्थान (चैत्य किंवा स्तूप) नाही, त्यामुळे आम्ही व्याकुळ झालो आहोत.' राजा म्हणाला, 'भंते, आपण तर म्हणालात की सम्यक्संबुद्ध परिनिर्वाण पावले आहेत?' थेर म्हणाले, 'महाराज, जरी ते परिनिर्वाण पावले असले, तरी त्यांच्या शरीरधातू (अस्थी अवशेष) विद्यमान आहेत.' राजा म्हणाला, 'भंते, मला समजले. मी स्तूप स्थापन करीन, आपण योग्य जागा निवडा. पण मला धातू कोठून मिळतील?' थेर म्हणाले, 'महाराज, आपण सुमन (सामणेरा) याच्याशी चर्चा करा.' राजाने सुमन जवळ जाऊन विचारले, 'भंते, आता आपल्याला धातू कोठून मिळतील?' सुमन म्हणाला, 'महाराज, आपण निश्चिंत राहा. रस्ते स्वच्छ करून घ्या, ते ध्वज, पताका, मंगल कलश इत्यादींनी सजवून घ्या. आपल्या परिवारासह उपोसथ व्रत ग्रहण करा, सर्व प्रकारची वाद्ये वाजवणारे वादक एकत्र करा, मंगल हत्तीला सर्व अलंकारांनी सुशोभित करा, त्याच्यावर पांढरे छत्र धरा आणि संध्याकाळच्या वेळी महानागवन उद्यानाकडे जा. नक्कीच त्या ठिकाणी आपल्याला धातू मिळतील.' राजाने 'ठीक आहे' म्हणून ते मान्य केले. थेर चेतियगिरीलाच गेले.

Tatrāyasmā mahiṇdatthero sumana sāmaṇeramāha- gaccha tvaṃ sāmaṇera jambudīpe ayyakaṃ asokadhammarājānaṃ upasaṅkamitvā mama vacanena evaṃ vadehi’sahāyo te mahārāja devānampiya tisso buddhasāsane pasanno thūpaṃ patiṭṭhāpetukāmo tumhākaṃ kira hatthe bhagavato paribhuttapatto cevadhātu ca atthi, tamme dethā’ti taṃ gahetvā sakkaṃ devarājānaṃ upasaṅkamitvā tumhākaṃ kira mahārāja hatthe dve dhātuyo atthi dakkhiṇadāṭhā ca dakkhiṇakkhakañca, tatotumhe dakkhiṇadāṭhaṃpūjetha, dakkhiṇakkhakaṃ pana mayhaṃ dethāti, evañca naṃ vadehi kasmā tvaṃ mahārāja amhe tambapaṇṇidīpaṃ pahiṇitvā pamajjitthāti.

तेथे आयुष्मान महिंद थेरांनी सुमन सामणेराला म्हटले, 'सामणेरा, तू जंबुद्विपात तुझे आजोबा सम्राट अशोक धम्मराजांकडे जा आणि माझ्या वतीने त्यांना असे सांग की, "महाराज, आपले मित्र देवनांपिय तिस्स बुद्धशासनात श्रद्धावान झाले असून ते स्तूप स्थापन करू इच्छितात. आपल्याकडे भगवंतांनी वापरलेले भिक्षापात्र आणि शरीरधातू आहेत, त्या कृपया आम्हाला द्या." ते घेऊन तू देवराज शक्राकडे जा आणि त्याला सांग की, "महाराज, आपल्याकडे दोन धातू आहेत - उजवा सुळा (दाढ) आणि उजवे जत्रू (अक्षकास्थी). त्यातील उजव्या सुळ्याची आपण पूजा करा आणि उजवे जत्रू मला द्या." आणि त्याला असेही विचार की, "महाराज, आपण आम्हाला तांबपण्णि द्वीपात पाठवून आता दुर्लक्ष का करत आहात?"'

Sādhu bhanteti kho sumano therassa vacanaṃ sampaṭicchitvā tāvadeva pattacīvaramādāya vehāsamabbhuggantvā pāṭaliputtadvāre oruyha rañño santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesi rājā tuṭṭho sāmaṇerassa hatthato pattaṃ gahetvā bhojetvā bhagavato pattaṃ gaṇdhehi ubbaṭṭetvā varamuttasadisānaṃ dhātūnaṃ pūretvā adāsi.

'ठीक आहे, भंते,' असे म्हणून सुमनने थेरांचे वचन मान्य केले आणि त्याच क्षणी आपले पात्र व चीवर घेऊन आकाशात उड्डाण केले. पाटलीपुत्राच्या वेशीवर उतरून तो राजाकडे गेला आणि त्याला सर्व हकीकत सांगितली. राजाने संतुष्ट होऊन सामणेराच्या हातातून पात्र घेतले, त्याला भोजन दिले आणि भगवंतांचे भिक्षापात्र सुगंधी द्रव्यांनी स्वच्छ करून, श्रेष्ठ मोत्यांसारख्या धातूंनी ते भरून दिले.

So tuṃ gahetvā sakkaṃ devarājānaṃ upasaṅkami sakko devārājā sāmaṇeraṃ disvā kiṃ bhante sumana āhiṇḍasīti āha. Tvaṃ mahārāja amhe tambapaṇṇidīpaṃ pahiṇitvā kasmā pamajjasīti, tappamajjāmi bhante, vadehi kiṃ karomīti. Tumhākaṃ kira hatthe dve dhātuyo atthi dakkhiṇadāṭhā ca dakkhiṇakkhakañca, tato tumhe dakkhiṇadāṭhaṃ pūjetha dakkhiṇakkhakaṃ pana mayhaṃ dethāti. Sādhu bhanteti kho sakko devānamiṇdo yojanappamānaṃ maṇithūpaṃ ugghāṭetvā dakkhiṇakkhakaṃ nīharitvā sumanassa adāsi.

तो ते घेऊन देवराज शक्राकडे गेला. देवराज शक्राने सामणेराला पाहून विचारले, 'भंते सुमन, आपण कशासाठी फिरत आहात?' सुमन म्हणाला, 'महाराज, आपण आम्हाला तांबपण्णि द्वीपात पाठवून दुर्लक्ष का करत आहात?' शक्र म्हणाला, 'भंते, माझ्याकडून दुर्लक्ष झाले आहे, सांगा मी काय करू?' सुमन म्हणाला, 'आपल्याकडे दोन धातू आहेत - उजवा सुळा आणि उजवे जत्रू. त्यातील उजव्या सुळ्याची आपण पूजा करा आणि उजवे जत्रू मला द्या.' 'ठीक आहे, भंते,' असे म्हणून देवांचा राजा शक्र याने एक योजन आकाराचा मणीस्तूप उघडून, उजवे जत्रू बाहेर काढले आणि सुमनला दिले.

So taṃ gahetvā cetiyagirimhiyeva patiṭṭhāsi atha kho mahiṇdapamukhā sabbe te mahānāgā asokadhammarājena dinna dhātuyo cetiyagiriyamhiyeva patiṭṭhāpetvā dakkhiṇakkhakaṃ ādāya vaḍḍhamānakacchāyāya mahānāga vanuyyānamagamaṃsu. Rājāpi kho sumanena vuttappakāraṃ pūjāsakkāraṃ katvā hatthikkhaṇdhavaragato sāyaṃ maṅgalahatthimatthake setacchattaṃ dhārayamāno mahānāga vanuyyānaṃ sampāpuṇi.

तो ते घेऊन चेतियगिरीवरच उतरला. त्यानंतर महिंदांच्या नेतृत्वाखालील त्या सर्व श्रेष्ठ थेरांनी सम्राट अशोक धम्मराजांनी दिलेल्या धातू चेतियगिरीवरच सुरक्षित ठेवल्या आणि उजवे जत्रू घेऊन, सावली लांबत असताना (दुपारनंतरच्या वेळी) ते महानागवन उद्यानाकडे गेले. राजानेही सुमनने सांगितल्याप्रमाणे पूजा-सत्कार करून, संध्याकाळी श्रेष्ठ हत्तीच्या पाठीवर बसून आणि मंगल हत्तीच्या मस्तकावर पांढरे छत्र धरून महानागवन उद्यान गाठले.

Athassa etadahosi- sace ayaṃ sammāsambuddhassa dhātu, chattaṃ apanamatu, maṅgalahatthi jaṇṇukehi bhūmiyaṃ patiṭṭhāhatu, dhātu caṅgoṭakaṃ mayhaṃ matthake patiṭṭhahatūti saha rañño cittuppādena chattaṃ apanami hatthijaṇṇukehi patiṭṭhahi dhātucaṅgoṭakaṃ rañño matthake patiṭṭhahi rājā amatenevābhisittagatto paramena pītipāmojjena samannāgato hutvā pucchi dhātuṃ bhante kiṃ karomīti. Hatthikumbhiyeva tāva mahārāja ṭhapehīti. Rājā dhātuvaṅgoṭakaṃ hatthikumbhe ṭhapesi. Pamudito nāgo kuñcanādaṃ nadi mahāmegho uṭṭhahitvā pokkharavassaṃ vasisi ukadapariyantaṃ katvā mahābhūmicālo ahosi paccantepi nāma sammāsambuddhassa dhātuyo patiṭṭhahissantīti.

तेव्हा राजाच्या मनात असा विचार आला, 'जर ही सम्यक्संबुद्धांची खरी धातू असेल, तर छत्र बाजूला व्हावे, मंगल हत्तीने आपले गुडघे जमिनीवर टेकावेत आणि धातूची करंडी माझ्या मस्तकावर प्रस्थापित व्हावी.' राजाच्या मनात हा विचार येताच छत्र बाजूला झाले, हत्तीने आपले गुडघे जमिनीवर टेकले आणि धातूची करंडी राजाच्या मस्तकावर प्रस्थापित झाली. राजाचे शरीर जणू अमृताने न्हाऊन निघाले आणि तो अत्यंत प्रीती व आनंदाने युक्त होऊन विचारू लागला, 'भंते, मी या धातूचे काय करू?' थेर म्हणाले, 'महाराज, तूर्तास ती हत्तीच्या कुंभस्थळावर ठेवा.' राजाने धातूची करंडी हत्तीच्या कुंभस्थळावर ठेवली. तेव्हा आनंदित झालेल्या हत्तीने चित्कार केला, महामेघ दाटून आला आणि त्याने कमळ-पावसाचा (पोक्खरवस्स) वर्षाव केला, तसेच पाण्याचा पूर येईपर्यंत पाऊस पडला आणि मोठा भूकंप झाला. 'प्रत्यंत देशातही (सीमावर्ती भागातही) सम्यक्संबुद्धांच्या धातू प्रस्थापित होतील' या संकेतासाठी हे घडले.

Atha so hatthināgo aneka tālāvacaraparivuto ativiya uḷārena pūjāsakkārena sakkariyamāno pacchimadisābhimukho hutvā apasakkanto yāva nagarassa puratthima dvāraṃ tāva gantvā puratthimena dvārena nagaraṃ pavisitvā sakalanagare uḷārāya pūjāya kayirāmānāya dakkhiṇadvārena nikkhamitvā thūpārāmassa pacchimadisābhāge pabhejavatthu nāma kira atthi tattha gantvā puna thūpārāmābhimukho eva paṭinivatti. So ca purimakānaṃ tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ dhammakarakaṃ kāyabaṇdhanaṃ udakasāṭīkaṃ patiṭṭhāpetvā katacetiyaṭṭhānaṃ hotī. Tadetaṃ vinaṭṭhesupi cetiyesu devatānubhāvena kaṇṭaka samākiṇṇasākhāhi nānāgacchehi parivutaṃ tiṭṭhati. Mā naṃ koci ucciṭṭhā suvimala kacavarehi sandusesīti.

त्यानंतर तो हत्तीराज अनेक वाद्यांच्या गजरात, अत्यंत भव्य अशा पूजा-सत्काराने सत्कृत होत, पश्चिम दिशेकडे तोंड करून मागे सरकत नगराच्या पूर्व दारापर्यंत गेला. पूर्व दाराने नगरात प्रवेश करून, संपूर्ण नगरात भव्य पूजा केली जात असताना, दक्षिण दाराने बाहेर पडून थूपारामाच्या पश्चिम दिशेला 'पभेजवत्थु' नावाचे जे स्थान आहे, तिथे जाऊन पुन्हा थूपारामाकडेच तोंड करून परतला. ते स्थान पूर्वीच्या तिन्ही सम्यक्संबुद्धांचे धम्मकरक (पाण्याचे भांडे), कायबंधन (कमरपट्टा) आणि उदकसाटीक (स्नानवस्त्र) प्रस्थापित करून बनवलेले चैत्यस्थान होते. ते चैत्य नष्ट झाले तरीही, देवतेच्या प्रभावाने ते काटेरी फांद्यांनी आणि विविध झुडपांनी वेढलेले राहत असे, जेणेकरून कोणीही उच्छिष्ट किंवा कचरा टाकून त्या अत्यंत निर्मळ स्थानाला दूषित करू नये.

Atha tassa hatthino purato gantvā rājapurisā sabba gacche chiṇditvā bhūmiṃ sodhetvā taṃ hatthatalasadisaṃ akaṃsu. Hatthināgo gantvā taṃ ṭhānaṃ purato katvā tassa pacchimadisābhāge bodhirukkhaṭṭhane aṭṭhāsi. Athassa matthakato dhātuṃ oropetuṃ ārabhiṃsu nāgo oropetuṃ na deti. Theraṃ pucchi, kasmā bhante nāgo dhātuṃ oropetuṃ na detīti

त्यानंतर त्या हत्तीच्या पुढे जाऊन राजपुरुषांनी सर्व झुडपे तोडून, जमीन साफ करून ती हाताच्या तळव्यासारखी सपाट केली. हत्तीराजाने जाऊन ते स्थान पुढे केले आणि त्याच्या पश्चिम दिशेला असलेल्या बोधिवृक्षाच्या जागी तो उभा राहिला. त्यानंतर त्याच्या मस्तकावरून धातू उतरवण्यास सुरुवात केली, पण हत्तीने ती उतरवू दिली नाही. (राजाने) थेरांना विचारले, 'भंते, हत्ती धातू का उतरवू देत नाही?'

Āruḷhaṃ mahārāja oropetuṃ na vaṭṭatiti. Tasmiñca kāle abhayavāpiyā udakaṃ jinnaṃ hoti samantā bhūmi phalitā suuddharā mattikapiṇḍā. Tato mahājano sīghasīghaṃ mattikaṃ āharitvā hatthakumbhappamāṇaṃ vatthumakāsi. Tāvadeva thūpakaraṇatthaṃ iṭṭhikā kātuṃ ārabhiṃsu. Yāva iṭṭhikā pariniṭṭhanti tāva hatthināgo katipāhaṃ divā bodhirukkhaṭṭhāne hatthisālāyaṃ tiṭṭhati. Rattiyaṃ thūpapatiṭṭhāna bhūmiyaṃ pariyāyati.

थेर म्हणाले, 'महाराज, चढवलेली धातू खाली उतरवणे योग्य नाही.' आणि त्या काळात अभयवापीचे पाणी सुकले होते, सभोवतालची जमीन दुभंगली होती आणि मातीचे ढेकूळ सहज काढता येण्याजोगे होते. त्यानंतर लोकांनी घाईघाईने माती आणून हत्तीच्या कुंभस्थळाच्या आकाराचा चबुतरा बनवला. लगेचच स्तूप बांधण्यासाठी विटा बनवण्यास सुरुवात झाली. जोपर्यंत विटा तयार होत नव्हत्या, तोपर्यंत तो हत्तीराज काही दिवस दिवसा बोधिवृक्षाच्या जागी असलेल्या हत्तीशाळेत राहत असे आणि रात्री स्तूपाच्या स्थापनेच्या भूमीवर फिरत असे.

Atha vatthuṃ vināpetvā rājā theraṃ pucchi, kīdiso bhante thūpo kātabboti. Vīhirāsi sadiso mahārājāti, sādhu bhanteti rājā jaṅghappamāṇaṃ thūpaṃ cināpetvā dhātuoropanatthāya mahāsakkāraṃ kāresi.

त्यानंतर चबुतरा तयार करून राजाने थेरांना विचारले, 'भंते, स्तूप कसा बनवावा?' थेर म्हणाले, 'महाराज, धान्याच्या राशीसारखा.' राजाने 'साधू भंते' असे म्हणून गुडघ्याइतक्या उंचीचा स्तूप बांधला आणि धातू प्रस्थापित करण्यासाठी भव्य सत्कार आयोजित केला.

Tato sakalanāgarā ca jānapadā ca dhātumha dassanatthaṃ santipatiṃsu sannipatite ca tasmiṃ mahājane dasabalassa dhātu hatthikumbhato sattatālappamānaṃ vehāsamabbhuggantvā yamakapāṭihāriyaṃ dassesi. Tehi tehi dhātuppadesehi chabbaṇṇaraṃsiyo udakadharā ca aggikkhaṇdhā ca pavattanti. Sāvatthiyaṃ gaṇḍambamūle bhagavatā dassita pāṭihāriya sadisaṃ eva pāṭihāriyaṃ ahosi. Tañca kho neva therānubhāvenana devatānubhāvena, api ca kho buddhānaṃyeva ānubhāvena bhagavā kira dharamānova adhiṭṭhāsi - tambapaṇṇidīpe anurādhapurassa dakkhiṇadisābhāge purimakānaṃ tiṇṇaṃ buddhānaṃ cetiyaṭṭhāne mama dakkhiṇakkhakadhātu patiṭṭhāna divase yamakapāṭihāriyaṃ hotūti.

त्यानंतर सर्व नगरवासी आणि जनपदवासी धातूच्या दर्शनासाठी एकत्र जमले. तो जनसमुदाय एकत्र जमल्यावर, दशबलांची (बुद्धांची) धातू हत्तीच्या कुंभस्थळावरून सात ताड माडांच्या उंचीएवढी आकाशात वर गेली आणि तिने यमकप्रातिहार्य दाखवले. त्या धातूच्या विविध भागांतून षड्रंगी किरण, पाण्याच्या धारा आणि अग्नीचे लोळ बाहेर पडू लागले. श्रावस्तीमध्ये गंडंब वृक्षाच्या मुळाशी भगवंतांनी दाखवलेल्या प्रातिहार्यासारखेच हे प्रातिहार्य होते. आणि ते प्रातिहार्य थेरांच्या प्रभावाने किंवा देवतेच्या प्रभावाने झाले नव्हते, तर बुद्धांच्याच प्रभावाने झाले होते. भगवंतांनी जिवंत असतानाच असा अधिष्ठान केला होता की - 'ताम्रपर्णी द्वीपात अनुराधापूरच्या दक्षिण दिशेला, पूर्वीच्या तिन्ही बुद्धांच्या चैत्यस्थानी माझ्या उजव्या जतुधातूच्या स्थापनेच्या दिवशी यमकप्रातिहार्य घडो.'

Evaṃ acintiyā buddhā-buddhadhammā acintiyā,Acintiyesu pasannānaṃ-vipāko hoti acintiyoti;

अशा प्रकारे बुद्ध अचिंत्य आहेत, बुद्धधम्म अचिंत्य आहे; आणि अचिंत्य अशा बुद्धांवर व धम्मावर प्रसन्न असणाऱ्यांचा विपाक देखील अचिंत्य असतो.

Dhātusarīrato nikkhanta udakaphusitehi sakalehi tambapaṇṇidīpatale na koci aphuṭṭhokāso nāma ahosi. Evamassa taṃ dhātu sarīraṃ udakaphusitehi tambapaṇṇitthalassa paridāhaṃ vūpasametvā mahājanassa pāṭihāriyaṃ dassetvā otaritvā rañño matthake patiṭṭhāsi rājā saphalaṃ manussattapaṭilābhaṃ maññamāno mahantaṃ sakkāraṃ katvā dhātuṃ patiṭṭhāpesi. Saha dhātupatiṭṭhānena mahābhūmicālo ahosi niṭṭhite pana thūpe rājā ca rājā bhātikā ca deviyo ca de-nāga-yakkhānaṃ vimbhayakaraṃ paccekaṃ thūpamakaṃsu.

धातूच्या शरीरातून निघालेल्या पाण्याच्या थेंबांनी संपूर्ण ताम्रपर्णी द्वीपाच्या भूमीवर अशी कोणतीही जागा उरली नाही जी स्पर्शली गेली नाही. अशा प्रकारे, त्या धातूने पाण्याच्या थेंबांनी ताम्रपर्णीच्या भूमीचा दाह शांत केला आणि जनसमुदायाला प्रातिहार्य दाखवून, खाली उतरून ती राजाच्या मस्तकावर प्रस्थापित झाली. राजाने आपला मनुष्यजन्म यशस्वी झाला असे मानून, मोठा सत्कार करून धातूची स्थापना केली. धातूच्या स्थापनेसोबतच मोठा भूकंप झाला. स्तूप पूर्ण झाल्यावर राजाने, राजाच्या भावांनी आणि राण्यांनी देव, नाग व यक्षांना विस्मित करणारे स्वतंत्र स्तूप बांधले.

Evaṃ jino dhātusarīrakenaGatopi santiṃ janatāhitañca,Sukhañca dhammā bahudhā kareyyaṬhito hi nāthonukaraṃ kareyya;

अशा प्रकारे, जरी जिन (बुद्ध) परम शांतीला (निर्वाणाला) प्राप्त झाले असले, तरी त्यांच्या धातूशरीराद्वारे ते लोकांचे कल्याण आणि सुख अनेक प्रकारे करतात. जणू काही प्रत्यक्ष उपस्थित असलेले नाथ लोकांवर अनुकंपा करत आहेत.

Sādhujana manopasādanatthāya kate thūpavaṃse thūpārāma kathā,

सज्जनांच्या मनाला प्रसन्न करण्यासाठी रचलेल्या 'थूपवंस' मधील 'थूपाराम कथा' समाप्त झाली.

13. Niṭṭhitāya pana dhātupūjāya patiṭṭhite dhātuvare mahiṇdatthero mahāmeghavanuyyānameva gantvāvāsaṃ kappesi. Tasmiṃ kho pana samaye anulādevī pabbajitukāmā hutvā rañño ārocesi. Rājā tassā vacanaṃ sutvā theraṃ etadavoca? Bhante anulādevī pabbajitukāmā, pabbājetha nanta na mahārāja amhākaṃ mātugāmaṃ pabbājetuṃ kappati. Pāṭaliputte pana mayhaṃ bhagini saṅghamittā therī nāma atthi, taṃ pakkosāpehi mahārāja, imasmiñca dīpe purimakānañca tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ bodhi patiṭṭhaṃsi amhākampi bhagavato sarasa raṃsijāla vissajjanakena bodhinā patiṭṭhātabbaṃ, tasmā sāsanaṃ pahiṇeyyasi yathā saṅghamittā bodhiṃ gahetvā āgaccheyyāti.

१३. धातूची पूजा संपन्न झाल्यावर आणि श्रेष्ठ धातू प्रस्थापित झाल्यावर, महिंद थेर महामेघवन उद्यानातच जाऊन राहू लागले. त्या काळी अनुलादेवीने प्रवज्जित होण्याची इच्छा राजाला कळवली. राजाने तिचे बोलणे ऐकून थेरांना विचारले, 'भंते, अनुलादेवी प्रवज्जित होऊ इच्छिते, तिला प्रवज्जा द्या.' थेर म्हणाले, 'नाही महाराज, आम्हाला स्त्रियांना प्रवज्जा देणे कल्पत नाही. पाटलीपुत्र येथे माझी बहीण संघमित्ता थेरी नावाची आहे, तिला बोलवून घ्या, महाराज. आणि या द्वीपात पूर्वीच्या तिन्ही सम्यक्संबुद्धांचे बोधिवृक्ष प्रस्थापित झाले होते, आमच्या भगवंतांच्याही रश्मीजाल पसरवणाऱ्या बोधिवृक्षाची स्थापना झाली पाहिजे. म्हणून असा संदेश पाठवा की जेणेकरून संघमित्ता बोधिवृक्ष घेऊन येईल.'

Rājā therassa vacanaṃ sampaṭicchitvā amaccehi saddhiṃ mantento ariṭṭhaṃ nāma attano bhāgineyyaṃ āha sakkhissasi tvaṃ tāta pāṭalīputtaṃ gantvā mahābodhinā saddhiṃ ayyaṃ saṅghamittattheriṃ ānetunti sakkhissāmi deva sace me pabbajjaṃ anujānissasīti.

राजाने थेरांचे वचन स्वीकारून, अमात्यांशी चर्चा करून आपला भाचा अरिट्ठ याला विचारले, 'बाळा, तू पाटलीपुत्रला जाऊन महाबोधीसह आर्या संघमित्ता थेरीला आणू शकशील का?' अरिट्ठ म्हणाला, 'महाराज, मी आणू शकेन, जर आपण मला प्रवज्जेची अनुमती दिली तर.'

Gaccha tāta theriṃ ānetvā pabbajjāhīti. So rañño ca therissa ca sāsanaṃ gahetvā therassa adhiṭṭhānavasena ekadivase na jambukolapaṭṭanaṃ gantvā nāvaṃ abhirūhitva samuddaṃ atikkamitvā pāṭalīputtaṃ gantvā rañño sāsanaṃ ācikkhi-putto te deva mahiṇdathero evamāha. Sahāyassa kira te devānampiyatissassa bhātujāyā anulādevī nāma pabbajitukāmā, taṃ pabbājetuṃ ayyaṃ saṅghamittattheriṃ pahiṇeyyātha, ayyāya eva ca saddhiṃ mahābodhinti.

राजा म्हणाला, 'जा बाळा, थेरीला घेऊन ये आणि प्रवज्जित हो.' तो राजाचा आणि थेरांचा संदेश घेऊन, थेरांच्या अधिष्ठान बलाने एकाच दिवसात जम्बुकोल बंदरात गेला. जहाजात बसून समुद्र पार करून तो पाटलीपुत्रला पोहोचला आणि त्याने राजाला संदेश सांगितला - 'महाराज, आपले पुत्र महिंद थेर असे म्हणाले आहेत: आपले मित्र देवानंपियतिस्स यांची भावजय अनुलादेवी प्रवज्जित होऊ इच्छिते. तिला प्रवज्जा देण्यासाठी आर्या संघमित्ता थेरीला पाठवावे, आणि आर्यांसोबतच महाबोधीलाही पाठवावे.'

Therassa sāsanaṃ ārocetvā saṅghamittattheriṃ upasaṅkamitvā evamāha. Ayye tumhākaṃ bhātā mahiṇdatthero maṃ tumhākaṃ santikaṃ pesesi devānampiyatissa rañño bhātujāyā anulādevī nāma pañcahi kaññāsatehi pañcahi ca antepurisā satehi saddhiṃ pabbajitukāmāti, taṃ kira āgantvā pabbājethāti.

थेरांचा संदेश सांगून, संघमित्ता थेरींकडे जाऊन त्यांनी असे म्हटले, "आर्ये! आपले बंधू महिन्द थेरांनी मला आपल्याकडे पाठवले आहे. देवानंपियतिस्स राजाची भावजय अनुलादेवी नावाच्या देवी, पाचशे कन्या आणि पाचशे अंतःपुरातील स्त्रियांसह प्रवज्जा घेण्याची इच्छा बाळगून आहेत; तरी आपण येऊन त्यांना प्रवज्जित करावे."

Sā tāva deva turita turitā gantvā raññā tैmatthaṃ ārocetvā gacchāmahaṃ mahārāja tambapaṇṇidīpanti āha.

त्या लगेचच अत्यंत घाईघाईने राजाकडे गेल्या आणि त्यांना हा विषय कळवून म्हणाल्या, "महाराज, मी तंबपण्णिदीपाला (ताम्रपर्णी द्वीपाला) जात आहे."

Tena hi amma mahābodhiṃ gahetvā gacchāhīti vatvā pāṭalīputtato yāva mahābodhi tāva maggaṃ paṭijaggāpetvā sattayojanāyāmaya tiyojana vitthatāya mahatiyā senāya pāṭaliputtato nikkhamitvā ariyasaṅghaṃ ādāya mahābodhisamīpaṃ agamāsi.

"तर मग बाळ, महाबोधी घेऊन जा," असे म्हणून राजाने पाटलीपुत्रापासून महाबोधीपर्यंतचा मार्ग दुरुस्त करवून घेतला आणि सात योजन लांब व तीन योजन रुंद अशा विशाल सैन्यासह पाटलीपुत्रातून निघून, आर्यसंघाला सोबत घेऊन ते महाबोधीच्या समीप गेले.

Senāya samussita dhajapatākaṃ nānāratana vicittaṃ anekālaṅkāra patimaṇḍitaṃ nānāvidha kusuma samākiṇṇaṃ aneka turiya saṃghraṭṭhaṃ mahābodhiṃ parikkhipi tato rājā puppha-gaṇdha-mālādīhi pūjetvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā aṭṭhasu ṭhānesu vanditvā uṭṭhāya añjalimpaggayha ṭhatvā saccavacanakiriyāya bodhiṃ gaṇhitukāmo ratanapīṭhaṃ āruyha tulikaṃ gahetvā manosilāya lekhaṃ katvā yadi mahābodhinā laṅkādīpe patiṭṭhātabbaṃ, yadi cāhaṃ buddhasāsane nibbematiko bhaveyyaṃ, mahābodhi sayameva imasmiṃ suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhahatūti saccakiriyamakāsi saha saccakiriyāya bodhisākhā manosilāya paricchinnaṭṭhānehi chiṇditvā gaṇdha kalala pūrassa suvaṇṇakaṭāhassa upari aṭṭhāsi.

सैन्याने उभारलेले ध्वज आणि पताका असलेल्या, विविध रत्नांनी सुशोभित, अनेक अलंकारांनी नटलेल्या, नानाविध फुलांनी आच्छादलेल्या आणि अनेक वाद्यांच्या गजराने युक्त अशा महाबोधीला वेढले. त्यानंतर राजाने फुले, गंध, माळा इत्यादींनी पूजा करून, तीन वेळा प्रदक्षिणा घालून, आठ ठिकाणी वंदन केले. मग उठून, हात जोडून उभे राहून, सत्यवचन क्रियेने (सच्चकिरिया) बोधी ग्रहण करण्याची इच्छा धरून, रत्नपीठावर चढून, सुवर्णकुंचला हाती घेऊन मनःशिलेने रेघ मारली आणि अशी सत्यक्रिया केली की, "जर महाबोधीची लंकाद्वीपात प्रतिष्ठापना होणार असेल, आणि जर मी बुद्धशासनात पूर्णपणे निःशंक असेन, तर महाबोधी स्वतःच या सुवर्णपात्रात प्रस्थापित होवो." सत्यक्रिया करताच, बोधीशाखा मनःशिलेने आखलेल्या जागेवरून स्वतःच तुटून, सुगंधित चिखलाने भरलेल्या सुवर्णपात्राच्या वर येऊन स्थिरावली.

Tato rājā mahābodhiṃ bodhimaṇḍato mahantena sakkārena pāṭalīputtaṃ ānetvā sabbaparihārāni datvā mahābodhiṃ gaṅgāya nāvaṃ āropetvā sayampi nagarato nikkhamitvā viñjhāṭaviṃ samatikkamma anupubbena sattadivasehi tāmalittiṃ anuppatto antaramagge deva-nāga-manussā uḷāraṃ mahābodhi pūjamakaṃsu.

त्यानंतर राजाने महाबोधीला बोधिमंडावरून मोठ्या आदराने पाटलीपुत्रात आणले, सर्व प्रकारचे राजसन्मान देऊन महाबोधीला गंगेमध्ये नौकेवर चढवले. ते स्वतःही नगरातून बाहेर पडून, विंध्य अरण्याचा टप्पा पार करत अनुक्रमे सात दिवसांत ताम्रलिप्ती बंदरात पोहोचले. वाटेत देव, नाग आणि मनुष्यांनी महाबोधीची भव्य पूजा केली.

Rājāpi samuddatīre sattadivasāni mahābodhiṃ ṭhapetvā mahantaṃ sakkāraṃ katvā bodhimpi saṃṅghamittattherimpi saparivāraṃ nāvaṃ āropetvā gacchati vatare dasabalassa sarasa raṃsijālā muñcamāno mahābodhi rukkhoti kaṇditvā añjalimpaggahetvā assūni pavattayamāno aṭṭhāsi sāpi kho mahābodhi samarūḷhanāvā passato passato mahārājassa mahāsamuddatalaṃ pakkhaṇdi mahāsamuddepi samantā yojanaṃ vīci vūpasantā pañcavaṇṇāni padumāni pupphitāni antalikkhe dibbaturiyāni vajjiṃsu ākāse jala thala sannissitāhi devatāhi pavattitā ativiya uḷāra pūjā ahosi. Evaṃ mahatiyā pūjāya sā nāvā jambukolapaṭṭanaṃ pāvisi.

राजानेही समुद्रकिनाऱ्यावर सात दिवस महाबोधीला ठेवून मोठा सत्कार केला आणि बोधीला तसेच संघमित्ता थेरींना त्यांच्या परिवारासह नौकेवर चढवले. "अरेरे! दशबलांच्या सतेज रश्मींचे जाळे पसरवणारा हा महाबोधी वृक्ष चालला आहे," असे म्हणून आक्रोश करत, हात जोडून, डोळ्यांतून अश्रू ढाळत ते उभे राहिले. ती महाबोधी नौकेवर आरूढ होऊन महाराज पाहत असतानाच महासमुद्रात पुढे निघाली. महासमुद्रातही सभोवताली एक योजनपर्यंत लाटा शांत झाल्या, पाच रंगांची कमळे उमलली, अंतराळात दिव्य वाद्ये वाजू लागली आणि आकाशात, पाण्यात व जमिनीवर राहणाऱ्या देवतांनी केलेली अत्यंत भव्य पूजा झाली. अशा प्रकारे मोठ्या पूजेसह ती नौका जम्बुकोल बंदरात प्रविष्ट झाली.

Devānampiyatissa mahārājāpi uttaradvārato paṭṭhāya yāva jambukolapaṭṭanā maggaṃ sodhāpetvā alaṅkārāpetvā nagarato nikkhamana divase uttaradvāra samīpe saddasālāvatthusmiṃ ṭhito tāya vibhūtiyā mahāsamudde āgacchantaṃyeva mahābodhiṃ therassānubhāvena disvā tuṭṭhamānaso nikkhamitvā sabbaṃ maggaṃ pañcavaṇṇehi pupphehi okiranto antarantarā pupphaagghiyāni ṭhapento ekāheneva jambukolapaṭṭanaṃ gantvā sabbatālāvacara parivuto puppha dhūpagaṇdhādīhi pūjayamāno galappamaṃnaṃ udakaṃ oruyha āgato vata redasabalassa sarasa raṃsijālaṃ vissajjanako bodhirukkhoti pasannacitto mahābodhiṃ ukkhipitvā uttamaṅge sirasmiṃ patiṭṭhapetvā mahābodhiṃ parivāretvā āgatehi soḷasahi jātisampannakulehi saddhiṃ samuddato paccuttaritvā samuddatīre bodhiṃ ṭhapetvā tīṇi divasāni sakala tambapaṇṇi rajjena pūjesi.

देवानंपियतिस्स महाराजांनीही उत्तर द्वारापासून जम्बुकोल बंदरापर्यंतचा मार्ग स्वच्छ व सुशोभित करून घेतला. नगरातून बाहेर पडण्याच्या दिवशी उत्तर द्वाराजवळ 'सद्दसाला' वास्तूमध्ये उभे राहून, त्या वैभवाने महासमुद्रातून येत असलेल्या महाबोधीला थेरांच्या प्रभावाने पाहून, अत्यंत आनंदी मनाने ते बाहेर पडले. संपूर्ण मार्गावर पाच रंगांची फुले उधळत आणि जागोजागी फुलांचे अर्घ्य ठेवत ते एकाच दिवसात जम्बुकोल बंदरात पोहोचले. सर्व प्रकारच्या वाद्यवृंदांनी वेढलेले ते फुले, धूप, गंध इत्यादींनी पूजा करत गळ्यापर्यंत पाण्यात उतरले आणि "अरेरे! दशबलांच्या सतेज रश्मींचे जाळे पसरवणारा हा बोधिवृक्ष आला आहे," अशा प्रसन्न चित्ताने त्यांनी महाबोधीला उचलून आपल्या मस्तकावर धारण केले. महाबोधीच्या सोबत आलेल्या सोळा उच्चकुलीन घराण्यांतील लोकांसह समुद्रातून बाहेर येऊन, समुद्रकिनाऱ्यावर बोधीला ठेवून त्यांनी तीन दिवस संपूर्ण तंबपण्णि राज्याकडून तिची पूजा करवली.

Atha catutthe divase mahābodhiṃ ādāya uḷāraṃ pūjaṃ kurumāno anupubbena anurādhapuraṃ sampatte anurādhapurepi mahāsakkāraṃ katvā cātuddasī divase vaḍḍhamānakacchāyāya mahābodhiṃ uttaradvārena pavesetvā nagaramajjhana atiharitvā dakkhiṇadvārena nikkhamitvā dakkhiṇadvārato pañcadhanu satike ṭhāne yattha amhākaṃ sammāsambuddho nirodha samāpattiṃ samāpajjitvā nisīdi. Purimakā ca tayo sammāsambuddhā samāpattiṃ appetvā nisīdiṃsu. Yattha ca kakusaṇdhassa bhagavato sirīsabodhi, konāgamanassa bhagavato udumbarabodhi, kassapassa bhagavato nigrodhabodhi, patiṭṭhāpesi -tasmiṃ mahāmeghavanuyyānassa tilakabhūte katabhūmi parikamme rājavatthudvārakoṭṭhakaṭṭhāne mahābodhiṃ patiṭṭhāpesi.

त्यानंतर चौथ्या दिवशी महाबोधीला घेऊन भव्य पूजा करत ते अनुक्रमे अनुराधापूरला पोहोचले. अनुराधापुरातही मोठा सत्कार करून, चतुर्दशीच्या दिवशी दुपारच्या वेळी (वाढत्या सावलीच्या वेळी) महाबोधीला उत्तर द्वाराने प्रवेश दिला. नगराच्या मध्यभागातून नेऊन दक्षिण द्वाराने बाहेर काढले आणि दक्षिण द्वारापासून पाचशे धनुष्य अंतरावर असलेल्या ठिकाणी—जिथे आमचे सम्यक्संबुद्ध निरोध-समापत्ती प्राप्त करून बसले होते, आणि पूर्वीचे तीन सम्यक्संबुद्धही समापत्ती प्राप्त करून बसले होते; तसेच जिथे भगवान ककुसंधांचा शिरीषबोधी, भगवान कोणागमनांचा उदुंबरबोधी आणि भगवान कश्यपांचा न्यग्रोधबोधी प्रस्थापित केला गेला होता—त्या महामेघवन उद्यानाचा टिळा असलेल्या, सुशोभित केलेल्या भूमीवर, राजवाड्याच्या प्रवेशद्वाराच्या ठिकाणी महाबोधीची प्रतिष्ठापना केली.

Evaṃ laṅkāhitatthāya-sāsanassaca vuddhiyā,Mahāmeghavane ramme-mahābodhi patiṭṭhitoti;

अशा प्रकारे लंकेच्या हितासाठी आणि बुद्ध शासनाच्या वृद्धीसाठी, रमणीय महामेघवनात महाबोधी प्रस्थापित झाली.

Bodhi āgamanakathā

बोधी आगमन कथा.

14. Anulādevī pañcahi kaññāsatehi pañcahi antepurisā satehīti mātugāmasahassena saddhiṃ saṅghamittattheriyā santike pabbajitvā nacirasseva saparivārā arahatte patiṭṭhāsi. Ariṭṭhopi kho rañño bhāgineyyo pañcahi purisa satehi saddhiṃ therassa santike pabbajitvā saparivāro nacirasseva arahatte patiṭṭhāsi. Athekadivasaṃ rājā bodhiṃ vanditvā therena saddhiṃ thūpārāmaṃ gacchati. Tassa lohapāsādaṭṭhānaṃ sampattassa purisā pupphāni āhariṃsu rājā therassa pupphāni adāsi. Thero pupphehi lohapāsādaṭṭhānaṃ pūjesi pupphesu bhūmiyā patita mattesu mahābhūmicālo ahosi?

१४. अनुलादेवींनी पाचशे कन्या आणि पाचशे अंतःपुरातील स्त्रिया अशा एक हजार स्त्रियांसह संघमित्ता थेरींच्या सन्निध प्रवज्जा घेतली आणि लवकरच त्या आपल्या परिवारासह अर्हत पदावर प्रतिष्ठित झाल्या. राजाचा भाचा अरिट्ठ यानेही पाचशे पुरुषांसह थेरांच्या सन्निध प्रवज्जा घेतली आणि तोही आपल्या परिवारासह लवकरच अर्हत पदावर प्रतिष्ठित झाला. त्यानंतर एके दिवशी राजा बोधीला वंदन करून थेरांसह थूपारामाकडे जात होता. तो लोहप्रासादाच्या जागी पोहोचला असता, लोकांनी फुले आणली. राजाने ती फुले थेरांना दिली. थेरांनी त्या फुलांनी लोहप्रासादाच्या जागेची पूजा केली. फुले जमिनीवर पडताच मोठा भूकंप झाला.

Rājā kasmā bhante bhūmi calitāni pucchi. Imasmiṃ mahārāja okāse anāgate saṅghassa uposathāgāraṃ bhavissati. Tassetaṃ pubbanimittanti āha. Puna tassa mahācetiyaṭṭhānaṃ sampattassa campaka pupphāni abhihariṃsu. Tānipi rājā therassa adāsi. Thero mahācetiyaṭṭhānaṃ pupphehi pūjetvā vandi tāvadeva mahāpathavī saṃkampi. Rājā bhante kasmā pathavī kampitthāti pucchi. Mahārāja imasmiṃ ṭhāne anāgate buddhassa bhagavato asadiso mahāthūpo bhavissati. Tassetaṃ pubbanimittanti āha. Ahameva karomi bhanteti. Alaṃ mahārāja tumhākaṃ aññaṃ bahuṃ kammaṃ atthi. Tumhākaṃ pana nantā duṭṭhagāmaṇī abhayo nāma kāressatīti.

राजाने विचारले, "भन्ते, पृथ्वी का कंपित झाली?" (थेरांनी उत्तर दिले,) "महाराज, या ठिकाणी भविष्यात संघाचे उपोसथागार होईल. हे त्याचेच पूर्वनिमित्त आहे." पुन्हा, ते महाचेतिय (महास्तूप) च्या स्थानावर पोहोचले असता, चाफ्याची फुले आणण्यात आली. राजाने ती फुले सुद्धा थेरांना दिली. थेरांनी महाचेतिय स्थानाची फुलांनी पूजा करून वंदन केले, त्याच वेळी महापृथ्वी कंपित झाली. राजाने विचारले, "भन्ते, पृथ्वी का कंपित झाली?" (थेरांनी उत्तर दिले,) "महाराज, या ठिकाणी भविष्यात बुद्ध भगवंतांचा एक अद्वितीय महास्तूप होईल. हे त्याचेच पूर्वनिमित्त आहे." (राजाने म्हटले,) "भन्ते, मीच तो बनवीन." (थेरांनी उत्तर दिले,) "महाराज, पुरे. आपल्याला इतर अनेक कामे आहेत. परंतु आपला नातू, दुट्ठगामणी अभय नावाचा, हा तो बनवेल."

Atha rājā sace bhante mayhaṃ nantā karissati. Kataṃyeva mayāti dvādasahatthaṃ pāsāṇatthamhaṃ āharāpetvā devānampiyatissa rañño nattā duṭṭhagāmaṇi abhayo nāma imasmiṃ padese thūpaṃ karotīti akkharāni likhāpetvā patiṭṭhāpesīti atha devānampiyatissarājā cetiyapappate nihitā sammāsambuddha bhutta patta pūretvā āhaṭā dhātuyohatthikkhaṇdhena āharāpetvā sakalatambapaṇṇidīpe yojane yojane thūpaṃ kāretvā dhātuyo patiṭṭhāpesi bhagavato pattaṃ pana rāja geheyava ṭhapetvā pūjamakāsīti.

तेव्हा राजा म्हणाला, "भन्ते, जर माझा नातू हा स्तूप बनवणार असेल, तर तो मीच बनवल्यासारखा आहे." असे म्हणून त्याने बारा हात लांबीचा दगडाचा खांब आणवला आणि "देवानंपियतिस्स राजाचा नातू दुट्ठगामणी अभय नावाचा या ठिकाणी स्तूप बनवेल," अशी अक्षरे त्यावर कोरून तो तेथे स्थापित केला. त्यानंतर देवानंपियतिस्स राजाने चेतियपब्बत (चेतिय पर्वत) वर ठेवलेल्या, सम्यक्संबुद्धांनी भोजन केलेल्या पात्रात भरून आणलेल्या धातू हत्तीच्या पाठीवरून आणवल्या आणि संपूर्ण तंबपण्णि द्वीपात प्रत्येक योजनावरावर स्तूप बांधून त्या धातू प्रस्थापित केल्या. परंतु भगवंतांचे ते पात्र राजाने आपल्या राजवाड्यातच ठेवून त्याची पूजा केली.

Nidhāpetvāna sambuddha-dhātuyo pattamattakā,Kārāpesi mahārāja-thūpe yojana yojaneti;

सम्यक्संबुद्धांच्या पात्रात भरलेल्या धातू प्रस्थापित करून, महाराजांनी प्रत्येक योजनावरावर स्तूप बांधले.

Yojanathūpa kathā

योजनथूप कथा (योजनस्तूप कथा)

Atha rājā aññāni ca bahūni puññakammāni katvā cattālīsa vassāni rajjaṃ kāresi. Tassa accayena taṃ kaniṭṭho uttiya rājā dasavassāni rajjaṃ kāresi. Tassa accayena taṃ kaniṭṭho mahāsīvo dasavassāneva rajjaṃ kāresi tassa accayena tassāpi kaniṭṭho sūratisso dasavassāneva rajjaṃ kāresi tato assanāvika puttā dve damiḷā sūratissaṃ gahetvā dvevīsa vassāni dhammena rajjaṃ kāresuṃ. Te gahetvā muṭasīvassa rañño putto aselo nāma dasavassāni rajjaṃ kāresi atha coḷaraṭṭhato agantvā eḷāro nāma damilo asela bhūpatiṃ gahetvā catucattālīsa vassāni rajjaṃ kāresi eḷāraṃ gahetvā duṭṭhagāmaṇi abhayo rājā ahosi.

त्यानंतर राजाने इतरही अनेक पुण्यकर्मे करून चाळीस वर्षे राज्य केले. त्यांच्या निधनानंतर, त्यांचा धाकटा भाऊ उत्तिय राजाने दहा वर्षे राज्य केले. त्यांच्या निधनानंतर, त्यांचा धाकटा भाऊ महासीव याने दहा वर्षेच राज्य केले. त्यांच्या निधनानंतर, त्यांचाही धाकटा भाऊ सूरतिस्स याने दहा वर्षेच राज्य केले. त्यानंतर दोन तमिळ (दमिळ) घोड्यांच्या व्यापाऱ्यांच्या मुलांनी सूरतिस्साला पराभूत करून बावीस वर्षे धर्माने राज्य केले. त्यांना पराभूत करून मुटसीव राजाचा मुलगा असेल नावाचा याने दहा वर्षे राज्य केले. त्यानंतर चोळ राष्ट्रातून आलेल्या एळार नावाच्या तमिळाने असेल राजाला पराभूत करून चव्वेचाळीस वर्षे राज्य केले. एळारला पराभूत करून दुट्ठगामणी अभय राजा झाला.

Tadatthadīpanatthaṃ ayamanupubbakathā

त्याचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी ही अनुक्रमिक कथा (अनुपूर्व कथा) आहे:

15. Devānampiyatissa rañño kira dutiyabhātiko uparājā mahānāgo nāma ahosi. Atha rañño devī attano puttassa rajjaṃ icchanti taracchanāvā vāpiṃ karontassa uparājassavisena ambaṃ yojetvā ambamatthake ṭhapetvā pesesi deviyi putte, uparājena saddhiṃ gato bhājane vivaṭe sayameva amabaṃ gahetvā khāditvā kālamakāsi uparājā taṃ kāraṇaṃ ñatvā deviyā bhīto tatoyeva attano deviñca balavāhanañca gahetvā rohaṇaṃ agamāsi. Tassa aggamahesi antarāmagge yaṭṭālavihāre nāma puttaṃ vijāyi tassa tissoti bhātunāma’makaṃsi.

१५. असे म्हटले जाते की, देवानंपियतिस्स राजाचा दुसरा भाऊ महानग नावाचा उपराजा होता. तेव्हा राजाच्या राणीने आपल्या पुत्राला राज्य मिळावे अशी इच्छा धरून, तरच्छनावा तलावाचे काम करत असलेल्या उपराजासाठी विषाने माखलेला आंबा आंब्यांच्या टोपलीच्या वर ठेवून पाठवला. राणीचा मुलगा, जो उपराजासोबत गेला होता, त्याने भांडे उघडल्यावर स्वतःच तो आंबा घेऊन खाल्ला आणि तो मरण पावला. उपराजाला हे कारण समजले आणि राणीच्या भीतीने त्याने लगेचच आपली पत्नी (देवी) आणि सैन्य घेऊन रोहण देशात पळ काढला. वाटेत त्याच्या मुख्य राणीने (अग्रमहिषीने) यट्टाळविहार येथे एका पुत्राला जन्म दिला. त्याने आपल्या भावाच्या नावावरून त्याचे नाव 'तिस्स' असे ठेवले.

So tato gantvā mahāgāme vasanto rohaṇe rajjaṃ kāresi tassa accayena tassa putto yaṭṭālatisso mahāgāmeyeva rajjaṃ kāresi. Tassa accayena tassāpi putto goṭhābhayo nāma tattheva rajjaṃ kāresi. Goṭhābhayassa putto kākavaṇṇatisso nāma tattheva rajjaṃ kāresi. Kākavaṇṇatissa rañño kira kalyāṇitissa rañño dhītā vihāramahādevī nāma aggamahesi ahosi sā rañño piyā ahosi manāpā. Rājā tāya saddhiṃ samaggavāsaṃ vasanto puññāni karonto vihāsi. Athekadivasaṃ devī rājageheyeva bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā sāyaṇhasamaye gaṇdhamālādīni gāhāpetvā dhammaṃ sotuṃ vihāraṃgatā, tattha nipannaṃ bāḷhagilānaṃ āsannamaraṇaṃ sīlavantaṃ sāmaṇeraṃ disvā gaṇdhamālādīhi pūjetvā attano sampattiṃ vaṇṇetvā mama puttabhāvaṃ patthetha bhanteti yāci.

तो तेथून निघून महागाम येथे राहू लागला आणि रोहण देशावर राज्य करू लागला. त्यांच्या निधनानंतर, त्यांचा मुलगा यट्टाळतिस्स याने महागाम येथेच राज्य केले. त्यांच्या निधनानंतर, त्यांचाही मुलगा गोठाभय नावाचा याने तेथेच राज्य केले. गोठाभयाचा मुलगा काकवण्णतिस्स नावाचा याने तेथेच राज्य केले. असे म्हटले जाते की, काकवण्णतिस्स राजाची मुख्य राणी (अग्रमहिषी) कल्याणितिस्स राजाची कन्या विहारमहादेवी नावाची होती. ती राजाला अत्यंत प्रिय आणि मनपसंत होती. राजा तिच्यासोबत सुखाने संसार करत आणि पुण्यकर्मे करत राहत असे. एके दिवशी राणीने राजवाड्यातच भिक्खू संघाला महादान दिले आणि संध्याकाळच्या वेळी गंध, पुष्प इत्यादी घेऊन धम्म ऐकण्यासाठी ती विहारात गेली. तेथे आजारी असलेल्या, मरणासन्न आणि शीलवान अशा एका सामणेराला पाहून, तिने गंध, पुष्प इत्यादींनी त्यांची पूजा केली आणि आपल्या वैभवाचे वर्णन करून, "भन्ते, आपण माझा पुत्र म्हणून जन्म घेण्याची प्रार्थना करावी," अशी याचना केली.

So na icchi, yāpi punappuna yāciyeva. Sāmaṇeropi evaṃ sante sāsanānuggahaṃ kātuṃ sakkātisampaṭicchitvā gatinimittavasena upaṭṭhitampi devalokaṃ chaḍḍetvā nikantivasena suvaṇṇa sivikāya gacchantiyā deviyā kucchimhi paṭisaṇdhiṃ gaṇhi.

त्यांनी नकार दिला, परंतु तिने पुन्हा पुन्हा याचना केलीच. सामणेराने देखील विचार केला की, "असे झाल्यास बुद्ध शासनावर अनुग्रह करता येईल," हे स्वीकारून, गतीनिमित्ताने समोर आलेल्या देवलोकाचा त्याग केला आणि इच्छेपोटी सोन्याच्या पालखीतून जाणाऱ्या राणीच्या गर्भात प्रतिसंधी ग्रहण केली (पुनर्जन्म घेतला).

Sā dasamāsaccayena puttaṃ vijāyi. Tassa gāmaṇi abhayoti nāmaṃ kariṃsu. Aparabhāge aparampi tassa tissoti nāmaṃ kariṃsu. Gāmaṇi kumāro kamena vaḍḍhento soḷasa vassiko hutvā hatthassa tharā sippesu kovido tejobala parakkama sampanno ahosi. Atha kho kākavaṇṇatissa rājā naṇdhimitto-suranimmalo-mahāseno-goṭhayimbaro-theraputtābha- yo-bharaṇo-veḷusumano-khañcadevo-phussadevo-labhiyyavasabhoti ime dasāmahāyodhe puttassa santike ṭhapetvā vāsesi.

दहा महिन्यांनंतर तिने एका पुत्राला जन्म दिला. त्यांनी त्याचे नाव 'गामणी अभय' असे ठेवले. नंतरच्या काळात, त्यांनी दुसऱ्या पुत्राचे नाव 'तिस्स' असे ठेवले. गामणी कुमार हळूहळू मोठा होत सोळा वर्षांचा झाला आणि हत्ती चालवणे, शस्त्रविद्या इत्यादी कलांमध्ये निपुण, तसेच तेज, बल आणि पराक्रमाने संपन्न झाला. त्यानंतर काकवण्णतिस्स राजाने नंदिमित्त, सुरनिम्मल, महासेन, गोठयिम्बर, थेरपुत्ताभय, भरण, वेळुसुमन, खंजदेव, फुस्सदेव आणि लभिय्यवषभ या दहा महायोद्ध्यांना आपल्या पुत्राच्या सेवेत ठेवले.

Tesaṃ uppattikathā mahāvaṃsato gahetabbā rājā dasamahāyodhānaṃ puttassa sakkārasamaṃsakkāraṃ kāresi tissakumāraṃ janapada rakkhanatthāya dīghavāpiyaṃ ṭhapesi athekadivasaṃ gāmiṇī kumāro attano balavāhana sampattiṃ disvā damiḷehi saddhiṃ yujjhassāmīti rañño kathāpesi. Rājā puttaṃ anurakkhanto alaṃ oragaṅganti nivāresi. So yāva tatiyaṃ kathāpesi rājā kujjhitvā hemasaṅkhalikaṃ karotha baṇdhitvā rakkhissāmīti. Abhayo pitu rañño kujjhitvā palāyitvā malayaṃ agamāsi tato paṭṭhāya pitari duṭṭhattā duṭṭhagāmaṇīti paññāto rājā puttānaṃ kalahaṭṭhānaṃ āgamanatthāya yodhehi sapathaṃ kāresi.

त्यांच्या जन्माची कथा महावंशातून घ्यावी. राजाने त्या दहा महायोद्ध्यांना आपल्या पुत्रासमानच आदर-सत्कार दिला. तिस्स कुमाराला जनपदाच्या रक्षणासाठी दीघवापी येथे ठेवले. एके दिवशी गामणी कुमाराने आपले सैन्य आणि शक्ती पाहून, "मी तमिळांशी युद्ध करीन," असा निरोप राजाला पाठवला. राजाने पुत्राच्या रक्षणासाठी "गंगा नदीच्या अलीकडचा प्रदेश पुरेसा आहे," असे सांगून त्याला रोखले. त्याने तीन वेळा निरोप पाठवला, तेव्हा राजाने रागावून म्हटले, "सोन्याची साखळी तयार करा, मी त्याला बांधून ठेवीन." अभय आपल्या पिता राजावर रागावला आणि पळून मलय देशात निघून गेला. तेव्हापासून वडिलांवर रागावल्यामुळे तो 'दुट्टगामणी' म्हणून ओळखला जाऊ लागला. राजाने आपल्या पुत्रांमध्ये युद्धाची वेळ येऊ नये म्हणून योद्ध्यांकडून शपथ घेतली.

Atha kākavaṇṇatissa rājā catusaṭṭhivihāre kāretvā catusaṭṭhi saṃvaccharāneva ṭhatvā kālamakāsi tissakumāro pitukālakatabhāvaṃ sutvā dīghavāpito āgantvā pitu sarīrakiccaṃ kāretvā mātaraṃ - kaṇḍula hatthiñca gahetvā bhātu bhayā dīghavāpiṃ agamāsi. Amaccā sannipatitvā taṃ pavattiṃ vatvā duṭṭhagāmaṇitissa santikaṃ pesesuṃ. So taṃ sāsanaṃ sutvā bhuttasālaṃ āgamma bhātu santikaṃ dūte pesetvā tato mahāgāmaṃ āgantvā abhisekaṃ patvā mātaraṃ kaṇḍulahatthiñca pesetūti yāva tatiyaṃ bhātu santikaṃ lekhā pesetvā apesana bhāvaṃ ñatvā yuddhāya nikkhami. Kumāropi yuddhasajjohutvānikkhami. Cuḷaṅgaṇiya piṭṭhiyaṃ dvinnaṃ bhātūnaṃ mahāyuddhaṃ ahosi.

त्यानंतर काकवर्णतिस्स राजाने चौसष्ट विहार बांधून, चौसष्ट वर्षे जगून काळ केला. तिस्स कुमाराने पित्याच्या मृत्यूची बातमी ऐकून, दीघवापीहून येऊन, पित्याचे अंत्यसंस्कार केले आणि आईला व कण्डुल हत्तीला घेऊन भावाच्या भयाने तो दीघवापीला निघून गेला. अमात्यांनी एकत्र येऊन ती हकीकत सांगण्यासाठी दुट्ठगामणी तिस्सकडे दूत पाठवले. त्याने तो संदेश ऐकून, भुत्तसाला येथे येऊन भावाकडे दूत पाठवले, त्यानंतर महागाम येथे येऊन राज्याभिषेक करून घेतला आणि आईला व कण्डुल हत्तीला पाठवून द्यावे म्हणून भावाकडे तीन वेळा पत्रे पाठवली. परंतु त्याने ते न पाठविल्याचे जाणून तो युद्धासाठी निघाला. कुमार देखील युद्धाची तयारी करून निघाला. चुळंगणीय मैदानावर दोन्ही भावांमध्ये मोठे युद्ध झाले।

Te kira yodhā sapathassa katattā tesaṃ yuddhe sahāyā na bhaviṃsu. Tadā rañño anekasahassa manussā mariṃsu. Rājā parajjitvā tissāmaccaṃ dighatuṇikaṃ vaḷavañca gahetvā palāyi. Kumāro pacchato pacchato anubaṇdhi. Antare bhikkhu pabbataṃ māpesuṃ. Taṃ disvā kumāro bhikkhusaṅghassa kammanti ñatvā nivatti rājā palāyitvā kappaṇdakara nadiyā jalamālatitthaṃ nāma gantvaṃ chātomhiti āha. Amacco suvaṇṇasarake pakkhittabhattā niharitvā adāsi.

असे म्हणतात की, त्या योद्ध्यांनी शपथ घेतली असल्यामुळे ते त्यांच्या युद्धात सहभागी झाले नाहीत. तेव्हा राजाचे अनेक हजार सैनिक मारले गेले. राजा पराभूत होऊन, तिस्स नावाचा अमात्य आणि दीघतूणिक नावाची घोडी घेऊन पळून गेला. कुमार त्याच्या पाठीमागे पाठलाग करत गेला. दरम्यान, भिक्खूंनी एक पर्वत निर्माण केला. ते पाहून कुमाराने हे भिक्खूसंघाचे कार्य आहे असे जाणून तो मागे फिरला. राजा पळून जाऊन कप्पणदकर नदीच्या जलमालतीर्थ नावाच्या घाटावर पोहोचला आणि म्हणाला, 'मला भूक लागली आहे.' अमात्याने सोन्याच्या पात्रात ठेवलेले अन्न काढून त्याला दिले।

Rājā kālaṃ sallakkhetvā saṅghassa datvā bhuñjāmiti saṅghassa-amaccassa-vaḷavāya-attano cāti catubhāgaṃ katvā kālā ghosāpesi tadā piyaṅgudipato kuṭumbiyatissatthero nāma āgantvā purato aṭṭhāsi. Rājā theraṃ disvā pasannamānaso saṅghassa ṭhapitabhāgaṃ attano bhāgañca therassa patte pakkhipiṃ amaccopi attano bhāgaṃ pakkhipi vaḷavāpi dātukāmā ahosi. Tassābhippāyaṃ ñatvā amacco tassāpi bhāgaṃ patte pakkhipi.

राजाने वेळेचा विचार करून, 'संघाला दान देऊनच मी भोजन करेन' असे ठरवून, संघाचा, अमात्याचा, घोडीचा आणि स्वतःचा असे चार भाग केले आणि भोजनाची वेळ झाल्याची घोषणा केली. तेव्हा पियंगुदीपावरून कुटूंबियतिस्स थेर नावाचे स्थवीर तेथे आले आणि त्यांच्या समोर उभे राहिले. राजाने थेरांना पाहून प्रसन्न मनाने संघासाठी ठेवलेला भाग आणि स्वतःचा भाग थेरांच्या पात्रात टाकला. अमात्यानेही आपला भाग पात्रात टाकला. घोडीची देखील आपला भाग देण्याची इच्छा झाली. तिचा अभिप्राय जाणून अमात्याने तिचाही भाग पात्रात टाकला।

Iti so rājā therassa paripuṇṇa bhattapattaṃ adāsi. Thero pattaṃ gahetvā gantvā gotamattherassa nāma adāsi. So pañcasata bhikkhu bhojetvā puna tato laddhehi bhāgehi pattapūretvā ākāse khipi patto gantvā rañño purato aṭṭhāsi tisso pattaṃ gahetvā rājānaṃ bhojetvā tato sayaṃ bhuñjitvā vaḷavaṃ bhojesi. Tato rājā sannāhaṃ cumbaṭakaṃ katvā pattaṃ vissajjesi. Tato gantvā therassa hatthe patiṭṭhāsi, rājā puna mahāgāmaṃ āgantvā senaṃ saṅkaḍḍivo saṭṭhisahassabalā gahetvā puna bhātarā saddhiṃ yujjhi tadā kumārassa aneka sahassaṃ manussā patiṃsu.

अशा प्रकारे त्या राजाने थेरांना अन्नाने पूर्ण भरलेले पात्र दिले. थेरांनी ते पात्र घेऊन जाऊन गोतम थेर नावाच्या स्थविरांना दिले. त्यांनी पाचशे भिक्खूंना भोजन करवून, पुन्हा त्यातून मिळालेल्या भागांनी पात्र भरून आकाशात फेकले. ते पात्र हवेतून जाऊन राजाच्या समोर उभे राहिले. तिस्सने ते पात्र घेऊन राजाला भोजन करवले, त्यानंतर स्वतः भोजन केले आणि घोडीलाही खाऊ घातले. त्यानंतर राजाने आपल्या चिलखताची चुंबळ करून पात्र परत पाठवले. तेथून जाऊन ते थेरांच्या हातात स्थिरावले. राजाने पुन्हा महागाम येथे येऊन साठ हजार सैनिकांचे सैन्य गोळा केले आणि पुन्हा भावाशी युद्ध केले. तेव्हा कुमाराचे अनेक हजार सैनिक मारले गेले।

Kumāro palāyitvā vihāraṃ pavisitvā mahātherassa gehaṃ pāvisi.

कुमार पळून जाऊन विहारात शिरला आणि महाथेरांच्या कुटीत प्रवेश केला।

Rājā pacchato pacchato anubaṇdhanto vihāraṃ paviṭṭhabhāvaṃ ñatvā nivatti pacchā therā te ubho bhātaro aññamaññaṃ khamāpesuṃ. Tadā rājā sassakammāni kāretuṃ tissakumāraṃ dīghavāpimeva pahiṇitvā sayampi bheraṃ carāpetvā sassakammāni kāresi. Atha mahājanassa saṅgahaṃkatvā kunte dhātuṃ nidhāpetvā balavāhana parivuto tissārāmaṃ gantvā saṅghaṃ vanditvā bhante sāsanaṃ jotetuṃ pāragaṅgaṃ gamissāmi sakkāretuṃ amhehi sahagāmino bhikkhu dethāti āha.

राजाने पाठीमागे पाठलाग करत तो विहारात शिरल्याचे जाणून माघार घेतली. नंतर थेरांनी त्या दोन्ही भावांना एकमेकांची क्षमा मागायला लावून त्यांच्यात समेट घडवून आणला. तेव्हा राजाने शेतीची कामे करण्यासाठी तिस्स कुमाराला दीघवापीलाच पाठवले आणि स्वतः देखील दवंडी पिटवून शेतीची कामे करवून घेतली. त्यानंतर जनतेचे कल्याण करून, आपल्या भाल्यामध्ये धातू प्रस्थापित करून, सैन्य व वाहनांसह तिस्स आरामात जाऊन, संघाला वंदन करून तो म्हणाला, 'भंते, शासनाचा प्रसार करण्यासाठी मी गंगापार जाणार आहे. आमचा सत्कार स्वीकारण्यासाठी आमच्यासोबत येणारे भिक्खू आम्हाला द्यावे।'

Saṅgho pañcasatabhikkhu adāsi. Rājā bhikkhusaṅghaṃ gahetvā kaṇḍulahatthimāruyha yodhehi parivuto mahatā balakāyena yuddhāya nikkhamitvā mahiyaṅgaṇaṃ āganantvā tattha damiḷehi saddhiṃ yujjhanto mahiyaṅgaṇe kañcuka thūpaṃ kāresi. Tassa thūpassa vibhāvanatthaṃ ayamānupubbakathā.

संघाने पाचशे भिक्खू दिले. राजा भिक्खूसंघाला सोबत घेऊन, कण्डुल हत्तीवर आरूढ होऊन, योद्ध्यांनी वेढलेला आणि मोठ्या सैन्यासह युद्धासाठी निघाला. महियंगण येथे येथे येऊन तेथे तमिळांशी युद्ध करत असताना त्याने महियंगण येथे कंचुक स्तूप बांधला. त्या स्तूपाच्या उत्पत्तीचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी ही अनुक्रमिक कथा आहे।

16. Bhagavā kira bodhite navame māse imaṃ dīpamāgantvā gaṅgātīre tiyojanāyate yojanavitthate mahānāgavanuyyāne yakkhasamāgamaṃ āgantvā tesaṃ yakkhānaṃ uparibhāge mahiyaṅgaṇa thūpassa ṭhāne vehāsayaṃ ṭhito vuṭṭhi vātandhakārādīhi yakkhe santāsetvā tehi abhayaṃ yācito tumhākaṃ abhayaṃ dassāmi tumhe samaggā mayhaṃ nisīdanaṭṭhānaṃ dethāti āha.

१६. असे म्हणतात की, भगवान बुद्धत्व प्राप्तीनंतरच्या नवव्या महिन्यात या द्वीपावर आले आणि गंगा नदीच्या तीरावर तीन योजन लांब व एक योजन रुंद असलेल्या महानागवन उद्यानात यक्षांच्या सभेत पोहोचले. त्या यक्षांच्या वर, महियंगण स्तूपाच्या ठिकाणी आकाशात उभे राहून, पाऊस, वारा आणि अंधार इत्यादींनी त्यांनी यक्षांना भयभीत केले. तेव्हा त्यांनी अभयाची याचना केली असता, 'मी तुम्हाला अभय देईन, तुम्ही सर्वजण मिळून मला बसण्यासाठी जागा द्या,' असे भगवान म्हणाले।

Yakkhā, mārisa te imaṃ sakaladīpaṃ demi. Abhayaṃ no dehīti āhaṃsu. Tato bhagavā tesaṃ bhayaṃ apanuditvā tehi dinnabhabhūmiyaṃ cammakhaṇḍaṃ pattharitvā tattha nisinno tejokasiṇaṃ samāpajjitvā cammakhaṇḍaṃ samantato jāletvā vaḍḍhesi. Te cammakhaṇḍena abhibhūnā samantato sāgara pariyante rāsibhūtā ahesuṃ bhagavā iddhibalena giridīpaṃ nāma idhānetvā tattha yakkhe pavesetvā dīpaṃ yathāṭṭhāne ṭhapetvā cammakhaṇḍaṃ saṅkhipi tadā devatā samāgamo ahosi. Tasmiṃ samāgame bhagavā dhammaṃ desesi-tadā.

यक्ष म्हणाले, 'हे पूजनीय, आम्ही तुम्हाला हे संपूर्ण द्वीप देतो. आम्हाला अभय द्या.' त्यानंतर भगवंतांनी त्यांचे भय दूर केले आणि त्यांनी दिलेल्या भूमीवर चामड्याचे आसन पसरवून त्यावर बसले. त्यांनी तेजोकसिण समाधी प्राप्त करून चामड्याच्या आसनाला चहूबाजूंनी प्रज्वलित करून त्याचा विस्तार केला. ते यक्ष त्या चामड्याच्या आसनाने पराभूत होऊन चहूबाजूंनी समुद्राच्या किनाऱ्यावर एकत्र जमा झाले. भगवंतांनी आपल्या ऋद्धीबलाने 'गिरीद्वीप' नावाचे द्वीप येथे आणले, त्यात यक्षांना प्रवेश दिला आणि ते द्वीप पूर्ववत जागी ठेवून चामड्याचे आसन आकुंचित केले. तेव्हा देवतांचा मेळावा झाला. त्या सभेत भगवंतांनी धम्मदेशना दिली - तेव्हा:

‘‘Nekesaṃ pāṇakoṭīnaṃ-dhammābhisamayo ahū,Saraṇesu ca sīlesu-ṭhitā āsuṃ asaṅkhiyā;

अनेक कोटी प्राण्यांना धम्माचा बोध (धम्माभिसमय) झाला, आणि असंख्य प्राणी शरण आणि शीलांमध्ये प्रतिष्ठित झाले।

Sotāpattiphalaṃ patvā-sele sumanakūṭake,Mahāsumana deviṇdo-pūjiyaṃ yāci pūchiyaṃ;

सुमनकूट पर्वतावरील महासुमन नावाच्या देवेंद्राने सोतापत्ती फल प्राप्त करून, पूजनीय बुद्धांकडे पूजेसाठी काहीतरी याचना केली।

Siraṃ parāmasitvāna-nilāmalasiroruhe,Pāṇimatte adā kese tassa pāṇihito jino;

आपल्या मस्तकावरील निळ्या व स्वच्छ केसांवरून हात फिरवून, त्या हितचिंतक जिनाने (बुद्धांनी) त्याला मुठभर केस दिले।

So taṃ suvaṇṇicaṅgoṭaṃ-carenādāya satthuno, nisinnaṭṭhāna racite-nānāratanasañcaye.

त्याने शास्त्यांचे (बुद्धांचे) ते केस सोन्याच्या करंडकात आदराने घेतले, आणि त्यांच्या बसण्याच्या ठिकाणी विविध रत्नांचा ढीग रचला।

Uccato sattaratane-ṭhapetvāna siroruhe,Taṃ iṇdanīla thūpena-pidahesi namassi ca’’;

सात हात उंचीवर ते केस ठेवून, त्याने त्यावर इंद्रनील मण्यांचा स्तूप बांधून ते झाकले आणि त्याला नमस्कार केला।

Parinibbute pana bhagavati dhammasenāpati sāri puttattherassa antevāsiko sarabhū nāmeko thero citakato gīvaṭṭhidhātu gahetvā bhikkhu saṅghaparivuto āgantvā tasmiṃyeva cetiye patiṭṭhāpetvā meghavaṇṇapāsāṇehi chādetvā dvādasa hatthubbedhaṃ thūpaṃ kāretvā pakkāmi. Atha devānampiyatissa rañño bhātā cūḷābhayo nāma taṃ abbhutaṃ cetiyaṃ disvā tiṃsahatthubbedhaṃ cetiyaṃ kāresi. Idāni duṭṭhagāmaṇīpi abhayarājā mahiyaṅgaṇaṃ āgantvā tattha damiḷe maddanto asitihatthubbedhaṃ kañcukacetiyaṃ kāretvā pūjamakāsi.

भगवान परिनिर्वाण पावल्यानंतर, धम्मसेनापती सारिपुत्त थेरांचे अंतेवासी (शिष्य) सरभू नावाचे थेर चितेवरून ग्रीवा-धातू (गळ्याचे अस्थी-धातू) घेऊन भिक्खू संघासह आले आणि त्यांनी त्याच चेतियामध्ये ते प्रस्थापित केले. त्यांनी ते मेघवर्ण पाषाणांनी झाकून बारा हात उंचीचा स्तूप बांधला व ते निघून गेले. त्यानंतर देवानंपियतिस्स राजाचा भाऊ चुळाभय याने ते अद्भुत चेतिय पाहून तीस हात उंचीचे चेतिय बांधले. आता दुट्ठगामणी अभय राजानेही महियंगण येथे येऊन, तेथील दमिळांचे दमन करून, ऐंशी हात उंचीचे कंचुक-चेतिय बांधून त्याची पूजा केली.

Evamaccāyikaṃ kammaṃ-karontāpi guṇākarā, karonti puññaṃ sappaññā-saṃsārabhasa bhīrukāti.

अशा प्रकारे अत्यंत तातडीचे काम करत असतानाही, गुणांचे भांडार असलेले आणि संसारभयाने भयभीत झालेले प्रज्ञावंत लोक पुण्यकर्म करतात.

Mahiyaṅgana thūpakathā

महियंगण स्तूपकथा

17. Tato rājā damiḷehi saddhiṃ yujjhitvā chattadamiḷaṃ gaṇhitvā tatra bahu damiḷe ghātetvā ambatitthaṃ āgantvā ambadamiḷaṃ catūhi māsehi gaṇhi. Tato oruyha mahabbale sattadamiḷe ekāheneva gaṇhi tato antarasobbhe mahākoṭṭha damiḷaṃ-doṇagāme gavara damiḷaṃ-hālakole mahissariya damiḷaṃ-nāḷisobbhe nāḷika damiḷaṃ-dighābhasagallamhi dighābhaya damiḷaṃ gaṇhi. Tato kacchatitthe kiñcisīsa damiḷaṃ catūhi māsehi gaṇhi tato veṭha nagare tāḷa damiḷaṃ, bhāṇakadamiḷañca-vahiṭṭhe vahiṭṭha damiḷaṃ=gāmaṇimhi gāmaṇi damiḷaṃ-kumbugāmamhi kumbu damiḷaṃ-naṇdika gāmamhi naṇdika damiḷaṃ-khāṇugāmamhi khāṇu damiḷaṃ-tambunnagāmake mātula bhāgineyye dve damiḷe gaṇhi tadā-

१७. त्यानंतर राजाने दमिळांशी युद्ध करून छत्तदमिळाला पकडले आणि तेथे अनेक दमिळांचा वध करून अंबतित्थ येथे येऊन चार महिन्यांत अंबदमिळाला पकडले. त्यानंतर खाली उतरून महाबलाढ्य अशा सात दमिळांना एकाच दिवसात पकडले. त्यानंतर अंतरसोब्भ येथे महाकोट्ठ दमिळाला, दोणगाम येथे गवर दमिळाला, हालकोल येथे महिस्सरीय दमिळाला, नाळिसोब्भ येथे नाळिक दमिळाला आणि दीघाभसगल्ल येथे दीघाभय दमिळाला पकडले. त्यानंतर कच्छतित्थ येथे किंचिसीस दमिळाला चार महिन्यांत पकडले. त्यानंतर वेठ नगरात ताळ दमिळ आणि भाणक दमिळाला, वहिट्ठ येथे वहिट्ठ दमिळाला, गामणि येथे गामणि दमिळाला, कुम्बुगाम येथे कुम्बु दमिळाला, नंदिकगाम येथे नंदिक दमिळाला, खाणुगाम येथे खाणु दमिळाला आणि तम्बुन्नगाम येथे मामा व भाचा अशा दोन दमिळांना पकडले. तेव्हा-

‘‘Ajānitvā sakaṃ senaṃ-ghātenti sajanā iti,Sutvāna saccakiriyaṃ-akari tattha bhupati;

"आपलेच लोक स्वतःच्या सैन्याला न ओळखता मारत आहेत, हे ऐकून तेथे राजाने सत्यक्रिया (सच्चकिरिया) केली;"

Rajjasukhāya vāyāmo-nāyaṃ mama kadāpi ca,Sambuddhasāsanasseva-ṭhapanāya ayaṃ mama;

"माझा हा प्रयत्न कधीही राज्यसुखासाठी नाही, तर हा माझा प्रयत्न केवळ सम्यक्‌संबुद्धांच्या शासनाच्या (धम्माच्या) प्रस्थापिततेसाठीच आहे;"

Tena saccena me senā-kāyopagata bhaṇḍakaṃ,Jālavaṇṇaṃva hotūti-taṃ tatheva tadā ahu;

’’

"या सत्याच्या बळावर माझ्या सैनिकांच्या शरीरावरील शस्त्रे व उपकरणे प्रकाशाच्या जाळ्यासारखी (किंवा अग्नीच्या ज्वालेसारखी) भासू देत. आणि तेव्हा तसेच झाले."

Evaṃ rājā gaṅgātīre damiḷe ghātesi. Ghātita so sabbe āgantvā vijita nagare pavisiṃsu. Tadā rājā vijita nagaraṃ gaṇhituṃ vīmaṃsanatthāya āgacchantaṃ naṇdhimittaṃ disvā kaṇḍulaṃ muñcesi. Kaṇḍulopi taṃ gaṇhituṃ āgañchi tadā naṇdhimitto hatthetahi ubho dante bāḷhaṃ gahetvā pīḷetvā ukkuṭikaṃ nisīdāpesi. Rājā ubho vimaṃsetvā vijitanagaraṃ āgato. Tato dakkhiṇadvāre yodhānaṃ mahāsaṅgāmo ahosi puratthimadvāre veḷusumano assaṃ āruyha bahū damiḷe ghātesi damiḷā anto pivisitvā dvāraṃ thakesuṃ. Tato rājā yodhe vissajjesi, kaṇḍulahatthi naṇdhimitto suranimmalo ca dakkhiṇadvāre kammaṃ kariṃsu mahāsoṇo goṭhayimbaro theraputtābhayo cāti ime tayo itaresu tīsu dvāresu kammaṃ kariṃsu.

अशा प्रकारे राजाने गंगातीरावर दमिळांचा वध केला. वाचलेले सर्व जण पळून विजित नगरात शिरले. तेव्हा राजाने विजित नगर जिंकण्यासाठी परीक्षा घेण्याच्या उद्देशाने येत असलेल्या नंदिमित्तला पाहून कण्डुल हत्तीला मोकळे सोडले. कण्डुलसुद्धा त्याला पकडण्यासाठी धावला, तेव्हा नंदिमित्तने दोन्ही हातांनी त्याचे दोन्ही सुळे घट्ट पकडून, दाबून त्याला गुडघ्यावर बसवले. राजाने दोघांची परीक्षा घेऊन विजित नगराकडे कूच केले. त्यानंतर दक्षिण दारावर योद्ध्यांचे मोठे युद्ध झाले. पूर्व दारावर वेळुसुमन घोड्यावर स्वार होऊन अनेक दमिळांचा वध करत होता. दमिळ आत पळून गेले आणि त्यांनी दरवाजा बंद केला. त्यानंतर राजाने योद्ध्यांना पाठवले. कण्डुल हत्ती, नंदिमित्त आणि सुरनिर्मल यांनी दक्षिण दारावर पराक्रम केला. महासोण, गोठयिम्बर आणि थेरपुत्ताभय या तिघांनी इतर तीन दारांवर पराक्रम केला.

Tañca nagaraṃ parikhāttaya parikkhittaṃ, daḷha pākāra gopuraṃ, ayo dvārayuttaṃ ahosi kaṇḍulo jāṇuhi ṭhatvā silā sudhā iṭṭhakā bhiṇditvā ayodvāraṃ pāpuṇi tadā damiḷā gopure ṭhatvā nānāvudhāni khipiṃsu pakka ayoguḷe cevapakkaṭṭhita silesañca hatthipiṭṭhiyaṃ pakkhipiṃsu? Tadā kaṇḍulo vedanaṭṭo udakaṭṭhānaṃ gantvā udake ogāhi. Tadā goṭhayimbaro na idaṃ surāpānaṃ bhavati. Ayodvāra vighāṭanaṃ nāma, gaccha dvāraṃ vighāṭehīti āha. Taṃ sutvā jātābhimāto kuñcanādaṃ katvā udana uggamma thale aṭṭhāsi atha hatthivejjo silesaṃ dhovitvā osadhaṃ akāsi. Tato rājā hatthiṃ āruyha pāṇinā kumbhe parāmasitvā sakala laṅkātale rajjaṃ tava dammīti tosetvā varabhojanaṃ bhojetvā vaṇaṃ sāṭakena veṭhetvā suvammītaṃ katvā vammapiṭṭhiyaṃ mahisacammaṃ sattaguṇaṃ katvā baṇdhitvā tassupari telacammaṃ baṇdhitvā taṃ vissajjesi so asani viyagajjanto gantvā dāṭhāhi padaraṃ vijjhitvā pādena ummāraṃ hani. Dvāraṃ bāhāhi saddhiṃ ayodvāraṃ mahāsaddena bhūmiyaṃ pati. Gopure dabbasambhāraṃ pana hatthipiṭṭhiyaṃ patantaṃ disvā naṇdhimitto bāhāhi paharitvā pavaṭṭesi tadā kaṇḍulo dāṭhāpīḷanaveraṃ chaḍḍhesi.

ते नगर तीन खंदकांनी वेढलेले, मजबूत तटबंदी व गोपुर असलेले आणि लोखंडी दरवाजांनी युक्त होते. कण्डुलने गुडघ्यांवर बसून दगड, चुना आणि विटा फोडून लोखंडी दरवाजा गाठला. तेव्हा दमिळांनी गोपुरावर उभे राहून विविध शस्त्रे फेकली, तसेच तापवलेले लोखंडी गोळे आणि वितळवलेला डांबर हत्तीच्या पाठीवर टाकला. तेव्हा कण्डुल वेदनेने व्याकुळ होऊन पाण्याच्या ठिकाणी गेला आणि पाण्यात शिरला. तेव्हा गोठयिम्बर म्हणाला, "हे काही मद्यपान नाही. हे लोखंडी दरवाजा तोडणे आहे. जा, दरवाजा तोड!" ते ऐकून स्वाभिमान जागृत झालेल्या हत्तीने चित्कार केला आणि पाण्यातून बाहेर पडून जमिनीवर उभा राहिला. त्यानंतर हत्तीच्या वैद्याने तो डांबर धुवून त्यावर औषधोपचार केला. त्यानंतर राजाने हत्तीवर स्वार होऊन आपल्या हाताने त्याच्या गंडस्थळाला कुरवाळले आणि "संपूर्ण लंकाद्वीपाचे राज्य मी तुला देईन" असे सांगून त्याला संतुष्ट केले, त्याला उत्तम भोजन दिले, त्याच्या जखमेवर कापड बांधले, त्याला चिलखत घातले, चिलखताच्या पाठीवर म्हशीच्या कातड्याचे सात थर बांधले आणि त्यावर तेलाने माखलेले कातडे बांधून त्याला सोडले. तो विजेच्या कडकडाटासारखा गर्जना करत गेला आणि आपल्या सुळ्यांनी दरवाजाच्या फळ्या टोचून पायाने उंबरठ्यावर प्रहार केला. तो लोखंडी दरवाजा चौकटीसह मोठ्या आवाजात जमिनीवर कोसळला. गोपुरावरील लाकूड व दगड हत्तीच्या पाठीवर पडताना पाहून नंदिमित्तने आपल्या हातांनी प्रहार करून ते बाजूला फेकून दिले. तेव्हा कण्डुलने (नंदिमित्तने पूर्वी त्याचे सुळे दाबल्यामुळे मनात धरलेला) राग सोडून दिला.

Tato kaṇḍulo attano piṭṭhiṃ ārūhanatthāya naṇdhimittaṃ olokesi. So tayā katamaggena na pavisissāmīti aṭṭhārasa hatthubbedhaṃ pākāraṃ bāhunā paharitvā aṭṭhusahappamāṇaṃ pākārappadesaṃ pātetvā suranimmalaṃ olokesi sopi tena katamaggaṃ anicchanto pākāraṃ laḍḍītvā nagarabbhantare pati goṭhayimbaropi - soṇopi - theraputtābhayopi ekeka dvāraṃ bhiṇditvā pavisiṃsu-tato.

त्यानंतर कण्डुलने आपल्या पाठीवर चढण्यासाठी नंदिमित्तकडे पाहिले. तो म्हणाला, "तू तयार केलेल्या मार्गाने मी प्रवेश करणार नाही," आणि त्याने अठरा हात उंचीच्या तटबंदीवर हाताने प्रहार करून आठ उसभ (एक प्राचीन मोजमाप) लांबीचा तटबंदीचा भाग पाडला आणि सुरनिर्मलकडे पाहिले. त्यानेही त्याच्या मार्गाने जाणे नाकारून तटबंदीवरून उडी मारून नगराच्या आत प्रवेश केला. गोठयिम्बर, सोण आणि थेरपुत्ताभय यांनीही एकेक दरवाजा तोडून आत प्रवेश केला. त्यानंतर-

‘‘Hatthi gahetvā rathacakkaṃ-mitto sakaṭa pañjaraṃ,Nāḷikerataruṃ goṭho-nimmalo khaggamuttamaṃ;

"हत्तीने रथाचे चाक घेतले, नंदिमित्तने गाडीचा सांगाडा घेतला, गोठने नारळाचे झाड घेतले आणि सुरनिर्मलने उत्तम तलवार घेतली;"

Tālarukkhaṃ mahāsoṇo-theraputto mahāgadaṃ,Visuṃ visuṃ vīthigatā-damiḷe nattha cuṇṇayuṃ’’;

"महासोणने ताडाचे झाड घेतले आणि थेरपुत्ताने मोठी गदा घेतली. वेगवेगळ्या रस्त्यांवर जाऊन त्यांनी दमिळांचा चक्काचूर केला."

Evaṃ vijitanagaraṃ catūhi māsehi bhiṇditvā damiḷe māretvā tato garilokaṃ nāma gantvā giriya damiḷaṃ aggahesi. Tato mahela nagaraṃ gantvā catūhi māsehi mahela rājānaṃ gaṇhiṃ tato rājā anurudhapuraṃ gacchanto paritokāsapabbate nāma khaṇdhāvāraṃ nivāsetvā tattha taḷākaṃ kāretvā jeṭṭhamūlamāsamhi udakakīḷaṃ kīḷi. Eḷāropi duṭṭhagāmaṇissa āgatabhāvaṃ sutvā amaccehi saddhiṃ mantetvā sve yuddhaṃ karissāmāti nicchayaṃ akāsi punadivase sannaddho mahāpabbata hatthiṃ āruyha mahā balakāya parivuto nikkhami. Gāmaṇīpi mātarā saddhiṃ mantetvā dvattiṃsa bala koṭṭhake kāretvā chattadhare rājarūpake tattha tattha ṭhapesi. Abbhantara koṭṭhake sayaṃ aṭṭhāsi.

अशा प्रकारे चार महिन्यांत विजित नगर जिंकून आणि दमिळांना मारून, त्यानंतर गरिलोक नावाच्या ठिकाणी जाऊन गिरिय दमिळाला पकडले. त्यानंतर महेल नगरात जाऊन चार महिन्यांत महेल राजाला पकडले. त्यानंतर राजाने अनुराधपुराकडे जाताना परितोकासपब्बत नावाच्या पर्वतावर छावणी ठोकली, तेथे तलाव बांधला आणि ज्येष्ठ महिन्यात जलक्रीडा केली. एळार राजानेही दुट्ठगामणी आल्याचे ऐकून मंत्र्यांशी सल्लामसलत केली आणि "उद्या युद्ध करू" असा निश्चय केला. दुसऱ्या दिवशी तो सज्ज होऊन महापब्बत हत्तीवर स्वार झाला आणि मोठ्या सैन्यासह बाहेर पडला. गामणीनेही आपल्या मातेशी सल्लामसलत करून सैन्याचे बत्तीस गट केले आणि छत्र धारण केलेल्या राजाच्या प्रतिकृती ठिकठिकाणी ठेवल्या. स्वतः मात्र सर्वात आतील गटात उभा राहिला.

Tato saṅgāme vattamāne eḷāra rañño dīghajattu nāma mahā yodho khaggaphalakaṃ gahetvā bhūmito aṭṭhārasa hatthaṃ nabhamuggantvā rājarūpaṃ chiṇditvā paṭhamaṃ bala koṭṭhakaṃ bhiṇdi evaṃ sesepi balakoṭṭhake bhiṇditvā mahāgamaṇinā ṭhataṃ balakoṭṭhakaṃ āgami. Tadā suranimmalo rañño parigacchantaṃ disvā attano nāmaṃ sāvetvā taṃ akkosi taṃ sutvā dīghajantu paṭhamaṃ imaṃ māremīti kujjhitvā ākasamabbhuggantvā attanopari otarantaṃ disvā saranimmalo attano phalakaṃ upanāmesi. Itaropi phalakena saddhiṃ taṃ bhiṇdissa mīti cintetvā phalakaṃ pahari. Itaro phalakaṃ muñci, dīghajantu phalakaṃ chiṇdanto bhūmiyaṃ pati. Suranimmalo taṃ sattiyā pahari, phussadevo taṃ khaṇe saṅkhaṃ dhami, asanisaddo viya ahosi ummādappattā viya manussā ahesuṃ. Tato damiḷa senā bhijjittha, eḷāro palāyittha tadāpi bahu damiḷe ghātesuṃ.

त्यानंतर युद्ध सुरू असताना, एळार राजाचा दीघजंतू नावाचा महायोद्धा ढाल-तलवार घेऊन जमिनीवरून अठरा हात आकाशात उडाला आणि राजाच्या प्रतिमेला छेदून त्याने पहिल्या सैन्यतळाचा भेद केला. अशा प्रकारे इतरही सैन्यतळांचा भेद करून तो महागामणी जेथे उभा होता, त्या सैन्यतळापाशी आला. तेव्हा सुरनिम्मलाने त्याला राजाकडे येताना पाहून आपले नाव घोषित केले आणि त्याला आव्हान दिले. ते ऐकून दीघजंतूने 'आधी यालाच मारतो' असा विचार करून क्रोधाने आकाशात झेप घेतली. त्याला आपल्यावर झेप घेताना पाहून सुरनिम्मलाने आपली ढाल पुढे केली. दुसऱ्याने (दीघजंतूने) ढालीसह त्याला कापून टाकीन असा विचार करून ढालीवर प्रहार केला. सुरनिम्मलाने ढाल सोडून दिली, आणि दीघजंतू ढाल कापत जमिनीवर पडला. सुरनिम्मलाने त्याच्यावर भाल्याने प्रहार केला. त्याच क्षणी फुस्सदेवाने शंख फुंकला, जो विजेच्या कडकडाटासारखा वाटला आणि लोक वेड्यासारखे झाले. त्यानंतर दमिळ सैन्य छिन्नभिन्न झाले, एळार पळून गेला आणि तेव्हा अनेक दमिळ मारले गेले.

‘‘Tattha vāpijalaṃ āsi-hatānaṃ lohitāvilaṃ,Tasmā kulatthavāpīti-nāmato vissutā ahū;

तेथे मारल्या गेलेल्यांच्या रक्ताने तलावाचे पाणी लाल झाले होते, म्हणूनच तो तलाव 'कुलत्थवापी' या नावाने प्रसिद्ध झाला.

Carāpetvā tahiṃ bheriṃ-duṭṭhagāmiṇi bhūpati,Na hanissatu eḷāraṃ-maṃ muñciya paro iti;

राजा दुट्ठगामणीने तेथे दवंडी पिटवून घोषित केले की, 'माझ्याशिवाय इतर कोणीही एळारला मारू नये.'

Sannaddho sayamāruyha-sannaddhaṃ kaṇḍulaṃ kariṃ,Eḷāraṃ anubaṇdhanto-dakkhiṇadvāra māgami;

स्वतः चिलखत चढवून सज्ज झालेल्या राजाने, चिलखत घातलेल्या कण्डुल हत्तीवर आरूढ होऊन, एळारचा पाठलाग करत दक्षिण द्वारापाशी प्रवेश केला.

Pure dakkhiṇabhāgamhi-ubho yujjhiṃsu bhūmipā,Tomaraṃ khipi eḷāro-gāmaṇi taṃ avañcayi;

नगराच्या दक्षिण भागात दोन्ही राजांनी युद्ध केले. एळारने भाला फेकला, परंतु गामणीने तो चुकवला.

Vijjhāpesi ca dantehi-taṃ hatthiṃ sakahatthinā,Tomaraṃ khipi eḷāro-sahatthi tattha so pati;

आणि आपल्या हत्तीच्या दातांनी त्या हत्तीला जखमी केले. गामणीने भाला फेकला आणि तो (एळार) आपल्या हत्तीसह तेथेच कोसळला.

Tato vijita saṅgāmo-sayoggabalavāhano,Laṅkā ekātapattaṃ so-katvāna pāvisi puraṃ;

’’

त्यानंतर युद्ध जिंकून, आपल्या सैन्य आणि वाहनांसह, लंकेला एका छत्राखाली आणून त्याने नगरात प्रवेश केला.

Atha rājā nagare bheriṃ carāpetvā samantā yojanappamāṇe manusse sannipātetvā eḷāra rañño sarīraṃ mahantaṃ sakkāraṃ kāretvā kūṭāgārena netvā jhāpetvā tattha teciyaṃ kāretvā parihāramadāsi. Ajjapi rājāno taṃ padesampatvā bheriṃ na vādāpenti. Evaṃ duṭṭhagāmaṇi abhaya mahārājā dvattiṃsa damiḷa rājāno māretvā laṅkādīpaṃ ekacchattamakāsi.

त्यानंतर राजाने नगरात दवंडी पिटवून सभोवतालच्या एक योजन अंतरावरील लोकांना एकत्र केले आणि एळार राजाच्या शरीराचा मोठा आदर-सत्कार करून, त्याला कुटागारात नेऊन त्याचा दाहसंस्कार केला. तेथे एक चैत्य बांधून त्याला सन्मान दिला. आजही राजे त्या ठिकाणी पोहोचल्यावर वाद्ये वाजवत नाहीत. अशा प्रकारे महाराज दुट्ठगामणी अभय यांनी बत्तीस दमिळ राजांना मारून लंकाद्वीप एका छत्राखाली आणले.

Yadā duṭṭhagāmaṇi vijitaṃ nagaraṃ gaṇhi tadā dīghajantu yodho eḷāraṃ upasaṅkamitvā attano bhāgineyyassa bhallukassa yodha bhāvaṃ ācikkhitvā idhāgamanatthāya tassa santikaṃ pesesi. Bhallukopi eḷārassa daḍḍhadivasato sattame divase saṭṭhiyā purisa sahassehi saddhiṃ otiṇṇo rañño matabhāvaṃ sutvāpi lajjāya yujjhissāmīti mahātitthato nikkhamitvā kolambahālake nāma gāme khaṇdhāvāraṃ nivesesi. Rājāpi tassā’gamanaṃ sutvā sannaddho kaṇḍulaṃ āruyha yodhaparivuto mahatā balakāyena abhinikkhami. Phussadevopi pañcāvudha sannaddho rañño pacchimāsane nisīdi. Bhallukopi pañcāvudha sannaddho hatthiṃ āruyha rājābhimukho agañchi. Tadā kaṇḍulo tassa vegamaṇdi bhāvatthaṃ sanikaṃ sanikaṃ paccosakaki senāpi hatthinā saddhiṃ tatheva paccosakaki.

जेव्हा दुट्ठगामणीने विजित नगर ताब्यात घेतले, तेव्हा दीघजंतू योद्ध्याने एळार राजाकडे जाऊन आपला भाचा भल्लुक याच्या वीरतेबद्दल सांगितले होते आणि त्याला येथे बोलावण्यासाठी त्याच्याकडे निरोप पाठवला होता. भल्लुक देखील एळारच्या दाहसंस्काराच्या सातव्या दिवशी साठ हजार सैनिकांसह उतरला. राजाच्या मृत्यूची बातमी ऐकूनही, 'लाजेस्तव मी युद्ध करीनच' असे म्हणून तो महातित्थ येथून निघाला आणि त्याने कोळम्बहालक नावाच्या गावात आपला तळ ठोकला. राजानेही त्याचे आगमन ऐकून चिलखत परिधान केले, कण्डुल हत्तीवर आरूढ होऊन योद्ध्यांनी वेढलेल्या मोठ्या सैन्यासह तो बाहेर पडला. फुस्सदेव देखील पाच शस्त्रास्त्रांनी सज्ज होऊन राजाच्या पाठीमागील आसनावर बसला. भल्लुकही पाच शस्त्रास्त्रांनी सज्ज होऊन हत्तीवर आरूढ होऊन राजाच्या दिशेने गेला. तेव्हा कण्डुल हत्तीने त्याचा वेग कमी करण्यासाठी हळूहळू मागे पाऊल टाकले, आणि सैन्यही हत्तीसोबत तसेच मागे सरकले.

Rājā phussadevaṃ āha ayaṃ hatthi pubbe aṭṭhavīsatiyā yuddhesu apaccosakakitvā idāni kasmā pana paccosakkatīti. So āhādeva. Amhākameva jayo ayaṃ gajo jayabhūmiṃ avekkhanto paccosakkati jayabhūmiṃ patvā ṭhassatīti? Nāgopi paccosakakitva pura devassa passe mahāvihāra sīmante aṭṭhāsi.

राजाने फुस्सदेवाला विचारले, 'हा हत्ती पूर्वी अठ्ठावीस युद्धांमध्ये कधीही मागे हटला नाही, मग आता का मागे सरकत आहे?' तो म्हणाला, 'हे देव (महाराज)! विजय आपलाच होणार आहे. हा हत्ती विजयभूमी शोधत मागे सरकत आहे, विजयभूमीवर पोहोचताच तो थांबेल.' तो हत्ती देखील मागे सरकत पुरदेवाच्या बाजूला महाविहाराच्या सीमेवर थांबला.

Tato bhalluko rājābhimukhā āgantvā rājānaṃ uppaṇḍesi rājāpi khaggatalena mukhaṃ pidhāya taṃ akkosi rañño mukhe vijjhissāmīti saraṃ khipi. So khaggatala māgaccabhūmiyaṃ pati, bhalluko mukhe viddhesmiti saññāya ukkuṭṭhi, akāsi tadā rañño pacchimāsane nisinno phussadevo rañño kuṇḍalaṃ ghaṭento tassa mukhe kaṇḍaṃ pātesi rañño pāde katvā patamānassa jāṇumhi aparena kaṇḍena vijjhitvā rañño sīsaṃ katvā pātesi. Rājā laddhajayo nagaraṃ āgantvā saraṃ āharāpetvā puṅkhena ujukaṃ ṭhapāpetvā taṃ pamāṇaṃ kahāpaṇarāsiṃ katvā phussadevassa adāsi.

त्यानंतर भल्लुक राजाच्या समोर आला आणि त्याने राजाची थट्टा केली. राजानेही तलवारीच्या पात्याने आपले तोंड झाकून त्याला आव्हान दिले. भल्लुकने राजाच्या तोंडात मारण्याच्या उद्देशाने बाण सोडला. तो बाण तलवारीच्या पात्याला आदळून जमिनीवर पडला. 'मी तोंडात बाण मारला' असे समजून भल्लुकने आनंदाने गर्जना केली. तेव्हा राजाच्या पाठीमागील आसनावर बसलेल्या फुस्सदेवाने, राजाच्या कानातील कुंडल घासून जाणाऱ्या बाणाने भल्लुकच्या तोंडात बाण मारला. तो राजाच्या पायाशी पडत असताना, फुस्सदेवाने दुसऱ्या बाणाने त्याच्या गुडघ्यावर प्रहार केला आणि त्याचे डोके राजाच्या पायाशी पडेल अशा रीतीने त्याला पाडले. विजय मिळवून राजा नगरात परतला, त्याने तो बाण मागवला आणि त्याचा मागचा भाग सरळ उभा करून, त्या उंचीएवढी कहापणांची रास करून ती फुस्सदेवाला दिली.

Evaṃ laṅkārajjaṃ ekacchattaṃ katvā rājā yodhānaṃ yathānurūpaṃ ṭhānantaraṃ adāsi. Theraputtābhayo pana dīyamānaṃ ṭṭhānantaraṃ na gaṇhi kasmā na gaṇhasiti pucchino yuddhaṃ atthi mahārājāti āhaṃ. Idāni ekarajje kate kiṃ nāma yuddhanti pucchite kilesa corehi yujjhissa mīti āha. Rājā punappunaṃ nivāresi sopi punappuna yācitvā rājānuññāya pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto arahattaṃ patvā pañca khīṇāsavasata parivāro ahosi.

अशा प्रकारे लंका राज्य एका छत्राखाली आणून राजाने योद्ध्यांना त्यांच्या योग्यतेनुसार पदे दिली. परंतु थेरपुत्ताभयाने दिले जाणारे पद स्वीकारले नाही. 'तू पद का स्वीकारत नाहीस?' असे विचारले असता, त्याने 'महाराज, अजून युद्ध बाकी आहे,' असे सांगितले. 'आता एकछत्री राज्य स्थापन झाल्यावर कसले युद्ध?' असे विचारले असता, तो म्हणाला, 'मी क्लेशरूपी चोरांशी युद्ध करीन.' राजाने त्याला वारंवार रोखले, परंतु त्याने पुन्हा पुन्हा विनंती केली आणि राजाच्या परवानगीने प्रव्रज्या घेतली. विपश्यना साधना करत त्याने अर्हतपद प्राप्त केले आणि तो पाचशे क्षीणासवांच्या परिवारासह राहू लागला.

Tato rājā attano pāsādatale sirīsayanagato mahatiṃ sampattiṃ oloketvā akkhobhiṇi senāghātaṃ anussari. Anussarantassa rañño mahantaṃ demanassaṃ uppajji sagga maggantarāyo me bhaveyyāti.

त्यानंतर राजाने आपल्या प्रासादाच्या छतावर राजशय्येवर पडून आपल्या अफाट संपत्तीकडे पाहिले आणि अक्षौहिणी सैन्याच्या विनाशाचे स्मरण केले. त्याचे स्मरण करत असताना राजाच्या मनात तीव्र खिन्नता निर्माण झाली की, 'माझ्या स्वर्गमार्गात हा अडथळा ठरेल का?'

Tadā piyaṅgudīpe arahanto rañño paricitakkaṃ ñatvā taṃ assāsetuṃ aṭṭha arahante pesse. Te āgantvā āgatabhāvā nivedetvā pāsādatalaṃ abhiruhiṃsu rājā there vanditvā āsane nisīdāpetvā āgata kāraṇaṃ pucchi. Therāpi āgata kāraṇaṃ vatvā rañño tena kammunā sagga-mokkhantarāyabhāvaṃ bodhetva pakkamiṃsu rājā tesaṃ vacanaṃ sutvā assāsaṃ paṭilabhitvā vanditvā (te vissajjetvā) sirisayanagato puna cintesi.

तेव्हा पियंगुद्वीपातील अर्हतांनी राजाच्या मनातील विचार जाणून त्याला धीर देण्यासाठी आठ अर्हतांना पाठवले. त्यांनी येऊन आपल्या आगमनाची वर्दी दिली आणि ते प्रासादावर चढले. राजाने थेरांना वंदन केले, त्यांना आसनावर बसवले आणि त्यांच्या येण्याचे कारण विचारले. थेरांनीही येण्याचे कारण सांगून, राजाला त्या कर्मामुळे स्वर्ग आणि मोक्षाच्या मार्गात कोणताही अडथळा येणार नाही हे पटवून दिले आणि ते निघून गेले. राजाने त्यांचे वचन ऐकून धीर धरला, त्यांना वंदन करून निरोप दिला आणि राजशय्येवर जाऊन पुन्हा विचार करू लागला.

Mātipitaro kho pana mā co kadācipi vinā saṅghena āhāraṃ bhuñjathāti amhehi sapathaṃ kāresuṃ bhikkhusaṅghassa adatvā bhuttaṃ atthi nu kho natthiti cintayanto satisammosena saṅghassa adatvā pātarāsakāle paribhuttaṃ ekaṃyeva maricavaṭṭiṃ addasa. Disvā ca ayuttaṃ mayā kataṃ daṇḍakammaṃ me kātabbantī cintesi atha rājā chattamaṅgala sattāhe vītivatte mahatā rājānubhāvena mahantena kīḷāvidhānena udakakīḷaṃ kīḷituṃ abhisittānaṃ rājunaṃ cārittānu pālanatthañca tissavāpiṃ agamāsi. Rañño sabbaṃ paricchadaṃ upāhanachattāni ca maricavaṭṭi vihāraṭṭhānamhi ṭhapayiṃsu.

माझ्या मातापित्यांनी आम्हाला अशी शपथ दिली होती की, 'भिक्खू संघाला दिल्याशिवाय कधीही अन्न ग्रहण करू नका.' 'मी भिक्खू संघाला न देता काही खाल्ले आहे की नाही?' असा विचार करत असताना, विस्मरणामुळे त्याने पाहिले की, सकाळच्या जेवणाच्या वेळी भिक्खू संघाला न देता त्याने केवळ एक मिरचीची शेंग (मरीचवट्टि) खाल्ली होती. हे पाहून त्याने विचार केला, 'माझ्याकडून अयोग्य कृत्य झाले आहे, मला याचे प्रायश्चित्त (दण्डकम्म) केले पाहिजे.' त्यानंतर, छत्र-महोत्सवाचे (छत्तमंगल) सात दिवस उलटून गेल्यावर, राजाने मोठ्या राजवैभवाने आणि भव्य क्रीडा आयोजनासह, जलक्रीडा करण्यासाठी आणि अभिषिक्त राजांच्या परंपरेचे पालन करण्यासाठी तिस्सवापी (तिस्स तलाव) येथे गमन केले. राजाचे सर्व सामान, पादत्राणे आणि छत्रे मरीचवट्टि विहाराच्या जागेवर ठेवण्यात आली.

Tatrāpi thūpaṭṭhāne rājapurisā rañño sadhātukaṃ kuntaṃ ujukaṃ ṭhapesuṃ. Rājā divasabhāgaṃ orodha parivuto kīḷitvā sāyaṇhe jāte nagaraṃ gamissāma kuntaṃ vaḍḍhethāti āha. Rājapurisā kuntaṃ gaṇhantā cāletuṃ nāsakkhiṃsu rājasena, taṃ acchariyaṃ disvā samāgantvā gaṇdhamālādīhi pūjesi rājāpi mahantaṃ acchariyaṃ disvā haṭṭhamānaso samantā ārakkhaṃ saṃvidahitvā nagaraṃ pāvisi.

तेथेही, स्तूपाच्या जागेवर राजपुरुषांनी राजाचा धातूयुक्त भाला (कुंत) सरळ उभा करून ठेवला. राजाने अंतःपुरातील स्त्रियांनी वेढलेले असताना दिवसभर क्रीडा केली आणि संध्याकाळ झाल्यावर ते म्हणाले, 'आपण नगरात जाऊ या, भाला उचलून घ्या.' राजपुरुष भाला उचलण्याचा प्रयत्न करू लागले, परंतु ते त्याला हलवू शकले नाहीत. राजाच्या सैन्याने हे आश्चर्य पाहून एकत्र येऊन गंध, पुष्पमाला इत्यादींनी त्याची पूजा केली. राजानेही हे मोठे आश्चर्य पाहून आनंदित मनाने चहूबाजूंनी कडक सुरक्षा व्यवस्था केली आणि नगरात प्रवेश केला.

Tato rājā kuntaṃ parikkhipāpetvā cetiyaṃ taṃ parikkhipāpetvā vihārañca kāresi. Vihāro tīhi saṃvaccharehi niṭṭhāsiṃ rājā vihāramahatthāya saṅghaṃ sannipātesi bhikkhūnaṃ satasahassāni bhikkhunīnaṃ navuti sahassāni sannipatiṃsu tasmiṃ samāgame rājā saṅghaṃ vanditvā evamāha bhante vissaritvā vinā saṅghena maricavaṭṭikaṃ paribhuñjiṃ tadatthaṃ daṇḍakammaṃ me hotūti-sacetiyaṃ maricavaṭṭiyaṃ vihāraṃ kāresiṃ patigaṇhātu bhante saṅgho sacetiyaṃ vihāranti dakkhiṇodakaṃ pātetvā bhikkhusaṅghassa vihāraṃ adāsi.

त्यानंतर राजाने त्या भाल्याभोवती कुंपण घालून चैत्य बांधले आणि विहारही बांधला. तीन वर्षांत विहाराचे काम पूर्ण झाले. राजाने विहाराच्या उद्घाटनासाठी संघाला आमंत्रित केले. त्या प्रसंगी एक लाख भिक्खू आणि नव्वद हजार भिक्खुणी एकत्र जमले. त्या सभेत राजाने संघाला वंदन करून असे म्हटले, 'भंते, विस्मरणाने मी भिक्खू संघाला न देता मिरची (मरीचवट्टिका) खाल्ली होती. त्याबद्दल माझे प्रायश्चित्त (दण्डकम्म) म्हणून मी चैत्यासह हा मरीचवट्टि विहार बांधला आहे. भंते, संघाने या चैत्ययुक्त विहाराचा स्वीकार करावा.' असे म्हणून त्यांनी दानोदक सोडून भिक्खू संघाला तो विहार दान केला.

Vihārassa samantato bhikkhusaṅghassa nisīdanatthāya mahantaṃ maṇḍapaṃ kāresi maṇḍapa pādā abhayavāpiyā jale patiṭṭhitā ahesuṃ. Sesokāse kathācanatthi. Tattha bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā sattāhaṃ mahādānaṃ datvā sabbaparikkhāraṃ adāsi. Tattha saṅghattherena laddha parikkhāro satasahassagghanako ahosi.

विहाराच्या चहूबाजूंनी भिक्खू संघाला बसण्यासाठी त्यांनी एक मोठा मंडप उभारला. त्या मंडपाचे खांब अभयवापीच्या पाण्यात उभे होते. उर्वरित जागेबद्दल काही सांगण्याची गरज नाही. तेथे भिक्खू संघाला बसवून त्यांनी सात दिवस महादान दिले आणि सर्व परिष्कार दान केले. तेथे संघस्थविरांना मिळालेल्या परिष्कारांचे मूल्य एक लाख इतके होते.

Evaṃ-

अशा प्रकारे—

‘‘Yuddhe dāne ca sūrena-sūrinā ratanattame,Pasannāmalacittena-sāsanujjotanatthinā;

“युद्धात आणि दानात शूर असलेल्या, बुद्धिमान, रत्नत्रयावर प्रसन्न व निर्मळ चित्त असलेल्या आणि शासनाच्या प्रकाशाची इच्छा धरणाऱ्या;

Raññā kataññunā tena-thūpakārāpanādito,Vihāramahanantāni - pūjetuṃ ratanattayaṃ;

त्या कृतज्ञ राजाने, स्तूप उभारण्यापासून ते विहाराच्या उद्घाटनापर्यंत, रत्नत्रयाची पूजा करण्यासाठी;

Pariccattadhanānettha-anagghāni vimuñciya,Sesāni honti ekāya-ūnā visatikoṭiyo;

’’

येथे त्याग केलेले अमूल्य धन सोडून, उर्वरित खर्च केलेले धन एक कमी वीस कोटी (म्हणजे एकोणीस कोटी) होते.”

Evaṃ sapañño bhidūre asāre,Dehe dhane saṅgamatikkamitvāKatvāna puññaṃ sukhasādanatthaṃ,Sāraṃ gahetuṃ satataṃ yateyyāti;

अशा प्रकारे, बुद्धिमान मनुष्याने या नश्वर आणि निस्सार शरीर व धनावरील आसक्ती सोडून, सुखाच्या प्राप्तीसाठी पुण्यकर्म करून, नेहमी सार ग्रहण करण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.

Marīcavaṭṭi vihārakathā

मरीचवट्टि विहार कथा

18. Tato rājā cintesi mahāmahiṇdatthero kira mama ayyakassa devānampiyatissa rañño evamāha. Nattā te mahārāja duṭṭhagāmaṇi abhayo visaṃ hatthasatikaṃ sovaṇṇamāliṃ thūpaṃ kāressati. Saṅghassa ca uposathāgārabhūtaṃ navabhūmakaṃ lohapāsādaṃ kāressatīti cintetvā ca pana olokento rājagehe karaṇḍake ṭhapitaṃ suvaṇṇapaṭṭalekhaṃ disvā taṃ vācesi. Anāgate cattālīsaṃ vassasataṃ atikkamma kākavaṇṇatissassa putto duṭṭhagāmaṇi abhayo idañcidañca kāressatīti sutvā haṭṭho udaggo appoṭhesi-ayyena kira vatamhi diṭṭho mahā mahiṇdenāti.

१८. त्यानंतर राजाने विचार केला: 'असे म्हणतात की, महामहिंद स्थविरांनी माझे आजोबा राजा देवनामपियतिस्स यांना असे म्हटले होते: "हे महाराज, तुमचा नातू दुट्ठगामणी अभय हा एकशे वीस हात उंच सुवण्णमाली स्तूप बांधेल. आणि तो संघासाठी उपोसथ-गृह म्हणून नऊ मजली लोहप्रासाद बांधेल."' असा विचार करून शोध घेत असताना, त्याला राजवाड्यातील एका पेटीत ठेवलेली सोन्याची पट्टी (सुवण्णपट्टलेख) आढळली आणि त्याने ती वाचली: 'भविष्यात, एकशे चाळीस वर्षे उलटून गेल्यावर, काकवण्णतिस्सचा मुलगा दुट्ठगामणी अभय हे आणि हे बांधेल.' हे ऐकून तो अत्यंत हर्षित व आनंदित झाला आणि टाळ्या वाजवून म्हणाला: 'खरोखरच, पूज्य महामहिंद स्थविरांनी मला पाहिले होते!'

Tato pātova mahāmeghavanaṃ gantvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātetvā etadavoca? Bhante bhikkhusaṅghassa uposathāgāraṃ katvā devavimāna sadisaṃ pāsādaṃ kāressāmi devalokaṃ pesetvā paṭe vimānākāraṃ likhāpetvā me dethāti? Saṅgho aṭṭha khīṇāsave pesesi. Te tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā dvādasayojanubbedhā aṭṭhacattālīsa yojana parikkhepaṃ kūṭāgāraṃ sahassa patimaṇḍitaṃ navabhūmakaṃ sahassagabbhaṃ khīraṇa devadhītāya puññānubhāvanibbattaṃ ākāsaṭṭhaṃ ratanapāsādaṃ oloketvā hiṅgulakena paṭe tadākāraṃ likhitvā ānetvā bhikkhusaṅghassa adaṃsu saṅgho rañño pāhesi.

त्यानंतर अगदी पहाटेच महामेघवन येथे जाऊन आणि भिक्खू संघाला एकत्र बोलावून ते म्हणाले: 'भंते, मी भिक्खू संघासाठी उपोसथ-गृह म्हणून देवविमानासारखा एक प्रासाद बांधणार आहे. आपण देवलोकात कोणालातरी पाठवून कापडावर त्या विमानाची आकृती रेखाटून मला द्यावी.' संघाने आठ अर्हतांना पाठवले. त्यांनी तावतिंस देवलोकात जाऊन, हवेत तरंगणारा, बारा योजन उंच आणि अठ्ठेचाळीस योजन परिघ असलेला, हजार शिखरांनी सुशोभित, नऊ मजली, हजार खोल्या असलेला आणि खिरणा देवीच्या पुण्यप्रभावाने निर्माण झालेला तो रत्नप्रासाद पाहिला. त्यांनी हिंगुळाने कापडावर त्याचे चित्र रेखाटले आणि ते आणून भिक्खू संघाला दिले. संघाने ते राजाकडे पाठवले.

Taṃ disvā rājā tuṭṭhamānaso tadā taṃ lekhatulyaṃ lohapāsādaṃ kāresi. Kammantārambha kāle pana catusu dvāresu aṭṭhasatasahassāni hiraññāni ṭhapāpesi tadā catusu dvāresu sahassa sahassaṃ vatthapuṭāni ceva guḷa-tela-sakkhara-madhupurā anekasahassacāṭiyo ca ṭhapāpesi. Pāsāde amūlakena kammaṃ na kātabbanti bheriṃ cārapetvā amūlakena katakammaṃ agghāpetvā kārakānaṃ mūlaṃ dāpesi. Pāsādo ekekena passena hatthasata hatthasatappamāṇo ahosi tathā ubbedhana, navabhūmāyo cassa ahesuṃ ekekissā bhūmiyā sataṃ sataṃ kūṭāgārāni, tāni sabbānipi ratanakhacitāni ceva suvaṇṇa kiṅkiṇikāpanti parikkhittāni ca ahesuṃ tesaṃ kūṭāgārāni nānāratana bhūsikā pavāḷa vedikā ceva, tāsaṃ padumāni ca nānāratana vicittāneva ahesuṃ. Tathā sahassagabbhā ca nānāratana khacitā sīyapañjara vibhūsitā ca. Vessavanassa nārivābhanayānaṃ sutvā tadākāraṃ majjhe ratana maṇḍapaṃ kāresi.

ते पाहून राजाने अत्यंत प्रसन्न मनाने त्या रेखाचित्राप्रमाणे लोहप्रासाद बांधला. कामाच्या सुरुवातीला त्यांनी चारही दारांवर आठ लाख सुवर्णमुद्रा ठेवल्या. तसेच चारही दारांवर प्रत्येकी एक हजार कापडांचे गाठोडे आणि गूळ, तेल, साखर व मध यांनी भरलेले अनेक हजार घडे ठेवले. त्यांनी नगरात दवंडी पिटवली की, 'प्रासादाचे कोणतेही काम विनामूल्य केले जाऊ नये.' कामगारांनी केलेल्या कामाचे मूल्यमापन करून त्यांनी त्यांना मजुरी दिली. तो प्रासाद प्रत्येक बाजूने शंभर हात लांब आणि तितकाच उंच होता. त्याला नऊ मजले होते. प्रत्येक मजल्यावर शंभर शंभर शिखरे होती, ती सर्व रत्नांनी जडवलेली आणि सोन्याच्या घंटांच्या माळांनी वेढलेली होती. त्या शिखरांना विविध रत्नांनी सुशोभित केलेले पोवळ्यांचे कठडे होते आणि त्यावरील कमळे देखील विविध रत्नांनी सुशोभित होती. तसेच, विविध रत्नांनी जडवलेल्या आणि सिंहखिडक्यांनी सुशोभित अशा हजार खोल्या होत्या. वेस्सवणाच्या 'नारीवाहन' नावाच्या रथाबद्दल ऐकून, त्यांनी त्याच्या आकाराचा एक रत्नमंडप मध्यभागी बांधला.

So anekehi ratanatthambhehi sīhavyagghādi rūpehi devatā rūpehi ca patimaṇḍito samantato olambaka muttā jālena ca parikkhitto ahosi pavāḷavedikā cassa pubbe vuttappakārāva sattaratana vicittamaṇḍapa majjhe pana eḷikamaya bhūmiyā dantamaya pallaṅko ahosi apassenampi dantamayameva, so suvaṇṇasūriyamaṇḍalehi rajata caṇda maṇḍalehi muttāmaya tārakāhi ca vicitto tattha tattha yathārahaṃ nānāratanamaya padumāni ceva pasāda janakāni ca jātakāni antarantarā suvaṇṇalatāyo ca kāresi. Tattha mahagghaṃ paccattharaṇaṃ attharitvā manuññaṃ danta vijaniṃ ṭhapesi. Pavāḷamaya pādukā kāresi. Tathā pallaṅkassopari eḷikabhūmiyā patiṭṭhitaṃ rajatamayadaṇḍaṃ setaccattaṃ kāresi. Tattha sattaratanamayāni aṭṭhamaṅgalāni antarantarā ca maṇimuttāmayā catuppāda pantiyo ca kāresi. Chattante cassa ratanamaya ghaṇṭāpantiyo olambiṃsu.

तो (प्रासाद) अनेक रत्नस्तंभांनी, सिंह-व्याघ्रादी रूपांनी आणि देवतारूपांनी सुशोभित होता, तसेच चहूबाजूंनी लटकणाऱ्या मोत्यांच्या जाळ्यांनी वेढलेला होता. त्याची प्रवाळ-वेदिका (पोवळ्यांची वेदिका) पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच होती. सप्तरत्नांनी सुशोभित अशा विचित्र मंडपाच्या मध्यभागी, मेंढीच्या लोकरीच्या जमिनीवर एक हस्तिदंती पलंग (आसन) होता; त्याचे पाठीचे आसनही हस्तिदंतीच होते. तो पलंग सोन्याच्या सूर्यमंडळांनी, चांदीच्या चंद्रमंडळांनी आणि मोत्यांच्या ताऱ्यांनी सुशोभित होता. तेथे जागोजागी योग्यतेनुसार विविध रत्नमय कमळे, मनाला प्रसन्न करणाऱ्या जातककथा आणि मध्ये-मध्ये सोन्याच्या वेली बनवून घेतल्या. तेथे मौल्यवान बिछाना पसरून एक सुंदर हस्तिदंती पंखा ठेवला. प्रवाळाच्या पादुका बनवल्या. तसेच पलंगाच्या वर लोकरीच्या जमिनीवर स्थापित असलेला, चांदीचा दांडा असलेला पांढरा छत्र (श्वेतछत्र) तयार करवला. तेथे सप्तरत्नमय अष्टमंगले आणि मध्ये-मध्ये मणी व मोत्यांच्या चतुष्पाद प्राण्यांच्या रांगा बनवल्या. छत्राच्या टोकाला रत्नमय घंटांच्या माळा लटकत होत्या.

Pāsādo chattaṃ pallaṅko maṇḍapo cāti cattāro anagghā ahesuṃ mahagghāni mañcapīṭhāni paññatvo tattha mahagghāni kambalāni bhummattharaṇāni attharāpesi āvamana kumhi uḷuṅko ca sovaṇṇamayāyeva ahesuṃ. Sesa paribhoga bhaṇḍesu vattabbameva natthi dvārakoṭṭhakopi manohara pākārena parikkhitto. Tambalohiṭṭhikābhi pana chāditattā pāsādassa lohapāsādoti vohāro ahosi.

प्रासाद, छत्र, पलंग आणि मंडप हे चार अमूल्य होते. तेथे मौल्यवान मंचक आणि आसने मांडून त्यावर मौल्यवान कंबले (घोंगड्या) व चटया पसरवल्या. पाण्याचे भांडे आणि पळी सोन्याचीच होती. इतर उपभोग्य वस्तूंच्या बाबतीत तर बोलण्याची गरजच नाही (त्या सर्व अत्यंत मौल्यवान होत्या). प्रवेशद्वारही एका सुंदर तटबंदीने वेढलेले होते. तांब्याच्या विटांनी (पत्र्यांनी) छप्पर झाकलेले असल्यामुळे त्या प्रासादाला 'लोहप्रासाद' असे नाव पडले.

Evaṃ tāvatiṃsabhavane devasabhā viya pāsādaṃ niṭṭhāpetvā saṅghaṃ sannipātesi. Maricavaṭṭi vihāramage viya saṅgho sannipati. Paṭhamabhūmiyaṃ puthujjanāyeva aṭṭhaṃsu dutiyabhūmiyā tepiṭakā, tatiyādisu tīsu bhūmisu kamena sotāpanna - sakadāgāmi - anāgāmino, upari catusu bhūmisu khīṇāsavāyeva aṭṭhaṃsu. Evaṃ saṅghaṃ sannipātetvā saṅghassa pāsādaṃ datvā maricavaṭṭi vihāramahe viya sattāhaṃ mahādānamadāsīti.

अशा प्रकारे, तावतिंस स्वर्गातील देवसभेसारखा प्रासाद पूर्ण करून त्यांनी संघाला एकत्रित केले. मरिचवट्टि विहाराच्या उत्सवाप्रमाणेच संघ एकत्रित झाला. पहिल्या मजल्यावर केवळ पृथग्जन (सामान्य भिक्खू) राहिले, दुसऱ्या मजल्यावर त्रिपिटकधारी भिक्खू, तिसऱ्या इत्यादी तीन मजल्यांवर अनुक्रमे सोतापन्न, सकदागामी आणि अनागामी राहिले, आणि वरच्या चार मजल्यांवर केवळ क्षीणासव (अर्हत) राहिले. अशा प्रकारे संघाला एकत्रित करून आणि तो प्रासाद संघाला दान करून त्यांनी मरिचवट्टि विहाराच्या उत्सवाप्रमाणेच सात दिवस महादान दिले.

‘‘Pāsādahetu cattāni-mahācāgena rājinā,Anagghāni ṭhapetvāna-ahesuṃ tiṃsakoṭiyo;

’’

“महात्यागी राजाने प्रासादासाठी, अमूल्य वस्तू वगळून, तीस कोटी (द्रव्य) खर्च केले;”

Pahāya gamanīyantaṃ-datvāna dhanasañcayaṃ,Anugāmidhanaṃ dānaṃ-evaṃ kubbanti paṇḍitā;

मृत्यूनंतर सोडून जावे लागणारे संचित धन दान करून, दान हेच सोबत जाणारे धन बनवतात; अशा प्रकारे ज्ञानी लोक करतात.

19. Athekadivasaṃ rājā satasahassaṃ vissajjetvā mahābodhi pūjaṃ kāretvā nagaraṃ pavisanto thūpaṭṭhāne patiṭṭhitaṃ silāthūpaṃ disvā mahiṇdattherena vuttavacanaṃ anussaritvā mahāthūpaṃ kāressāmīti katasanniṭṭhāno nagaraṃ pavisitvā mahaṃtalaṃ āruyha subhojanaṃ bhuñjitvā sirisayanagato evaṃ cintesi mayā damiḷe maddamānena ayaṃ loko ativiya pīḷito, kena nu kho upāyena lokassa piḷanaṃ akatvā dhammena samena mahā cetiyassa anucchavikaṃ iṭṭhakā uppādessāmīti taṃ cintitaṃ chattaṃ adhivatthā devatā jānitvā rājā evaṃ cintesīti ugghosesi.

१९. त्यानंतर एका दिवशी राजांनी एक लाख (मुद्रा) खर्च करून महाबोधीची पूजा केली. नगरात प्रवेश करताना, स्तूपाच्या ठिकाणी स्थापित असलेला शिलास्तूप पाहून, महिंद थेरांनी सांगितलेले वचन आठवून, 'मी महास्तूप बनवीन' असा दृढ निश्चय करून त्यांनी नगरात प्रवेश केला. प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर जाऊन, उत्तम भोजन करून आणि राजशय्येवर विसावून ते असा विचार करू लागले, 'माझ्याकडून तमिळांचे दमन करताना ही प्रजा अत्यंत पीडित झाली आहे. अशा कोणत्या उपायाने, लोकांना त्रास न देता, धर्माने आणि न्यायाने मी महाचेतियासाठी (महास्तूपासाठी) योग्य अशा विटा मिळवू शकेन?' त्यांचा हा विचार छत्रावर अधिष्ठित असलेल्या देवतेने जाणून, 'राजे असा विचार करत आहेत' अशी घोषणा केली.

Paramparāya devalokepi kolāhalamahosi taṃ ñatvā sakko devarājaṃ vissakammaṃ āmantetvā’tāta! Vissa kamma! Duṭṭhagāmaṇi abhaya mahārājā mahā cetiyassa iṭṭhakatthāya cintesi. Tvaṃ gantvā uttarapasse nagarato yojanappamāṇe ṭhāne gambhira nadiyā tīre iṭṭhakā māpetvā ehi’ti pesesi.

परंपरेने देवलोकातही मोठा कोलाहल झाला. ते जाणून देवराज शक्राने विस्सकम्माला (विश्वकर्माला) बोलावून म्हटले, 'हे प्रिय विस्सकम्मा! महाराज दुट्ठगामणी अभय महाचेतियासाठी विटांच्या बाबतीत विचार करत आहेत. तू जाऊन नगराच्या उत्तर दिशेला एक योजन अंतरावर, गंभीरा नदीच्या तीरावर विटांची निर्मिती करून ये.' असे सांगून त्याला पाठवले.

Taṃ ñatvā vissakamma devaputto āgantvā tattheva mahācetiyānucchavikaṃ iṭṭhakā māpetvā devapurameva gato. Puna divase eko sunakhaluddo sunakhe gahetvā araññaṃ gantvā tattha tattha vicaranto taṃ ṭhānaṃ patvā iṭṭhakā adisvā ca nikkhami. Tasmiṃ khaṇe ekā bhummā devatā tassa iṭṭhakā dassetuṃ mahantaṃ godhāvaṇṇaṃ gahetvā luddassa sunakhānañca attānaṃ dassetvā tehi anubaddho iṭṭhakābhimukhaṃ attvā antaradhāyi.

ते जाणून विस्सकम्म देवपुत्राने येऊन तेथेच महाचेतियासाठी योग्य अशा विटांची निर्मिती केली आणि तो देवलोकात परत गेला. दुसऱ्या दिवशी, एका श्वान-पारध्याने (कुत्रे बाळगणाऱ्या शिकाऱ्याने) कुत्र्यांना सोबत घेऊन अरण्यात प्रवेश केला. इकडेतिकडे फिरत असताना तो त्या ठिकाणी पोहोचला, पण विटा न पाहताच तो तेथून निघू लागला. त्याच वेळी, एका भूम्य देवतेने त्याला विटा दाखवण्यासाठी एका मोठ्या घोरपडीचे रूप घेतले आणि स्वतःला शिकारी व त्याच्या कुत्र्यांसमोर प्रकट केले. कुत्र्यांनी पाठलाग केला असता, ती घोरपड विटांच्या दिशेने धावली आणि तेथेच अदृश्य झाली.

Sunakhaluddo iṭṭhakā disvā amhākaṃ rājā thūpaṃ kāretukāmo, mahanto vata no paṇṇākāro laddhoti haṭṭhamānaso puna divase pātoca āgantvā attanā diṭṭhaṃ iṭṭhaka paṇṇākāraṃ rañño nivedesi. Rājā taṃ sāsanaṃ sutvā attamano hutvā tassa mahantaṃ sakkāraṃ kāretvā taṃyeva iṭṭhaka gopanaṃ kāresi. Tato rājā ahameva iṭṭhakolokanatthāya gacchāmi - kuntaṃ vaḍḍhethāti āha.

त्या श्वान-पारध्याने विटा पाहून विचार केला, 'आमचे राजे स्तूप बनवू इच्छितात, नक्कीच आम्हाला एक मोठी भेट मिळाली आहे!' अत्यंत आनंदी मनाने दुसऱ्या दिवशी सकाळीच येऊन त्याने स्वतः पाहिलेल्या विटांच्या भेटीबद्दल राजांना सांगितले. राजे तो संदेश ऐकून अत्यंत प्रसन्न झाले आणि त्यांनी त्याचा मोठा सत्कार करून त्यालाच त्या विटांच्या रक्षणावर नियुक्त केले. त्यानंतर राजे म्हणाले, 'मी स्वतः विटा पाहण्यासाठी जाईन, माझा कुंत (भाला) तयार करा.'

Tasmiṃyeva khaṇe puna aññaṃ sāsanaṃ āhariṃsu. Nagarato tiyojanamatthake ṭhāne pubbuttarakaṇṇe ācāra viṭṭhigāme tiyāmarattiṃ abhippavaṭṭe deve soḷasa karīsappamāṇe padese suvaṇṇabījāni uṭṭhahiṃsu. Tāni pamāṇato ukkaṭṭhāni vidatthippamāṇāni. Omakāni aṭṭhaṅgulappamāṇāni ahesuṃ, atha vibhātāya rattiyā gāmavāsino suvaṇṇabijāni disvā rāchā’rahaṃ vata bhaṇḍaṃ uppannanti samantato ārakkhā saṃvidahitvā suvaṇṇabījāni pātiyaṃ pūretvā āgantvā rañño dassesuṃ rājā tesampi yathārahaṃ sakkāraṃ kāretvā teyeva suvaṇṇa gopake akāsi.

त्याच क्षणी आणखी एक संदेश आला. नगरापासून तीन योजन अंतरावर, ईशान्य दिशेला असलेल्या आचारविठ्ठि गावात रात्रीच्या three प्रहरात पाऊस पडल्यानंतर, सोळा करीस प्रमाणाच्या भूभागावर सोन्याचे कण उगवले. ते आकाराने मोठे म्हणजे एका वितीएवढे होते आणि लहान आठ बोटांच्या प्रमाणाचे होते. रात्र संपून सकाळ झाल्यावर गावकऱ्यांनी ते सोन्याचे कण पाहिले आणि 'नक्कीच राजांच्या योग्य अशी वस्तू उत्पन्न झाली आहे' असा विचार करून चहूबाजूंनी रक्षक नेमले. त्यांनी ते सोन्याचे कण एका पात्रात भरून आणले आणि राजांना दाखवले. राजांनी त्यांचाही योग्य सत्कार करून त्यांनाच त्या सोन्याचे रक्षक बनवले.

Atha tasmiṃyeva khaṇe aññaṃ sāsanaṃ āhariṃsu. Nagarato pācīnapasse sattayojana matthako ṭhāne pāragaṅgāya tambaviṭṭhi nāma janapade tambalohaṃ uppajji. Gāmikā pātiṃ pūretvā tambalohaṃ gahetvā āgantvā rañño dassesuṃ rājā yathānurūpaṃ sakkāraṃ tesampi kāretvā teyeva gopake akāsi.

त्यानंतर त्याच क्षणी आणखी एक संदेश आला. नगराच्या पूर्व दिशेला सात योजन अंतरावर, गंगेच्या पलीकडे तांबविठ्ठि नावाच्या जनपदात तांबे उत्पन्न झाले. गावकऱ्यांनी पात्रात तांबे भरून आणले आणि राजांना दाखवले. राजांनी त्यांचाही योग्य सत्कार करून त्यांनाच त्याचे रक्षक बनवले.

Tadanantaraṃ aññaṃ sāsanaṃ āhariṃsu. Purato catuyojanamatthako ṭhāne pubbadakkhiṇa kaṇṇe sumanavāpigāme uppalakuruviṇda missakā bahū maṇayo uppajjiṃsu gāmikā pātiṃ pūretvā āgantvā mānayo rañño dassesuṃ. Rājā tesampi sakkāraṃ kāretvā teyeva gopake akāsi.

त्यानंतर लगेचच आणखी एक संदेश आला. नगराच्या समोर चार योजन अंतरावर, आग्नेय दिशेला असलेल्या सुमनवापि गावात निळे कमळ आणि कुरुविंद (माणिक) मिश्रित अनेक मणी उत्पन्न झाले. गावकऱ्यांनी पात्रात मणी भरून आणले आणि राजांना दाखवले. राजांनी त्यांचाही सत्कार करून त्यांनाच त्या मण्यांचे रक्षक बनवले.

Tadanantaraṃ aññampi sāsanaṃ āhariṃsu. Nagarato dakkhiṇa passe aṭṭhayojana matthake ṭhāne ambaṭṭhakola janapade ekasmiṃ leṇe rajataṃ uppajji tasmiṃ samaye nagaravāsiko eko vāṇijo bahūhi sakaṭehi haḷiddi siṅgiverādīnamatthāya malayaṃ gato, leṇassa avidūre sakaṭāni muñcitvā patodadāruṃ pariyesanto taṃ pabbataṃ abhirūḷho ekaṃ paṇasayaṭṭhiṃ addasa.

त्यानंतर आणखी एक बातमी आणली गेली. नगराच्या दक्षिण दिशेला आठ योजनांच्या अंतरावर असलेल्या आंबट्टकोल जनपदातील एका लेण्यात चांदी उत्पन्न झाली. त्या वेळी नगरात राहणारा एक व्यापारी अनेक गाड्या घेऊन हळद, आले इत्यादींच्या खरेदीसाठी मलय देशात गेला होता. लेण्यापासून जवळच गाड्या सोडून, चाबकाची काठी शोधत तो त्या पर्वतावर चढला आणि त्याने फणसाचे एक झाड पाहिले.

Tassa mahantaṃ cāṭippamāṇaṃ ekameva paṇasa phalaṃ naruṇayaṭṭhiṃ nāmetvā heṭṭhā pāsāṇapiṭṭhiyaṃ aṭṭhāsi. So taṃ phalabhārena namitaṃ disvā upagantvā hatthena parāmasitvā pakkabhāvaṃ ñatvā vaṇṭaṃ chiṇdi paṇasayaṭṭhi uggantvā yaṭāṭṭhānaṃ aṭṭhāsi vāṇijo aggaṃ datvā bhuñjissāmīti cintetvā kālaṃ ghosesi. Tadā cattāro khīṇāsava āgantvā tassa purato pāturahesuṃ. Vāṇijo te disvā attamano pāde vanditvā nisīdāpetvā tassa phalassa vaṇṭāsamantā vāsiyā tacchetvā apassayaṃ luñcitvā apanāmesi. Samantato yusaṃ otaritvā apassayānitaṃ āvāṭaṃ pūresi vāṇijo manosilodakavaṇṇa paṇasayusaṃ patte pūretvā adāsi. Te khīṇāsavā tassa passantasseva ākāsamabbhuggantvā pakkamiṃsu.

त्या झाडाचे मातीच्या मोठ्या मडक्याच्या आकाराचे एकच मोठे फणसाचे फळ कोवळ्या फांदीला वाकवून खाली खडकावर टेकले होते. त्याने ते फळाच्या भाराने वाकलेले पाहून जवळ जाऊन, हाताने स्पर्श करून ते पिकलेले असल्याचे जाणून त्याचा देठ कापला. फणसाची फांदी वर जाऊन आपल्या मूळ जागी स्थिर झाली. व्यापाऱ्याने 'प्रथम दान देऊन मगच मी खाईन' असा विचार करून दानाची वेळ पुकारली. तेव्हा चार क्षीणास्रव येऊन त्याच्यासमोर प्रकट झाले. व्यापाऱ्याने त्यांना पाहून प्रसन्न चित्ताने त्यांच्या चरणांना वंदन केले, त्यांना बसवून, त्या फळाच्या देठाभोवती वाशीने तासून, साल काढून बाजूला केली. चहूबाजूंनी रस वाहून त्याने साल काढलेल्या भागातील खड्डा भरून गेला. व्यापाऱ्याने मनशिलच्या पाण्याच्या रंगासारखा फणसाचा रस पात्रात भरून त्यांना दिला. ते क्षीणास्रव त्याच्या पाहत असतानाच आकाशात उडून निघून गेले.

So puna kālaṃghosesi aññe cattaro khīṇāsavā āgamiṃsu. Tesampi hatthato patte gahetvā suvaṇṇavaṇṇehi pana samiñjehi pūretvā adāsi tesu tayo therā ākāsena pakkamiṃsu itaro iṇdaguttatthero nāma khīṇāsavo tassa taṃ rajataṃ dassetukāmo upari pabbatā otaritvā tassa leṇassa avidūre nisīditvā paṇasa miñjaṃ paribhuñjati upāsako therassa gatakāle avasesa miñjaṃ attanāpi khāditvā sesakaṃ bhaṇḍikaṃ katvā ādāya gacchanto theraṃ disvā udakañca pattadhovanasākhañca adāsi.

त्याने पुन्हा वेळ पुकारली, तेव्हा दुसरे चार क्षीणास्रव आले. त्यांच्याही हातातील पात्रे घेऊन त्याने ती सुवर्णवर्णाच्या फणसाच्या गऱ्यांनी भरून दिली. त्यांच्यापैकी तीन थेर आकाशाने निघून गेले. दुसरा इंदगुत्त थेर नावाचा क्षीणास्रव त्याला ती चांदी दाखवण्याच्या इच्छेने पर्वतावरून खाली उतरून, त्या लेण्याजवळ बसून फणसाचे गरे खाऊ लागला. थेर निघून गेल्यावर उपासकाने उरलेले गरे स्वतःही खाल्ले आणि उरलेल्या गऱ्यांची गाठोडी बांधून घेऊन जात असताना थेरांना पाहून पाणी आणि पात्र धुण्यासाठी फांदी दिली.

Theropi leṇadvārena sakaṭa samīpagāmi maggaṃ māpetvā iminā maggena gaccha upāsakāti āha. So theraṃ vanditvā tena maggena gacchanto leṇadvāraṃ patvā samantā leṇaṃ olokento taṃ rajatarāsiṃ disvā rajatapiṇḍaṃ gahetvā cāsiyā chiṇditvā rajatabhāvaṃ ñatvā mahantaṃ sajjhapiṇḍaṃ gahetvā sakaṭa santikaṃ gantvā tiṇodaka sampanne ṭhāne sakaṭāni nivesetvā lahuṃ anurādhapuraṃ gantvā raññño dassetvā tamatthaṃ nivedesi rājā tassāpi yathārahaṃ sakkāraṃ kāresi.

थेरांनीही लेण्याच्या दारातून गाड्यांच्या जवळ जाणारा मार्ग निर्माण करून 'हे उपासका, या मार्गाने जा' असे सांगितले. त्याने थेरांना वंदन केले आणि त्या मार्गाने जात असताना लेण्याच्या दारापाशी पोहोचून चहूबाजूला लेणे न्याहाळले, तेव्हा त्याला तो चांदीचा ढीग दिसला. त्याने चांदीचा गोळा घेऊन वाशीने कापून ती चांदीच असल्याची खात्री केली आणि तो मोठा चांदीचा गोळा घेऊन गाड्यांजवळ गेला. गवत व पाणी असलेल्या ठिकाणी गाड्या थांबवून, तो लवकरच अनुराधपूरला गेला आणि राजाला ती चांदी दाखवून ती हकीकत सांगितली. राजाने त्याचाही योग्य तो सत्कार केला.

Tadantaraṃ aññampi sāsanaṃ āhariṃsu nagarato pacchima disābhāge pañca yojana matthake ṭhāne uruvela pabbata mahāmalakamattā pacāḷa missakā saṭṭhi sakaṭappamāṇamuttā samuddato thalamuggamiṃsu kevaṭṭā disvā rājārahaṃ vata bhaṇḍaṃ uppannanti rāsiṃ katvā ārakkhaṃ datvā pātiṃ pūretvā āgantvā rañño dassetvā tamatthaṃ nivedesuṃ. Rājā tesampi yathārahaṃ sakkāraṃ kāresi.

त्यानंतर आणखी एक बातमी आणली गेली. नगराच्या पश्चिम दिशेला पाच योजनांच्या अंतरावर असलेल्या उरुवेल पर्वताजवळ आवळ्याच्या आकाराचे, प्रवाळाने मिश्रित असलेले साठ गाड्यांएवढे मोती समुद्रातून जमिनीवर आले. कोळ्यांनी ते पाहून 'राजासाठी योग्य अशीच ही वस्तू उत्पन्न झाली आहे' असे म्हणून त्याचा ढीग केला, तिथे पहारा ठेवला आणि एक थाळी भरून राजाकडे येऊन ती दाखवली व ती हकीकत सांगितली. राजाने त्यांचाही योग्य तो सत्कार केला.

Puna aññaṃ sāsanaṃ āhariṃsu nagarato pacchimuttara kaṇṇe sattayojana matthake ṭhāne peḷivāpi gāmassa vāpiyā otiṇṇa kaṇdare pulina puṭṭhe nisadapotappamāṇa dīghato vidatthicaturaṅgulā ummāpupphavaṇṇā cattāro mahāmaṇi uppajjiṃsu. Atheko matto nāma sunakhaluddo sunakhe gahetvā tattha vicaranto taṃ ṭhānaṃ patvā disvā rājārahaṃ vata bhaṇḍanti vālikāhi paṭicchādetvā āgantvā rañño nivedesi. Rājā tassāpi yathārahaṃ sakkāraṃ kāresi. Evaṃ rājā thūpatthāya uppannāni iṭṭhakādīni tadaheva assosi iṭṭhaka rajatānaṃ uppannaṭṭhānaṃ teneva nāmaṃ labhi.

पुन्हा दुसरी एक बातमी आणली गेली. नगराच्या वायव्य कोपऱ्यात सात योजनांच्या अंतरावर असलेल्या पेळिवापी गावाच्या तलावात उतरणाऱ्या ओढ्यातील वाळूच्या ढिगाऱ्यावर पाटा-वरवंट्याच्या आकाराचे, लांबीला एक वीत आणि चार बोटे असलेले, अंबाडीच्या फुलाच्या रंगाचे चार मोठे मणी उत्पन्न झाले. तेव्हा मत्त नावाचा एक शिकारी कुत्र्यांना घेऊन तिथे फिरत असताना त्या ठिकाणी पोहोचला आणि त्याने ते पाहून 'हे राजासाठी योग्य असेच रत्न आहे' असे म्हणून ते वाळूने झाकून टाकले आणि राजाकडे येऊन सांगितले. राजाने त्याचाही योग्य तो सत्कार केला. अशा प्रकारे राजाने स्तूपासाठी उत्पन्न झालेल्या विटा इत्यादींविषयी त्याच दिवशी ऐकले. विटा आणि चांदी ज्या ठिकाणी उत्पन्न झाली, त्या ठिकाणांना त्याच नावाने ओळखले जाऊ लागले.

Thūpasādhana lābhakathā

स्तूप उभारणीच्या साधनांच्या प्राप्तीची कथा.

20. Atha rājā thūpatthāya uppannāni suvaṇṇādīni āharāpetvā bhaṇḍāgāresu rāsiṃ kāresi tato sabbasambhāre samatte visākha puṇṇamuposathadivase patta visākha nakkhatte mahāthūpakaraṇatthāya bhūmiparikammaṃ ārabhi. Rājā thupaṭṭhāne patiṭṭhāpitaṃ silāthūpaṃ harāpetvā thirabhāvatthāya samantato hatthipākāra pariyantaṃ gambhīrato sataratanappamāṇaṃ bhūmiṃ khanāpetvā paṃsuṃ apanetvā yodhehi guḷapāsāṇe attharāpetvā kammārakūṭehi āhanāpetvā cuṇṇavicuṇṇe kāresi.

२०. त्यानंतर राजाने स्तूपासाठी उत्पन्न झालेले सोने इत्यादी आणवून भांडारात त्याचे ढीग केले. त्यानंतर सर्व साहित्य गोळा झाल्यावर वैशाख पौर्णिमेच्या उपोसथ दिवशी, विशाखा नक्षत्रावर महास्तूपाच्या बांधकामासाठी भूमीची तयारी सुरू केली. राजाने स्तूपाच्या ठिकाणी स्थापित केलेला दगडी स्तूप हलवून, मजबुतीसाठी चहूबाजूंनी हत्तीच्या तटबंदीपर्यंत शंभर हात खोल जमीन खणून घेतली, माती काढून टाकली आणि योद्ध्यांकडून गोल दगड पसरवून लोहारांच्या हातोड्यांनी ते ठोकून त्यांचे बारीक तुकडे करून घेतले.

Tato cammavinaddhehi pādehi mahā hatthīhi maddāpetvā pāsāṇakoṭṭimassupari navanīta mattikaṃ attharāpesi. Ākāsa gaṅgāyahi tipatitaṭṭhāne udakabindūni uggantvā samantā tiṃsa yojanappamāṇapadese patanti yattha sayañjātasālī uppajjatti taṃ ṭhānaṃ niccameva tintattā nintasīsakoḷaṃ nāma chātaṃ. Tattha mattikā sukhumuttā navanīta mattikāti vuccati.

त्यानंतर चामड्याने पाय बांधलेल्या मोठ्या हत्तींकडून ते तुडवून घेऊन, त्या दगडाच्या कुट्टिम थरावर लोण्यासारखी मऊ माती (नवनीत मृत्तिका) पसरवली. आकाशगंगेचे पाणी ज्या ठिकाणी पडते, तिथून पाण्याचे थेंब उडून चहूबाजूंनी तीस योजनांच्या प्रदेशात पडतात. जिथे स्वतःहून उगवणारे तांदूळ उत्पन्न होतात, ते ठिकाण नेहमी ओले असल्यामुळे 'निंतसीसकोळ' या नावाने प्रसिद्ध आहे. तिथली माती अत्यंत मऊ असल्यामुळे तिला 'नवनीत मृत्तिका' असे म्हणतात.

Taṃ tato khīṇasavā sāmaṇerā āharanti tāya sabbattha mattikākiccanti ñātabbaṃ. Mattikopari iṭṭhakā attharāpesi. Iṭṭhakopari kharasukammaṃ, tassoparikuruviṇdapāsāṇaṃ, tassopariayojālaṃ, tassopari khīṇāsava sāmaṇerehi himavantato āhaṭaṃ sugaṇdhamārumbaṃ, tassopari khīrapāsāṇaṃ, tassopari eḷikapāsāṇaṃ, tassopari sīlaṃ attharāpesi. Sabbamattikākicce navanītamattikā eva ahosi.

ती माती तिथून क्षीणास्रव सामणेर घेऊन येत असत. त्या मातीनेच सर्व ठिकाणी मातीचे काम केले गेले, असे समजावे. मातीवर विटा पसरवल्या. विटांवर खरसुकाम, त्यावर कुरुविंद दगड, त्यावर लोखंडी जाळी, त्यावर क्षीणास्रव सामणेरांनी हिमालयातून आणलेली सुगंधी वाळू, त्यावर दुधी दगड (क्षीरपाषाण), त्यावर गारगोटीचा दगड (एळिकपाषाण) आणि त्यावर शिळा पसरवली. मातीच्या सर्व कामात केवळ नवनीत मृत्तिकाच वापरली गेली होती.

Silāsatthāropari rasodaka santintena kapittha niyyāsena aṭṭhaṅgulabahalatambalohapaṭṭaṃ, tassopari tilatelayantintāya manosilāya sattaṅgula bahalaṃ rajatapaṭṭaṃ attharāpesi evaṃ rājā sabbākārena bhūmiparikammaṃ kārāpetvā āsāḷahi sukkapakkhassa cātuddasa divase bhikkhusaṅghā sannipātetvā evamāha. Sve puṇṇamuposathadivase uttarāsāḷha nakkhattena mahācetiye maṅgaliṭṭhakaṃ patiṭṭhāpessāmi sve thūpūṭṭhāne sabbo saṅgho santipatatūti nagare bheriṃ carāpesi mahājano uposathiko hutvā gaṇdhamālādīni gahetvā thūpaṭṭhāne sannipatatūti.

शिळांच्या थरावर पाऱ्याच्या पाण्याने आणि कवीठाच्या डिंकाने जोडलेला आठ अंगुळे जाडीचा तांब्याचा पट्टा आणि त्यावर तिळाच्या तेलात घासलेल्या मनःशिलेने जोडलेला सात अंगुळे जाडीचा चांदीचा पट्टा राजाने अंथरला. अशा प्रकारे राजाने सर्व प्रकारे भूमीची तयारी (भूमिकर्म) करून घेऊन, आसाळ्ह महिन्याच्या शुक्ल पक्षाच्या चतुर्दशीच्या दिवशी भिक्खू संघाला एकत्र बोलावून ते असे म्हणाले, 'उद्या पौर्णिमेच्या उपोसथ दिवशी उत्तराषाढा नक्षत्रावर मी महाचेतियाची मंगल वीट प्रस्थापित करीन. उद्या स्तूपाच्या ठिकाणी संपूर्ण संघाने एकत्र यावे.' तसेच त्याने शहरात दवंडी पिटवून जाहीर केले की, 'सर्व लोकांनी उपोसथ व्रत धारण करून, गंध, पुष्पमाला इत्यादी घेऊन स्तूपस्थानी एकत्र यावे.'

Tato visākhasiri devanāmake dve amacce āṇāpesi. Tumhe gantvā mahā cetiyaṭṭhānaṃ alaṅkarothāti. Te gantvā samantato rajatapaṭṭavaṇṇavālukaṃ okīrāpetvā lājapañcamakāni pupphāni vikiritvā kadalitoraṇaṃ ussāpetvā puṇṇaghaṭe ṭhapāpetvā maṇivaṇṇe veḷumhi pañcapaṇṇadhajaṃ baṇdhāpetvā gaṇdhasampannāni nānāvidha kusumānisaṇtharāpetvā nānāppakārehi taṃ ṭhānaṃ alaṅkariṃsu.

त्यानंतर त्यांनी विशाख आणि सिरीदेव नावाच्या दोन अमात्यांना आज्ञा दिली, 'तुम्ही जाऊन महाचेतियाच्या जागेची सजावट करा.' त्यांनी जाऊन चहूबाजूंनी चांदीच्या रंगाची वाळू पसरवली, लाह्या आणि पाच प्रकारची फुले विखुरली, केळीचे तोरण उभारले, पूर्णघट (पाण्याचे भरलेले कलश) ठेवले, मण्यांच्या रंगाच्या वेळूवर पाच रंगांचे ध्वज बांधले आणि सुगंधी विविध प्रकारची फुले पसरवून नाना प्रकारे त्या जागेची सजावट केली.

Atha rājā sakalanagarañca vihāragāmi maggañca alaṅkārāpesi pabhātāya rattiyā nagare catusu dvāresu massu kammatthāya nahāpite, nahāpanatthāyanahāpanake, alaṅkāratthāya kappakeva nānāvirāga vattha gaṇdhamālādīni ca sūpavyañjana sampannāni madhurabhattāni ca ṭhapāpetvā sabbe nagarā ca jānapadā ca yathāruciṃ massūkammaṃ kāretvā nahātvā bhuñjitvā vatthābharaṇādīhi alaṅkaritvā mahācetiyaṭṭhānaṃ āgacchantūti āyuttakehi ārocāpesi.

त्यानंतर राजाने संपूर्ण नगर आणि विहाराकडे जाणारा मार्ग सजवून घेतला. रात्र संपून पहाट झाल्यावर नगराच्या चारही वेशींवर दाढी-कटिंग करण्यासाठी न्हावी, स्नान घालण्यासाठी सेवक, सजवण्यासाठी केशभूषाकार, विविध रंगांचे वस्त्र, गंध, पुष्पमाला इत्यादी आणि विविध व्यंजनांनी युक्त मधुर भोजन ठेवून, 'सर्व नगरवासी आणि जनपदवासीयांनी आपल्या आवडीनुसार दाढी-कटिंग करून, स्नान करून, भोजन करून, वस्त्र आणि आभूषणांनी नटून महाचेतियाच्या ठिकाणी यावे,' अशी घोषणा त्यांनी अधिकाऱ्यांमार्फत करवली.

Sayampi sabbābharaṇa vibhūsito cattālīsa purisa sahassehi saddhiṃ uposako hutvā anekehi sumaṇḍita pasādhitehi amaccehi gahitārakkho alaṅkatāhi devakañña pamāhi nāṭakitthihi parivuto amaragaṇa parivuto devarājā viya attano sirisampattihā mahājanaṃ tosayanto anekehi turiya saṅghuṭṭhehi vattamānehi aparaṇhe mahāthūpaṭṭhānaṃ upagañji. Mahā cetiyaṭṭhāna maṅgalatthāya puṭabaddhāni vatthāni aṭṭhuttara sahassaṃ ṭhapāpesi. Catusu passesu vattharāsiṃ kāresi tela-madhu-sakkara-phāṇitādīni ca ṭhapāpesi.

ते स्वतः देखील सर्व आभूषणांनी विभूषित होऊन, चाळीस हजार पुरुषांसह उपोसक बनून, अनेक सुशोभित व नटलेल्या अमात्यांच्या संरक्षणात, देवकन्यांसारख्या नटलेल्या नर्तकींनी वेढलेले, देवगणांनी वेढलेल्या देवराजाप्रमाणे (इंद्राप्रमाणे) आपल्या वैभवाने लोकांना आनंदित करत, अनेक वाद्यांच्या गजरात दुपारी महास्तूपाच्या ठिकाणी पोहोचले. महाचेतियाच्या जागेच्या मांगलिक कार्यासाठी त्यांनी एक हजार आठ घड्या घातलेली वस्त्रे ठेवली. चारही बाजूंना वस्त्रांचे ढीग केले आणि तेल, मध, साखर, गूळ इत्यादी देखील ठेवले.

Atha nānādesato bahū bhikkhū āgamiṃsu rājagahā samantā iṇdiguttatthero nāma asīti bhikkhusahassāni gahetvā ākāsenāgañchi tathā bārāṇasiyaṃ isipatane mahā vihārato dhammasenatthero nāma dvādasa bhikkhusahassāni. Sāvatthiyaṃ jetavana vihārato piyadassi nāma thero saṭṭhi bhikkhu sahassāni vesāliyaṃ mahā vanato buddharakkhitatthero aṭṭhārasa bhikkhu sahassāni, kosambiyaṃ ghositārāmato mahādhammarakkhitatthero tiṃsa bhikkhusahassāni. Ujjeniyaṃ dakkhiṇagiri mahā vihārato dhammarakkhitatthero cattālīsa bhikkhusahassāni-pāṭaliputte asokārāmato mittiṇṇatthero bhikkhūnaṃ satasahassāni saṭṭhiñca sahassāni gaṇdhāra raṭṭhato attinna thero nāma bhikkhūnaṃ dve satasahassāni asītiñca sahassāni. Mahāpallava bhogato mahādevatthero bhikkhūnaṃ cattāri satasahassāni saṭṭhiñca sahassāni yonakaraṭṭhe alasaṇdā nagarato yonaka dhammarakkhitatthero tiṃsa bhikkhu sahassāni. Viñjhāṭavivattaniya senāsanato uttaratthero asīti bhikkhusahassāni. Mahābodhimaṇḍa vihārato cittaguttatthero tiṃsa bhikkhusahassāni vanavāsibhogato caṇdaguttatthero asīti bhikkhusahassāni. Kelāsa mahāvihārato suribhaguttatthero channavuti sahassāni gahetvā ākāsenāgañchi.

त्यानंतर वेगवेगळ्या देशांतून अनेक भिक्खू आले. राजगृहाच्या आसपासच्या भागातून इंदगुत्त थेर ऐंशी हजार भिक्खूंना घेऊन आकाशातून आले. तसेच वाराणसीच्या इसिपतन महाविहारातून धम्मसेन थेर बारा हजार भिक्खूंना घेऊन आले. सावत्थीच्या जेतवन विहारातून पियदस्सी थेर साठ हजार भिक्खूंना घेऊन आले. वेसालीच्या महावनातून बुद्धरक्खित थेर अठरा हजार भिक्खूंना घेऊन आले. कोसंबीच्या घोसितारामातून महाधम्मरक्खित थेर तीस हजार भिक्खूंना घेऊन आले. उज्जैनीच्या दक्खिणागिरी महाविहारातून धम्मरक्खित थेर चाळीस हजार भिक्खूंना घेऊन आले. पाटलीपुत्राच्या असोकारामातून मित्तिय थेर एक लाख साठ हजार भिक्खूंना घेऊन आले. गंधार देशातून अतिण्ण थेर दोन लाख ऐंशी हजार भिक्खूंना घेऊन आले. महापल्लव प्रांतातून महादेव थेर चार लाख साठ हजार भिक्खूंना घेऊन आले. योनक देशातील अलसंदा नगरातून योनक धम्मरक्खित थेर तीस हजार भिक्खूंना घेऊन आले. विंध्याटवीच्या सेनासनातून उत्तर थेर ऐंशी हजार भिक्खूंना घेऊन आले. महाबोधिमंड विहारातून चित्तगुत्त थेर तीस हजार भिक्खूंना घेऊन आले. वनवासी प्रांतातून चंदगुत्त थेर ऐंशी हजार भिक्खूंना घेऊन आले. आणि कैलास महाविहारातून सुरियगुत्त थेर शहाण्णव हजार भिक्खूंना घेऊन आकाशातून आले.

‘‘Bhikkhūnaṃ dīpavāsīnaṃ-āgatānañca sabbaso,Gaṇanāya paricchedo-porāṇehi na bhāsito;

“या द्वीपावर राहणाऱ्या आणि सर्व बाजूंनी आलेल्या भिक्खूंच्या संख्येची मर्यादा प्राचीन आचार्यांनी सांगितलेली नाही;

Samāgatānaṃ bhikkhūnaṃ-sabbesaṃ taṃ samāgame,Vuttā khīṇāsavāyeva-te channavuti koṭiyo;

’’

त्या समागमामध्ये एकत्र आलेल्या सर्व भिक्खूंपैकी केवळ क्षीणास्रव (अर्हत) भिक्खूंचीच संख्या शहाण्णव कोटी सांगितली आहे.”

Atha saṅgho parikkhitta pavāḷavedikā viya majjhe rañño okāse ṭhapetvā aññamaññaṃ aghaṭṭetvā aṭṭhāsi. Pācinapasse buddharakkhitanāmako khīṇāsāvatthero attanāsadisanāmake pañcasatakhīṇāsave gahetvā aṭṭhāsi. Tathā dakkhiṇapasse pacchimapasse uttarapasse ca dhammarakkhita - saṅgharakkhita - ānaṇda nāmakā khīṇāsavattherā attanā sadisanāmake pañcapañcasata khīṇāsave gahetvā aṭṭhaṃsu piyadassi nāma khīṇāsavatthero mahābhikkhusaṅghaṃ gahetvā pubbuttara kaṇṇe aṭṭhāsi.

त्यानंतर संघाने, वेढलेल्या पोवळ्यांच्या वेदिकेप्रमाणे मध्ये राजासाठी जागा ठेवून, एकमेकांना स्पर्श न करता शिस्तीत उभे राहिले. पूर्व दिशेला बुद्धरक्खित नावाचे क्षीणास्रव थेर आपल्यासारखेच नाव असलेल्या पाचशे क्षीणास्रव भिक्खूंना घेऊन उभे राहिले. तसेच दक्षिण दिशेला, पश्चिम दिशेला आणि उत्तर दिशेला अनुक्रमे धम्मरक्खित, संघरक्खित आणि आनंद नावाचे क्षीणास्रव थेर आपल्यासारखेच नाव असलेल्या प्रत्येकी पाच-पाचशे क्षीणास्रव भिक्खूंना घेऊन उभे राहिले. पियदस्सी नावाचे क्षीणास्रव थेर मोठ्या भिक्खू संघाला घेऊन ईशान्य कोपऱ्यात (पूर्व-उत्तर कोपऱ्यात) उभे राहिले.

Rājā kira saṅghamajjhaṃ pavisantoyeva sace mayā kayiramānaṃ cetiyakammaṃ anantarāyena niṭṭhaṃ gacchati pācina-dakkhiṇa-pacchima-uttarapassesu buddharakkhita-cammarakkhita-saṅgharakkhita-ānaṇda nāmakā therā attanāsadisanāmake pañcapañcasatabhikkhu gahetvā tiṭṭhantu piyadassi nāma thero pubbuttarakaṇṇe bhikkhusaṅghaṃ gahetvā tiṭṭhatūti cintesi. Therāpi rañño adhippāyaṃ ñatvā tathā ṭhitāti vadantī siddhatthero pana maṅgalo-sumano-padumo-sīvali-caṇdagutto-sūriyagutto-iṇdagu- tto-sāgaro-cittaseno -jayaseno-acaloti imehi ekādasahi therehi parivuto puṇṇaghaṭe pūrato katvā puratthābhimukho aṭṭhāsi.

राजाने संघामध्ये प्रवेश करतानाच असा विचार केला होता की, 'जर माझ्याकडून केले जाणारे चेतियकाम (स्तूपाचे काम) विना अडथळा पूर्ण होणार असेल, तर पूर्व, दक्षिण, पश्चिम आणि उत्तर दिशांना अनुक्रमे बुद्धरक्खित, धम्मरक्खित, संघरक्खित आणि आनंद नावाचे थेर आपल्यासारखेच नाव असलेल्या प्रत्येकी पाच-पाचशे भिक्खूंना घेऊन उभे राहोत आणि पियदस्सी नावाचे थेर ईशान्य कोपऱ्यात भिक्खू संघाला घेऊन उभे राहोत.' थेरांनी देखील राजाचा मनोदय जाणून घेऊन तसेच केले, असे म्हणतात. सिद्ध थेर मात्र मंगल, सुमन, पदुम, सीवली, चंदगुत्त, सुरियगुत्त, इंदगुत्त, सागर, चित्तसेन, जयसेन आणि अचल या अकरा थेरांनी वेढलेले असून, पूर्णघट पुढे ठेवून पूर्वेकडे तोंड करून उभे राहिले.

Atha rājā tathā ṭhitaṃ bhikkhusaṅghaṃ disvā pasannacitto gaṇdhamālādīhi pūjetvā padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā puṇṇasaṭaṭṭhānaṃ pavisitvā suyaṇṇakhīle paṭimukkaṃrajatamayaṃ paribbhamana daṇḍaṃ vijjamānamātāpitūnaṃ ubhato sujātena sumaṇḍita pasādhitena abhimaṅgala sammatena amaccaputtena gāhāpetvā mahantaṃ cetiyāvaṭṭaṃ kāretuṃ ārabhi. Tathā kārentaṃ pana siddhatthatthero nivāresi. Evaṃ kirassa ahosi - yadi mahārājā mahantaṃ cetiyaṃ karoti, aniṭṭhiteyeva marissati anāgate dupparihariyañca bhavissatīti. Tasmiṃ khaṇe bhikkhusaṅgho mahā rāja thero pāṇḍito, therassa vacanaṃ kātuṃ vaṭṭatīti āha.

त्यानंतर राजाने अशा प्रकारे स्थित असलेल्या भिक्खू संघाला पाहून, प्रसन्न चित्ताने गंध-माला इत्यादींनी पूजा करून, प्रदक्षिणा घालून, चार ठिकाणी वंदन करून, पूर्ण घट असलेल्या ठिकाणी प्रवेश केला. त्याने सोन्याच्या खांबाला जोडलेला चांदीचा फिरणारा दांडा, ज्याचे माता-पिता जिवंत आहेत, जो दोन्ही बाजूंनी सुजात (उच्च कुळातील), सुशोभित, अलंकृत आणि अत्यंत मंगल मानला गेलेला आहे, अशा एका अमात्यपुत्राला (मंत्र्यांच्या मुलाला) पकडायला लावून, महास्तूप (चेतिय) वर्तुळ आखण्यास सुरुवात केली. परंतु, तसे करत असताना सिद्धत्थ थेरांनी त्याला रोखले. त्यांच्या मनात असा विचार आला की - जर महाराजांनी एवढा मोठा स्तूप बांधायला घेतला, तर तो पूर्ण होण्यापूर्वीच त्यांचा मृत्यू होईल आणि भविष्यात ते सांभाळणे कठीण होईल. त्या क्षणी भिक्खू संघ म्हणाला, 'महाराज! थेर पंडित आहेत, थेरांचे वचन ऐकणे योग्य आहे.'

Rājā bhikkhusaṅghassa adhippāyaṃ ñatvā thero karotīti maññamāno kīdisaṃ bhante pamāṇaṃ karomīti āha. Thero mama gatagataṭṭhānato cetiyāvaṭṭaṃ karohīti vatvā upadisanto āvijjhitvā agamāsi. Rājā therassa vuttanayena cetiyāvaṭṭaṃ kāretvā theraṃ upasaṅkamitvā nāmaṃ pucchitvā gaṇdhamālādīhi pūjetvā vambatvā parivāretvā ṭhite sesa ekādasa there ca upasaṅkamitvā pūjetvā vanditvā tesaṃ nāmāni ca pucchitvā paribbhamana daṇḍagāhakassa amacca puttassa tāma pucchi.

राजाने भिक्खू संघाचा अभिप्राय जाणून, 'थेर जसे सांगतील तसे करावे' असा विचार करून विचारले, 'भन्ते! मी किती आकाराचा (स्तूप) करू?' थेर म्हणाले, 'मी जिथे जिथे जाईन, तिथून स्तूपाचे वर्तुळ आख.' असे सांगून ते मार्गदर्शन करत फिरू लागले. राजाने थेरांनी सांगितलेल्या पद्धतीने स्तूपाचे वर्तुळ आखून, थेरांच्या जवळ जाऊन त्यांचे नाव विचारले आणि गंध-माला इत्यादींनी त्यांची पूजा करून वंदन केले. त्यानंतर त्यांच्या भोवती वेढून राहिलेल्या इतर अकरा थेरांच्या जवळ जाऊन, त्यांची पूजा व वंदन करून त्यांची नावे विचारली आणि फिरणारा दांडा पकडलेल्या अमात्यपुत्राचे नावही विचारले.

Ahaṃ deva suppatiṭṭhita brahmā nāmāti vutte tava pitā kiṃ nāmoti pucchitvāna naṇdiseno nāmāti vutte mātunāmaṃ pucchi. Sumanādevī nāmāti vutte sabbesaṃ nāmāni abhimaṅgalasammatāni, mayā kayaramānaṃ cetiyakammaṃ avassaṃ niṭṭhānaṃ gacchatiti haṭṭho ahosi, tato rājā majjhe aṭṭha suvaṇṇaghaṭe rajataghaṭe ca ṭhapāpetvā te parivāretvā aṭṭhuttarasayassa puṇṇaghaṭe ṭhapāpesi.

त्याने 'महाराज, माझे नाव सुप्पतिट्ठित ब्रह्मा आहे' असे म्हटल्यावर, 'तुझ्या वडिलांचे नाव काय?' असे विचारले. 'नंदिसेन' असे उत्तर मिळाल्यावर आईचे नाव विचारले. 'सुमनादेवी' असे उत्तर मिळाल्यावर, 'सर्वांची नावे अत्यंत मंगल आणि शुभ आहेत, माझ्याकडून केले जाणारे स्तूपाचे काम नक्कीच पूर्णत्वास जाईल' असे समजून राजा अत्यंत हर्षित झाला. त्यानंतर राजाने मध्यभागी आठ सोन्याचे घट आणि चांदीचे घट ठेवले आणि त्यांच्याभोवती एकशे आठ पूर्ण घट (मंगल कलश) ठेवले.

Atha aṭṭha suvaṇṇiṭṭhakā ṭhapāpesi. Tāsu ekekaṃ parivāretvā aṭṭhuttarasata aṭṭhuttarasata rajatiṭṭhakāyo. Aṭṭhuttarasata aṭṭhuttarasata vatthāni ca ṭhapāpesi. Atha suppatiṭṭhita brahmanāmena amaccaputtena ekaṃ suvaṇṇiṭṭhakaṃ gāhāpetvā tena sadisa nāmehi ca jīvamānaka mātāpitūhi sattahi amaccaputtehi sesa sattiṭṭhakāyo gāhāpesi.

त्यानंतर त्याने आठ सोन्याच्या विटा ठेवल्या. त्यातील प्रत्येकाभोवती एकशे आठ चांदीच्या विटा आणि एकशे आठ वस्त्रे ठेवली. मग सुप्पतिट्ठित ब्रह्मा नावाच्या अमात्यपुत्राकडून एक सोन्याची वीट पकडायला लावली आणि त्याच्यासारखीच शुभ नावे असलेल्या व ज्यांचे माता-पिता जिवंत आहेत अशा इतर सात अमात्यपुत्रांकडून उर्वरित सात विटा पकडायला लावल्या.

Tasmiṃ khaṇe mittatthero nāma puratthima disābhāge paribbhamita lekhāya bhūmiyaṃ gaṇdhapiṇḍaṃ ṭhapesi. Jayasenatthero nāma udakaṃ āsiñcitvā santintetvā samaṃ akāsi. Suppatiṭṭhitabrahmā bhadda nakkhattena evaṃ nānāvidha maṅgalānisaṅkhaṭaṭṭhāne paṭhamaṃ maṅgalikaṭṭhakaṃ patiṭṭhāpesi. Sumanattheronāma jātisumanapupphehi taṃ pūjesi. Tasmiṃ khaṇe udakapariyantaṃ katvā mahāpathavi kampo ahosi. Eteneva nayena sesa sattiṭṭhakāyopi patiṭṭhāpesuṃ.

त्याच क्षणी, मित्त थेरांनी पूर्व दिशेला आखलेल्या रेषेवर जमिनीवर गंधपिंड (सुगंधी गोळा) ठेवला. जयसेन थेरांनी पाणी शिंपडून, मंत्रोच्चार करून ती जागा समतल केली. सुप्पतिट्ठित ब्रह्माने भद्र नक्षत्रावर अशा विविध प्रकारच्या मंगल विधींनी युक्त असलेल्या ठिकाणी पहिली मंगल वीट स्थापित केली. सुमन थेरांनी जाईच्या फुलांनी तिची पूजा केली. त्या क्षणी समुद्राच्या पाण्यापर्यंत संपूर्ण पृथ्वी कंपित झाली. याच पद्धतीने उर्वरित सात विटाही स्थापित करण्यात आल्या.

Tato rājā rajatiṭṭhakāyopi patiṭṭhāpetvā gaṇdhamālādīhi pūjetvā maṅgalavidhānaṃ niṭṭhāpetvā suvaṇṇapelāyapupphāni gāhāpetvā pācīnapasse bhikkhusaṅghassa purato ṭhitaṃ mahā buddharakkhitattheraṃ upasaṅkamitvā gaṇdhamālādīhi pūjetvā vanditvā therassa parivāretvā ṭhita bhikkhūnañca nāmāni pucchitvā tato dakkhiṇapasse ṭhitaṃ mahādhammarakkhitattheraṃ pacchimapasse ṭhitaṃ mahāsaṅgharakkhitattheraṃ uttarapasse ṭhitaṃ ānaṇdattherañca upasaṅkamitvā gaṇdhamālādīhi pūjetvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā tatheva nāmāni pucchitvā pubbuttara kaṇṇaṃ gantvā tattha ṭhitaṃ piyadassi mahātheraṃ vanditvā pūjetvā nāmāni pucchitvā santike aṭṭhāsi.

त्यानंतर राजाने चांदीच्या विटाही स्थापित केल्या, गंध-माला इत्यादींनी पूजा करून मंगल विधी पूर्ण केला. सोन्याच्या करंडकातील फुले घेऊन, पूर्व दिशेला भिक्खू संघाच्या समोर उभे असलेल्या महा बुद्धरक्खित थेरांच्या जवळ जाऊन, गंध-माला इत्यादींनी त्यांची पूजा करून वंदन केले आणि थेरांच्या भोवती असलेल्या भिक्खूंची नावे विचारली. त्यानंतर दक्षिण दिशेला उभे असलेल्या महा धम्मरक्खित थेरांच्या जवळ, पश्चिम दिशेला उभे असलेल्या महा संघरक्खित थेरांच्या जवळ आणि उत्तर दिशेला उभे असलेल्या आनंद थेरांच्या जवळ जाऊन, गंध-माला इत्यादींनी त्यांची पूजा केली, साष्टांग (पंचप्रतिष्ठित) वंदन केले आणि त्यांची नावे विचारली. मग ईशान्य कोपऱ्यात जाऊन तिथे उभे असलेल्या पियदस्सी महाथेरांना वंदन व पूजा करून, त्यांचे नाव विचारून तो त्यांच्या जवळ उभा राहिला.

Thero maṅgalaṃ vaḍḍhento rañño dhammaṃ desesi. Maṅgalapariyosāne sampatta gihiparisāsu cattālīsa sahassāni arahanto patiṭṭhahiṃsu. Cattālīsa sahassāni sotāpattiphalo sahassaṃ sakadāgāmiphale, sahassaṃ anāgāmiphale, bhikkhūnaṃ pana aṭṭhārasasahassāni arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Bhikkhunīnaṃ catuddasa sahassānīti.

थेरांनी मंगल कामना करत राजाला धम्म उपदेश केला. उपदेशाच्या शेवटी, तिथे उपस्थित असलेल्या गृहस्थ समुदायातील चाळीस हजार लोक अर्हत पदावर प्रतिष्ठित झाले. चाळीस हजार लोक सोतापन्न फलाला, एक हजार सकदागामी फलाला आणि एक हजार अनागामी फलाला प्राप्त झाले. भिक्खूंपैकी अठरा हजार भिक्खूंनी अर्हत पद प्राप्त केले आणि भिक्खुणींपैकी चौदा हजार भिक्खुणींनी अर्हत पद प्राप्त केले.

Thūpāramha kathā

थूपाराम कथा (स्तूपाच्या आरंभाची कथा)

21. Tato rājā bhikkhusaṅghaṃ vanditvā yāca mahācetiyaṃ niṭṭhātināva me bhikkhusaṅgho bhikkhaṃ gaṇhātūti āha. Bhikkhū nādhivāsesu, anupubbena yācanto upallabhikkhūnaṃ sattāhaṃ adhivāsanaṃ labhitvā thūpaṭṭhānassa samantato aṭṭhārasasu ṭhānesu maṇḍape kārayitvā bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā sattāhaṃ mahādānaṃ datvā sabbesaṃyeva tela-madhu-pāṇitādi bhesajjaṃ datvā bhikkhusaṅghaṃ vissajjesi tato nagare bheriṃcārāpetvā sabbe iṭṭhaka vaḍḍhaki santipātesi. Te pañcasatamattā ahesuṃ.

२१. त्यानंतर राजाने भिक्खू संघाला वंदन करून विचारले, 'जोपर्यंत महास्तूप पूर्ण होत नाही, तोपर्यंत भिक्खू संघाने माझ्याकडूनच भिक्षा ग्रहण करावी.' भिक्खूंनी हे स्वीकारले नाही. वारंवार विनंती केल्यावर, राजाला भिक्खू संघाकडून सात दिवसांची संमती मिळाली. त्याने स्तूपाच्या जागेभोवती अठरा ठिकाणी मंडप उभारले, तिथे भिक्खू संघाला बसवून सात दिवस महादान दिले. सर्वांना तेल, मध, गूळ इत्यादी औषधे देऊन भिक्खू संघाला निरोप दिला. त्यानंतर नगरात दवंडी पिटवून सर्व वीटकाम करणाऱ्या कारागिरांना (गवंड्यांना) एकत्र बोलावले. ते सुमारे पाचशे होते.

Tesu eko ahaṃ rañño cittaṃ ārādhetvā mahācetiyaṃ kātuṃ sakkomīti rājānaṃ passi rājā kathaṃ karosīti pucchi. Ahaṃ deva pesikānaṃ sataṃ gahetvā ekāhaṃ ekaṃ paṃsusakaṭaṃ khepetvā kammaṃ karomīti āha. Rājā evaṃ sati paṃsurāsikaṃ bhavissati. Tiṇarukkhādīni uppajjissanti addhānaṃ nappavattatīti taṃ paṭibāhi.

त्यांच्यापैकी एकाने, 'मी राजाचे मन प्रसन्न करून महास्तूप बांधू शकेन' असा विचार करून राजाची भेट घेतली. राजाने विचारले, 'तू हे कसे करशील?' तो म्हणाला, 'महाराज! मी शंभर मजूर घेऊन एका दिवसात मातीची एक गाडी संपवून काम करीन.' राजा म्हणाला, 'असे केल्यास मातीचा ढीग तयार होईल. त्यावर गवत, झाडे इत्यादी उगवतील आणि ते दीर्घकाळ टिकणार नाही.' असे सांगून राजाने त्याला नकार दिला.

Añño ahaṃ purisasataṃ gahetvā ekāhaṃ ekaṃ paṃsugumbaṃ khepetvā kammaṃ karomīti āha.

दुसरा म्हणाला, 'मी शंभर माणसे घेऊन एका दिवसात मातीचा एक ढीग संपवून काम करीन.'

Añño paṃsūnaṃ pañcammaṇāni khepetvā kammaṃ karomīti āha.

तिसरा म्हणाला, 'मी पाच अम्मण (एक माप) माती संपवून काम करीन.'

Añño dve ammaṇāni khepetvā kammaṃ karomīti āha. Tepi rājā paṭibāhiyeva.

चौथा म्हणाला, 'मी दोन अम्मण माती संपवून काम करीन.' राजाने त्यांनाही नकारच दिला.

Atha añño paṇḍito iṭṭhaka vaḍḍhakī ahaṃ deva udukkhale koṭṭetvā suppehi vaṭṭetvā nisadepiṃsitvā paṃsūnaṃ ekammaṇaṃ ekāheneva khepetvā pesikānaṃ sataṃ gahetvā kammaṃ karomīti āha.

त्यानंतर एका बुद्धिमान वीटकाम करणाऱ्या कारागिराने (गवंड्याने) म्हटले, 'महाराज! मी उखळात कुटून, सुपाने पाखडून, पाटा-वरवंट्यावर वाटून, एका दिवसात फक्त एक अम्मण माती वापरून, शंभर मजूर घेऊन काम करीन.'

Rājā evaṃ sati mahācetiye tiṇādīni na bhavissanti ciraṭṭhitikañca bhavissatiti sampaṭicchitvā puna pucchi-kiṃ saṇṭhānaṃ pana karissasīti.

राजाने विचार केला, 'असे केल्यास महास्तूपावर गवत इत्यादी उगवणार नाही आणि तो दीर्घकाळ टिकेल.' हे मान्य करून त्याने पुन्हा विचारले, 'पण तू त्याचा आकार कसा बनवशील?'

Tasmiṃ khaṇe vissakamma devaputto vaḍḍhakissa sarīre adhimucci. Vaḍḍhakī suvaṇṇapātiṃ pūretvā udakamāharāpetvā pāṇinā udakaṃ gahetvā udakapiṭṭhiyaṃ āhani. Eḷikaghaṭa sadisaṃ mahantaṃ udakabubbulaṃ uṭhṭhāsi. Deva īdisaṃ karomīti āha.

त्या क्षणी विश्वकर्म देवपुत्राने सुताराच्या शरीरात प्रवेश केला. सुताराने सोन्याचे पात्र पाण्याने भरून आणवले आणि हाताने पाणी घेऊन पाण्याच्या पृष्ठभागावर मारले. तेव्हा घागरीसारखा एक मोठा पाण्याचा बुडबुडा वर उठला. तो म्हणाला, 'महाराज, मी असे (स्तूप) बनवू का?'

Rājā sādhūti sampaṭicchitvā tassa sahassagghanakaṃ sāṭaka yugalaṃ, sahassagghanakaṃyeva puṇṇakaṃ nāma suvaṇṇālaṅkāraṃ sahassagghanakā pādukā, dvādasa kahāpana sahassāni ca datvā anurūpaṭṭhāne gehañca khettañca dāpesi.

राजाने 'फार छान' असे म्हणून ते स्वीकारले आणि त्याला एक हजार मूल्य असलेली वस्त्रांची जोडी, एक हजार मूल्य असलेला 'पुण्णक' नावाचा सोन्याचा अलंकार, एक हजार मूल्य असलेल्या पादुका आणि बारा हजार कहापण दिले, तसेच योग्य ठिकाणी घर आणि शेतही देववले.

Tato rājārattibhāge cintesi kathaṃ nāma manusse apīletvā iṭṭhakā āharāpeyyanti devatā rañño cittaṃ ñatvā cetiyassa catusu dvāresu ekekadivasappahoṇakaṃ katvā tassāyeva rattiyā iṭṭhakārāsiṃ akaṃsu vihātāya rattiyā manussā disvā rañño ārocesuṃ. Rājā tussitvā vaḍḍhakiṃ kamme paṭṭhapesi. Devatā eteneva nayena yāva mahācetiyassa niṭṭhānaṃ tāva ekekassa divasassa pahoṇakaṃ katvā iṭṭhakā āhariṃsu. Sakaladivasabhāge kammaṃ kataṭṭhāne mattikā iṭṭhaka cuṇṇaṃ vāpi na paññāyati. Rattiyaṃ devatā antaradhāpenti.

त्यानंतर राजाने रात्रीच्या वेळी विचार केला की, 'लोकांना त्रास न देता विटा कशा आणवाव्यात?' देवतेने राजाचे मन जाणून घेऊन, चैत्याच्या चारही दारांवर प्रत्येक दिवसाला पुरेल एवढ्या विटांचे ढीग त्याच रात्री तयार केले. रात्र संपल्यावर लोकांनी ते पाहिले आणि राजाला सांगितले. राजाने प्रसन्न होऊन सुताराला कामाला लावले. देवतेने याच पद्धतीने महाचैत्याचे काम पूर्ण होईपर्यंत प्रत्येक दिवसाला पुरतील एवढ्या विटा आणून दिल्या. दिवसभर काम केलेल्या ठिकाणी माती किंवा विटांचा चुरा देखील दिसत नसे. रात्रीच्या वेळी देवता ते नाहीसे करत असत.

Atha rājā mahācetiyekammakārāyacatuparisāyahattha kammamūlatthaṃcatusu dvāresu ekekasmiṃ dvāre soḷasa kahāpana sahassāni vatthālaṅkāra-gandha-māla-tela-madhu-phāṇita-pañcakaṭuka bhesajjāni nānāvidha sūpavyañjana saṃyuttaṃ bhattaṃ yāgukhajjakādīni aṭṭhavidha kappiyaya pānakāni pañcavidha mukhavāsa sahita tāmbūlāni ca ṭhapāpetvā mahācetiye kammaṃ karontāgahaṭṭhā vā pabbajitā vā yathājjhāsayaṃ gaṇhantu mulaṃ agahetvā kammaṃ karontānaṃ kātuṃ na dethāti āṇāpesi.

नंतर राजाने महाचैत्याचे काम करणाऱ्या चारही परिषदांना त्यांच्या श्रमाचा मोबदला देण्यासाठी चारही दारांपैकी प्रत्येक दारावर सोळा हजार कहापण, वस्त्रे, अलंकार, गंध, माळा, तेल, मध, गूळ, पाच तिखट औषधे, विविध प्रकारच्या आमटी व भाज्यांनी युक्त भात, पेज व खाद्यान्न इत्यादी, आठ प्रकारची कप्पिय पेये आणि पाच प्रकारच्या मुखवासासह विडे ठेवले; आणि आज्ञा दिली की, 'महाचैत्याचे काम करणारे गृहस्थ असोत वा प्रव्रजित, त्यांनी आपल्या इच्छेनुसार हे घ्यावे. मोबदला घेतल्याशिवाय कोणालाही काम करू देऊ नका.'

Atheko thero cetiyakamme sahāya bhāvaṃ icchanto kammakaraṇaṭṭhāne mattikā sadisaṃ katvā attānaṃ abhisaṅkhaṭaṃ mattikā piṇḍaṃ ekena hatthena gahetvā aññena mālā gahetvā mahācetiyaṅgaṇaṃ āruyha rājakammike vañcetvā vaḍḍhakissa adāsi. So gaṇhantova pakatimatti kā nā bhavatīti ñatvā therassa mukhaṃ olokesi tassākāraṃ ñatvā tattha kolāhala mahosi anukkamena rājā sutvā āgantvā vaḍḍhakiṃ pucchi-tuyhaṃ kira bhaṇe eko bhikkhu amūlaka mattikāpiṇḍaṃ adāsīti.

तेव्हा एका थेरांनी चैत्यकामात हातभार लावण्याची इच्छा धरून, काम करण्याच्या ठिकाणी असलेल्या मातीसारखाच स्वतः तयार केलेला मातीचा गोळा एका हाताने धरून आणि दुसऱ्या हाताने पुष्पमाळ घेऊन, महाचैत्याच्या अंगणात चढून राजाच्या कर्मचाऱ्यांना चकवले व तो गोळा सुताराला दिला. तो घेतानाच 'ही सामान्य माती नाही' हे ओळखून सुताराने थेरांच्या मुखाकडे पाहिले. त्यांचा भाव ओळखून तिथे कोलाहल झाला. अनुक्रमाने राजाने हे ऐकले आणि तिथे येऊन सुताराला विचारले, 'अरे भल्या माणसा, तुला म्हणे एका भिक्खूंनी मोबदला न घेता मातीचा गोळा दिला?'

So evamāha-yebhuyyena ayyā ekena hatthena pupphaṃ ekena mattikāpiṇḍe gahetvā āharitvā denti tenāhaṃ ajānitvā kamme upanesiṃ ‘‘ayaṃ pana āgantuko, ayaṃ nevāsikoti ettakaṃ jānāmīti.‘‘Tena hi taṃ theraṃ imassa dassehīti ekaṃ mahallaka balatthaṃ vaḍḍhakissa santike ṭhapesi vaḍḍhakī puna āgatakāle taṃ theraṃ balatthassa dassesi so taṃ sañjānitvā rañño ārocesi.

तो म्हणाला, 'बहुतेक करून पूजनीय भिक्खू एका हाताने फूल आणि एका हाताने मातीचा गोळा घेऊन येतात आणि देतात, त्यामुळे मी न जाणता तो कामात वापरला. पण हे बाहेरून आलेले (आगंतुक) आहेत आणि हे येथील रहिवासी आहेत एवढेच मला ठाऊक आहे.' 'तर मग त्या थेरांना याला दाखव' असे म्हणून राजाने एका वृद्ध रक्षकाला सुताराच्या जवळ ठेवले. सुताराने ते थेर पुन्हा आल्यावर त्यांना रक्षकाला दाखवले. त्याने त्यांना ओळखून राजाला कळवले.

Rājā tassa saññaṃ adāsi. To tvaṃ tayo jātisumana makulakumbhe mahābodhi aṅgaṇe rāsiṃ katvā gaṇdhañca ṭhapetvā mahābodhi aṅgaṇaṃ gata kāle āgantukassa therassa pūjanatthāya rañño dāpitaṃ gaṇdhamālānti vatvā dehīti. Balattho rañño vuttanayeneva tassa bodhi aṅgaṇaṃ gata kāle taṃ gaṇdhamālaṃ adāsi.

राजाने त्याला सूचना दिली, 'तू जाईच्या कळ्यांनी भरलेले तीन कुंभ महाबोधीच्या अंगणात एकत्र करून आणि सुगंधी द्रव्ये ठेवून, ते थेर महाबोधीच्या अंगणात गेल्यावर बाहेरून आलेल्या थेरांच्या पूजेसाठी राजाने पाठवलेली ही गंध आणि पुष्पमाळ आहे असे सांगून त्यांना दे.' रक्षकाने राजाने सांगितल्याप्रमाणेच ते थेर बोधी अंगणात गेल्यावर त्यांना ती गंध आणि पुष्पमाळ दिली.

Sopi somanassappatto hutvā selasaṇtharaṃ dhovitvā gaṇdhena paribhaṇḍaṃ katvā silāsantharaṃ katvā pupphaṃ pūjetvā catusu ṭhānesu vanditvā pācīnadvāre añjaliṃ paggayha pītiṃ uppādetvā puppha pūjaṃ olokento aṭṭhāsi.

ते देखील अत्यंत प्रसन्न झाले आणि त्यांनी दगडाचा ओटा धुवून, त्याला सुगंधी द्रव्याने लेप दिला, त्यावर फुलांची पूजा केली, चारही बाजूंनी वंदन केले आणि पूर्व दाराकडे हात जोडून मनात प्रीती उत्पन्न करत फुलांच्या पूजेकडे पाहत ते उभे राहिले.

Balattho tasmiṃ kāle taṃ theraṃ upasaṅkamitvā vanditvā evamāha. Bhante tumhākaṃ cetiyakamme sahāyabhāvatthāya dinnassa amūlaka mattikāpiṇḍassa mūlaṃ dinnabhāvaṃ rājā jānāpeti attano vandanena vandāpetīti. Taṃ sutvā thero anattamano ahosi. Balattho tiṭṭhantu bhante tayo sumana makula kumbhātattakāneva suvaṇṇapupphānipi etaṃ mattikapiṇḍaṃ nāgghanti. Cittaṃ pasādetha bhanteti pakkāmi.

रक्षकाने त्या वेळी त्या थेरांच्या जवळ जाऊन, वंदन करून असे म्हटले, 'भंते, चैत्यकामात हातभार लावण्यासाठी आपण मोबदला न घेता दिलेल्या मातीच्या गोळ्याचे मूल्य दिले गेले आहे, हे राजा आपल्याला कळवत आहे आणि त्यांनी आपले वंदन पाठवले आहे.' ते ऐकून थेर अप्रसन्न झाले. रक्षकाने म्हटले, 'भंते, जाईच्या कळ्यांचे हे तीन कुंभ तर राहू द्या, पण तेवढीच सोन्याची फुले देखील आपल्या त्या मातीच्या गोळ्याच्या मूल्याची बरोबरी करू शकत नाहीत. भंते, आपले मन प्रसन्न ठेवा,' असे म्हणून तो निघून गेला.

Tadā koṭṭhivālajanapade piyaṅgalla vihāravāsī eko thero iṭṭhakavaḍḍhakissa ñātako ahosi. So āgantvā vaḍḍhakinā saddhiṃ mantetvā dīgha bahala kiriyato iṭṭhakappamāṇaṃ jānitvā gantvā sahattheneva sakkaccaṃ mattikaṃ madditvā iṭṭhakaṃ katvā pacitvā pattatthavikāya pakkhipitvā paccāgantvā ekena hatthena rañño iṭṭhakaṃ ekena pupphaṃ gahetvā attano iṭṭhakāsa saddhiṃ rañño iṭṭhakaṃ adāsi. Vaḍḍhakī gahetvā kamme upanesi.

तेव्हा कोठ्ठीवाळ जनपदातील पियंगळ विहारात राहणारे एक थेर विटा बनवणाऱ्या सुताराचे नातेवाईक होते. त्यांनी येऊन सुताराशी चर्चा केली आणि लांबी व जाडीनुसार विटांचे माप जाणून घेतले. त्यानंतर जाऊन स्वतःच्या हाताने काळजीपूर्वक माती मळून, वीट तयार करून व ती भाजून, आपल्या पात्राच्या पिशवीत ठेवून ते परत आले. त्यांनी एका हाताने राजाची वीट आणि एका हाताने फूल घेऊन, स्वतःच्या विटेसोबत राजाची वीट सुताराला दिली. सुताराने ती घेऊन कामात वापरली.

Thero sañjāta pīti somanasso mahācetiye kammaṃ karonto iṭṭha kasālapariveṇe vasati tassa taṃ kammaṃ pākaṭaṃ ahosi. Rājā vaḍḍhakiṃ pucchi-bhaṇe ekena kira ayyena amūlika iṭṭhakā dinnāti. Saccaṃ deva, ekena ayyena dinna iṭṭhakā amhākaṃ iṭṭhakāya sadisāti kamme upanesinti āha. Puna taṃ iṭṭhakaṃ sañjānāsīti raññā vutte ñātakānuggahena na jānāmīti āha.

ते थेर मनात प्रीती व आनंद उत्पन्न करून महाचैत्याचे काम करत विटांच्या शाळेच्या परिवेणात राहत होते. त्यांचे ते कृत्य उघड झाले. राजाने सुताराला विचारले, 'अरे भल्या माणसा, एका पूजनीय भिक्खूंनी म्हणे मोबदला न घेता वीट दिली?' तो म्हणाला, 'होय महाराज, एका पूजनीय भिक्खूंनी दिलेली वीट आमच्या विटेसारखीच होती, म्हणून मी ती कामात वापरली.' राजाने विचारले, 'तू ती वीट ओळखू शकशील का?' तेव्हा नातेवाईकावरील अनुग्रहामुळे तो म्हणाला, 'मी ओळखत नाही.'

Rājā yadi evaṃ taṃ imassa dannehīti balatthaṃ ṭhapesi so taṃ pubbe viya balatthassa dassesi. Balattho pariveṇaṃ gantvā santike nisīditvā paṭisaṇthāraṃ katvā bhante tumhe āgantukā nevāsikāti pucchi. Āgantukomhī upāsakāti. Katara raṭṭhavāsiko bhanteti koṭṭhivālajanapade piyaṅgalla vihāravāsimhi upāsakāti idheva vasatha gacchathāti. Idha na vasāma asukadivase gacchāmāti āha. Balatthopi ahampi tumhehi saddhiṃ āgamissāmi. Mayhampi gāmo etasmiṃyeva janapade asuka gāmo nāmāti āha. Thero sādhūti sampaṭicchi. Balattho taṃ pavattiṃ rañño nivedesi.

राजाने म्हटले, 'जर असे असेल, तर त्यांना याला दाखव' आणि एका रक्षकाला तिथे ठेवले. त्याने पूर्वीप्रमाणेच ते थेर आल्यावर रक्षकाला दाखवले. रक्षकाने परिवेणात जाऊन, त्यांच्या जवळ बसून, कुशल विचारपूस करून विचारले, 'भंते, आपण बाहेरून आलेले आहात की येथील रहिवासी आहात?' 'उपासका, मी बाहेरून आलेलो आहे.' 'भंते, आपण कोणत्या प्रदेशातील रहिवासी आहात?' 'उपासका, मी कोठ्ठीवाळ जनपदातील पियंगळ विहाराचा रहिवासी आहे.' 'आपण येथेच राहणार की जाणार?' 'आम्ही येथे राहत नाही, अमुक दिवशी जाणार आहोत,' असे ते म्हणाले. रक्षकाने म्हटले, 'मी देखील आपल्यासोबत येईन. माझे गाव देखील याच जनपदातील अमुक नावाचे गाव आहे.' थेरांनी 'ठीक आहे' म्हणून संमती दिली. रक्षकाने ती सर्व हकीकत राजाला कळवली.

Rājā balatthassa sahassagghanakaṃ vatthayugalaṃ mahagghaṃ rattakambalaṃ upāhanayugaṃ sugaṇdhatelanāḷiṃ aññca bahuṃ samaṇaparikkhāraṃ therassa dehīti dāpesi sopi parikkhāraṃ gahetvā pariveṇaṃ gantvā therena saddhiṃ rattiṃ vasitvā pāto saddhiṃyeva nikkhamitvā anupubbena gantvā piyaṅgalla vihārassa dissamāne ṭhāne sītacchāyāya theraṃ nisīdāpetvā pāde dhovitvā gaṇdhatelena makkhetvā guḷodakaṃ pāyetvā upāhanaṃ paṭimuñcitvā idaṃ me parikkhāraṃ kulūpagatherassatthāya gahitaṃ, idāni tumhākaṃ dammi, idaṃ pana sāṭakayugaṃ mama puttassa maṅgalatthāya gahitaṃ, tumhe cīvaraṃ katvā pārupathāti vatvā therassa pādamūle ṭhapesi.

राजाने राजसेवकाला एक हजार (कार्षापण) मूल्याची वस्त्रजोडी, मौल्यवान लाल घोंगडी, पादत्राणांची जोडी, सुगंधी तेलाची कुपी आणि इतर अनेक श्रमण-परिकार थेरांना देण्यासाठी दिले. त्यानेही तो परिकार घेतला आणि परिवेणात जाऊन थेरांसोबत रात्र घालवली. सकाळी त्यांच्यासोबतच निघून, अनुक्रमाने प्रवास करत, पियंगल्ल विहाराच्या दृश्यमान ठिकाणी एका थंड छायेत थेरांना बसवले, त्यांचे पाय धुतले, सुगंधी तेल लावले, गुळाचे पाणी पाजले आणि पादत्राणे पायात घालून म्हटले: 'हा परिकार मी कुलोपग थेरांसाठी घेतला होता, आता तो मी आपल्याला देत आहे. आणि ही वस्त्रजोडी माझ्या मुलाच्या मंगलकार्यासाठी घेतली होती, आपण याचे चीवर बनवून परिधान करावे.' असे म्हणून त्याने ते थेरांच्या चरणांशी ठेवले.

Thero sāṭakayugaṃ pattatthavikāya pakkhipitvā sesaparikkhāraṃ bhaṇḍikaṃ katvā upāhanaṃ āruyhaṃ kattayaṭṭhiṃ gahetvā maggaṃ paṭpajji. Balattho tena saddhiṃ thokaṃ gantvā ‘‘tiṭṭhatha bhante, mayhaṃ ayaṃ maggo‘‘ti vatvā pubbe vuttanayeneva rañño sāsanaṃ therassa ārocesi

थेरांनी ती वस्त्रजोडी पात्राच्या पिशवीत ठेवली, उर्वरित परिकाराचे गाठोडे बांधले, पादत्राणे घातली आणि काठी हातात घेऊन ते मार्गाला लागले. राजसेवक त्यांच्यासोबत थोडा वेळ गेला आणि म्हणाला, 'थांबा भंते, हा माझा मार्ग आहे.' असे म्हणून त्याने पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच राजाचा संदेश थेरांना ऐकवला.

Thero taṃ sutvā mahantena parakkamena katakammaṃ akataṃ viya jātanti domanassappatto hutvā assudhāraṃ pavattetvā’upāsaka tava parikkhāraṃ tvameva gaṇhāhī‘‘ti ṭhitakova sabbāparikkhāraṃ chaḍḍesi balattho kiṃ nāma bhante vadatha esa rājā tuyhaṃ bhavaggappamāṇaṃ katvā paccayaṃ dentopi tava iṭṭhakānurūpaṃ kātuṃ na sakkoti. Kevalaṃ pana mahācetiye kammaṃ aññesaṃ apattakaṃ katvā karomīti adhippāyena evaṃ kāreti tumhe pana bhante attanā laddhaparikkhāraṃ gahetvā cittaṃ pasādethāti vatvā theraṃ saññāpetvā pakkāmi. Imasmiṃ pana cetiye bhatiyā kammaṃ katvā cittaṃ pasādetvā sagge nibbatta sattānaṃ pamāṇaṃ natthi.

थेरांनी ते ऐकले आणि मोठ्या कष्टाने केलेले काम न केल्यासारखे झाले, या विचाराने ते अत्यंत दुःखी झाले. त्यांच्या डोळ्यातून अश्रू वाहू लागले. ते उभे राहूनच म्हणाले, 'उपासका, तुझा परिकार तूच परत घे.' आणि त्यांनी सर्व परिकार तिथेच टाकून दिला. राजसेवक म्हणाला, 'भंते, आपण हे काय बोलत आहात? हा राजा आपल्याला भवग्ग-प्रमाण मानून प्रत्यय (दान) देत असला, तरी तो आपल्या इच्छेनुसार करू शकत नाही. केवळ महाचेतियाचे काम इतरांना वाटा न देता स्वतःच करावे या उद्देशाने तो असे करत आहे. म्हणून भंते, आपण स्वतः मिळालेला परिकार स्वीकारावा आणि आपले चित्त प्रसन्न करावे.' असे सांगून त्याने थेरांना समजावले आणि तो निघून गेला. या चेतियामध्ये मजुरीचे काम करून आणि चित्त प्रसन्न करून स्वर्गात उत्पन्न झालेल्या प्राण्यांची संख्या मोजता येण्यासारखी नाही.

Tāvatiṃsa bhavane kira nibbatta devadhītaro attano sampattiṃ oloketvā kena nu ko kammena imaṃ sampattiṃ labhimhāti āvajjamānā mahācetiye bhatiyā kammaṃ katvā laddhabhāvaṃ ñatvā bhatiyā katakammassāpi phalaṃ īdisaṃ, attano santakena kammaphalaṃ saddahitvā katakammassa phalaṃ kīdisaṃ bhavissatīti cintetvā dibbagaṇdhamālaṃ ādāya rattibhāge āgantvā pūjetvā cetiyaṃ vandanti.

असे ऐकिवात आहे की, तावतिंस भवनात उत्पन्न झालेल्या देवकन्यांनी आपली संपत्ती पाहून, 'आम्हाला ही संपत्ती कोणत्या कर्मामुळे मिळाली?' असा विचार केला. तेव्हा त्यांना समजले की, महाचेतियामध्ये मजुरीचे काम केल्यामुळे ही संपत्ती मिळाली आहे. 'मजुरीने केलेल्या कर्माचे फळ जर असे आहे, तर स्वतःच्या मालकीच्या वस्तूने, कर्माच्या फळावर श्रद्धा ठेवून केलेल्या कर्माचे फळ किती मोठे असेल!' असा विचार करून त्या दिव्य गंध आणि पुष्पमाला घेऊन रात्रीच्या वेळी येत असत आणि चेतियाची पूजा करून वंदन करत असत.

Tasmiṃ khaṇe bhātivaṅkavāsī mahāsīvatthero nāma cetiyaṃ vandanatthāya gato, tā vandantiyo disvā mahāsattapaṇṇirukkhasamīpe ṭhito tāsaṃ yathāruciṃ vanditvā gamanakāle pucchi? Tumhākaṃ sarīrālokena sakalatambapaṇṇidipo ekāloko, kiṃ kammaṃ karitthāti bhante amhākaṃ santake katakammaṃ nāma natthi imasmiṃ cetiye manaṃ pasādetvā bhatiyā kammaṃ karimhāti āhaṃsu evaṃ buddhasāsane pasannacittena bhatiyā katakammampi mahapphalaṃ hoti. Tasmā-

त्या वेळी भातिवंकवासी महासीव थेर नावाचे भिक्खू चेतियाला वंदन करण्यासाठी गेले होते. त्यांना वंदन करताना पाहून, महासत्तपण्णी वृक्षाजवळ उभे राहून, त्यांनी त्या देवकन्यांना त्यांच्या इच्छेनुसार वंदन करून परत जाण्याच्या वेळी विचारले: 'तुमच्या शरीराच्या प्रकाशाने संपूर्ण तांबपण्णि द्वीप प्रकाशमान झाला आहे, तुम्ही असे कोणते कर्म केले होते?' त्या म्हणाल्या, 'भंते, आमच्या स्वतःच्या मालकीचे असे कोणतेही कर्म नाही. आम्ही या चेतियामध्ये मन प्रसन्न करून मजुरीचे काम केले होते.' अशा प्रकारे, बुद्धशासनात प्रसन्न चित्ताने मजुरीने केलेले कर्म देखील महाफळ देणारे ठरते. म्हणून -

‘‘Cittappasādamattena-sugate gati uttamā,Labbhatīti viditvāna-thūpapūjaṃ kare buddho’’ti;

'सुगतांच्या ठिकाणी केवळ चित्त प्रसन्न केल्याने उत्तम गती प्राप्त होते, हे जाणून ज्ञानी माणसाने थूपाची पूजा करावी.'

Evaṃ rājā cetiyakammaṃ kārāpento pupphadhānattayaṃ niṭṭhāpesi. Taṃ khīṇāsava thirabhāvatthāya bhūmisamaṃ katvā osīdāpesuṃ, evaṃ navavāre citaṃ citaṃ osīdāpesuṃ. Rājā kāraṇaṃ ajānanto anattamano hutvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātesi. Asīti bhikkhusahassāni sannipatiṃsu rājā bhikkhusaṅghaṃ gaṇdhamālādīhi pūjetvā vanditvā pucchi’bhante mahācetiye pupphadhānattayaṃ navavāre na jānāmī’ti bhikkhusaṅgho āha mahārāja tuyhaṃ kammassa vā jīvitassa vā antarāyo natthi. Anāgate thirabhāvatthāya iddhimantehi osīdāpitaṃ, ito paṭṭhāya na osīdāpessanti. Tvaṃ aññathattaṃ akatvā mahāthūpaṃ samāpehīti. Taṃ sutvā haṭṭho rājā thūpakammaṃ kāresi.

अशा प्रकारे राजाने चेतियाचे काम करवून घेताना तीन पुष्पधान पूर्ण केले. ते भविष्यात स्थिर राहण्यासाठी क्षीणासवांनी जमिनीच्या बरोबरीने खाली खचवले. अशा प्रकारे नऊ वेळा बांधलेले थर खाली खचवले गेले. राजाला याचे कारण माहीत नसल्यामुळे तो खिन्न झाला आणि त्याने भिक्खू संघाला एकत्र बोलावले. ऐंशी हजार भिक्खू एकत्र आले. राजाने गंध, पुष्प इत्यादींनी भिक्खू संघाची पूजा करून, वंदन करून विचारले, 'भंते, महाचेतियाचे तीन पुष्पधान नऊ वेळा खचले आहेत, याचे कारण मला समजत नाही.' भिक्खू संघ म्हणाला, 'महाराज, तुमच्या कर्माला किंवा जीविताला कोणताही धोका नाही. भविष्यात ते स्थिर राहावे म्हणून ऋद्धिमंत भिक्खूंनी ते खाली खचवले आहे. यापुढे ते खचणार नाही. तुम्ही मनात कोणताही संशय न धरता महास्तूपाचे काम पूर्ण करा.' हे ऐकून राजा अत्यंत हर्षित झाला आणि त्याने स्तूपाचे काम पुढे चालू केले.

Dasapupphadhānāni dasahi iṭṭhakākoṭīhi niṭṭhanaṃ gamiṃsu puna pupphadhānattaye niṭṭhite bhikkhusaṅgho uttara-sumana nāmake dve khīṇāsava sāmaṇere āṇāpesi. Tumhe samacaturassaṃ aṭṭharatana bahalaṃ ekeka passato asīti asiti hatthappamāṇaṃ chamedaka vaṇṇapāsāṇe āharathāti. Te sādhūti sampaṭicchitvā uttarakuruṃ gantvā cuttappakārappamāṇe bhaṇḍipupphanihecha medavaṇṇapāsāṇe āharitvā ekaṃ pāsāṇaṃ dhātugabbhassa bhūmiyaṃ attharitvā cattāro pāsāṇe catusu passesu saṃvidhāya aparaṃ dhātugabbhaṃ pidahanatthāya pācīna disābhāge vāluka pākāra samīpe adissamānaṃ katvā ṭhapesuṃ.

दहा कोटी विटांनी दहा पुष्पधान पूर्ण झाले. पुन्हा तीन पुष्पधान पूर्ण झाल्यावर भिक्खू संघाने उत्तर आणि सुमन नावाच्या दोन क्षीणासव सामणेरांना आज्ञा केली: 'तुम्ही समचौरस, आठ हात जाडीचे, प्रत्येक बाजूला ऐंशी-ऐंशी हात लांबीचे, मेदवर्ण पाषाण घेऊन या.' त्यांनी 'साधू' म्हणून ते मान्य केले आणि उत्तरकुरुला जाऊन, सांगितलेल्या प्रमाणाचे, भांडिपुष्पासारखे शुभ्र मेदवर्ण पाषाण आणले. त्यांनी एक पाषाण धातूगर्भाच्या जमिनीवर पसरला, चार पाषाण चार बाजूंना लावले आणि दुसरा पाषाण धातूगर्भ झाकण्यासाठी पूर्व दिशेला वाळूच्या भिंतीजवळ अदृश्य करून ठेवला.

22. Tato rājā dhātugabbhassa majjhe sabbaratanamayaṃ sabbākārasampannaṃ manoharaṃ bodhirukkhaṃ kāresi so hi iṇdanīlamaṇibhūmiyaṃ patiṭṭhito, tassamūlāni pacāḷamayāni, khaṇdho sirivacchādīhi aṭṭhamaṅgalikehi pupphapanti latāpanti catuppada haṃsapantihi ca vicitto aṭṭhārasa hatthubbedho rajatamayo ahosi.

२२. त्यानंतर राजाने धातूगर्भाच्या मध्यभागी सर्व रत्नांनी युक्त, सर्व प्रकारे संपन्न असा एक मनोहर बोधिवृक्ष तयार करवला. तो इंद्रनील मण्यांच्या जमिनीवर प्रतिष्ठित होता. त्याची मुळे प्रवाळाची होती. त्याचा बुंधा श्रीवत्स इत्यादी आठ मांगलिक चिन्हांनी, पुष्पमालांनी, लतावेलींनी, चौपाया प्राण्यांच्या आणि हंसांच्या रांगांनी सुशोभित होता. तो अठरा हात उंच आणि चांदीचा बनवलेला होता.

Pañcamahāsākhāpi aṭṭhārasahatthāca, pattāpi maṇimayāni, paṇḍupattāni, hemamayāni, phalā pavāḷamayāni. Tathā aṅkuropari celavitānaṃ baṇdhāpesi. Tassa ante samannato muttamaya kiṅkiṇikajālaṃ olambati. Svaṇṇaghaṇṭāpanti ca suvaṇṇadāmāni ca tahiṃ tahiṃ olambanti vitānassa catusu kaṇṇesu navasatasahassagghanako ekeko muttākalāpo olambati. Tattha yathānurūpaṃ nānāratana katāneva caṇda-sūriya-tārakārūpāni padumāni ca appitāni ahesuṃ. Mahagghāni anekavaṇṇāni aṭṭhuttara sahassāni vatthāni olambiṃsu.

त्याच्या पाच मुख्य फांद्याही अठरा हात लांबीच्या होत्या. पाने मण्यांची होती, पिकलेली पाने सोन्याची होती आणि फळे प्रवाळाची होती. तसेच, अंकुरांच्या वर कापडी छत बांधले होते. त्याच्या कडेला चहूबाजूंनी मोत्यांची घुंगुरमाळ लटकत होती. सोन्याच्या घंटांची रांग आणि सोन्याच्या माळा जागोजागी लटकत होत्या. छताच्या चार कोपऱ्यांत नऊ लाख मूल्याचा एकेक मोत्यांचा गुच्छ लटकत होता. तिथे योग्यतेनुसार विविध रत्नांनी बनवलेले चंद्र, सूर्य, तारे आणि कमळे बसवलेली होती. मौल्यवान आणि अनेक रंगांची एक हजार आठ वस्त्रे तिथे लटकत होती.

Tato bodhirukkhassa samantato satta ratanamaya vedikā kāretvā mahāmalaka muttā attharāpesi muttā vedikānaṃ antare gaṇdhodaka puṇṇa sattaratanamaya puṇṇaghaṭa pantiyo ṭhapāpesi. Tāsu suvaṇṇaghaṭe pavāḷamayāni pupphāni ahesuṃ. Pavāḷaghaṭe suvaṇṇamayāni pupphāni. Maṇighaṭe rajatamayāni pupphāni rajataghaṭe maṇimayānipupphāti. Sattaratanaghaṭe sattaratanamayāni pupphāni ahesuṃ.

त्यानंतर बोधिवृक्षाच्या चारी बाजूंनी सात रत्नमय वेदिका (कठडे) बनवून त्यावर मोठ्या आवळ्याच्या आकाराचे मोती पसरवले. मोत्यांच्या वेदिकांच्या दरम्यान सुगंधी पाण्याने भरलेल्या सप्तरत्नमय पूर्णघटांच्या (कलशांच्या) रांगा ठेवल्या. त्या सोन्याच्या कलशांमध्ये पोवळ्यांची फुले होती. पोवळ्यांच्या कलशांमध्ये सोन्याची फुले होती. मणीघटांमध्ये (रत्नांच्या कलशांमध्ये) चांदीची फुले आणि चांदीच्या कलशांमध्ये रत्नांची फुले होती. सप्तरत्नघटांमध्ये सप्तरत्नमय फुले होती.

Bodhirukkhassa pācīna disābhāge ratanamaye koṭiagghanake pallaṅke ghanakoṭṭima suvaṇṇamayaṃ buddhapaṭimaṃ nisīdāpesi. Tassā paṭimāya vīsati nakhā akkhinaṃ setaṭṭhānāni ca phaḷakamayāni. Hatthatala pādatala dantāvaraṇāni akkhīnaṃ rattaṭṭhātāni ca pavāḷamayāni kesa bhamukāni akkhinaṃ kāḷakaṭṭhānāni ca iṇdanīla maṇimayāni uṇṇālomaṃ panaṃ rajatamayaṃ ahosi. Tato sahampati mahā brahmānaṃ rajatacchattaṃ dhāretvā ṭhinaṃ kāresi. Tatā dvīsu devalokesu devatāhi saddhiṃ vijayuttarasaṅkhaṃ gahetvā abhisekaṃ dadamānaṃ sakkaṃ devarājānaṃ pañcasikha devaputtaṃ beḷuva paṇḍu vīṇamādāya gaṇdhabbaṃ kurumānaṃ. Mahākāḷa nāgarājānaṃ nāgakaññāparivutaṃ nānāvidhenathutighosena tathāgataṃ vaṇṇentaṃ kāresi.

बोधिवृक्षाच्या पूर्व दिशेला कोट्यवधी मूल्याच्या रत्नमय आसनावर भरीव सोन्याची बुद्धमूर्ती प्रस्थापित केली. त्या मूर्तीची वीस नखे आणि डोळ्यांचे पांढरे भाग स्फटिकमय होते. हाताचे तळवे, पायाचे तळवे, ओठ आणि डोळ्यांचे लाल भाग प्रवाळमय (पोवळ्यांचे) होते. केस, भुवया आणि डोळ्यांचे काळे भाग इंद्रनील मणीमय होते, तर उर्णालोम चांदीचा होता. त्यानंतर सहंपती महाब्रह्मदेवाला चांदीचे छत्र धरून उभे केले. तसेच दोन देवलोकांतील देवतांसह विजयोत्तर शंख घेऊन अभिषेक करणाऱ्या देवराज शक्राला आणि बेलुवपंडु वीणा घेऊन गायन करणाऱ्या पंचशिख देवपुत्राला दाखवले. नागकन्यांनी वेढलेल्या महाकाळ नागराजाला विविध प्रकारच्या स्तुतीघोषाने तथागतांचे गुणगान करताना दाखवले.

Vasavattimārampana bāhusahassaṃ māpetvā tisūla muggarādi nānāvudhāni gahetvā sahassakumbhaṃ girimekhala hatthikkhaṇdha māruyha mārabalaṃ parivāretvā bodhimaṇḍaṃ āgantvā aneka bhiṃsanakaṃ kurumānaṃ kāresi. Sesāsu disāsu pācīna disābhāge pallaṅkasadise koṭi koṭi agghanake tayo pallaṅke attharāpetvā dantamayaṃ daṇḍaṃ pavāḷavījaniṃ ṭhapāpesi. Bodhikkhaṇdhaṃ ussīsake katvā nānāratanaṃ maṇḍitaṃ koṭiagghanakaṃ rajata sayanaṃ attharāpesi.

वसवत्ती माराने हजार हात निर्माण करून, त्रिशूळ, मुद्गर इत्यादी विविध शस्त्रे हाती घेऊन, गिरीमेखल हत्तीवर आरूढ होऊन आणि मारसेनेने वेढून बोधिमंडळावर येत अनेक भयानक कृत्ये करताना दाखवले. उर्वरित दिशांमध्ये, पूर्व दिशेच्या आसनासारखेच कोट्यवधी मूल्याचे तीन पलंग पसरवून हस्तिदंताची दांडी असलेला प्रवाळाचा पंखा ठेवला. बोधिवृक्षाच्या खोडाला उशाशी करून विविध रत्नांनी मढवलेले, कोट्यवधी मूल्याचे चांदीचे शयन (बिछाना) पसरवले.

Dasabalassa abhisambodhimpatvā animisena cakkhunā bodhipallaṅkaṃ olokitaṭṭhānaṃ sattāhameva ratanacaṅkame caṅkamitaṭṭhānaṃ olokitaṭṭhānaṃ sattāhameva ratanacaṅkame caṅkamitaṭṭhānaṃ ratanagharaṃ pavisitvā dhammasammasitaṭṭhānaṃ mucaliṇdamūlaṃ gantvā nisinnassa mucaliṇdena nāgena sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā upari phaṇaṃ katvā ṭhitaṭṭhānaṃ, tato ajapāla nigrodha mūlaṃ gantvā nisinnaṭṭhānaṃ, tato rājāyatanaṃ bhojane upanīte catumahārājehi upanīta pattapaṭiggahaṇaṃ kāresi.

दशबलांनी (बुद्धांनी) संबोधी प्राप्त केल्यानंतर, अनिमिष नेत्रांनी बोधिपलंगाकडे पाहिलेले स्थान, सात दिवस रत्नचक्रमणावर चक्रमण केलेले स्थान, रत्नघरात प्रवेश करून धर्माचे चिंतन केलेले स्थान, मुचलिंद वृक्षाच्या मुळाशी जाऊन बसलेल्या बुद्धांना मुचलिंद नागाने सात वेळा वेटोळे घालून वर फणा धरून रक्षण केलेले स्थान, त्यानंतर अजपाल वडाच्या झाडाखाली जाऊन बसलेले स्थान आणि त्यानंतर राजायतन वृक्षाखाली भोजन आणले असता चार महाराज देवांनी आणलेले भिक्षापात्र स्वीकारल्याचे स्थान दाखवले.

Tato brahmāyācanaṃ dhammacakkappavattanaṃ sasapabbajjaṃ, bhaddavaggiya pabbajjaṃ, tebhātika jaṭila damanaṃ, laṭṭhivanuyyāne bimbisāropagamaṇaṃ, rājagahappavesanaṃ, veḷuvana paṭiggahaṇaṃ asīti mahāsāvake ca kāresi tato kapilavatthugamanaṃ ratanacaṅkame ṭhataṭṭhānaṃ, rāhulapabbajjaṃ, naṇdrapabbajjaṃ jetavanapaṭiggahaṇaṃ, gaṇḍambamūle yamaka pāṭihārikaṃ devaloke.

त्यानंतर ब्रह्माची याचना, धम्मचक्रप्रवर्तन, यश प्रव्रज्या, भद्रवर्गीय प्रव्रज्या, तीन जटिल बंधूंचे दमन, लठ्ठिवन उद्यानात बिंबिसाराचे आगमन, राजगृह प्रवेश, वेळुवन दान स्वीकारणे आणि ऐंशी महाश्रावक दाखवले. त्यानंतर कपिलवस्तू गमन, रत्नचक्रमणावर उभे राहिलेले स्थान, राहुल प्रव्रज्या, नंद प्रव्रज्या, जेतवन दान स्वीकारणे, गंडंब वृक्षाच्या मुळाशी यमक प्रातिहार्य आणि देवलोकातील गमन दाखवले.

‘‘Nisinne’’ti katthaci.

काही ठिकाणी 'निसिन्ने' (बसलेले) असे म्हटले आहे.

Abhidhamma desanā devorohaṇa pāṭīhīraṃ therapañha samāgamañca kāresi.

अभिधम्म देशना, देवोरोहण प्रातिहार्य आणि थेरप्रश्नांचा समागम (प्रसंग) दाखवला.

Tathā mahāsamayasutta-rāhulovāda sutta-maṅgasuttapārāyana sutta samāgamaṃ dhanapāla-āḷavaka-aṅgulimāla-apalāla damanaṃ āyusaṅkhāra vossajjanaṃ sūkaramaddava pariggahaṇaṃ siṅgivaṇṇa vatthayuga paṭiggahaṇaṃ pasannodakapānaṃ parinibbānaṃ devamanussa paridevanaṃ mahākassapattherassabhagavatopādavaṇdanaṃ sarīra ṅahanaṃ agginibbānaṃ āḷāhanasakkāraṃ deṇena brāhmaṇena katadhātu vibhāgañca kāresi.

तसेच महासमयसुत्त, राहुलोवादसुत्त, मंगलसुत्त आणि पारायणसुत्त यांचा समागम (प्रसंग); धनपाल, आलवक, अंगुलिमाल आणि अपलाल यांचे दमन; आयुष्यसंस्काराचा त्याग; सूकरमद्दव भोजन स्वीकारणे; सुवर्णवर्णी वस्त्रयुग स्वीकारणे; स्वच्छ जलप्राशन; परिनिर्वाण; देव आणि मनुष्यांचा विलाप; महाकस्सप थेरांनी भगवंतांच्या चरणांचे केलेले वंदन; शरीर स्नान; अग्नी शांत होणे; अंत्यसंस्कार आणि द्रोण ब्राह्मणाने केलेले धातूंचे (अस्थींचे) विभाजन दाखवले.

Tathā addhacchaṭṭhāni jātakasatāni kāresi. Vessantarajātakaṃ pana kārento sañjaya mahārājaṃ phusatīdeviṃ maddideviṃ jāliya kumāraṃ kaṇhājinañca kāresi. Tato paṇḍava hatthidānaṃ satta sataka mahādānaṃ nagara vilokanaṃ sindhavadānaṃ devatāhi rohitatha vaṇṇena rathassa vahanaṃ rathadānaṃ sayamevoṇata dumato phalaṃ gahetvā dārakānaṃ madhumaṃsa dinna nesādassa suvaṇṇa sūcidānaṃ vaṅkapabbatakucchimhi pabbajjāvesena vasitaṭṭhānaṃ pūjakassa dārakadānaṃ sakkabrāhmaṇassa bhariyaṃdānaṃ pūjakassa devatānubhāveka dārake gahetvā gantvā sañjaya nariṇdassa purato gataṭṭhānaṃ tato vaṅkapabbatakucchiyaṃ channaṃ khattiyānaṃ samāgamaṃ vessantarassa maddiyā ca abhisekaṃ pattaṭṭhānaṃ nakarampaviṭṭhe sattaratanavassaṃ vassitaṭṭhānaṃ tato cavitvā tusitapure nibbattaṭṭhānañca sabbaṃ vitthārena kāresi.

तसेच साडेपाचशे जातककथा दाखवल्या. वेस्सन्तर जातक दाखवताना संजय महाराज, फुसती देवी, मद्दी देवी, जाली कुमार आणि कन्हाजिना यांना दाखवले. त्यानंतर पांढऱ्या हत्तीचे दान, सप्तशतक महादान, नगराचे सिंहावलोकन, सिंधू घोड्यांचे दान, देवतांनी तांबड्या हरणांच्या रूपाने रथ ओढणे, रथाचे दान, स्वतःच खाली वाकलेल्या वृक्षावरून फळे काढून मुलांना देणे, मध आणि मांस देणाऱ्या व्याधाला सोन्याची सुई देणे, वंक पर्वताच्या कुशीत प्रव्रजित वेषात राहिल्याचे स्थान, जुजक ब्राह्मणाला मुलांचे दान देणे, ब्राह्मण रूपी शक्राला पत्नीचे दान देणे, जुजक ब्राह्मणाने देवांच्या प्रभावाने मुलांना घेऊन संजय राजासमोर गेल्याचे स्थान, त्यानंतर वंक पर्वताच्या कुशीत सहा क्षत्रियांचा समागम (भेट), वेस्सन्तर आणि मद्दी यांच्या अभिषेकाचे स्थान, नगरात प्रवेश केल्यावर सप्तरत्नांचा पाऊस पडल्याचे स्थान आणि त्यानंतर तेथून च्युत होऊन तुषित स्वर्गात उत्पन्न झाल्याचे स्थान, हे सर्व विस्ताराने दाखवले.

Tato dasa sahassa cakkavāḷadevatāhi buddha bhāvāya āyācitaṭṭhānaṃ apunarāvattanaṃ mātukucchiokkamanaṃ mahāmāyādeviṃ suddhodana mahārājaṃ lumbinīvane jātaṭṭhānaṃ antalikkhato dvinnaṃ udakadhārānaṃ patanaṃ uttarābhimukhaṃ sattapadavītihāra gamanaṃ kāḷadevaḷassa jaṭāmatthake mahāpurisassa pādapatiṭṭhāna anativattamānāya jambucchāyāya dhātīnaṃ pamādaṃ disvā sirisayane pallaṅke nisīditvā jhānasamāpannaṭṭhānañca kāresi.

त्यानंतर दहा हजार चक्रवाळांतील देवतांनी बुद्धत्वासाठी याचना केल्याचे स्थान, अंतिम जन्मासाठी मातेच्या कुशीत प्रवेश केल्याचे स्थान, महामाया देवी, शुद्धोदन महाराज, लुंबिनी वनात जन्म झाल्याचे स्थान, आकाशातून दोन जलधारा पडल्याचे स्थान, उत्तरेकडे तोंड करून सात पावले चालल्याचे स्थान, काळदेवल ऋषींच्या जटांवर महापुरुषाचे पाय टेकल्याचे स्थान आणि न बदलणाऱ्या जांभळीच्या झाडाच्या सावलीत, दाईंचा निष्काळजीपणा पाहून, बिछान्यावरील आसनावर बसून ध्यानस्थ झाल्याचे स्थान दाखवले.

Tato rāhula mātaraṃ rāhula bhaddakañca kāresi tato ekūna tiṃsavassakāle uyyāne kīḷatatthāya gamana samaye jiṇṇa vyādhita mata saṅkhyāte tayo devadūte disvā nivattanaṭṭhānaṃ catutthavāre pabbajitarūpaṃ disvā sādhupabbajjāti cittaṃ uppādetvā uyyānaṃ gantvā uyyānasiriṃ anubhavitvā sāyaṇha samaye nahātvā maṅgala silāpaṭṭe nisinnamatta vissakaṭṭhānā alaṅkaraṇaṭṭhāṇaṃ tato majjhimarattiyaṃ nāṭakānaṃ vippakāraṃ disvā kaṇthaka haya varamāruyha) mahābhinikkhamaṇaṃ nikkhamitaṭṭhānaṃ dasa sahassa) cakkavāḷa devatāhi kata pūjāvidhiṃ kaṇthakanivattana cetiyaṭṭhānaṃ anomā nadītīre pabbajjaṃ rājagahappavesanaṃ paṇḍava pabbataccha yāya rañño bimbisāramma rajjakaraṇatthāya āyācanaṃ sujātāya dinna khīrapāyāsa paṭiggahaṇaṃ nerañjarāya nadiyā tīre pāyāsa paribhogaṃ nadiyā pātivissaṭṭhaṃ pāṭihāriyaṃ sālavane divāvihāra gataṭṭhānaṃ sotthiyena dinna kusatiṇapaṭiggahaṇaṃ bodhimaṇḍaṃ āruyha nisinnaṭṭhānañca sabbaṃ vitthārena kāresi.

त्यानंतर त्यांनी राहुलची माता (यशोधरा) आणि कल्याणकारी राहुल यांच्या मूर्ती बनवल्या. त्यानंतर, एकोणतीस वर्षांचे असताना उद्यानात क्रीडेसाठी जात असताना वृद्ध, रोगी आणि मृत अशा तीन देवदूतांना पाहून परत फिरण्याचे ठिकाण; चौथ्या वेळी प्रव्रजिताचे रूप पाहून 'प्रव्रज्या उत्तम आहे' असा चित्तात विचार उत्पन्न करून उद्यानात जाणे आणि उद्यान-शोभेचा अनुभव घेणे; संध्याकाळच्या वेळी स्नान करून मंगल शिलापट्टावर बसल्यावर विश्वकर्म्याने केलेल्या अलंकृत करण्याचे ठिकाण; त्यानंतर मध्यरात्री नर्तकींची विस्कळीत अवस्था पाहून, कंथक नावाच्या श्रेष्ठ घोड्यावर स्वार होऊन महाभिनिष्क्रमण करण्याचे ठिकाण; दहा हजार चक्रवाळांतील देवतांनी केलेली पूजाविधी; कंथक परत फिरल्याचे चैत्य-स्थान; अनोमा नदीच्या तीरावर घेतलेली प्रव्रज्या; राजगृहात केलेला प्रवेश; पांडव पर्वताच्या छायेत राजा बिंबिसाराने राज्य करण्यासाठी केलेली विनंती; सुजातेने दिलेल्या खीर-पायसाचा स्वीकार; निरंजना नदीच्या तीरावर पायसाचे सेवन; नदीत पात्राचा प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वाहण्याचा चमत्कार; सालवनात दिवसा विहारासाठी गेलेले ठिकाण; सोत्थियने दिलेल्या कुशाच्या गवताचा स्वीकार; आणि बोधिमंडावर आरूढ होऊन बसण्याचे ठिकाण, हे सर्व त्यांनी सविस्तरपणे तयार करवून घेतले.

Tato mahiṇdatthera pamukhe satta saha āgate ca kārāpesi. Catusu disāsu khaggahatthe cattāro mahārājāno kāresi tato dvattiṃsa devaputte tato suvaṇṇa daṇḍa dīpakadhārā dvattiṃsa devakumāriyo tato aṭṭhavīsati yakkhasenāpatino tato añjaliṃ paggayha ṭhita devatāyo tato ratanamaya puppakalāpe gahetvā ṭhita devatāyo tato suvaṇṇaghaṭe gahetvā ṭhiti devatāyo tato naccanaka devatāyo tato turiyavādaka devatāyo tato pacceka satasahassagghanake dasahatthappamāṇe ādāse gahetvā ṭhita devatāyo tato tatheva satasahassagghanaka puppha sākhāyo gahetvā ṭhitadevatāyo tato caṇdamaṇḍale gahetvā ṭhitadevatāyo sūriyamaṇḍale gahetvā ṭhitadevatāyo tato padumāni gahetvā ṭhita devatāyo tato chattāni gahetvā ṭhitadevatāyo tato vicittavesadhare malladevaputte tato dussapoṭhana devatāyo tato ratanagghike gahetvā ṭhitadevatāyo tato dhammacakkāki gahetvā ṭhitadevatāyo tato khaggadharā devatāyo tato pañcahatthappamāṇa gaṇdhitelapūritā dukūlavaṭṭiyaṃ pajjalita dīpakañcanana pātiyo sīsehi dhāretvā ṭhitadevatāyo ca kārāpesi.

त्यानंतर त्यांनी महिंद थेरांच्या नेतृत्वाखाली आलेल्या सात जणांच्या मूर्ती बनवल्या. चारही दिशांना हातात तलवार घेतलेल्या चार महाराजांच्या मूर्ती बनवल्या. त्यानंतर बत्तीस देवपुत्र, त्यानंतर सोन्याचे दांडे असलेले दिवे हातात घेतलेल्या बत्तीस देवकुमारी, त्यानंतर अठ्ठावीस यक्षसेनापती, त्यानंतर हात जोडून उभे राहिलेले देव, त्यानंतर रत्नांचे फुलांचे गुच्छ हातात घेऊन उभे राहिलेले देव, त्यानंतर सोन्याचे कलश हातात घेऊन उभे राहिलेले देव, त्यानंतर नृत्य करणारे देव, त्यानंतर वाद्ये वाजवणारे देव, त्यानंतर प्रत्येकी एक लाख मूल्य असलेले आणि दहा हात लांबीचे आरसे हातात घेऊन उभे राहिलेले देव, त्यानंतर त्याचप्रमाणे एक लाख मूल्य असलेल्या फुलांच्या फांद्या हातात घेऊन उभे राहिलेले देव, त्यानंतर चंद्रमंडळ हातात घेऊन उभे राहिलेले देव, सूर्यमंडळ हातात घेऊन उभे राहिलेले देव, त्यानंतर कमळे हातात घेऊन उभे राहिलेले देव, त्यानंतर छत्रे हातात घेऊन उभे राहिलेले देव, त्यानंतर विविध प्रकारचे वस्त्र परिधान केलेले मल्ल देवपुत्र, त्यानंतर वस्त्रे फडकावणारे देव, त्यानंतर रत्नांचे तोरण हातात घेऊन उभे राहिलेले देव, त्यानंतर धम्मचक्र हातात घेऊन उभे राहिलेले देव, त्यानंतर तलवार धारण केलेले देव, आणि त्यानंतर डोक्यावर पाच हात लांबीचे, सुगंधी तेलाने भरलेले आणि रेशमी कापडाच्या वातीने पेटवलेले दिवे असलेले सोन्याचे थाळ धारण करून उभे राहिलेले देव त्यांनी बनवून घेतले.

Tato catusukaṇṇesuphaḷikamayaagghiya matthake cattāromahāmaṇa ṭhapāpesi catusu kaṇṇesu suvaṇṇa-maṇi-mutta-vajirānaṃ cattāro rāsiyo kāresi tato meghavaṇṇa pāsāṇabhittiyaṃ vijjullatā kāresi tato ratana latāyo tato cāḷavijatiyo tato niluppale gahetvā ṭhita nāgamaṇavikāyo kāresi.

त्यानंतर त्यांनी चारही कोपऱ्यांतील स्फटिकांच्या तोरणांच्या शिखरावर चार मोठे मणी प्रस्थापित केले. चारही कोपऱ्यांत सोने, मणी, मोती आणि हिरे यांचे चार ढीग तयार केले. त्यानंतर ढगांच्या रंगाच्या दगडाच्या भिंतीवर विद्युल्लता बनवल्या, त्यानंतर रत्नांच्या वेली, त्यानंतर चामरे आणि त्यानंतर निळी कमळे हातात घेऊन उभे राहिलेल्या नागकन्या बनवल्या.

Rājā ektikāni rūpakāni ghanakoṭṭima suvaṇṇeheva kāresi. Avasesampi pūjāvidhiṃ sattarataneheva kāresīti. Ettha ca vuttappakārampana pūjanīyabhaṇḍaṃ anantamaparimāṇaṃ hoti tathā hi ambapāsānavāsī cittaguttattheronāma heṭṭhā lohapāsāde sannipatitānaṃ dvādasannaṃ bhikkhusahassānaṃ dhammaṃ kathento rathavinītasuttaṃ ārabhitvā mahā dhātunidhānaṃ vaṇṇento ekacce na saddahissantīti maññamāno osakkitvā kathesi. Tasmiṃ khaṇe koṭapabbatavāsī mahātissatthero nāma khīṇāsavo avidūre nisīditvā dhammaṃ suṇanto āvuso dhammakathika tava kathāto parihīnampi atthi. Apacco sakakitvā vitthārena kathehīti āha. Atha imasmiṃyeva dīpe bhātiya mahārājā nāma saddo pasanno ahosi so sāyaṃ pātaṃ mahacetiyaṃ vanditvāva bhuñjati. Ekadivasaṃ vinicchaye nisīditva dubbīnicchitaṃ aṭṭaṃ vinicchinanto atisāyaṃ vuṭṭhito thūpavaṇdanaṃ vissaritvā bhojane upanīte hatthaṃ otāretvā manusse pucchiajja mayā ayyako vandito na vanditoti. Porāṇaka rājāno hi satthāraṃ ayyakoti vadanti. Manussā na vandito devāti āhaṃsu.

राजांनी या सर्व मूर्ती भरीव सोन्याच्याच बनवून घेतल्या. उर्वरित पूजेचे साहित्यही त्यांनी सप्त रत्नांचेच बनवून घेतले. आणि येथे वर्णन केलेल्या प्रकारच्या पूजनीय वस्तू अनंत आणि अमर्याद होत्या. जसे की, आंबपाषाण येथे राहणारे चित्तगुत्त थेर हे लोहप्रासादाच्या तळमजल्यावर जमलेल्या बारा हजार भिक्खूंच्या समुदायाला धम्म उपदेश करत असताना, 'रथविनीत सुत्ता'पासून सुरुवात करून महाधातू-निधानाचा महिमा सांगत होते; परंतु काही लोक यावर विश्वास ठेवणार नाहीत असे वाटून ते थोडे आढेवेढे घेत संकोचाने बोलू लागले. त्याच वेळी, जवळच बसून धम्म ऐकत असलेले कोटपर्वत निवासी महातिस्स थेर नावाचे क्षीणास्रव (अर्हत) म्हणाले, 'आयुष्यमान धम्मकथिका! तुमच्या कथनातून काही गोष्टी सुटल्या आहेत. संकोच न बाळगता सविस्तरपणे सांगा.' तसेच, याच द्वीपावर भातिय नावाचे महाराज अत्यंत श्रद्धावान व प्रसन्न चित्ताचे होते. ते सकाळी आणि संध्याकाळी महाचेतीयाची वंदना करूनच भोजन करत असत. एक दिवस न्यायसभेत बसून एका गुंतागुंतीच्या खटल्याचा निवाडा करत असताना त्यांना उठायला खूप उशीर झाला. स्तूपाची वंदना करण्याचे विसरून गेल्यामुळे, भोजन समोर आणले असता त्यांनी आपला हात मागे घेतला आणि लोकांना विचारले, 'आज मी आजोबांची (बुद्धांची) वंदना केली की नाही?' कारण प्राचीन काळातील राजे शास्त्यांना 'आजोबा' (अय्यक) म्हणत असत. लोकांनी उत्तर दिले, 'महाराज, वंदना केली नाही.'

Tasmiṃ khaṇe rājā hatthena gahita bhattapiṇḍaṃ pātiyaṃ pātetvā uṭṭhāya dakkhiṇadvāraṃ vivarāpetvā āgantvā pācīna dvārena mahācetiyaṅgaṇaṃ āruyha vandanto anto dhātugabbhe khīṇāsavānaṃ dhammaṃ osāraṇasaddaṃ sutvā dakkhiṇadvāreti maññamāno tattha gantvā adisvā eteneva nayena itarānipi dvārāni gantvā tatthāpi adisvā ayyā dhammaṃ osārento vicarantīti maññamāno olokanatthāya catusu dvāresu manusse ṭhapetvā sayaṃ puna vicaritvā apassanto manusse pucchitvā bahiddhā natthi bhāvaṃ ñatvā anto dhātugabbhe bhavissatiti sanniṭṭhānaṃ katvā pācīnadvāre āsannatare mahā cetiyābhimukho hatthapāde pasāretvā jīvituṃ pariccajitvā daḷhasamādānaṃ katvā nipajji. Sace mā ayyā dhātugabbhaṃ na olokāpenti-sattāhaṃ nirāhāro hutvā sussamāno bhūsamuṭṭhi viya vippakiriyamānopi na uṭṭhahissāmīti. Tassa guṇānubhāvena sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi.

त्याच क्षणी राजांनी हातातील अन्नाचा घास थाळीत परत टाकला आणि उठून, दक्षिण द्वार उघडायला लावून बाहेर आले. पूर्व द्वाराने महाचेतीय प्रांगणात चढून वंदना करत असताना, त्यांना धातूगर्भाच्या आत क्षीणास्रवांचा धम्म पठण करण्याचा आवाज ऐकू आला. तो आवाज दक्षिण द्वाराकडून येत आहे असे वाटून ते तिथे गेले, पण त्यांना तिथे कोणी दिसले नाही. याच पद्धतीने ते इतरही द्वारांवर गेले, पण तिथेही त्यांना कोणी दिसले नाही. 'पूजनीय भिक्खू धम्म पठण करत फिरत असावेत,' असा विचार करून त्यांनी पाहण्यासाठी चारही द्वारांवर माणसे तैनात केली. स्वतः पुन्हा फिरूनही कोणी न दिसल्याने त्यांनी माणसांना विचारले. बाहेर कोणीही नसल्याचे समजल्यावर, 'ते नक्कीच धातूगर्भाच्या आत असावेत,' असा त्यांनी निश्चय केला. त्यानंतर पूर्व द्वाराच्या अगदी जवळ, महाचेतीयाकडे तोंड करून, हातपाय पसरून, प्राणांची पर्वा न करता दृढ संकल्प करून ते जमिनीवर आडवे झाले. 'जर पूजनीय भिक्खू मला धातूगर्भ दाखवणार नाहीत, तर मी सात दिवस अन्नत्याग करून सुकेन आणि जरी माझी मूठभर धुळीसारखी विल्हेवाट लागली, तरी मी येथून उठणार नाही.' त्यांच्या या गुणांच्या प्रभावाने शक्राचे भवन तप्त झाले.

Sakko āvajjanto taṃ kāraṇaṃ ñatvā agantvā dhammaṃ osārentānaṃ therānaṃ evamāha. Ayaṃ bhante rājā dhammiko buddhasāsane pasanno imasmiṃ ṭhāne sajjhāyana saddaṃ sutvā dhātugabbhaṃ apassitvā na uṭṭhahissāmīti daḷhasamādānaṃ katvā nipanno sace dhātugabbhaṃ na passati tattheva marissati. Taṃ pavesetvā dhātu gabbhaṃ olokāpethāti. Therāpi tassa anukampāya dhātugabbhaṃ dassetuṃ ekaṃ theraṃ āṇāpesuṃ rājānaṃ ānetvā dhātugabbhā olokāpetvā pesehīti. So rañño hatthe gahetvā dhātugabbhaṃ pavesetvā yathāruciṃ vandāpetvā sabbaṃ sallakkhitakāle pesesi rājā nagaraṃ gantvā aparena samayena dhātugabbhe attanā diṭṭharūpakesu ekadesāni suvaṇṇakhacitāni kāretvā rājaṅgaṇe mahantaṃ maṇḍapaṃ kāretvā tasmiṃ maṇḍape tāni rūpakāni saṃvidahāpetvā nagare sannipātetvā dhātugabbhe mayā diṭṭhāni suvaṇṇarūpakāni īdisāni āha. Tesaṃ rūpakānaṃ niyāmena katattā niyāmaka rūpakāni nāma jātāni.

शक्राने विचार करून ते कारण जाणून घेतले आणि तेथे येऊन धम्माचा उपदेश करणाऱ्या थेरांना असे म्हटले, "भन्ते, हा धार्मिक राजा बुद्धशासनात प्रसन्न (श्रद्धाळू) आहे. 'या ठिकाणी सज्झायनाचा आवाज ऐकून, धातूगर्भ न पाहता मी उठणार नाही', असा दृढ संकल्प करून तो झोपला आहे. जर त्याने धातूगर्भ पाहिला नाही, तर तो तिथेच मरेल. त्याला आत प्रवेश देऊन धातूगर्भ दाखवा." थेरांनीही त्याच्यावर अनुकंपा करून धातूगर्भ दाखवण्यासाठी एका थेरांना आज्ञा दिली की, "राजाला आणून धातूगर्भ दाखवून परत पाठवा." त्यांनी राजाचा हात धरून त्याला धातूगर्भात प्रवेश दिला आणि त्याच्या आवडीनुसार वंदन करवून, सर्व काही नीट पाहिल्यावर त्याला परत पाठवले. राजाने नगरात जाऊन, नंतरच्या काळात धातूगर्भात स्वतः पाहिलेल्या मूर्तींपैकी काही मूर्ती सोन्याने मढवून घेतल्या, राजवाड्यात एक मोठा मंडप उभारला, त्या मंडपात त्या मूर्तींची मांडणी केली आणि नगरातील लोकांना एकत्र जमवून सांगितले, "मी धातूगर्भात पाहिलेल्या सोन्याच्या मूर्ती अशा प्रकारच्या आहेत." त्या मूर्तींच्या प्रमाणानुसार बनवल्या गेल्यामुळे त्यांना 'नियामक रूपके' असे नाव पडले.

Rājā saṃvacchare saṃvacchare tāni rūpakāni nīharāpetvā nāgarānaṃ dassesi paṭhamaṃ dassitakāle nāgarā pasīditvā ekeka kulato ekekaṃ dārakaṃ nīharitvā pabbājesuṃ. Puna rājā ayyā etaṃ pakāraṃ ajānanakā bahū tesampi ārocessāmīti vihāraṃ gantvā heṭṭhā lohapāsāde bhikkhusaṅghaṃ sannipātetvā sayaṃ dhammāsanagato tiyāma rattiṃ dhātugabbhe adhikāraṃ kathetvā pariyosāpetumasakkāntoseva uṭṭhāsi. Tattheko bhikkhu rājānaṃ pucchi-mahārāja tvaṃ pātarāsabhattaṃ bhūtvā āgatosi. Tiyāma rattiṃ vaṇṇento dhātugabbhe pūjāvidhimpi pariyosāpetuṃ nāsakkhi aññampi bahuṃ atthiti.

राजा दरवर्षी त्या मूर्ती बाहेर काढून नगरवासीयांना दाखवत असे. पहिल्यांदा त्या दाखवल्या गेल्या तेव्हा नगरवासी प्रसन्न झाले आणि त्यांनी प्रत्येक कुळातून एका मुलाला बाहेर आणून प्रवज्जित केले. पुन्हा राजाने विचार केला, "अनेक पूजनीय भिक्खू या गोष्टीबद्दल अनभिज्ञ आहेत, मी त्यांनाही हे सांगेन." असे विचार करून तो विहारात गेला आणि खालील लोहप्रासादात भिक्खू संघाला एकत्र जमवून, स्वतः धम्मासनावर बसून रात्रीच्या तिन्ही प्रहरांत धातूगर्भाच्या महात्म्याचे वर्णन केले, परंतु ते संपवू न शकल्यानेच तो उठला. तेथे एका भिक्खूंनी राजाला विचारले, "महाराज, आपण सकाळी भोजन करून आला आहात. रात्रीच्या तिन्ही प्रहरांत वर्णन करूनही आपण धातूगर्भातील पूजाविधीचे वर्णन संपवू शकला नाही, अजूनही बरेच काही शिल्लक आहे का?"

Rājā kiṃ katheta bhante, tumhākaṃ mayā kathitaṃ dasabhāgesu ekabhāgampi nappahoti. Ahampana mayā sallakkhita mattameva kathesiṃ. Anantaṃ bhante dhātugabbhe pūjāvidhānanti āha evaṃ anantaṃ pūjanīyabhaṇḍaṃ samacaturasse ekeka passato asīti asīti hatthappamāṇe dhātugabbhe nirantaraṃ katvā puretumpi na sukaraṃ, pageva yathārahaṃ saṃvidhātu tiṭṭhatu tāva dhātugabbho yāva mahācetiye vāluka pākāra paricchedā nirantaraṃ puretumpi na sakkā. Tasmā taṃ sabbaṃ pūjanīyabhaṇḍaṃ tattha kathaṃ gaṇhīti yadettha vattabbaṃ porāṇehi vuttameva.

राजा म्हणाला, "भन्ते, काय सांगू! मी आपल्याला जे सांगितले ते दहा भागांतील एक भागही नाही. मी तर केवळ मला जेवढे आठवले तेवढेच सांगितले. भन्ते, धातूगर्भातील पूजाविधी अनंत आहे." तो पुढे म्हणाला, "अशा प्रकारे अनंत पूजनीय वस्तू चौरस आकाराच्या, प्रत्येक बाजूला ऐंशी-ऐंशी हात लांबीच्या धातूगर्भात पूर्णपणे भरणे देखील सोपे नाही, मग योग्य प्रकारे मांडणी करणे तर दूरच राहिले. धातूगर्भ तर राहू द्या, महाचेतीयाच्या वाळूच्या तटबंदीच्या मर्यादेपर्यंतही ते पूर्णपणे भरणे शक्य नाही. म्हणून, त्या सर्व पूजनीय वस्तू तेथे कशा सामावल्या गेल्या, याविषयी जे काही सांगायचे आहे ते प्राचीन आचार्यांनी सांगितलेच आहे."

Nigro dhapiṭṭhi tepiṭaka mahāsīvatthero kira rājagehe nisiditvā rañño dasabala sīhanādasutataṃ kathento dhātunidhānaṃ vaṇṇetvā suttantaṃ vinivaṭṭesi. Rājā therassa evamāha-ayaṃ bhante dhātugabbhā samacaturasso, ekekapassato asīti asīti hatthappamāṇe ettakāni pūjanīya bhaṇḍāni ettha ṭṭhitānīti ko saddahessatiti. Thero āha. Iṇdasālaguhākittakappamāṇāti tayā sutapubbāti. Rājā khuddaka mañcakappamāṇā bhanteti āha. Tato thero āha, mahārāja amhākaṃ satthārā sakkasasa sakka pañhasuttantaṃ kathanadivase guhāya kittakā parisā osaṭāti sutapubbāti. Rājā dvīsu bhante devalokesu devatāti āha. Evaṃ sante tampi asaddaheyyaṃ nu mahārājāti therena vutte rājā taṃ pana devānaṃ deviddhiyā ahosi deviddhi nāma acinteyyā bhanteti āha.

असे ऐकले जाते की, निग्रोधपिठ्ठी येथील त्रिपिटकाचार्य महासीव थेर राजगृहात बसून राजाला 'दसबल सीहनाद सुत्त' सांगत होते. धातूच्या निधानाचा (ठेव्याचा) गौरव करून त्यांनी सुत्ताचा समारोप केला. राजा थेरांना म्हणाला, "भन्ते, हा धातूगर्भ चौरस आहे, ज्याची प्रत्येक बाजू ऐंशी-ऐंशी हात लांबीची आहे. यात एवढ्या पूजनीय वस्तू ठेवल्या आहेत, यावर कोण विश्वास ठेवेल?" थेर म्हणाले, "इंद्रसाल गुहा किती आकाराची आहे, हे आपण पूर्वी ऐकले आहे का?" राजा म्हणाला, "भन्ते, ती एका लहान खाटेच्या आकाराची आहे." त्यावर थेर म्हणाले, "महाराज, आपल्या शास्त्यांनी सक्कपञ्ह सुत्त (शक्रप्रश्न सुत्त) सांगितले त्या दिवशी त्या गुहेत किती परिषद एकत्र आली होती, हे आपण पूर्वी ऐकले आहे का?" राजा म्हणाला, "भन्ते, दोन देवलोकांतील देवता." थेरांनी विचारले, "असे असेल तर, महाराज, आपण त्यावरही अविश्वास ठेवणार का?" राजा म्हणाला, "भन्ते, ते तर देवांच्या देविद्धीमुळे (दैवी शक्तीमुळे) झाले होते. देविद्धी ही अचिंत्य असते, भन्ते."

Tato thero mahārāja taṃ ekāyayeva deviddhiyā ahosi. Idaṃ pana rañño rājiddhiyā devānaṃ deviddhiyā ariyānaṃ ariyiddhiyāti imāhi tīhi iddhīhi jātanti avoca. Rājā therassa vacanaṃ sādhūti sampaṭicchitvā theraṃ setacchattena pūjetvā matthake chattaṃ dhārento mahā vihāraṃ ānetvā puna mahācetiyassa sattāhaṃ chattaṃ datvā jāti sumanapuppha pūjaṃ akāsīti. Etassatthassa sādhanatthameva aññānipi bahūni vatthūni dassitāni tāni kintehīti amhe upekkhitāni ettha ca rājā mahesakkho mahānubhāvo pūritapārami katābhinīhāroti tassavasena rājiddhiveditabbā sakkena āṇattena vissakammunā devaputtena ādito paṭṭhāya āvisitvā katattā tassa vasena devidadhi veditabbā, kammādhiṭṭhāyaka iṇdaguttatthero khuddānukhuddakaṃ kammaṃ anuvidhāyanto kāresi na kevalaṃtheroyeva, sabbepi ariyā attanā attanā kattabba kiccesu ussukkamāpannāyeva ahesunti imāhi tīhi iddhīhi katanti veditabbaṃ.

त्यावर थेर म्हणाले, "महाराज, ते तर केवळ एकाच देविद्धीमुळे झाले होते. परंतु हे राजाच्या 'राजिद्धी', देवांच्या 'देविद्धी' आणि अरियांच्या 'अरियिद्धी' या तीन ऋद्धींमुळे निर्माण झाले आहे." राजाने थेरांचे वचन "साधू" म्हणून स्वीकारले आणि थेरांना श्वेतछत्राने पूजले. त्यांच्या डोक्यावर छत्र धरून त्यांना महाविहारात आणले आणि पुन्हा महाचेतीयाला सात दिवस छत्र अर्पण करून जाईच्या फुलांची पूजा केली. हाच अर्थ सिद्ध करण्यासाठी इतरही अनेक कथा दाखवल्या आहेत, परंतु "त्यांच्याशी काय करायचे?" म्हणून आम्ही त्या सोडल्या आहेत. येथे राजा हा महान प्रभावी, महापराक्रमी, पारमिता पूर्ण केलेला आणि दृढ संकल्प केलेला होता, म्हणून त्याच्या प्रभावावरून 'राजिद्धी' समजली पाहिजे. शक्राच्या आज्ञेने विस्सकम्म देवपुत्राने सुरुवातीपासूनच प्रवेश करून हे काम केले, म्हणून त्याच्या प्रभावावरून 'देविद्धी' समजली पाहिजे. कामाचे अधिष्ठाता इंदगुत्त थेरांनी लहान-सहान कामे देखील पद्धतशीरपणे करवून घेतली. केवळ थेरच नव्हे, तर सर्वच अरिय आपापल्या कर्तव्यात तत्पर होते. म्हणून हे कार्य या तीन ऋद्धींमुळे झाले आहे, असे समजले पाहिजे.

Vuttañhetaṃ mahāvaṃso.

महावंशात असे म्हटले आहे:

Iṇdagutta mahāthero-chaḷabhiñño mahāmati,Kammādhiṭṭhāyako ettha-sabbaṃ saṃvidahi imaṃ;

Sabbaṃ rājiddhiyā etaṃ devatānañca iddhiyā;

Iddhiyā ariyānañca-asambādhā patiṭṭhita’’nti;

"सळभिञ्ञ (सहा अभिज्ञा प्राप्त) आणि महाबुद्धीमान इंदगुत्त महाथेरांनी या कामाचे अधिष्ठाता म्हणून या सर्व गोष्टींची व्यवस्था केली. हे सर्व राजाच्या ऋद्धीने, देवतांच्या ऋद्धीने आणि अरियांच्या ऋद्धीने कोणत्याही अडथळ्याशिवाय प्रस्थापित झाले आहे."

Dhātugabba rūpavaṇṇanākathā

धातूगर्भ रूपवर्णन कथा.

23. Evaṃ rājā dhātugabbhe kattabba kammaṃ niṭṭhāpetvā cātuddasi divase vihāraṃ gantvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātesi, sannipatti bhikkhū tiṃsa sahassāni ahesuṃ rājā bhikkhusaṅghaṃ vanditvā evamāha. Dhātugabbhe mayā kattabbakammaṃ niṭṭhāpitaṃ, sve āsāḷabhimuposatha divase uttarasāḷha nakkhattena dhātunidhānaṃ bhavissati dhātuyo janātha bhanteti bhikkhusaṅghassa bhāraṃ katvā nagaramevāgañji.

२३. अशा प्रकारे राजाने धातूगर्भात करायचे काम पूर्ण करून, चतुर्दशीच्या दिवशी विहारात जाऊन भिक्खू संघाला एकत्र जमवले. जमलेल्या भिक्खूंची संख्या तीस हजार होती. राजाने भिक्खू संघाला वंदन करून असे म्हटले, "भन्ते, धातूगर्भात माझ्याकडून करायचे काम पूर्ण झाले आहे. उद्या आषाढ उपोसथ दिवशी, उत्तरासाळ्हा नक्षत्रावर धातूंचे निधान होईल. भन्ते, आपण धातूंची व्यवस्था करावी." अशी भिक्खू संघावर जबाबदारी सोपवून तो नगरात परत आला।

Atha bhikkhusaṅgho dhātu āharaṇakaṃ bhikkhuṃ gavesanto pūjā pariveṇa vāsikaṃ soḷasa vassuddesikaṃ chaḷabhiññaṃ soṇuttaraṃ nāma sāmaṇeraṃ disvā taṃ pakkosāpetvā āvuso soṇuttara rājā dhātugabbhaṃ niṭṭhāpetvā dhātu ābharaṇaṃ bhikkhusaṅghassa bhāramakāsi. Tasmā tayā dhātuyo āharitabbāti āharāmi bhante dhātuyo kuto lacchāmīti pucchi tassa bhikkhusaṅgho evamāha. Āvuso soṇuttara tatāgato maraṇamañce nipanno sakkaṃ devarājānaṃ āmantetvā mayhaṃ aṭṭhadoṇappamāṇesu sārīrika dhātusu ekaṃ doṇaṃ koḷiyarājuhi sakkataṃ, anāgate tambapaṇṇi dīpe mahācetiye patiṭṭhahissatīti āha.

त्यानंतर भिक्खू संघाने धातू आणणाऱ्या भिक्खूचा शोध घेत असताना, पूजा परिवेणात (विहारात) राहणाऱ्या, सोळा वर्षांच्या, षळभिज्ञ (सहा अभिज्ञा प्राप्त) सोणुत्तर नावाच्या सामणेराला पाहिले आणि त्याला बोलावून घेतले: 'आयुष्यमान सोणुत्तर, राजाने धातूगर्भ (चैत्यगृह) पूर्ण केले असून धातू आणण्याची जबाबदारी भिक्खू संघावर सोपवली आहे. म्हणून तू त्या धातू घेऊन आल्या पाहिजेत.' (सोणुत्तराने) विचारले, 'भंते, मी धातू आणतो, पण मला त्या कुठून मिळतील?' त्यावर भिक्खू संघाने त्याला असे सांगितले: 'आयुष्यमान सोणुत्तर, तथागत जेव्हा महापरिनिर्वाण शय्येवर निजले होते, तेव्हा त्यांनी देवराज शक्राला बोलावून सांगितले होते की, माझ्या आठ द्रोण प्रमाणाच्या शारीरिक धातूंपैकी एक द्रोण धातू, जी कोलीय राजांद्वारे पूजिली जात आहे, ती भविष्यात तांबपण्णी द्वीपातील महाचैत्यात प्रस्थापित केली जाईल.'

Atha bhagavati parinibbute doṇa brāhmaṇo dhātuyo aṭṭha koṭṭhāse katvā aṭṭhannaṃ nagaravāsīnaṃ adāsi te attano attano nagare cetiyaṃ kāretvā parihariṃsu tesu rāmagāme koḷiyehi katacetiye mahoghena bhinne dhātukaraṇḍako samuddaṃ pavisitvā ratanavālukā piṭṭhe chabbaṇṇaraṃsi samākiṇṇo aṭṭhāsi.

त्यानंतर भगवान परिनिर्वाण पावले असता, द्रोण ब्राह्मणाने धातूंचे आठ भाग करून आठ नगरांतील रहिवाशांना दिले. त्यांनी आपापल्या नगरात चैत्य बांधून त्यांची पूजा-अर्चना केली. त्यांपैकी रामगामात कोलीयांनी बांधलेले चैत्य महापुराने वाहून गेले (नष्ट झाले) तेव्हा धातूंचा करंडक समुद्रात प्रवेश करून रत्नमय वाळूच्या पृष्ठभागावर षड्रश्मींनी (सहा रंगांच्या किरणांनी) वेढलेला राहिला.

Nāgā disvā mañjerika nāga bhavanaṃ gantvā mahākāḷa nāga rañño ārocesuṃ so dasakoṭi nāga sahassa parivuto āgantvā gaṇdhamālādīhi pūjetvā suvaṇṇa-pavāḷa-miṇi-rajatadhaje ussāpetvā pañcaṅgika turiya paggahīta nānāvidha nāga nāṭakānaṃ majjhahato dhākukaraṇḍaṃ maṇicaṅgoṭake ṭhapetvā sīsenādāya mahāsakkāra sammānaṃ karonto nāgabhavanaṃ netvā channavuti koṭidhane pūjetvā sabbaratanehi cetiyañca cetiyagharañca māpetvā dhātuyo pariharati. Mahākassapatthero ajātasattuno dhātunidhānaṃ karonto rāmagāme dhātuyo ṭhapetvā sesa dhātuyo āharitvā adāsi rājā rāmagāme dhātuyo kasmā nāhaṭāti pucchi.

नागांनी ते पाहून मंजेरिका नागभवनात जाऊन महाकाळ नागराजाला सांगितले. तो दहा कोटी नागांच्या परिवारासह आला आणि त्याने गंध, पुष्प इत्यादींनी पूजा करून, सुवर्ण, प्रवाळ, मणी आणि चांदीचे ध्वज उभारून, पंचवाद्यांच्या गजरात आणि विविध प्रकारच्या नाग-नाट्यांच्या मध्यभागी तो धातूकरंडक एका मणीमय करंडकात ठेवून, डोक्यावर धारण करून, मोठा सत्कार व सन्मान करत नागभवनात नेला. तिथे नव्व्याण्णव कोटी (९६ कोटी) धनाची पूजा करून, सर्व रत्नांनी युक्त चैत्य आणि चैत्यगृह बांधून तो धातूंचे रक्षण करू लागला. महाकस्सप थेरांनी अजातशत्रूसाठी धातूंचे निधान (स्थापना) करताना रामगामातील धातू तिथेच ठेवून उर्वरित धातू आणून दिल्या. राजाने विचारले, 'रामगामातील धातू का आणल्या नाहीत?'

Thero mahārāja tāsaṃ antarāyo natthi anāgate tambapaṇṇidīpe mahācetiye patiṭṭhahissantīti āha. Asoko dhammarājāpi dhātunidhānaṃ ugghāṭetvā olokento aṭṭhamaṃ dhātudoṇaṃ adisvā aparaṃ dhātuṃ doṇaṃ kattha bhanteti pucchi mahārāja taṃ koḷiyehi gaṅgātīre kata cetiye patiṭṭhitaṃ, mahoghena cetiye bhinne mahāsamuddaṃ pāvisi.

थेर म्हणाले, 'महाराज, त्यांना कोणताही धोका नाही. भविष्यात त्या तांबपण्णी द्वीपातील महाचैत्यात प्रस्थापित केल्या जातील.' धम्मराज अशोकानेही धातूंचे निधान उघडून पाहिले असता आठवा धातूचा द्रोण न दिसल्याने विचारले, 'भंते, दुसरा धातूचा द्रोण कुठे आहे?' (थेरांनी सांगितले,) 'महाराज, तो कोलीयांनी गंगा नदीच्या तीरावर बांधलेल्या चैत्यात प्रस्थापित केला होता, पण महापुराने चैत्य नष्ट झाल्यावर तो महासमुद्रात प्रवेश करून गेला.'

Taṃ nāgā disvā attano nāgabhavanaṃ netvā pariharantīti khīṇāsavā āhaṃsu rājā nāgabhavanaṃ nāma mama āṇāpavattanaṭṭhānaṃ, tampi āharāmi bhanteti āha. Mahārāja tā dhātuyo anāgate tambapaṇṇidīpe mahācetiye patiṭṭhahissantiti nivāresuṃ. Tasmā tvaṃ mañcherika nāga bhavanaṃ gantvā taṃ pavattiṃ nāga rañño nivedetvā dhātuyo āhara, sve dhātu nidhānaṃ bhavissatīti. Soṇuttaro sādhūti sampaṭicchitvā attano pariveṇaṃ agamāsi.

खीणासवांनी सांगितले, 'नागांनी ते पाहून आपल्या नागभवनात नेले आणि ते त्याचे रक्षण करत आहेत.' राजा म्हणाला, 'भंते, नागभवन हे माझ्या आज्ञेचे ठिकाण आहे, मी तिथूनही त्या आणतो.' (अर्हतांनी) त्याला रोखले आणि सांगितले, 'महाराज, त्या धातू भविष्यात तांबपण्णी द्वीपातील महाचैत्यात प्रस्थापित केल्या जातील. म्हणून तू मंजेरिका नागभवनात जाऊन ही हकीकत नागराजाला सांग आणि धातू घेऊन ये. उद्या धातूंचे निधान होईल.' सोणुत्तराने 'साधू' (ठीक आहे) असे म्हणून ते मान्य केले आणि तो आपल्या परिवेणात गेला.

Rājāpi nagaraṃ antvā nagare bheriṃ carāpesi- sve dhātunidhānaṃ bhavissati nāgarā attano attano vibhavānurūpena alaṅkaritvā gaṇdhamālādīni gahetvā mahācetiyaṅgaṇaṃ otarantuti. Sakkopi vissakammaṃ āṇāpesi-sve mahācetiye dhātunidhānaṃ bhavissati. Sakala tampapaṇṇidīpaṃ alaṅkarohīti. So punadivase ekūnayojanasatikaṃ tambapaṇṇidīpaṃ kasīṇamaṇḍalaṃ viya samaṃ katvā rajatapaṭṭasadisaṃ vālukākiṇṇaṃpañcavaṇṇapupphasamākūlaṃ katvā samantato puṇṇaghaṭapantiyo ṭhapāpetvā sāṇīhi parikkhipitvā upari celavitānaṃ baṇdhitvā pathavitale thalapadumāni ākāse olambaka padumāni dassetvā alaṅkata devasabhaṃ viya sajjesi. Mahāsamuddañca sannisinnaṃ pañcavidha padumasañcannaṃ akāsi.

राजानेही नगरात जाऊन दवंडी पिटवली की, 'उद्या धातूंचे निधान होणार आहे. नागरिकांनी आपापल्या वैभवानुसार स्वतःला सजवून, गंध, पुष्प इत्यादी घेऊन महाचैत्याच्या प्रांगणात यावे.' शक्रानेही विस्सकम्माला आज्ञा दिली, 'उद्या महाचैत्यात धातूंचे निधान होणार आहे. संपूर्ण तांबपण्णी द्वीप सजव.' त्याने दुसऱ्या दिवशी एकशे उणे एक (९९) योजन विस्तार असलेल्या तांबपण्णी द्वीपाला कसीणमंडळाप्रमाणे सपाट केले, चांदीच्या पटासारखे वाळूने पसरवले, पाच रंगांच्या फुलांनी सुशोभित केले, चहूबाजूंनी पूर्णघटांच्या रांगा लावल्या, पडद्यांनी वेढले, वर कापडी छत बांधले, जमिनीवर स्थलपद्मे आणि आकाशात लटकणारी कमळे दाखवून सजवलेल्या देवसभेसारखे सजवले. आणि महासमुद्राला शांत करून पाच प्रकारच्या कमळांनी झाकून टाकले.

Dhātu ānubhāvena sakala cakkavāḷaṃ gabbhokkamanābhisambodhikālādisu viya sajjitaṃ ahosi nāgarāpa nagara vīthiyo sammajjitvā muttāphala sadisaṃ vālukaṃ okiritvā lājapañcamaka pupphāni samokiritvā nānāvirāga dhajapaṭākāyo ussāpetvā suvaṇṇaghaṭa kadalitoraṇa mālagaghikādīhi alaṅkaritvā nagaraṃ sajjesu. Rājā nagarassa catusu dvāresu anāthānaṃ manussānaṃ paribhotthāya nānāppakāra khādanīya bhojanīya gaṇdhamāla vatthābharaṇa pañcavidhi mudhavāsa sahita tāmbulāni ca ṭhapāpesi.

धातूंच्या प्रभावाने संपूर्ण चक्रवाळ (ब्रह्मांड) हे गर्भावक्रांती आणि अभिसंबोधीच्या काळाप्रमाणे सजवले गेले. नागरिकांनीही नगरातील रस्ते झाडून, मोत्यांसारखी वाळू पसरवून, लाह्या आणि पाच प्रकारची फुले विखरून, विविध रंगांचे ध्वज आणि पताका उभारून, सुवर्णघट, केळीचे तोरण आणि पुष्पमाला इत्यादींनी सजवून नगर सुशोभित केले. राजाने नगराच्या चारही दारांवर गरीब व अनाथ लोकांसाठी विविध प्रकारचे खाद्यपदार्थ, भोज्यपदार्थ, गंध, पुष्पमाला, वस्त्रे, अलंकार आणि पाच प्रकारच्या मुखवासासह विडे ठेवले.

Atha rājā sabbābharaṇa vibhūsito kumuda pannavaṇṇa catusiṇdhavayutta rathavaramāruyha alaṅkataṃ kaṇḍulaṃ hatthiṃ purato katvā suvaṇṇacaṅgoṭakaṃ sīse katvā setacchattassa heṭṭhā aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe sakkaṃ devarājānaṃ devaccharā viya nānābharaṇavibhūsitā devakaññupamā aneka sahassa nāṭakitthiyo ceva dasamahāyodhā ca caturaṅginī senā ca rājānaṃ parivāresuṃ.

त्यानंतर सर्व अलंकारांनी विभूषित झालेला राजा, पांढऱ्या कमळाच्या पाकळ्यांच्या रंगाचे चार सिंधू घोडे जोडलेल्या श्रेष्ठ रथावर आरूढ झाला. त्याने सजवलेल्या कण्डुल हत्तीला पुढे केले आणि सोन्याचा करंडक डोक्यावर ठेवून तो श्वेतछत्राखाली उभा राहिला. त्या क्षणी, देवराज शक्राला अप्सरा वेढतात त्याप्रमाणे, विविध अलंकारांनी विभूषित झालेल्या देवकन्यांसारख्या अनेक हजार नर्तिका, दहा महायोद्धे आणि चतुरंग सेना यांनी राजाला वेढले.

Tathā aṭṭhuttara sahassa itthiyo ca puṇṇaghaṭe garahatvā parivāresuṃ. Aṭṭhuttara sahassa aṭṭhuttara sarassappamāṇeyeva purisā ceva itthiyo ca pupphasamuggāni daṇḍadīpikā nānāvaṇṇa dhaje ca gahetvā parivāresuṃ. Evaṃ rājā mahantena rājānubhāvena naṇdanavanaṃ nikkhanta devarājā viya nikkhami. Tadā nānāvidha turiya ghosehi ceva hatthassa ratha saddehi ca mahāpathavibhijjanākārappattā viya ahosi.

तसेच, एक हजार आठ स्त्रियांनी हातात पूर्णघट घेऊन वेढले होते. एक हजार आठ पुरुष आणि तितक्याच स्त्रियांनी फुलांचे करंडक, मशाली आणि विविध रंगांचे ध्वज हातात घेऊन वेढले होते. अशा प्रकारे राजा मोठ्या राजवैभवाने, नंदनवनातून बाहेर पडणाऱ्या देवराजाप्रमाणे बाहेर पडला. तेव्हा विविध प्रकारच्या वाद्यांच्या आवाजाने आणि हत्ती व रथांच्या आवाजाने जणू काही पृथ्वी दुभंगून जात आहे असे वाटत होते.

Tasmiṃ khaṇe soṇuttaro attano pariveṇeyeva nisinno turiya ghosena rañño nikkhantabhāvaṃ ñatvā abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā adhiṭṭhayā pathaviyaṃ nimujjitvā mañjerika nāgabhavane mahākāḷānāgarañño purato pāturahosi. Nāgarājā soṇuttaraṃ disvā uṭṭhāyāsanā abhivādetvā gaṇdhodakena pāde dhovitvā vaṇṇa gaṇdha sampanna kusumehi pūjetvā ekāmantaṃ nisīditvā kuto āgatattha bhanteti pucchi tambapaṇṇi dīpato āgatamhāhi vutte kimatthāyāti pucchi.

त्या क्षणी आपल्या परिवेणातच बसलेल्या सोणुत्तरांनी, वाद्यांच्या घोषावरून राजा निघाला असल्याचे जाणून, अभिज्ञा-पादक चतुर्थ ध्यानात समापन्न होऊन, अधिष्ठान करून पृथ्वीत बुडी घेतली आणि मंजेरिका नागभवनात महाकाळ नागराजाच्या समोर ते प्रकट झाले. नागराजांनी सोणुत्तरांना पाहून आसनावरून उठून, त्यांना अभिवादन केले, सुगंधी जलाने त्यांचे पाय धुतले, वर्ण व गंधयुक्त फुलांनी त्यांची पूजा केली आणि एका बाजूला बसून विचारले, 'भंते, आपण कोठून आलात?' 'आम्ही तांबपण्णी द्वीपातून आलो आहोत,' असे सांगितल्यावर त्यांनी विचारले, 'कशासाठी?'

Mahārāja tambapaṇṇidīpe duṭṭhagāmaṇi abhaya mahārājā mahā cetiyaṃ kārento dhātuyo bhikkhusaṅghassa bhāramakāsi. Mahāvihāre tiṃsamattāni bhikkhusahassāni sannipatitvā mahāthūpatthāya ṭhapitadhātuyo mahākāḷa nāga rañño santike ṭhitā, tassa taṃ pavattiṃ kathetvā dhātuyo āharāti maṃ pesesuṃ, tasmā idhāgatomhīti āha.

तेव्हा सोणुत्तर म्हणाले, 'महाराज, तांबपण्णी द्वीपात दुट्ठगामणी अभय महाराज महाचेतिय (महास्तूप) बांधीत असून त्यांनी धातू (बुद्ध-धातू) आणण्याचा भार भिक्खू संघावर सोपवला आहे. महाविहारात सुमारे तीस हजार भिक्खू एकत्र जमले असून, महास्तूपासाठी राखून ठेवलेल्या धातू महाकाळ नागराजाकडे आहेत, ही माहिती देऊन त्यांनी 'त्या धातू घेऊन ये' असे सांगून मला पाठवले आहे; म्हणूनच मी येथे आलो आहे.'

Taṃ sutvā nāgarājā pabbatena viya ajjhotthaṭo mahantena madāmanassena abhibhūto evaṃ cintesi mayaṃ pana imā dhātuyo pūjetvā apāyato muñcitvā sagge nibbattissamāti amaññimha. Ayaṃ pana bhikkhu mahiddhiko mahānubhāvo, sace imā dhātuyo imasmiṃ ṭhāne ṭhito bhaveyyuṃ, amhe abhibhavitvāpi gaṇhituṃ sakkuṇeyya. Dhātuyo apanetuṃ vaṭṭatīti cintetvā parisaṃ olokento parisa pariyante ṭhitaṃ vāsuladattaṃ nāma attano bhāgineyyaṃ disvā tassa saññamadāsi so mātulassa adhippāyaṃ ñatvā cetiyagharaṃ gantvā dhātukaraṇḍakaṃ ādāya gilitvā sinerupabbata pādamūlaṃ gantvā-

ते ऐकून नागराजा जणू पर्वताखाली दबल्यासारखा झाला आणि मोठ्या दुःखाने व्याकुळ होऊन असा विचार करू लागला, 'आम्ही तर या धातूंची पूजा करून दुर्गतीपासून मुक्त होऊ आणि स्वर्गात जन्म घेऊ, असे मानत होतो. परंतु हा भिक्खू महाऋद्धीवान व महाप्रभावशाली आहे. जर या धातू याच ठिकाणी राहिल्या, तर तो आमच्यावर मात करूनही त्या हस्तगत करू शकेल. त्यामुळे धातू येथून दूर नेणेच योग्य ठरेल.' असा विचार करून त्याने सभेकडे पाहिले आणि सभेच्या एका टोकाला उभा असलेला आपला भाचा 'वासुलदत्त' याला पाहून त्याला खूण केली. त्याने आपल्या मामाचा हेतू जाणून चैत्यगृहात जाऊन धातूंचा करंडा घेतला आणि तो गिळून तो सिनेरू पर्वताच्या पायथ्याशी गेला आणि—

Yojanasatāmāvaṭṭaṃ dīghaṃ tisata yojanaṃ,Phaṇānekasahassāni-māpisitvā mahiddhiko,Sineru pādamūlamhi-dhumāyanto ca pajjalaṃ,Ābhujitvāna so bhoge-nipajji vālukātale;

'शंभर योजन वेढ्याचा आणि तीनशे योजन लांबीचा देह धारण करून, अनेक हजार फणा निर्माण करून, त्या महाऋद्धीवान नागाने सिनेरू पर्वताच्या पायथ्याशी धूर आणि ज्वाला ओकत, आपले शरीर वेटोळे करून तो वाळूच्या मैदानावर निजला.'

‘‘Anekāni sahassāni-attanā sadise ahi,Māpayitvā sayāpesi-samantā parivārite,Bahū devā ca nāgā ca-osariṃsu tahiṃ tadā,Yuddhaṃ ubhinnaṃ nāgānaṃ-sassissāma mayaṃ iti;

’’

'त्याने आपल्यासारखेच अनेक हजार सर्प निर्माण करून त्यांना सभोवताली वेढून निजवले. 'आम्ही या दोन्ही नागांचे युद्ध पाहू' या विचाराने तेव्हा तेथे अनेक देव आणि नाग एकत्र जमले.'

Tato nāgarājā bhāgineyyena dhātuyo apanītabhāvaṃ ñatvā evamāha- mama santike dhātuyo natthi, tumhe idha papañca akatvā sīghaṃ gantvā bhikkhusaṅghassa taṃ pavattiṃ ārocetha bhikkhusaṅgho aññato dhātuṃ pariyesissatīti sāmaṇero ādite paṭṭhāya dhātu āgamanaṃ vatvā dhātuyo tava santikeyeva, papañcaṃ akatvā dehīti codesi.

त्यानंतर नागराजाने, भाच्याने धातू दूर नेल्याचे जाणून, असे म्हटले— 'माझ्याकडे धातू नाहीत. तुम्ही येथे विलंब न करता त्वरित जाऊन भिक्खू संघाला ही हकीकत सांगा; भिक्खू संघ इतर कोठून तरी धातूंचा शोध घेईल.' त्यावर सामणेरांनी सुरुवातीपासून धातूंच्या आगमनाचा इतिहास सांगून, 'धातू तुमच्याकडेच आहेत, विलंब न करता त्या द्या,' असा आग्रह धरला.

Tato nāgarājā sāmaṇerena mūlamhi gahitabhāvaṃ ñatvā yena kenaci pariyāyena dhātuyo adatvāva pesituṃ vaṭṭatīti cintetvā sāmaṇeraṃ dhātugharaṃ netvā cetiyañca cetiyagharañca dassesi. Taṃ pana cetiyañca cetiyagharañca sabbaratanamayameva ahosi.

त्यानंतर नागराजाने, सामणेरांना मूळ रहस्य समजले आहे हे जाणून, 'कोणत्याही उपायाने धातू न देताच यांना परत पाठवणे योग्य होईल,' असा विचार केला आणि त्यांनी सामणेरांना धातूगृहात नेऊन चैत्य व चैत्यगृह दाखवले. ते चैत्य आणि चैत्यगृह सर्व प्रकारच्या रत्नांनीच मढवलेले होते.

Vuttañhetaṃ mahāvaṃse

महावंशात असे म्हटले आहे—

‘‘Anekadhā anekehi ratanehi susaṅkhataṃ,Cetiyaṃ cetiyagharaṃ-passa bhikkhu sunimmita’’nti;

'अनेक प्रकारे अनेक रत्नांनी सुशोभित केलेले, हे सुंदर रीतीने निर्माण केलेले चैत्य आणि चैत्यगृह पहा, हे भिक्खू!'

Dassetvā ca pana cetiyagharato oruyha addhacaṇdakapāsāṇe pavāḷapadumamhi ṭhatvā imassa cetiyassa cetiyagharassa ca agghaṃ karohi bhanteti āha sāmaṇero na sakkoma mahārāja agghaṃ kātuṃ, sakalepi tambhapaṇṇidīpe ratanāni imaṃ addhacaṇdaka pāsāṇaṃ nāgghatīti āha.

ते दाखवून आणि चैत्यगृहातून खाली उतरून, अर्धचंद्राकृती पाषाणावरील प्रवाळ-कमळावर उभे राहून तो म्हणाला, 'भंते, या चैत्याचे आणि चैत्यगृहाचे मूल्य ठरवा.' सामणेर म्हणाले, 'महाराज, आम्ही याचे मूल्य ठरवू शकत नाही. संपूर्ण तांबपण्णी द्वीपातील रत्ने देखील या एका अर्धचंद्राकृती पाषाणाच्या मूल्याची बरोबरी करू शकत नाहीत.'

Nāgarājā evaṃ sante mahāsakkāraṭṭhānato appasakkāraṭṭhānaṃ dhātūnaṃ nayanaṃ ayuttaṃ nanu bhikkhūti āha. Sāmaṇero evamāhamahārāja buddhā nāma dhammagarukā, na āmisa garukaṃ, tumhesu cakkavāḷappamāṇaṃ ratanagharaṃ māpetvā sabbaratanassa pūretvā dhātuyo pariharantesupi ekanāgopi dhammābhisamayaṃ kātuṃ samattho nāma natthi yasmā-

नागराज म्हणाला, 'असे असेल तर, भिक्खू, या धातूंना अशा महासत्कार (भव्य पूजेच्या) स्थानावरून कमी सत्काराच्या स्थानावर नेणे अयोग्य नाही का?' सामणेर म्हणाले, 'महाराज, बुद्ध हे धर्माला महत्त्व देणारे असतात, आमिषाला (भौतिक वस्तूंना) नाही. तुम्ही जरी चक्रवाळाच्या आकाराचे रत्नगृह निर्माण करून, ते सर्व प्रकारच्या रत्नांनी भरून धातूंचे जतन केले, तरी तुमच्यापैकी एकाही नागामध्ये धम्माचा साक्षात्कार (धम्माभिसमय) करण्याची क्षमता नाही, कारण—'

‘‘Saccābhisamayo nāga-tumhākampi na vijjati. Saccābhisamayaṭṭhānaṃ-netuṃ yuttañhi dhātuyo. Saṃsāradukkhamokkhāya-uppajjanta tathāgatā, buddhassa vetthādīppāyo-tena nessāmi dhātuyo. Dhātunidhānaṃ ajjeva-so hi rājā karissati.

'हे नागा, तुमच्यामध्ये सत्याचा साक्षात्कार (सच्चाभिसमय) करण्याची क्षमता नाही. जेथे सत्याचा साक्षात्कार होऊ शकतो, अशा ठिकाणीच धातू नेणे योग्य आहे. संसार-दुःखातून मुक्तीसाठीच तथागत उत्पन्न होतात. बुद्धांचा हाच हेतू जाणून मी या धातू घेऊन जात आहे. कारण तो राजा आजच या धातूंची प्रतिष्ठापना करणार आहे.'

Tasmā papañcamakaritvā-lahuṃ me dehi dhātuye’’ti-āha. Evaṃ vutte nāgarājā appaṭihāno yutvā attano bhāgineyyena dhātuyo gopitoti maññamāno evamāha. Tumhe bhante cetiye dhātūnaṃ atthibhāvaṃ vā natthibhāvaṃ vā ajānantā dehi dehīti vadatha. Ahaṃ natthīti vadāmi. Sace passatha gahetvā gacchathāti. Gaṇhāmi mahārājāti, gaṇha bhikkhūti. Gaṇhāmi mahārājāti, gaṇha bhikkhūti tikkhattuṃ paṭiññaṃ gahetvā.

'म्हणून विलंब न करता मला त्वरित धातू द्या,' असे ते म्हणाले. असे म्हटल्यावर नागराजा निरुत्तर झाला आणि आपल्या भाच्याने धातू सुरक्षितपणे लपवून ठेवल्या आहेत असे मानून तो म्हणाला, 'भंते, आपण चैत्यात धातू आहेत की नाहीत हे न जाणताच 'द्या, द्या' असे म्हणत आहात. मी सांगतो की त्या येथे नाहीत. जर आपल्याला त्या दिसत असतील, तर घेऊन जा.' 'मी घेतो, महाराज,' 'घ्या, भिक्खू,' 'मी घेतो, महाराज,' 'घ्या, भिक्खू' अशी तीन वेळा प्रतिज्ञा (वचन) घेऊन—

‘‘Sukhumaṃ karaṃ māpayitvā-thikkhū tatra ṭhitoca so,Bhāgineyyassa vadane-hatthampakkhippa tāvade,Dhātukaraṇḍamadāya-tiṭṭha nāgāti bhāsiha,Nimujjitvā pathaviyaṃ-pariveṇamhi uṭṭhahi;

’’

'तेथे उभे असलेल्या त्या भिक्खूने आपला हात सूक्ष्म करून, तत्काळ (नागराजाच्या) भाच्याच्या तोंडात हात घातला आणि धातूंचा करंडा काढून घेऊन 'थांब, नागा!' असे म्हटले. मग पृथ्वीत बुडी घेऊन तो आपल्या परिवेणात प्रकट झाला.'

Tadā sāmaṇerassa nāgena saddhiṃ yuddhaṃ passissāmāti samāgatā deva-nāga parisāpa bhikkhunāgassa vijayaṃ disvā haṭṭhā pamodito dhātuyo pūjayantāva teneva saha āgamuṃ, nāgarājā sāmaṇerassa gata kāle bhikkhuṃ vañcetvā pesitomhīti haṭṭhatuṭṭho dhātuyo gahetvā āgamatthāya bhāgineyyassa sāsanaṃ pesesi.

तेव्हा सामणेराचे नागासोबतचे युद्ध पाहण्यासाठी जमलेली देव आणि नागांची परिषद देखील त्या भिक्खू-नागाचा (सामणेराचा) विजय पाहून अत्यंत हर्षित व आनंदित झाली आणि धातूंची पूजा करतच त्याच्यासोबत आली. दुसरीकडे, सामणेर निघून गेल्यावर नागराजा 'मी भिक्खूला फसवून परत पाठवले आहे,' या विचाराने अत्यंत आनंदी झाला आणि धातू घेऊन याण्यासाठी त्याने आपल्या भाच्याला निरोप पाठवला.

‘‘Bhāgineyyo’tha kucchimhi-apassitvā karaṇḍakaṃ,Paridevamāno āgantvā-mātulassa nivedayi;

Tadā so nāgarājāpi-vañcitamha mayaṃ iti,Paridevi nāgā sabbepi-parideviṃsu piṇḍitā;

’’

'त्यानंतर भाच्याने आपल्या पोटात करंडा न पाहिल्यामुळे, तो विलाप करत आला आणि त्याने आपल्या मामाला हे सांगितले. तेव्हा तो नागराजा देखील 'आम्ही फसवले गेलो आहोत' असे म्हणून विलाप करू लागला आणि सर्व नाग एकत्र yeun शोक करू लागले.'

Tato nāgabhavane sabbe nāgā samāgantvā kese muñcitvā ubhohi hatthehi hadaye gahetvā nīluppala sadisehi nettehi vilīna sokamiva assudhāraṃ pavattayamānā-

त्यानंतर नागभवनात सर्व नाग एकत्र आले. त्यांनी आपले केस मोकळे सोडले, दोन्ही हातांनी आपले हृदय धरले आणि नीलकमळासारख्या आपल्या डोळ्यांतून जणू वितळलेल्या शोकाप्रमाणे अश्रूंच्या धारा वाहू लागल्या—

‘‘Paridevamānā āgantvā-nāgā saṅghassa santike,Bahudhā parideviṃsa-dhātāharaṇa dukkhitā’’ti;

'विलाप करत ते नाग भिक्खू संघाच्या समोर आले आणि धातू हिरावून घेतल्याच्या दुःखाने व्याकुळ होऊन त्यांनी अनेक प्रकारे विलाप केला.'

Paridevitvā ca bhikkhusaṅghassa evamāhaṃsu- bhante kassaci pīḷaṃ akatvā amhākaṃ puññānubhāvena labhitvā cīraparihaṭa dhātuyo kasmā anavasesaṃ katvā aharāpetha amhākaṃ saggamokkhantarāyaṃ karothāti.

आणि विलाप करून ते भिक्खू संघाला असे म्हणाले, "भन्ते, कोणालाही पीडा न देता, आमच्या पुण्याच्या प्रभावाने प्राप्त झालेल्या आणि दीर्घकाळ जतन केलेल्या या धातू तुम्ही काहीही शिल्लक न ठेवता सर्वच्या सर्व का घेऊन जात आहात? तुम्ही आमच्या स्वर्ग आणि मुक्तीच्या मार्गात अडथळा आणत आहात."

’Tesaṃ saṅgho’nukampāya-thokaṃ dhātumadāpayi,Te tena tuṭṭhā gantvāna-pūjābhaṇḍāni āharuṃ;

"त्यांच्यावरील अनुकंपेने संघाने त्यांना थोडेसे धातू दिले. त्याने संतुष्ट होऊन त्यांनी जाऊन पूजेचे साहित्य आणले;"

Tato sakko devānamiṇdo vissakammaṃ āmantetvā sāmaṇerassa uṭṭhitaṭṭhāne sattaratanamayaṃ maṇḍapaṃ māpehīti āha. So tasmiyeva khaṇe maṇḍapaṃ māpesi atha sakko dvīsu devalokesu devaparisāya parivuto suvaṇṇacaṅgoṭakena saddhiṃ ratana pallaṅkamādāya āgantvā tasmiṃ maṇḍape patiṭṭhāpetvā sāmaṇerassa hatthato dhātukaraṇḍakaṃ gahetvā tasmiṃ pallaṅke patiṭṭhāpesi. Tadā-

त्यानंतर देवांचा राजा शक्र याने विश्वकर्माला बोलावून सांगितले, "सामणेर जेथे उभे राहिले आहेत, त्या ठिकाणी सप्त रत्नमयी मंडप तयार कर." त्याने त्याच क्षणी मंडप तयार केला. त्यानंतर शक्र, दोन देवलोकांतील देवगणांनी वेढलेला, सोन्याच्या करंडीसह रत्नजडित पलंग घेऊन आला आणि त्या मंडपात तो स्थापित करून, सामणेरांच्या हातातून धातूची करंडी घेऊन त्या पलंगावर स्थापित केली. त्या वेळी-

’Brahmā chattamadhāresi-santusito vālavijaniṃ,Maṇitālavaṇṭaṃ suyāmo-sakko saṅkhantu sodakaṃ;

"ब्रह्मदेवाने छत्र धरले, संतुषित देवाने चामर धरले, सुयाम देवाने मणीजडित ताडपत्राचा पंखा धरला आणि शक्राने पाण्याने भरलेला शंख फुंकला;"

Cattāro tu mahārāja-aṭṭhaṃsu khaggapāṇino,Samuggahatthā dvattiṃsā-devaputtā mahiddhikā;

"चार महाराज हातात तलवार घेऊन उभे राहिले, आणि हातात पेट्या घेतलेले बत्तीस महर्द्धिक देवपुत्र उभे राहिले;"

Pāricchattaka pupphehi pūjayantā tahiṃ ṭhitā,Kumāriyopi dvattiṃsā-daṇḍidīpadharā ṭhitā;

"पारिजातकाच्या फुलांनी पूजा करत ते तिथे उभे राहिले, आणि बत्तीस देवकन्या हातात दीपदंड घेऊन उभ्या राहिल्या;"

Palāpetvā duṭṭhayakkhe-yakkhasenāpati panaAṭṭhavīsati aṭṭhaṃsu-ārakkhaṃ kurumānakā;

"दुष्ट यक्षांना पळवून लावून, अठ्ठावीस यक्ष सेनापती रक्षण करत उभे राहिले;"

Vīṇaṃ vādayamānova-aṭṭhā pañcasikho tahiṃ,Raṅgabhūmiṃ māpayitvā-timbarū turiyaghosavā;

"पंचशिख तिथे वीणा वाजवत उभा राहिला, आणि तिम्बरूने रंगभूमी निर्माण करून वाद्यांचा घोष केला;"

Anekā devaputtā ca-sādhugītappayojakā,Mahākālo nāgarājā-thūyamāno anekadhā;

"अनेक देवपुत्र मधुर गीते गात होते, आणि नागराज महाकाल विविध प्रकारे स्तुती करत होता;"

Dibbaturiyāni vajjanti-dibbasaṅgiti vattati,Dibbagaṇdhā ca vassāni-vassāpenti ca devatā;

"दिव्य वाद्ये वाजत होती, दिव्य संगीत चालले होते आणि देवता दिव्य सुगंधाचा वर्षाव करत होत्या."

Tadā iṇdaguttatthero mārassa paṭibāhanatthāya cakkavāḷapariyantaṃ katvā ākāse lohachattaṃ māpesi. Pañcanikāyika therā dhātuyo parivāretvā pañcasu ṭhānesu nisīditvā gaṇasajjhāyamakaṃsu. Tasmiṃ kāle rājā taṃ ṭhanaṃ āgantvā sisato suvaṇṇa caṅgoṭakaṃ otāretvā dhātu caṅgoṭakaṃ attano caṅgoṭake ṭhapetvā pallaṅke patiṭṭhāpetvā gaṇdhamālādīhi pūjetvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā sirasi añjaliṃ paggayha akkhīni ummīletvā olokento aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe dhātumatthake setacchattaṃ dissati chattagāhaka brahmā na dissati. Tathā tālavaṇṭa vijani ādayo dissanti gāhakā na dissanti dibbaturiyaghosa saṅgitiyo suyyanti gaṇdhabba devatā na dissanti. Rājā etaṃ acchariyaṃ disvā iṇdaguttattheraṃ evamāha-devatā dibbachattena pūjesuṃ ahaṃ mānusa kacchattena pūjemi bhanneti. Thero yuttaṃ mahārājāti āha. Rājā attano suvaṇṇapiṇḍike setacchattena pūjetvā suvaṇṇabhiṃkāraṃ gahetvā abhisekodakaṃ datvā taṃ divasaṃ sakalatambapaṇṇi dīpe rajjaṃ adāsi.

त्या वेळी थेर इंदगुत्त यांनी माराचा प्रतिकार करण्यासाठी चक्रवाळाच्या मर्यादेपर्यंत आकाशात लोखंडी छत्र निर्माण केले. पाच निकायांचे ज्ञाते असलेले थेर धातूंना वेढून पाच ठिकाणी बसले आणि त्यांनी सामूहिक सज्जाय (पाठ) केला. त्या वेळी राजाने त्या ठिकाणी येऊन आपल्या डोक्यावरून सोन्याची करंडी उतरवली आणि धातूंची करंडी स्वतःच्या करंडीत ठेवून ती पलंगावर स्थापित केली. गंध, पुष्पमाला इत्यादींनी पूजा करून, पंचांग प्रणिपात करून वंदन केले आणि डोक्यावर हात जोडून, डोळे उघडून पाहत तो उभा राहिला. त्या क्षणी धातूंच्या वर श्वेतछत्र दिसत होते, पण छत्र धरणारा ब्रह्मदेव दिसत नव्हता. तसेच ताडपत्राचा पंखा, चामर इत्यादी दिसत होते, पण ते धरणारे दिसत नव्हते. दिव्य वाद्यांचे आवाज आणि संगीत ऐकू येत होते, पण गंधर्व देव दिसत नव्हते. राजाने हे आश्चर्य पाहून थेर इंदगुत्त यांना असे म्हटले, "भन्ते, देवतांनी दिव्य छत्राने पूजा केली, मी मानवी छत्राने पूजा करतो." थेर म्हणाले, "योग्य आहे, महाराज." राजाने आपल्या सोन्याच्या पीठावर श्वेतछत्राने पूजा केली आणि सोन्याची झारी घेऊन अभिषेकाचे पाणी अर्पण करून त्या दिवशी संपूर्ण तांबपण्णी द्वीपाचे राज्य अर्पण केले.

Tato sabbaturiyāni paggaṇhiṃsu, gaṇdhamālādīhi pūjetva mahantaṃ sakkāramakaṃsu puna rājā theraṃ pucchi - amhākaṃ satthā dibbamānusakāni dve chattāni dhāresi bhante. Na dve chattāni tīṇi chattāni mahārājāti. Aññaṃ chattaṃ napassāmi bhanneti. Sīlapatiṭṭhaṃ samādhidaṇḍakaṃ iṇdriyasalākaṃ balamālaṃ maggaphalapatta sañchannaṃ vimuttivarasetacchattaṃ ussāpetvā ñāṇābhisekampatto dhammaratana cakkaṃ pavattetvā dasasahassa cakkavāḷesu buddharajjaṃ hatthagataṃ katvā rajjaṃ kāresīti rājā tīṇicchatta dhārakassa satthuno tikkhattuṃ rajjaṃ dammīti tikkhattuṃ dhātuyo rajjena pūjesi.

त्यानंतर सर्व वाद्ये वाजू लागली, गंध, पुष्पमाला इत्यादींनी पूजा करून त्यांनी मोठा सत्कार केला. पुन्हा राजाने थेरांना विचारले, "भन्ते, आमचे शास्ता दिव्य आणि मानवी अशी दोन छत्रे धारण करतात का?" थेर म्हणाले, "दोन छत्रे नव्हे, तर तीन छत्रे, महाराज." राजा म्हणाला, "भन्ते, मी तिसरे छत्र पाहत नाही." (थेर म्हणाले), "शील हा ज्याचा पाया आहे, समाधी हा ज्याचा दांडा आहे, इंद्रिये या ज्याच्या काड्या आहेत, बल ही ज्याची माला आहे आणि मार्ग-फलांच्या पानांनी जे आच्छादित आहे, असे विमुक्तीचे श्रेष्ठ श्वेतछत्र उभारून, ज्ञान-अभिषेक प्राप्त करून, धम्मरत्न चक्र प्रवर्तित करून, दहा हजार चक्रवाळांमध्ये बुद्धराज्य हस्तगत करून त्यांनी राज्य केले." तेव्हा राजाने "तीन छत्रे धारण करणाऱ्या शास्त्यांना मी तीन वेळा राज्य अर्पण करतो" असे म्हणून तीन वेळा धातूंची राज्याने पूजा केली.

Tato rājā devamanussesu dibbagaṇdhamālādīhi pūjentesu anekesu turiyaghosa saṅgitesu vattamānesu dhātukaraṇḍakaṃ sīsenādāya ratanamaṇḍapato nikkhamitvā bhikkhusaṅgha parivuto mahācetiyaṃ padakkhiṇaṃ katvā pācīnadvārenāruyha dhātugabbhaṃ otari. Tato mahācetiyaṃ parivāretvā channavuti koṭippamāṇa arahanto aṭṭhaṃsu.

त्यानंतर, देव आणि मानव दिव्य गंध, पुष्पमाला इत्यादींनी पूजा करत असताना आणि अनेक वाद्यांचे घोष व संगीत चालू असताना, राजाने धातूंची करंडी डोक्यावर घेतली आणि रत्नमंडपातून बाहेर पडून, भिक्खू संघाने वेढलेल्या अवस्थेत महाचेतियाला प्रदक्षिणा घालून, पूर्व दाराने वर चढून धातूगर्भात प्रवेश केला. त्यानंतर महाचेतियाला वेढून शहाण्णव कोटी अरहंत उभे राहिले.

Rājā sīsato dhātukaraṇḍakaṃ otāretvā mahārahe sayanapiṭṭhe ṭhapessāmīti cintesi tasmiṃ khaṇe dhātukaraṇḍako rañño sīsato satta tālappamāṇe ṭhāne gantvā sayameva vicari dhātuyo ākāsamuggantvā dvattiṃsa mahā purisalakkhaṇa asiti anubyañjanā byāmappabhā patimaṇḍitaṃ ketumālopa sobhitaṃ nila-pīta-lohitādi bheda vicitra raṃsijālā samujjalaṃ buddhavesaṃ gahetvā gaṇḍambamūle yamaka pāṭihāriyaṃ sadisa yamaka pāṭihāriyaṃ akaṃsu. Taṃ dhātupāṭihāriyaṃ disvā pasīditvā arahattampattā devamanussā dvādasakoṭiyo ahesuṃ. Sesaphalattayaṃ pattā gaṇanapathamatītā ahesuṃ. Evaṃ dhātuyo anekadhā pāṭihāriyaṃ dassetvā buddhavesaṃ vissajjetvā karaṇḍakaṃ pavisitvā tena saddhiṃ otaritvā rañño sīse patiṭṭhahiṃsu.

राजाने विचार केला की, "मी डोक्यावरून धातूंची करंडी उतरवून ती मौल्यवान शय्येवर ठेवीन." त्याच क्षणी धातूंची करंडी राजाच्या डोक्यावरून सात ताड झाडांच्या उंचीवर गेली आणि स्वतःच फिरू लागली. धातू आकाशात वर गेले आणि बत्तीस महापुरुष लक्षणे, ऐंशी अनुव्यंजने, व्यामप्रभा यांनी सुशोभित, केतुमालेने शोभिवंत आणि निळ्या, पिवळ्या, तांबड्या इत्यादी विविध रंगांच्या किरणजालाने देदीप्यमान असे बुद्धरूप धारण करून, त्यांनी गंडंब वृक्षाच्या मुळाशी केलेल्या यमक प्रातिहार्यासारखे यमक प्रातिहार्य केले. ते धातूंचे प्रातिहार्य पाहून प्रसन्न झालेले आणि अरहंतपद प्राप्त केलेले देव व मनुष्य बारा कोटी झाले. उर्वरित तीन फले प्राप्त करणारे तर अगणित होते. अशा प्रकारे धातूंनी अनेक प्रकारे प्रातिहार्य दाखवून, बुद्धरूप सोडून करंडीत प्रवेश केला आणि तिच्यासह खाली उतरून राजाच्या डोक्यावर स्थापित झाल्या.

Rājā amatena viya abhisitto saphalaṃ manussatta paṭilābhaṃ maññamāno ubhohi hatthehi dhātukaraṇḍakaṃ gahetvā nāṭaka parivuto alaṅkata sayana samīpaṃ gantvā dhātucaṅgoṭakaṃ ratanapallaṅke ṭhapetvā gaṇdhavāsitodakena hatthe dhovitvā vatujātiya gaṇdhena ubbaṭṭetvā ratanakaraṇḍakaṃ vicaritvā dhātuyo gahetvā evaṃ cintesi.

राजा जणू अमृताने अभिषिक्त झाल्यासारखा, आपला मनुष्यजन्म यशस्वी झाला असे मानून, दोन्ही हातांनी धातूंची करंडी घेऊन, नर्तकींनी वेढलेल्या अवस्थेत सुशोभित शय्येच्या जवळ गेला. त्याने धातूंची करंडी रत्नजडित पलंगावर ठेवली, सुगंधी पाण्याने आपले हात धुतले, उत्कृष्ट सुगंधी द्रव्याने हात चोळले आणि रत्नकरंडी उघडून धातू हातात घेऊन असा विचार करू लागला.

‘‘Anākulā kehicipi yadi hessasti dhātuyo,Janassa saraṇaṃ hutvā yadi ṭhassanti dhātuyo;

"जर या धातू कोणाकडूनही विचलित न होता सुरक्षित राहणार असतील, आणि जर या धातू लोकांचे शरण बनून राहणार असतील;"

Satthunipannā kārena parinibbāna mañcake,Nipajjantu supaññatte-sayanamhi mahārahe’’ti;

"तर शास्त्यांनी परिनिर्वाण शय्येवर ज्या प्रकारे शयन केले होते, त्याच प्रकारे त्यांनी या उत्तम सजवलेल्या मौल्यवान शय्येवर शयन करावे."

Evaṃ cintetvā pana varasayanapiṭṭhe dhātuyo ṭhapesi tasmiṃ khaṇe dhātuyo raññā cintita niyāmeneva mahārahe sayane buddhavesena sayiṃsu.

असा विचार करून त्याने त्या श्रेष्ठ शय्येवर धातू ठेवल्या. त्याच क्षणी, राजाने विचार केल्याप्रमाणेच, त्या धातूंनी बुद्धरूपात त्या मौल्यवान शय्येवर शयन केले.

‘‘Āsāḷahi sukkapakkhassa pannarasa uposathe,Uttarāsāḷha nakkhatte evaṃ dhātu patiṭṭhitā;

"आषाढ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील पंधराव्या उपोसथ दिवशी, उत्तराषाढा नक्षत्रावर अशा प्रकारे धातूंची स्थापना झाली;"

Saha dhātu patiṭṭhānā akampittha mahāmahī, pāṭihīrāni nekāni pavattiṃsu anekadhā.’’

धातूंच्या स्थापनेबरोबरच ही महापृथ्वी कंपित झाली आणि अनेक प्रकारची प्रातिहार्ये विविध मार्गांनी घडून आली.

Tadahi udakapariyantaṃ katvā ayaṃ mahāpathavī saṅkampi sampakampi sampavedhi, mahāsamuddo saṅkhūbhi, ākāse vijjullatā nicchariṃsu. Khaṇikavassaṃ vassi, cha devalokā ekakolāhala mahosi rājā etaṃ acchariyaṃ disvā pasanno attano kañcana mālika setacchattena dhātuyo pūjetvā tambapaṇṇidipe rajjaṃ sattāhaṃ datvā tiṃsa satasahassagghanakaṃ alaṅkāra bhaṇḍaṃ omuñcitvā pūjesi. Tathā sabbāpi nāṭakitthiyo amaccā sesa mahājano devā ca sabbābharaṇāni pūjesuṃ tasmā-

त्या दिवशी जलाच्या मर्यादेपर्यंत ही महापृथ्वी कंपित झाली, अत्यंत प्रकंपित झाली आणि तीव्रतेने थरथरली; महासागर खवळला, आकाशात विजा चमकू लागल्या. क्षणिक पाऊस पडला आणि सहा देवलोकांमध्ये एकच कोलाहल माजला. राजाने हे आश्चर्य पाहून प्रसन्न होऊन आपल्या सुवर्णमालेने आणि श्वेतछत्राने धातूंची पूजा केली, ताम्रपर्णी द्वीपाचे राज्य सात दिवसांसाठी अर्पण केले आणि तीन लाख मूल्य असलेले आपले अलंकार व दागिने अंगावरून उतरवून अर्पण केले. त्याचप्रमाणे सर्व नर्तकी, अमात्य, उर्वरित जनसमुदाय आणि देवांनीही आपले सर्व अलंकार अर्पण करून पूजा केली. म्हणून -

Tiṭṭhantaṃ sugataṃ tilokamahitaṃ yo pūjaye sādaraṃ,Yo vā sāsapa bījamattampi taṃ dhātuṃ naro pūjaye;

जो मनुष्य तिन्ही लोकांत पूजनीय अशा प्रत्यक्ष विद्यमान सुगतांची (बुद्धांची) आदराने पूजा करतो, किंवा जो मनुष्य त्यांच्या मोहरीच्या दाण्याएवढ्या धातूची पूजा करतो;

Tesaṃ puññaphalaṃ samānamīti taṃ cittappasāde same,Ñatvā taṃ parinibbutepi sugate dhātuṃ budho pūjaye’ti;

चित्ताची प्रसन्नता समान असल्यास, त्या दोन्हीचे पुण्यफळ समानच असते, हे जाणून सुगत परिनिर्वाण पावले असले तरीही बुद्धिमान माणसाने त्यांच्या धातूंची पूजा करावी.

Tato rājā cīvaravatthāni ceva guḷa-sappi ādi bhesajjāni ca saṅghassa datvā sabbarattiṃ gaṇasajjhāyaṃ kāresi puna divase nagare bheriṃ carāpesi mahājano imaṃ sattāhaṃ gaṇdhamālādīni ādiya gantvā dhātuyo vandatūti iṇdaguttattheropi sakala tambapaṇṇi dīpe manussā dhātuyo vanditukāmā, taṃ khaṇaṃyeva āgantvā vanditvā yathāṭṭhānaṃ gacchantūti adhiṭṭhāsi.

त्यानंतर राजाने संघाला चीवर-वस्त्रे तसेच गूळ, तूप इत्यादी औषधी देऊन रात्रभर सामूहिक सज्झाय (पठण) करवला. दुसऱ्या दिवशी नगरात दवंडी पिटवली की, 'लोकांनी या सात दिवसांत गंध, पुष्पमाला इत्यादी घेऊन जाऊन धातूंची वंदना करावी.' इंद्रगुप्त थेरांनीही असा अधिष्ठान केला की, 'संपूर्ण ताम्रपर्णी द्वीपातील जे लोक धातूंची वंदना करू इच्छितात, त्यांनी त्याच क्षणी येथे येऊन वंदना करावी आणि आपापल्या स्थानी परत जावे.'

Te tatheva dhātuyo vanditvā gamiṃsu rājā sattāhaṃ saṅghassa mahādānaṃ pavattetvā sattāhassa accayena dhātugabbhe mayā kattabbakiccaṃ niṭṭhāpitaṃ, dhātugabbhaṃ pidahatha bhanteti saṅghassa ārocesi. Saṅgho uttarasumana sāmaṇere āmantetvā tumhehi pubbe āhaṭa medavaṇṇa pāsāṇena dhātu gabbhaṃ pidahathāti āha. Te sādhūti sampaṭicchitvā dhātugabbhaṃ pidahiṃsu.

त्यांनी तसेच धातूंची वंदना केली आणि ते निघून गेले. राजाने सात दिवस संघाला महादान दिले आणि सात दिवस संपल्यावर, 'भंते, धातूगर्भाच्या ठिकाणी माझे जे कर्तव्य होते ते मी पूर्ण केले आहे, आता आपण धातूगर्भ बंद करावा,' असे राजाने संघाला सांगितले. संघाने उत्तर आणि सुमन या सामणेरांना बोलावून सांगितले, 'तुम्ही पूर्वी आणलेल्या मेदवर्ण पाषाणाने धातूगर्भ बंद करा.' त्यांनी 'साधू' म्हणून ते स्वीकारले आणि धातूगर्भ बंद केला.

Tato khīṇāsavā dhātugabbhe gaṇdhā mā susantu mālā mā milāyantu. Dīpā mā nibbāyantu ratanāni mā vivaṇṇāni hontu pūjanīyabhaṇḍāni mā nassantu. Medavaṇṇa pāsāṇā sandhīyantu, paccatthikānaṃ okāso mā hotūti adhiṭṭhahiṃsu.

त्यानंतर क्षीणासवांनी (अर्हतांनी) असा अधिष्ठान केला की, 'धातूगर्भातील सुगंध सुकू नयेत, पुष्पमाला कोमजू नयेत, दिवे विझू नयेत, रत्ने निस्तेज होऊ नयेत, पूजनीय वस्तू नष्ट होऊ नयेत, मेदवर्ण पाषाण एकमेकांशी घट्ट जोडले जावेत आणि शत्रूंना येथे प्रवेश करण्याची संधी मिळू नये.'

Evaṃ rājā dhātu nidhāpetvā puna nagare bheriṃ carāpesi mahā cetiye dhātuṃ nidhāpetvā dhātuṃ āharitvā nidhānaṃ karontūti. Mahājano attano attano balānurūpena suvaṇṇa rajatādi karaṇḍe kārāpetvā tattha dhātuyo patiṭṭhāpetvā dhātunidhānassupari medavaṇṇa pāsāṇa piṭṭhiyaṃ nidahiṃsu. Sabbehi sannihita dhātuyo sahassamattā ahesunti.

अशा प्रकारे राजाने धातूंची स्थापना करून पुन्हा नगरात दवंडी पिटवली की, 'महाचेतियामध्ये धातूंची स्थापना केली जात आहे, तरी लोकांनीही धातू आणून त्यांची स्थापना करावी.' लोकांनी आपापल्या शक्तीनुसार सोन्या-चांदीचे करंडे बनवून, त्यात धातू ठेवून, धातूंच्या स्थापनेच्या वर मेदवर्ण पाषाणाच्या पृष्ठभागावर ते ठेवले. सर्वांनी मिळून आणलेले धातू सुमारे एक हजार झाले.

Iti sādhujana manopasādanatthāya kate thūpavaṃse dhātunidhāna kathā niṭṭhitā.

अशा प्रकारे, सज्जनांच्या मनाच्या प्रसन्नतेसाठी रचलेल्या 'थूपवंस' (स्तूपवंश) मधील 'धातू स्थापना कथा' समाप्त झाली.

24. Tato rājā taṃ sabbaṃ pidahetvā cetiyaṃ karonto udarena saddhiṃ caturassa koṭṭhakaṃ niṭṭhāpesi atha chattakamme sudhākamme ca aniṭṭhiteyeva māraṇantika rogena gilāno hutvā dīghavāpito kaniṭṭhabhātaraṃ pakkosāpetvā cetiye aniṭṭhitaṃ chattakammaṃ sudhākammañca sīghaṃ niṭṭhāpetvā maṃ tosehi tātāti āha. So rañño dubbalabhāvaṃ ñatvā antare aniṭṭhitakammaṃ kātuṃ na sakkāti suddhavatthehi kañcukaṃ kāretvā cetiye paṭimuñcāpetvā cittakārehi kañcuka matthake vedikā ca puṇṇaghaṭa pañcaṅguli pantiyo ca kārāpesi.

२४. त्यानंतर राजाने ते सर्व बंद करून चेतिय (स्तूप) बांधताना गर्भासह चौरस कोठडी पूर्ण केली. परंतु छत्र बसवण्याचे काम (छत्रकर्म) आणि चुना लावण्याचे काम (सुधाकर्म) अपूर्ण असतानाच, राजा प्राणघातक आजाराने आजारी पडला. त्याने दीघवापीहून आपल्या धाकट्या भावाला बोलावून घेतले आणि सांगितले, 'बाळा, चेतियचे अपूर्ण राहिलेले छत्रकर्म आणि सुधाकर्म लवकर पूर्ण करून मला संतुष्ट कर.' त्याने राजाची दुर्बल अवस्था पाहून विचार केला की, 'या थोड्या वेळात हे अपूर्ण काम पूर्ण करणे शक्य नाही.' म्हणून त्याने पांढऱ्या शुभ्र कापडाचे आच्छादन (कंचुक) तयार करून ते चेतियवर चढवले आणि चित्रकारांकडून त्या आच्छादनाच्या वरच्या भागावर वेदिका, पूर्णघट आणि पंचअंगुलींच्या रांगा चितारून घेतल्या.

Naḷakārehi veḷumaya chattaṃ kāretvā kharapattamaye caṇdasūriyamaṇḍale muddhani vedikā kāretvā lākhākukuṭṭhakehi taṃ vicittaṃ katvā thūpakammaṃ niṭṭhitanti rañño arocesi rājā tena hi maṃ mahācetiyaṃ dassehīti vatvā sivikāya nipajjitvā cetiyā padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇadvāre bhūmisayanaṃ paññāpetvā tattha nipanno dakkhiṇena passena sayitvā mahāthūpaṃ vāmapassena sayitvā lohapāsādaṃ olokento pasanna citto ahosi. Tadā rañño sāsanassa bahūpakārabhāvaṃ sallakkhetvā gilāna pucchanatthāya tato tato āgatā bhikkhu channavuti koṭiyo rājānaṃ parivāretvā aṭṭhaṃsu. Tato saṅgho vagga vaggā hutvā gaṇasajjhāyaṃ akāsi.

त्यांनी बांबूचे काम करणाऱ्यांकडून बांबूचे छत्र बनवून घेतले, ताडाच्या पानांचे सूर्य-चंद्र मंडल बनवून शिखरावर वेदिका तयार केली, लाख आणि रंगांनी ते सुशोभित केले आणि 'स्तूपाचे काम पूर्ण झाले आहे' असे राजाला सांगितले. राजे म्हणाले, 'असे असेल तर मला महाचेतिय दाखवा.' पालखीत निजून त्यांनी चेतियला प्रदक्षिणा घातली आणि दक्षिण दारापाशी जमिनीवर अंथरूण पसरवून, तिथे उजव्या कुशीवर निजून महास्तूपाकडे आणि डाव्या कुशीवर निजून लोहप्रासादाकडे पाहत ते प्रसन्नचित्त झाले. तेव्हा राजाने बुद्ध शासनासाठी केलेल्या महान उपकारांचा विचार करून, त्यांच्या आजारपणाची विचारपूस करण्यासाठी ठिकठिकाणाहून आलेले शहाण्णव कोटी भिक्खू राजाला वेढून उभे राहिले. त्यानंतर संघाने वेगवेगळ्या गटांत विभागून सामूहिक सज्झाय (पठण) केला.

Rājā tasmiṃ samāgame theraputtābhayattheraṃ adisvā evaṃ cintesi. So mayi damiḷehi saddhiṃ aṭṭhavīsati mahāyuddhe kayiramāse apaccosakakitvā idāni maraṇayuddhe vattamāṇe mayhaṃ parājayaṃ disvā maññe nāgacchatīti. Tadā thero kariṇda nadī sīse pajjalita pabbate vasanto rañño parivitakkaṃ ñatvā pañcasata khīṇāsava parivusetā ākāsenāgantvā rañño purato pāturahosi.

राजाने त्या सभेत थेरपुत्ताभय थेरांना न पाहून असा विचार केला, 'ज्यांनी माझ्यासोबत तमिळांविरुद्धच्या अठ्ठावीस महायुद्धांमध्ये कधीही माघार घेतली नाही, ते आता या मृत्यूशी चाललेल्या युद्धात माझा पराभव पाहून बहुधा आले नसावेत.' तेव्हा करिंद नदीच्या उगमापाशी असलेल्या प्रज्वलित पर्वतावर राहणाऱ्या थेरांनी राजाचा हा विचार जाणून घेतला आणि पाचशे क्षीणासवांच्या (अर्हतांच्या) परिवारासह आकाशातून येऊन ते राजाच्या समोर प्रकट झाले.

Rājā theraṃ disvā attano purato nisīdāpetvā evamāha bhante tumhehi saddhiṃ dasamahā yodhe gahetvā damiḷehi saddhi yujjhiṃ. Idāni ekakova maccūnā saddhiṃ yujjhituṃ ārabhiṃ. Maccu sattumpana parājetuṃ na sakkomīti. Tato-

राजाने थेरांना पाहून आपल्यासमोर बसवले आणि म्हणाले, 'भंते, मी तुमच्यासह दहा महायोद्ध्यांना सोबत घेऊन तमिळांशी युद्ध केले. आता मी एकटाच मृत्यूशी युद्ध करू लागलो आहे. परंतु मृत्यूरूपी शत्रूला मी पराभूत करू शकत नाही.' त्यानंतर -

Theraputtābhayatthero mā bhāyi manujādhipa,Kilesa sattuṃ ajinitvā ajeyyo maccūsattuko;

थेरपुत्ताभय थेर म्हणाले, 'हे मनुष्याधिपती (राजा), घाबरू नका. जोपर्यंत क्लेशरूपी शत्रू जिंकला जात नाही, तोपर्यंत मृत्यूरूपी शत्रू अजिंक्यच राहतो.'

Iti vatvā evaṃ anusāsi. Mahārāja sabboyeva loka sannivāse jātiyā anugato, jarāya anusaṭo, vyādhinā abhibhūto, maraṇena abbhāhato. Tetāha-

असे म्हणून त्यांनी असा उपदेश केला, 'महाराज, या संपूर्ण जगात सर्वच प्राणी जन्माच्या अधीन आहेत, जरेने (वृद्धत्वाने) ग्रासलेले आहेत, व्याधीने पीडित आहेत आणि मृत्यूने आहत आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे -'

‘‘Yathāpi selā vipulā-nahaṃ āhacca pabbatā,Samantā anupariyeyyuṃ-nippothentā catuddisaṃ;

'ज्याप्रमाणे आकाशाला भिडणारे विशाल पाषाणमय पर्वत चारी दिशांनी सर्व काही चिरडत पुढे सरकतात;'

Evaṃ jarā ca maccu ca-adhivattanti pāṇino,Khattiyo brāhmaṇe vesse sudde caṇḍāla pukkuse,Na kiñci parivajjeti-sabbamevābhimaddati;

'त्याचप्रमाणे जरा (वृद्धत्व) आणि मृत्यू प्राण्यांवर चालून येतात. क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र, चंडाल किंवा पुक्कस असो, ते कोणालाही सोडत नाहीत, सर्वांनाच चिरडून टाकतात.'

Na tattha hatthinaṃ bhūmi-na rathānaṃ na pattiyā,Na cāpi mantayuddhena-sakkā jetuṃ dhanena vā’’ti;

'तिथे हत्तींच्या सैन्याला स्थान नाही, रथांना नाही आणि पायदळालाही नाही. तसेच मंत्रयुद्धाने किंवा धनानेही त्याला जिंकणे शक्य नाही.'

Tasmā idaṃ maraṇaṃ nāma mahāyasānaṃ mahāsammatādīnaṃ mahā puññānaṃ jotiyādīnaṃ mahāthāmānaṃ baladevādīnaṃ iddhimantānaṃ mahāmoggallānādīnaṃ paññāvantānaṃ sāriputtādīnaṃ sayambhūñāṇena adhigata saccānaṃ, paccekabuddhānaṃ sabbaguṇasamannāgatānaṃ sammāsambuddhānampi upari nirāsaṅkameva patati kimaṅgapanaññesu sattesu.

म्हणूनच, हे मरण नावाचे संकट महायशस्वी महासंमतादींवर, महापुण्यवान जोतियादींवर, महाबली बलदेवादींवर, ऋद्धीमान महामोग्गल्लानादींवर, प्रज्ञावान सारिपुत्तादींवर, स्वयंभू ज्ञानाने सत्य प्राप्त केलेल्या प्रत्येकबुद्धांवर आणि सर्व गुणांनी संपन्न अशा सम्यक्संबुद्धांवरही निःशंकपणे कोसळते, मग इतर सामान्य प्राण्यांची काय कथा!

Tasmā-

म्हणूनच-

Mahāyasā rājavarā gatā te sabbe mahāsammata ādayopi,Aniccabhāvaṃ baladeva ādi mahābalā ceva tathā gamiṃsu;

ते सर्व महायशस्वी श्रेष्ठ राजे, महासंमत इत्यादी आणि बलदेवासारखे महाबली देखील अनित्यतेला प्राप्त झाले (मरण पावले);

Ye puññavantāni gatā pasiddhiṃ mahaddhanaṃ jotiyameṇḍakādī,Upāvisiṃ vaccumukhaṃ sabhogā sabbepi te rāhumukhaṃ sasīva;

जे जोतिय आणि मेण्डक इत्यादी महाधनी व प्रसिद्ध पुण्यवान होते, ते सर्व आपल्या भोगांसह मृत्यूच्या मुखात तसे गेले, जसा चंद्र राहूच्या मुखात जातो;

Yo iddhimantesu tathāgatassa puttesuseṭṭho iti vissutopi,Thero mahārājasaheva iddhibalena so maccumukhaṃ paviṭṭho;

तथागतांच्या पुत्रांमध्ये जे ऋद्धीमानांत श्रेष्ठ म्हणून प्रसिद्ध होते, ते महामोग्गल्लान थेर देखील आपल्या ऋद्धीबलासह मृत्यूच्या मुखात प्रविष्ट झाले;

Sabbesu sattesu jinaṃ ṭhapetvā nevatthi paññāya samopi yena,So dhammasenāpati sāvakopi gato mahārāja aniccataṃ’ca;

हे महाराज, सर्व प्राण्यांमध्ये जिनांना (बुद्धांना) सोडून प्रज्ञेमध्ये ज्यांच्या तोडीचा दुसरा कोणी नव्हता, ते धम्मसेनापती श्रावक देखील अनित्यतेला प्राप्त झाले;

Sayambhūñāṇassa balena santiṃ gatā mahārāja sayambhūnopi,Sabbepi te ñāṇabalūpa pannā aniccataṃ neva atikkamiṃsu;

हे महाराज, स्वयंभू ज्ञानाच्या बलाने शांतीला प्राप्त झालेले ते प्रत्येकबुद्ध देखील, जे सर्व ज्ञानबलाने संपन्न होते, अनित्यतेचे उल्लंघन करू शकले नाहीत;

Tilokanātho purisuttamo so aniccabhāvaṃ samatikkamitvā,Nāsakkhi gantuṃ sugatopi rāja aññesu sattesu kathāva natthi;

हे राजन, ते त्रिलोकनाथ, पुरुषोत्तम सुगत देखील अनित्यतेचे उल्लंघन करून जाऊ शकले नाहीत, तर मग इतर प्राण्यांची काय कथा!

Tasmā mahārāja bhavesu sattā sabbepi nāsuṃ maraṇā vimuttā,Sabbampi saṅkhāragataṃ aniccaṃ dūkkhaṃ anattāti vicintayassu;

म्हणूनच, हे महाराज, संसारातील सर्व प्राणी मृत्यूपासून मुक्त नाहीत. 'सर्व संस्कार अनित्य, दुःख आणि अनात्म आहेत' असा विचार करा.

‘‘Dutiye attabhāvepi dhammacchaṇdo mahā hi te,Upaṭṭhite devaloke hitvā dibbasukhaṃ tuvaṃ;

तुमच्या दुसऱ्या जन्मातही तुमचा धम्मावरील छंद मोठा होता. देवलोक समोर उपस्थित असतानाही, दिव्य सुखाचा त्याग करून तुम्ही...

Idhāgamma bahuṃ puññaṃ akāsi ca anekadhā,Karaṇampeka rajjassa sāsanajjotanāya te;

येथे येऊन अनेक प्रकारे पुष्कळ पुण्य केले आणि बुद्ध शासनाच्या प्रभावासाठी तुम्ही राज्यकारभार केला.

Mahā rāja kataṃ puññaṃ yāvajja divasā tayā,Sabbaṃ anussaretheva sukhaṃ sajju bhavissati;

हे महाराज, आजच्या दिवसापर्यंत तुम्ही जे काही पुण्य केले आहे, त्या सर्वांचे स्मरण करा; तुम्हाला त्वरित सुख प्राप्त होईल.

Taṃ sutvā tuṭṭhamānaso rājā bhante tumhe maccuyuddhepi apassayāti vatvā laddhassāso puññapotthakaṃ vācetuṃ āṇāpesi lekhako puññapotthakaṃ evaṃ vācesi.

ते ऐकून प्रसन्न चित्त झालेल्या राजाने, 'भंते, मृत्यूच्या युद्धातही तुम्हीच माझे आधार आहात,' असे म्हणून धीर धरला आणि पुण्यपुस्तक वाचण्याची आज्ञा दिली. लेखकाने पुण्यपुस्तक अशा प्रकारे वाचले:

‘‘Ekūnasatavihārā mahārājena kāritā,Ekūnasatakoṭīhi vihāro maricaṭṭi ca;

महाराजांनी नव्व्याण्णव विहार बांधले आणि नव्व्याण्णव कोटी खर्च करून मरिचवट्टि विहार बांधला.

Uttamo lohapāsādo tiṃsakoṭīhi kārito,Mahāthūpe anagghāni kāritā catuvīsati;

तीस कोटी खर्च करून उत्तम लोहप्रासाद बांधला आणि महास्तूपात चोवीस अमूल्य वस्तू अर्पण केल्या.

Mahāthūpamhi sesāni karitāni subuddhinā,Koṭisahassaṃ agghanti mahārāja tayā puna;

हे महाराज, सुबुद्ध अशा तुमच्याद्वारे महास्तूपात केलेल्या इतर गोष्टींची किंमत हजार कोटी आहे.

Koḷamba nāma maleya akkhakkhāyika chātake,Kuṇḍalāni mahagghāni duve datvāna gaṇhiya;

मलय देशातील 'कोळंब' नावाच्या भीषण दुष्काळात, स्वतःची दोन अत्यंत मौल्यवान कुंडले देऊन आणि त्याबदल्यात...

Khīṇāsavānaṃ pañcannaṃ mahātherānamuttamo,Dinno pasannacittena kaṅgu ambila piṇḍako;

...प्रसन्न चित्ताने पाच क्षीणास्रव महाथेरांना बाजरीची आंबट पेज दान दिली.

Cūḷaṅgaṇiya yuddhamhi parajjhitvā palāyatā,Kālaṃ ghosāpayitvāna āgatassa vihāyasā;

चूळंगणियच्या युद्धात पराभूत होऊन पळून जात असताना, भोजनाची वेळ घोषित करून आकाशातून आलेल्या...

Khīṇāsavassa yatino attānamanapekkhiya,Dinnaṃ saraka bhattanti puññapotthaṃ avācayi;

...क्षीणास्रव मुनीला स्वतःच्या प्राणांची पर्वा न करता वाटीभर भात दान दिला.

25. Taṃ sutvā rājā tussitvā ṭhapehi ṭhapehi bhaṇeti vatvā evamāha. Maricavaṭṭi vihāramahasattāhe thūpāramhasattāhe ca cātuddisa ubhato saṅghassa mahārahaṃ mahādānaṃ pavattesiṃ. Catuvīsati mahāvisākhapūjā kāresiṃ tambapaṇṇidīpe mahābhikkhusaṅghassa tikkhattuṃ cīvaramadāsiṃ satta satta dīnāni laṅkā rajjaṃ sāsanassa pañcakkhattuṃ adāsiṃ sappi sannitta suparisuddha vaṭṭiyā dvādasaṭhānesu, sattaṃ dīpasahassaṃ jālesiṃ aṭṭhārassu ṭhānesu gilānānaṃ vejjehi bhesajjañca bhattañca niccaṃ dāpesi. Catucattālīsa ṭhānesu telullopakañca adāsiṃ. Tattakesuyeva ṭhānesu ghatapakkajālapūve bhattena saddhiṃ niccaṃ dāpesiṃ.

२५. ते ऐकून राजाने आनंदी होऊन 'थांब, थांब!' असे म्हटले आणि तो म्हणाला: 'मी मरिचवट्टि विहाराच्या सात दिवसांच्या महोत्सवात आणि थूपारामच्या सात दिवसांच्या महोत्सवात चारही दिशांच्या दोन्ही संघांना बहुमूल्य महादान दिले. मी चोवीस वेळा महावैशाख पूजा केली. तांबपण्णिदीपातील महाभिक्खू संघाला तीन वेळा चीवर दान दिले. पाच वेळा, प्रत्येकी सात-सात दिवसांसाठी लंकेचे राज्य बुद्ध शासनाला अर्पण केले. बारा ठिकाणी शुद्ध तुपाने भिजवलेल्या वातींचे सात हजार दिवे लावले. अठरा ठिकाणी आजारी लोकांसाठी वैद्यांद्वारे औषध आणि अन्न सतत देण्याची व्यवस्था केली. चव्वेचाळीस ठिकाणी तेलाचे मर्दन दिले. तितक्याच ठिकाणी तुपात तळलेले गोड पदार्थ अन्नासह सतत दिले.'

Māse māse aṭṭhasu uposathadivasesu laṅkādīpe sabbavihāresu dīpatelaṃ dāpesiṃ. Āmisa dānato dhammadānaṃ mahantanti sutvā heṭṭhaṃ lohapāsāde dhammāsane nisīditvā maṅgala suttaṃ osāretuṃ ārabhitvāpi saṅgha gāravena osāretuṃ nāsakkhiṃ. Tato paṭṭhāya dhammadesake sakkaritvā sabbavihāresu dhammakathaṃ kathāpesiṃ ekekassa dhammakathikassa nāḷa nāḷippamāṇāni sappiphāṇita sakkharāni caturaṅgula muṭṭhippamāṇaṃ yaṭṭhimadhukaṃ sāṭakadvayañca māsassa aṭṭhasu uposatha disesu dāpesiṃ. Etaṃ sabbampi issariye ṭhatvā dinnattā mama cittaṃ sa ārādheti. Jīvitaṃ pana anapekkhitvā duggatena mayā dinnadānadvayameva ārādhetīti.

दरमहा आठ उपोसथ दिवशी लंकेतील सर्व विहारांमध्ये दिव्यांसाठी तेल दिले. 'आमिष दानापेक्षा धम्मदान श्रेष्ठ आहे' हे ऐकून, मी खालच्या लोहप्रासादात धम्मासनावर बसून मंगल सुत्ताचे पठण करण्यास सुरुवात केली, परंतु संघाच्या आदरापोटी मी ते पूर्ण करू शकलो नाही. तेव्हापासून धम्मदेशकांचा सत्कार करून सर्व विहारांमध्ये धम्मकथा सांगण्याची व्यवस्था केली. प्रत्येक धम्मकथिकाला दरमहा आठ उपोसथ दिवशी प्रत्येकी एक-एक नाळी तूप, गूळ, साखर, चार बोटे मुठीच्या आकाराचे ज्येष्ठमध आणि दोन वस्त्रे दिली. हे सर्व ऐश्वर्यात असताना दिले गेल्यामुळे माझ्या चित्ताला तितका आनंद देत नाही. परंतु, प्राणांची पर्वा न करता मी गरीब असताना दिलेली दोन दानेच माझ्या चित्ताला सर्वाधिक आनंद देतात.

Taṃ sutvā abhayatthero mahārāja pasādanīyaṭṭhāneyeva pasādaṃ akāsi taṃ pana piṇḍapātadvayaṃ parissa pīḷaṃ akatvā laddha dhammika paccayattā attānaṃ anavaloketvā asajjamānena dinnattā paṭiggāhakānaṃ yāvadatthaṃ katvā dinnattā pītipāmojjaṃjanayitvā balava saddhāya dinnattā deyyadhammassa niravasesaṃ paribhogaṃ gatattāti imehi pañcahi kāraṇehi mahantatti vatvā mahārāja kaṅgu ambili piṇḍagāhakattheresu maliyamahādevatthero samantakūṭe pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ datvā paribhuñji pathavi cālanaka dhammaguttatthero kalyāṇīya vihāre pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ datvā paribhuñji.

ते ऐकून अभय थेर म्हणाले, 'हे महाराज, तुम्ही योग्य ठिकाणीच श्रद्धा ठेवली आहे. ते दोन पिंडपात इतरांना त्रास न देता, धार्मिक मार्गाने मिळवलेले असल्यामुळे, स्वतःकडे न पाहता अनासक्त भावाने दिले गेल्यामुळे, ग्रहण करणाऱ्यांच्या गरजेनुसार दिले गेल्यामुळे, प्रीती आणि आनंद निर्माण करणाऱ्या प्रबळ श्रद्धेने दिले गेल्यामुळे आणि दान केलेल्या वस्तूचा पूर्णपणे उपभोग घेतला गेल्यामुळे, या पाच कारणांमुळे ते महान आहेत.' आणि ते पुढे म्हणाले, 'हे महाराज, बाजरीची आंबट पेज ग्रहण करणाऱ्या थेरांपैकी मळियमहादेव थेरांनी समंतकूटावर पाचशे भिक्खूंना ते वाटून स्वतः ग्रहण केले. पृथ्वी कंपित करणाऱ्या धम्मगुत्त थेरांनी कल्याणी विहारात पाचशे भिक्खूंना ते वाटून स्वतः ग्रहण केले.'

Talaṅgaravāsī dhammaguttattheropi piyaṅgudīpe dvādasannaṃ bhikkhusahassānaṃ datvā paribhuñji. Maṅgaṇavāsī cuḷatissatthero kelāsakūṭe vihāre saṭṭhisahassānaṃ bhikkhūnaṃ datvā paribhuñji mahābhaggattheropi ukkānagara vihāre sattasatānaṃ bhikkhūnaṃ datvā paribhuñji saraka bhattagāhakatthero pana piyaṅgudīpe dvādasannaṃ bhikkhusahassānaṃ datvā paribhogamakāsīti vatvā rañño cittaṃ hāsesi.

तलंगरवासी धम्मगुत्त थेरांनी देखील पियंगुदीपात बारा हजार भिक्खूंना ते वाटून स्वतः ग्रहण केले. मंगणवासी चुळतिस्स थेरांनी कैलासकूट विहारात साठ हजार भिक्खूंना ते वाटून स्वतः ग्रहण केले. महाभग्ग थेरांनी देखील उक्कानगर विहारात सातशे भिक्खूंना ते वाटून स्वतः ग्रहण केले. आणि वाटीभर भात ग्रहण करणाऱ्या थेरांनी पियंगुदीपात बारा हजार भिक्खूंना ते वाटून स्वतः उपभोग घेतला.' असे सांगून त्यांनी राजाच्या चित्ताला आनंदित केले.

Rājā cittaṃ pasādetvā evamāha-ahambhante catuvīsati vassāni rajjaṃ kārento bhikkhusaṅghassa pahūpakāro ahosiṃ. Kāyopi me saṅghassa upakārako hotu saṅghadāsassa me sarīraṃ mahācetiyassa dassanaṭṭhāne saṅghassa kammamālake jhāpethāti. Tato kaniṭṭhaṃ āmantetvā’tāta! Tissa! Mahāthūpe aniṭṭhitaṃ kammaṃ sādhukaṃ niṭṭhāpesi. Sāyaṃ pāto ca mahāthūpe pupphapūjaṃ kāretvā tikkhattuṃ upahāraṃ kārehi. Mayā ṭhapitaṃ dānavaṭṭaṃ sabbaṃ aparihāpetvā saṅghassa kattabbakiccesu sadā appamatto hohī’ti anusāyitvā tuṇhi ahosi.

राजाने आपले चित्त प्रसन्न करून असे म्हटले - "भन्ते! मी चोवीस वर्षे राज्य करीत भिक्षुसंघाचा मोठा उपकारक राहिलो आहे. माझा हा देहसुद्धा संघासाठी उपकारक ठरो. संघाचा दास असलेल्या माझ्या या शरीराला महाचेतियाच्या (महास्तूपाच्या) दर्शनस्थानी, संघाच्या कर्ममाळकात (सीमेमध्ये) दहन करावे." त्यानंतर आपल्या धाकट्या भावाला बोलावून ते म्हणाले, "तात तिस्स! महास्तूपाचे अपूर्ण राहिलेले काम चांगल्या प्रकारे पूर्ण कर. सकाळी आणि संध्याकाळी महास्तूपावर पुष्पपूजा करून तीन वेळा उपहार (पूजा-अर्चना) कर. माझ्याद्वारे प्रस्थापित केलेले दानकार्य (दानवट्ट) काहीही कमी न करता, संघाच्या कर्तव्यकर्मांमध्ये नेहमी अप्रमत्त (जागरूक) राहा." असा उपदेश करून ते शांत झाले।

Tasmiṃ khaṇe bhikkhu gaṇasajjhāyaṃ ārabhiṃsu devatā pana chadeva lokato cha rathe gahetvā ādāya paṭipāṭiyā ṭhapetvā mahārāja amhākaṃ devaloko ramaṇīyo, amhākaṃ devaloko ramaṇīyoti vatvā attano attano devalokaṃ āgamanatthāya yāciṃsu rājā tesaṃ vacanaṃ sutvā yāvāhaṃ dhammaṃ suṇāmi- tāva adhivāsethāti te hatthasaññāya nivāresi saṅgho gaṇasajjhāyaṃ nivāresīti maññitvā sajjhāyaṃ ṭhapāpesi.

त्याच क्षणी भिक्षूंनी गणसज्झाय (सामूहिक पठण) सुरू केले. परंतु देवतांनी सहा देवलोकांतून सहा रथ आणून ते एकापाठोपाठ एक उभे केले आणि "महाराज! आमचा देवलोक रमणीय आहे, आमचा देवलोक रमणीय आहे" असे सांगून आपापल्या देवलोकात येण्यासाठी त्यांना विनंती करू लागल्या. राजाने त्यांचे बोलणे ऐकून, "जोपर्यंत मी धम्म ऐकतो आहे, तोपर्यंत थांबा" असे सांगून त्यांना हाताच्या इशाऱ्याने थांबवले. भिक्षुसंघाने विचार केला की राजाने आपल्याला थांबवले आहे, म्हणून त्यांनी सज्झाय (पठण) थांबवले।

Rājā kasmā bhante gaṇasajjhāyaṃ ṭhapethāti āha. Mahārāja tayā hatthasaññāya nivāritattāti. Bhante tumhākaṃ saññaṃ nādāsiṃ. Devatā chadevalokato cha rathe ānetvā attano attano devalokaṃ gantuṃ yācanti tasmā tesaṃ yāvāhaṃ dhammaṃ suṇāmi tāva āgamethāti saññaṃ adāsinti taṃ sutvā keci ayaṃ rājā maraṇabhayabhito vippalapati, maraṇato abhāyanaka satto nāma natthīti maññiṃsu.

राजाने विचारले, "भन्ते! आपण गणसज्झाय का थांबवला?" (भिक्षू म्हणाले,) "महाराज! आपण हाताच्या इशाऱ्याने थांबवल्यामुळे." (राजा म्हणाला,) "भन्ते! मी आपल्याला इशारा केला नव्हता. देवता सहा देवलोकांतून सहा रथ आणून मला आपापल्या देवलोकात येण्याची विनंती करत आहेत, म्हणून मी त्यांना 'जोपर्यंत मी धम्म ऐकतो आहे, तोपर्यंत थांबा' असा इशारा केला होता." हे ऐकून काही लोकांनी विचार केला की, "हा राजा मृत्यूच्या भयाने व्याकुळ होऊन बरळत आहे, मृत्यूला न भरणारा असा कोणताही प्राणी नाही।"

Tato abhayatthero āha kathaṃ mahārāja saddahituṃ sakkā cha devalokato cha rathā ānītāti taṃ sutvā rājā ākāse pupphadāmāni khipāpesi. Tāni gantvā visuṃ rathadhure olambiṃsu mahājano ākāse olambantāni pupphadāmāni disvā nikkaṅkho ahosi.

त्यानंतर अभय थेरांनी विचारले, "महाराज! सहा देवलोकांतून सहा रथ आणले गेले आहेत, यावर कसा विश्वास ठेवावा?" हे ऐकून राजाने आकाशात फुलांचे हार फेकण्यास सांगितले. ते हार जाऊन वेगवेगळ्या रथांच्या धुरांवर लटकले. लोकांनी आकाशात लटकणारे फुलांचे हार पाहून त्यांची शंका दूर झाली।

Tato rājā theraṃ pucchi-katamo pana bhante devaloko ramaṇīyoti. Tusitabhavanaṃ pana mahārāja ramaṇīyaṃ, buddhabhāvāya samayaṃ olokento metteyyo bodhisattopi tasmiṃyeva vasatīti āha.

त्यानंतर राजाने थेरांना विचारले, "भन्ते! कोणता देवलोक अधिक रमणीय आहे?" (थेर म्हणाले,) "महाराज! तुषित भवन अत्यंत रमणीय आहे. बुद्धत्वासाठी योग्य काळाची वाट पाहत असलेले मैत्तेय बोधिसत्तसुद्धा तिथेच निवास करतात।"

Taṃ sutvā rājā tasmiṃ ālayaṃ katvā mahāthūpaṃ olokento nipannova cavitvā suttappabuddho viya tusita bhavanato āhaṭa. Rathe nibbattitvā attano katapuññassa thalaṃ mahājanassa pākaṭaṃ kātuṃ ratheyeva ṭhatvā dibbābharaṇa vibhūsito mahājanassa passantasseva tikkhattuṃ mahāthūpaṃ padakkhiṇaṃ katvā bhikkhusaṅghañca vanditvā tusitabhavanaṃ agamāsi.

ते ऐकून राजाने त्या (तुषित भवना)विषयी आसक्ती धरली आणि महास्तूपाकडे पाहत पाहत, झोपेतून जागे व्हावे त्याप्रमाणे, पडून राहूनच देहत्याग केला. तुषित भवनातून आलेल्या रथात उत्पन्न होऊन, आपल्या पुण्यकर्माचे फळ महालोकाला दाखवण्यासाठी, रथातच उभे राहून, दिव्य आभूषणांनी विभूषित होऊन, सर्व लोकांच्या देखत महास्तूपाला तीन वेळा प्रदक्षिणा घातली आणि भिक्षुसंघाला वंदन करून ते तुषित भवनात निघून गेले।

Evaṃ asāre nicaye dhanānaṃ aniccasaṅghaṃ sattaṃ sapaññā,Katvana cāgaṃ ratanattayamahi ādāya sāraṃ sugatiṃ vajanti;

अशा प्रकारे, संपत्तीच्या या असार संचयात आणि अनित्य प्राण्यांमध्ये जे प्रज्ञावान आहेत, ते रत्नत्रयाची पूजा करून आणि त्याग करून, सार ग्रहण करतात आणि सुगतीला जातात।

Rañño nāṭakatthiyo matabhāvaṃ ñatvā yattha ṭhitā makuḷaṃ mocayiṃsu tatthaṃ ṭhāne katasālā makuḷamuttasālānāmajātā. Rañño sarīrasmiṃ citakaṃ āropite yattha mahājano hatthe paggahetvā viraci. Tattha katasālā viracitthasālā nāma jātā. Rañño sarīraṃ yattha jhāpesuṃ - so sīmāmālako rājamālako nāma jāto. Atha rañño kaniṭṭhabhātā saddhātissamahārājā nāma hutvā cetiye aniṭṭhataṃ jattakammaṃ sudhākammañca niṭṭhāpetvā thūpamakāsīti

राजाच्या अंतःपुरातील स्त्रियांनी राजाच्या मृत्यूची बातमी ऐकून ज्या ठिकाणी उभे राहून आपले मुकुट सोडले, त्या ठिकाणी बांधलेली शाळा 'मकुळमुत्तशाळा' म्हणून प्रसिद्ध झाली. राजाच्या शरीराला चितेवर चढवले असता, ज्या ठिकाणी लोकांनी हात जोडून विलाप केला, तिथे बांधलेली शाळा 'विरचित्तशाळा' म्हणून प्रसिद्ध झाली. राजाच्या शरीराचे ज्या ठिकाणी दहन केले गेले, तो सीमामालक 'राजमालक' म्हणून प्रसिद्ध झाला. त्यानंतर राजाचा धाकटा भाऊ सद्धातिस्स नावाचा महाराज झाला आणि त्याने चेतियाचे अपूर्ण राहिलेले काम आणि चुन्याचे काम पूर्ण करून स्तूप पूर्ण केला।

Iti sādhujana manopasādanatthāya kate thūpavaṃse mahācetiye katā niṭṭhitā.

अशा प्रकारे, सज्जनांच्या मनाला प्रसन्न करण्यासाठी रचलेल्या थूपवंसातील महाचेतियाचे वर्णन पूर्ण झाले।

26. Etarahi duṭṭhagāmaṇi abhaya mahārājassa pitā kākavaṇṇatissa rājā metteyyassa bhagavato pitā bhavissati. Vihāramahādevī mātā bhavissati. Duṭṭhagāmiṇi abhayo aggasāvako bhavissati. Kaniṭṭho dutiya sāvako bhavisasati. Rañño pitucchā anuḷādevī aggamahesī bhavissati. Rañño putto sāli rājakumāro putto bhavissati. Bhaṇḍāgārika saṅghāmacco aggupaṭṭhāko bhavissati tassāmaccassa dhītā aggupaṭṭhāyikā bhavissatīti evaṃ sabbepi katādhikārā hetu sampannā tassa bhagavato dhammaṃ sutvā dukkhassantaṃ karitvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyissantīti.

२६. आता, दुट्ठगामणी अभय महाराजांचे पिता काकवण्णतिस्स राजे हे मैत्तेय भगवंतांचे पिता होतील. विहारमहादेवी त्यांची माता होईल. दुट्ठगामणी अभय हे अग्रश्रावक होतील. धाकटा भाऊ दुसरा श्रावक होईल. राजाची आत्या अनुळादेवी अग्रतपस्वी (अग्रमहिषी) होईल. राजाचा मुलगा साळी राजकुमार हा त्यांचा मुलगा होईल. भांडागारिक संघ अमात्य हा अग्रउपस्थापक होईल आणि त्या अमात्याची मुलगी अग्रउपस्थापिका होईल. अशा प्रकारे, सर्व पुण्यवान आणि हेतू-संपन्न लोक त्या भगवंतांचा धम्म ऐकून, दुःखाचा अंत करून, अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण प्राप्त करतील।

Ettāvatā ca

आणि एवढ्यानेच

27.

२७.

Mahiṇdasena nāmamhi vasanto pariveṇake,Pattacīvarapādo? Yo piṭakattaya pārago;

महिंदसेन नावाच्या परिवेणात राहणारे, जे पात्र-चीवराचे धारक आणि त्रिपिटकाचे पारंगत आहेत;

Saddhāsilaguṇupeto sabbasattahite rato,Tena sādhu samajjhiṭṭho yamahaṃ kātumārabhiṃ;

जे श्रद्धा, शील आणि गुणांनी युक्त असून सर्व प्राण्यांच्या हितामध्ये मग्न आहेत, त्यांच्याद्वारे चांगल्या प्रकारे विनंती केल्यामुळे मी हे करण्यास प्रारंभ केला;

Sodāni niṭṭhaṃ sampatto thūpavaṃso anākulo,Paripuṇṇo saṅkhathā sādhu paṇḍitehi pasaṃsito;

तो हा व्याकुळतेशिवाय असलेला, परिपूर्ण आणि पंडितांद्वारे प्रशंसित असलेला 'थूपवंस' आता पूर्णत्वास पोहोचला आहे;

Yaṃ pattaṃ kusalaṃ kammaṃ karontena imaṃ mayaṃ,Tena etena puññena sattā gacchantu nibbutiṃ;

हे कार्य करताना आमच्याद्वारे जे काही कुशल कर्म प्राप्त झाले आहे, त्या पुण्याच्या प्रभावाने सर्व प्राणी निर्वाणाला प्राप्त होवोत;

Anantarāyena yathā ca siddhiṃMūpāgato thūpavarassa vaṃso,Tatheva saddhammasitā janānaṃMano rathā sīghamupentu siddhiṃ;

ज्याप्रमाणे हा श्रेष्ठ स्तूपाचा वंश कोणत्याही अडथळ्याशिवाय पूर्णत्वास गेला आहे, त्याचप्रमाणे सद्धम्माचा आश्रय घेतलेल्या लोकांचे मनोरथ लवकरच सिद्धीस जावोत;

Parisambhidāmaggassa yena līlattha dīpaniṬīkā viracitā sādhu saddhammodaya kāminā;

ज्यांच्याद्वारे सद्धम्माच्या उदयाची इच्छा बाळगून 'पटिसंभिदामग्ग' ची 'लीलत्थदीपनी' नावाची सुंदर टीका रचली गेली;

Tathā pakaraṇe saccasaṅkhepe atthadīpanā,Dhīmatā sukatā yena suṭṭhu sīhaḷa bhāsato

तसेच ज्या बुद्धिमान व्यक्तीने 'सच्चसंखेप' या ग्रंथावर सिंहली भाषेतून 'अत्थदीपनी' नावाची सुंदर व्याख्या केली;

Visuddhimagga saṅkhepe yena atthappakāsanā,Yogī namupakārāya katā sīhaḷabhāsato;

आणि ज्यांनी योग्यांच्या उपकारासाठी 'विसुद्धिमग्ग' च्या संक्षेपाची 'अत्थप्पकासना' सिंहली भाषेतून केली;

Parakkama nariṇdassa sabbabhūpāna ketuno,Dhammāgāre niyutto yo piṭakattaya pārago;

सर्व राजांचे मुकुटमणी असलेल्या पराक्रम राजाच्या धम्मगृहात नियुक्त असलेले, जे त्रिपिटकाचे पारंगत आहेत;

Sāsanaṃ suṭṭhitaṃ yassa antevāsika bhikkhusu,Tena vācissaratthera pādena likhito ayanti;

ज्यांचे शासन त्यांच्या अंतेवासी भिक्षूंमध्ये चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित आहे, त्या पूज्य वाचिस्सर थेरांद्वारे हा ग्रंथ लिहिला गेला आहे.

Thūpavaṃso niṭṭhito.

थूपवंस समाप्त झाला.


မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi