1

Dhātuvaṃso

धातुवंस

---

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो.

---

1. Tathāgatassāgamanakathā

१. तथागतांच्या आगमनाची कथा

---

Sambuddhamatulaṃ suddhaṃ dhammaṃ saṅghaṃ anuttaraṃ,Namassitvā pavakkhāmi dhātuvaṃsappakāsanaṃ;

Tikkhattumagamā nātho laṅkādīpaṃ manoramaṃ,Sattānaṃ hitamicchanto sāsanassa ciraṭṭhitiṃ.

अतुलनीय सम्यक्संबुद्ध, शुद्ध धम्म आणि अनुत्तर संघाला वंदन करून, मी 'धातुवंस' (धातुवंशाचा) वृत्तांत सांगतो. प्राण्यांचे कल्याण इच्छिणारे आणि शासनाच्या (बुद्धशासनाच्या) चिरस्थायी अस्तित्वासाठी, नाथांनी (भगवंतांनी) मनोहर अशा लंकाद्वीपाला तीन वेळा भेट दिली.

---

Tattha tikkhattumagamā nātho’ti anamatagge saṃsāravaṭṭe parināmetvā appatisaraṇabhāvappattānaṃ lokiyalokuttarasukhanipphādanabhāvena nātho patisaraṇa bhūto bhagavā buddhadhammasaṅgharatanattayamaggaṃ ācikkhanto laṅkādīpaṃ tikkhattuṃ gato. Tattha paṭhamagamane tāva bodhimaṇḍaṃ āruyha puratthīmābhimukho nisīditvā sūriye anatthamiteyeva mārabalaṃ vidhametvā, paṭhamayāme pubbenivāsañāṇaṃ anussaritvā majjhimayāme cutupapātañāṇaṃ patvā pacchimayāmāvasāne paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā dasabalacatuvesārajjādi guṇapatimaṇḍitaṃ sabbaññutañāṇaṃ paṭivijjhitvā bodhimaṇḍappadese anukkamena sattasattāhaṃ vītināmetvā aṭṭhame sattāhe ajapālanigrodhamūle nisinno dhammagambhirataṃ paccavekkhanena appossukkataṃ āpajjamāno dasasahassa brahmaparivārena sahampatimahābrahmunā āyācitadhammadesano hutvā buddhacakkhunā lokaṃ olokento pañcavaggiyānaṃ bhikkhunaṃ bahūpakārakaṃ anussaritvā uṭṭhāyāsanā kāsīnaṃ puraṃ gantvā aññākoṇaḍaññappamukhe aṭṭhārasa brahmakoṭiyo amataṃ pāyento dhammacakkaṃ pavattetvā pakkhassa pañcamiyaṃ pañcavaggiye sabbepi te arahante patiṭṭhāpetvā taṃ divasameva yasakulaputtassa rattibhāge sotāpattiphalaṃ datvā punadivase arahantaṃ datvā tassa sahāyake catupaññāsajane arahantaṃ pāpetvā evaṃ loke ekasaṭṭhiyā arahantesu jātesu vutthavasso pavāretvā, ‘caratha bhikkhave cārika’ nti bhikkhu disāsu pesetvā sayaṃ uruvelaṃ gacchanto antarāmagge kappāsikavanasaṇḍe bhaddavaggiye kumāre tiṃsajane vinetvā ehibhikkhubhāvena pabbājetvā uruvelaṃ gantvā aḍḍhuḍḍhāni pāṭihāriyasahassāni dassento uruvelakassapādayo sahassajaṭilaparivāre tebhātikajaṭile vinento tattheva vihāsi. Aparabhāge aṅgamagadharaṭṭhavāsino uruvelakassapassa mahāyaññaṃ upaṭṭhāpesuṃ. So pana icchācārābhibhūto cintesi? ‘‘Sacāyaṃ mahāsamaṇo imassa samāgamassa majjhe pāṭihāriyaṃ kareyya lābhasakkāro me parihāyissati’’ti. Tassevaṃ pavattaajjhāsayaṃ ñatvā pātova uttarakuruto bhikkhaṃ āharitvā anotatte āhāraṃ paribhuñjitvā sāyanha samaye phussapuṇṇamīuposathadivase laṅkādīpassatthāya laṅkādīpamupāgami.

तेथे 'नाथांनी तीन वेळा गमन केले' याचा अर्थ असा की, अनादी संसारात भटकणाऱ्या आणि आश्रयहीन झालेल्या प्राण्यांना लौकिक व लोकोत्तर सुख मिळवून देणारे, आश्रयरूप असणारे भगवान बुद्ध, धम्म आणि संघ या त्रिरत्नांचा मार्ग दाखवत लंकाद्वीपात तीन वेळा गेले. तेथे पहिल्या गमनाच्या वेळी, बोधिमंडळावर आरूढ होऊन, पूर्वेकडे तोंड करून बसून, सूर्य मावळण्यापूर्वीच मारबळाचा पराभव करून, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात 'पुब्बेनिवासञाण' (पूर्वजन्मांचे स्मरण करण्याचे ज्ञान) प्राप्त करून, मध्यम प्रहरात 'चुतूपपातञाण' (प्राण्यांच्या च्युती आणि उत्पत्तीचे ज्ञान) मिळवून आणि अंतिम प्रहराच्या शेवटी 'पच्चयकार' (प्रतीत्यसमुत्पाद) ज्ञानाचे आकलन करून, दशबल आणि चार वैशारद्यादी गुणांनी सुशोभित अशा 'सब्बञ्ञुताञाण' (सर्वज्ञता ज्ञान) चा साक्षात्कार केला. बोधिमंडळाच्या परिसरात अनुक्रमे सात आठवडे (सत्तसप्ताह) व्यतीत करून, आठव्या आठवड्यात अजपाल निग्रोध वृक्षाच्या खाली बसले असता, धम्माच्या गंभीरतेचा विचार करून ते अल्पोत्सुक (उदासीन) झाले. तेव्हा दहा हजार ब्रह्मदेवांच्या परिवारासह सहम्पती महाब्रह्मदेवांनी धम्मदेशना करण्याची विनंती केली. भगवंतांनी बुद्धचक्षूने जगाकडे पाहिले आणि पंचवर्गीय भिक्खूंच्या बहुउपकारांचे स्मरण केले. आसनावरून उठून ते काशी नगरीत गेले आणि अञ्ञाकोण्डञ्ञ यांच्यासह अठरा कोटी ब्रह्मदेवांना अमृताचे (धम्माचे) पान करवून 'धम्मचक्क' (धम्मचक्र) प्रवर्तन केले. पक्षाच्या पाचव्या दिवशी सर्व पाचही पंचवर्गीय भिक्खूंना अर्हत पदावर प्रतिष्ठित केले. त्याच दिवशी रात्रीच्या वेळी यश कुलपुत्राला 'सोतापत्तिफल' (स्रोतापन्न फल) दिले आणि दुसऱ्या दिवशी त्याला अर्हत पद दिले. त्याच्या चौपन्न मित्रांनाही अर्हत पद प्राप्त करून दिले. अशा प्रकारे जगात एकसष्ठ अर्हत झाले असता, वर्षावास संपवून त्यांनी पवारणा केली आणि 'चरथ भिक्खवे चारिकं' (भिक्खूंनो, चारिका करा) असे सांगून भिक्खूंना दिशादिशांमध्ये पाठवले. स्वतः उरुवेलाकडे जात असताना, वाटेत कप्पासिक वनखंडात तीस भद्दवर्गीय कुमारांना उपदेश करून 'एहि भिक्खू' भावाने प्रव्रजित केले. उरुवेला येथे जाऊन साडेतीन हजार प्रातिहार्ये दाखवून, उरुवेल कस्सप इत्यादी हजार जटिलांच्या परिवारासह तीन जटील बंधूंना सन्मार्गावर आणून ते तेथेच राहिले. नंतरच्या काळात अंग आणि मगध देशातील रहिवाशांनी उरुवेल कस्सपासाठी महायज्ञाचे आयोजन केले. तेव्हा स्वार्थी विचारांनी ग्रस्त होऊन त्याने विचार केला, 'जर या महाशमणाने या जनसमुदायामध्ये प्रातिहार्य केले, तर माझा लाभ आणि सत्कार नष्ट होईल.' त्याचे हे मनोगत जाणून भगवंतांनी सकाळीच उत्तरकुरुमधून भिक्षा आणली, अनोतत्त सरोवरावर भोजन केले आणि संध्याकाळच्या वेळी फुस्स पौर्णिमेच्या उपोसथ दिवशी लंकाद्वीपाच्या कल्याणासाठी ते लंकाद्वीपात आले.

---

Tassa pana dīpassa mahāgaṅgāya dakkhiṇapasse āyāmato tiyojane puthulato ekayojanappamāṇe mahānāgavanuyyāne yakkhasamāgamassa majjhe tassa upari mahiyaṅgaṇathūpassa patiṭṭhānaṭṭhāne ākāseyeva ṭhīto vuṭṭhivātandhakāraṃ dassetvā tesaṃ bhayaṃ uppādesi. Te bhayena upaddutā ‘‘kassa nu kho imaṃ kamma’’nti ito cito olokento addasaṃsu bhagavantaṃ ākāse nisinnaṃ. Disvāna bhagavantaṃ abhayaṃ yāviṃsu. Tesaṃ bhagavā āha?

त्या द्वीपातील महागंगा नदीच्या दक्षिण बाजूला, लांबीने तीन योजने आणि रुंदीने एक योजना असलेल्या 'महानगवन' उद्यानात, यक्षांच्या सभेच्या मध्यभागी, जेथे महियंगण स्तूपाची स्थापना होणार होती, त्या जागेच्या वर आकाशातच उभे राहून भगवंतांनी पाऊस, वारा आणि अंधार निर्माण करून त्यांच्यात भीती निर्माण केली. त्या भीतीने व्याकुळ होऊन, 'हे कोणाचे काम असावे?' असे इकडेतिकडे पाहत असताना त्यांनी भगवंतांना आकाशात बसलेले पाहिले. भगवंतांना पाहून त्यांनी अभयाची (संरक्षणाची) याचना केली. तेव्हा भगवंत त्यांना म्हणाले:

---

‘‘Sace tumhe abhayaṃ icchatha mayhaṃ nisajjaṭṭhānassa okāsaṃ dethā’’ti. Sabbepi te tassa nisajjaṭṭhānaṃ adaṃsu. Bhagavā nisajjāya okāsaṃ gahetvā tesaṃ bhayaṃ vinodetvā tehi dinne bhumibhāge cammakhaṇḍaṃ pattharitvā nisīdi. Nisinnova pana bhagavā cammakhaṇḍaṃ pasāresi. Te yakkhā bhītatasitā aññattha gantuṃ asahamānā samantato sāgaratīre rāsibhūtā ahesuṃ. Satthā giridīpaṃ iddhānubhāvena āharitvā dassesi. Tesu tattha patiṭṭhitesu puna yathāṭṭhāneva ṭhapetvā pattharitacammakhaṇḍampi saṃkhipi. Tasmiṃ khaṇe tato tato devā sannipatiṃsu. Tesaṃ samāgame dhammaṃ desesi. Anekesaṃ pāṇakoṭīnaṃ dhammābhisamayo ahosi. Saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhitā asaṅkheyyā ahesuṃ. Sumanakūṭe pana mahāsumanadevo sotāpattiphalaṃ patvā attano pūjanīyaṃ bhagavantaṃ yāci. Bhagavā tena yācito sīsaṃ pāṇinā parāmasitvā kesadhātuṃgahetvā tassa adāsi. Datvā ca pana laṅkādīpaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā parittaṃ katvā ārakkhaṃ saṃvidhāya puna uruvelameva āgato. So pana kesadhātuyo suvaṇṇacaṅgoṭakenādāya satthu nisinnaṭṭhāne nānāratanehi vicittaṃ thūpaṃ patiṭṭhāpetvā upari indanīlamaṇithūpikāhi pidahitvā gandhamālādīhi pūjento vihāsi. Parinibbute pana bhagavati sāriputtassa antevāsiko sarabhū nāma thero khīṇāsavo citakato iddhiyā tathāgatassa gīvaṭṭhiṃ ādāya tasmiṃ indanīlamaṇithūpe patiṭṭhāpetvā meghavaṇṇapāsāṇehi dvādasahatthaṃ thūpaṃ kārāpetvā gato. Tato devānampiyatissarañño bhātā cūḷābhayo nāma kumāro tamabbhutaṃ cetiyaṃ disvā abhippasanno taṃ paṭicchādento tiṃsahatthaṃ cetiyaṃ patiṭṭhāpesi. Puna duṭṭhagāmaṇī abhayamahārājā taṃ paṭicchādetvā asītihatthaṃ kañcukacetiyaṃ kārāpesi. Mahiyaṅgaṇa thūpassa patiṭṭhānādhikāro evaṃ vitthārato veditabbo?

‘जर तुम्हाला अभय हवे असेल, तर मला बसण्यासाठी जागा द्या,’ असे भगवंतांनी सांगितले. त्या सर्वांनी भगवंतांना बसण्यासाठी जागा दिली. भगवंतांनी बसण्याची जागा घेऊन, त्यांची भीती दूर केली आणि त्यांनी दिलेल्या भूभागावर आपले चर्मखंड (कातड्याचे आसन) पसरवून ते बसले. बसल्यावर भगवंतांनी ते चर्मखंड विस्तारले. ते यक्ष अत्यंत भयभीत झाले आणि इतरत्र कुठेही जाण्यास असमर्थ असल्याने चहूबाजूंनी समुद्रकिनाऱ्यावर गोळा झाले. शास्त्यांनी (बुद्धांनी) आपल्या ऋद्धीच्या प्रभावाने 'गिरिदीप' (पर्वतमय द्वीप) आणून त्यांना दाखवला. ते यक्ष तेथे स्थायिक झाल्यावर, त्यांनी तो गिरिदीप पुन्हा मूळ जागी ठेवला आणि पसरवलेले चर्मखंडही गुंडाळले. त्याच क्षणी तेथे विविध दिशांमधून देव एकत्र आले. त्या देवसभेत भगवंतांनी धम्मदेशना केली. अनेक कोटी प्राण्यांना धम्माचे आकलन (धम्माभिसमय) झाले. असंख्य प्राणी शरण (त्रिशरण) आणि शीलांमध्ये प्रतिष्ठित झाले. सुमनकूट पर्वतावर राहणाऱ्या महासुमन देवाने 'सोतापत्तिफल' प्राप्त करून, आपले पूजनीय असणाऱ्या भगवंतांकडे पूजेसाठी काहीतरी मागितले. त्याने याचना केली असता, भगवंतांनी आपल्या हाताने डोक्यावरून हात फिरवला आणि स्वतःचे केशधातू काढून त्याला दिले. केशधातू देऊन भगवंतांनी लंकाद्वीपाला तीन वेळा प्रदक्षिणा घातली, परित्त (संरक्षण सूत्र) पठण करून संरक्षणाची व्यवस्था केली आणि ते पुन्हा उरुवेला येथे परत आले. त्या महासुमन देवाने ते केशधातू सोन्याच्या करंडकात ठेवून, शास्त्यांच्या बसण्याच्या जागी विविध रत्नांनी सुशोभित असा स्तूप उभारला आणि त्यावर इंद्रनील मणीचा कळस चढवून, गंध, पुष्प इत्यादींनी त्याची पूजा करत तो राहिला. भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर, सारिपुत्तांचे शिष्य असणारे सरभू नावाचे क्षीणास्रव (अर्हत) थेर यांनी ऋद्धीच्या साहाय्याने चितेवरून तथागतांचे ग्रीवास्थी (गळ्याचे हाड) आणले आणि त्या इंद्रनील मणीच्या स्तूपात ठेवून, मेघवर्ण दगडांनी बारा हात उंचीचा स्तूप बांधला आणि ते निघून गेले. त्यानंतर, देवानांपियतिस्स राजाचा भाऊ चुलभय नावाच्या कुमाराने तो अद्भुत चैत्य पाहून, प्रसन्न चित्ताने त्याला झाकणारा तीस हात उंचीचा चैत्य उभारला. नंतर, दुट्ठगामणी अभय महाराजांनी त्याला झाकणारा ऐंशी हात उंचीचा कंचुकचैत्य (कवच स्तूप) बांधला. महियंगण स्तूपाच्या स्थापनेचा हा इतिहास अशा प्रकारे सविस्तरपणे समजून घ्यावा.

---

Bodhiṃ patvāna sambuddho bodhimūle narāsabho

नरश्रेष्ठ सम्यक्संबुद्धांनी बोधी प्राप्त करून, बोधिवृक्षाच्या मुळाशी...

---

Nisīditvāna sattāhaṃ pāṭihīraṃ tato akā.

...सात दिवस बसून, त्यानंतर प्रातिहार्य (चमत्कार) केले.

---

Tato pubbuttare ṭhatvā pallaṅkā īsake jino

त्यानंतर ईशान्य देशात आसनापासून थोडे दूर उभे राहून, जिनांनी...

---

Animisena nettena sattāhaṃ taṃ udikkhayi.

...एकटक नेत्रांनी सात दिवस त्या बोधिवृक्षाकडे पाहिले.

---

Caṅkamitvāna sattāhaṃ cakkhame ratanāmaye

त्यानंतर रत्नमय चंक्रमणावर सात दिवस चंक्रमण केले.

---

Vicinitvā jino dhammaṃ varaṃ so ratanāghare.

त्या रत्नघरामध्ये श्रेष्ठ धम्माचे चिंतन करून, त्या जिनांनी (बुद्धांनी)...

---

Ajapālamhi sattāhaṃ anubhosi samādhijaṃ

अजपाल वृक्षाखाली सात दिवस त्यांनी समाधीजन्य सुखाचा अनुभव घेतला.

---

Ramme ca mucalindasmiṃ vimuttisukhamuttamaṃ.

आणि रमणीय मुचलिंद वृक्षाखाली उत्तम विमुक्तीसुखाचा अनुभव घेतला.

---

Rājāyatanamūlamhi sattarattindivaṃ vasī

राजायातन वृक्षाच्या मुळाशी त्यांनी सात अहोरात्र वास्तव्य केले.

---

Dantaponodakaṃ sakko adāsi satthuno tadā.

तेव्हा शक्राने शास्त्यांना (बुद्धांना) दंतकाष्ठ आणि पाणी दिले.

---

Catuhi lokapālehi silāpattaṃ samāhaṭaṃ catukkamekakaṃ katvā adhiṭṭhānena nāyako.

चार लोकपालांनी आणलेल्या चार पाषाणपात्रांना एकत्र करून, नायकांनी (बुद्धांनी) आपल्या अधिष्ठानाने त्यांचे एकच पात्र केले.

---

Vāṇijehi tadā dinnaṃ manthañca madhupiṇḍikaṃ

तेव्हा व्यापाऱ्यांनी दिलेले सत्तू आणि मधुपिंडिका...

---

Tahiṃ pana gahetvāna bhattakiccaṃ akā jino.

तेथे ते ग्रहण करून जिनांनी आपले भोजनकार्य केले.

---

Gaṇhiṃsu saraṇaṃ tassa tapussabhallikā ubho

तपुस्स आणि भल्लिक या दोघांनी त्यांचे शरण ग्रहण केले.

---

Saraṇaṃ agamuṃ te taṃ satthu dinnasiroruhā.

शास्त्यांनी दिलेल्या केशधातू घेऊन ते त्यांना शरण गेले.

---

Gantvāna te sakaṃ raṭṭhaṃ thūpaṃ katvā manoramaṃ

आपल्या देशात जाऊन त्यांनी एक मनोहर स्तूप बांधला.

---

Namassiṃsu ca pūjesuṃ dvebhātikopāsakā.

आणि त्या दोन्ही बंधू-उपासकांनी त्याची वंदना व पूजा केली.

---

Iti so sattasattāhaṃ vītināmesi nāyako?

अशा प्रकारे त्या नायकांनी सात आठवडे व्यतीत केले.

---

Brahmunā yācito satthā dhammacakkaṃ pavattituṃ.

ब्रह्मदेवाकडून धम्मचक्र प्रवर्तन करण्याची विनंती केल्यावर शास्त्यांनी...

---

Tato bārāṇasiṃ gantvā dhammacakkaṃ pavattayi

त्यानंतर वाराणसीला जाऊन त्यांनी धम्मचक्र प्रवर्तन केले.

---

Koṇḍañño desite dhamme sotāpattiphalaṃ labhi.

धम्माचा उपदेश केला असता, कोंडण्यांनी सोतापत्तिफल प्राप्त केले.

---

Brahmāno’ṭṭhārasakoṭī devatā ca asaṅkhiyā

अठरा कोटी ब्रह्मा आणि असंख्य देवतांनी...

---

Sotāpattiphalaṃ pattā dhammacakke pavattite.

धम्मचक्र प्रवर्तन झाले असता सोतापत्तिफल प्राप्त केले.

---

Patto pāṭipade vappo bhaddiyo dutiye phalaṃ,Tatiye ca mahānāmo assajī ca catutthīyaṃ.

प्रतिपदेच्या दिवशी वप्पांनी, दुसऱ्या दिवशी भद्दियांनी, तिसऱ्या दिवशी महानामांनी आणि चौथ्या दिवशी अस्सजींनी फल प्राप्त केले.

---

Te sabbe sannipātetvā pañca’me pañcavaggiye,Anattasuttaṃ desetvā bodhiyagga phalena te.

त्या पाचही पंचवर्गीय भिक्खूंना एकत्र बोलावून, त्यांना अनत्तलक्खण सुत्ताचा उपदेश करून, त्यांनी त्यांना सर्वोच्च बोधीचे फल प्राप्त करून दिले.

---

Bodhiṃ pāpetvā pañcāhe yasattherādike jane,Tato maggantare tiṃsakumāre bhaddavaggiye.

पाच दिवसांत यसतथेरादी लोकांना बोधी प्राप्त करून दिल्यानंतर, मार्गात भद्रवर्गीय तीस राजकुमारांना...

---

Uruvelaṃ tato gantvā uruvelāya saññitaṃ,Uruvelenanuññāto uruvelanāgaṃ dami.

त्यानंतर उरुवेला नावाच्या ठिकाणी जाऊन, उरुवेल कस्सपांच्या अनुमतीने त्यांनी उरुवेला येथील नागराजाचे दमन केले.

---

Taṃ taṃ damī jino nāgaṃ damanena urādigaṃ,Tathāgataṃ nimantiṃsu disvā te pāṭihāriyaṃ.

जिनांनी त्या नागराजाचे आणि इतरांचे दमन केले; ते प्रातिहार्य पाहून त्यांनी तथागतांना निमंत्रित केले.

---

Idheva vanasaṇḍasmiṃ vihāretvā mahāmunī,Upaṭṭhāhāmase sabbe niccabhattena taṃ mayaṃ.

“हे महामुनी! आपण याच वनखंडात विहार करावा, आम्ही सर्वजण रोजच्या भोजनाने आपली सेवा करू.”

---

Uruvelakassapassa mahāyaññe upaṭṭhite,Tassa’ttano nāgamane icchācāraṃ vijāniya.

उरुवेल कस्सपांचा महायज्ञ जवळ आला असता, 'बुद्धांनी तेथे येऊ नये' ही त्यांची इच्छा जाणून...

---

Uttarakuruto bhikkhaṃ haritvā dipaduttamo,Anotattadahe bhutvā sāyanha samaye sayaṃ.

द्विपदोत्तमांनी उत्तरकुरुमधून भिक्षा आणून, अनोतत्त सरोवरावर भोजन केले आणि संध्याकाळच्या वेळी स्वतः...

---

Bodhito navame māse phussapuṇṇamiyaṃ jino,Laṅkādīpaṃ visodhetuṃ laṅkādīpamupāgami.

बोधी प्राप्तीनंतर नवव्या महिन्यात, पुष्य पौर्णिमेला, जिनांनी लंकाद्वीप पावन करण्यासाठी लंकाद्वीपात आगमन केले.

---

Yakkhe damitvā sambuddho dhātuṃ datvāna nāyako,Gantvāna uruvelaṃ so vasī tattha vane jino.

यक्षांचे दमन करून, संबुद्ध नायकांनी आपली धातू दिली आणि पुन्हा उरुवेला येथे जाऊन ते जिना तेथील वनात राहिले.

---

Paṭhamagamanakathā samattā.

पहिली गमनकथा समाप्त झाली.

---

Dutiyagamane pana bodhito pañcame vasse jetavanamahāvihāre vasanto cūḷodara’mahodarānaṃ mātulabhāgineyyānaṃ nāgānaṃ maṇipallaṅkaṃ nissāya saṅgāmaṃ paccupaṭṭhitaṃ disvā sayaṃ pattacīvaramādāya cittamāsassa kāḷapakkhe uposathadivase nāgadīpaṃ gantvā tesaṃ saṅgāmamajjhe ākāse nisinno andhakāraṃ akāsi. Te andhakārābhibhūte samassāsetvā ālokaṃ dassetvā attano saraṇabhūtānaṃ tesaṃ sāmaggikaraṇatthaṃ phalabharitarukkhaṃ cālento viya dhammaṃ desesi. Te ubhopi dhamme pasīditvā tampi pallaṅkaṃ tathāgatassa adaṃsu. Bhagavā pallaṅke nisinno dibbannapānehi santappito bhattānumodanaṃ katvā asītikoṭiyo nāge saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpesi. Tasmiṃ samāgame mahodarassa mātulo maṇiakkhiko nāma nāgarājā bhagavantaṃ puna kalyāṇidesamāgamanatthaṃ. Ayāci. Bhagavā pana tuṇhībhāvena adhivāsetvā ‘‘jetavanameva gato.

दुसऱ्या गमनाच्या वेळी, बोधी प्राप्तीनंतर पाचव्या वर्षी, जेतवन महाविहारात राहत असताना, चुळोदर आणि महोदर या मामा-भाच्यांच्या नागराजांमध्ये मणी-सिंहासनावरून (मणिपल्लंक) युद्ध सुरू होणार असल्याचे पाहून, भगवंतांनी स्वतः पात्र आणि चीवर घेतले आणि चैत्र महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील उपोसथ दिवशी नागद्वीपात जाऊन, त्यांच्या युद्धाच्या मध्यभागी आकाशात बसून अंधकार निर्माण केला. अंधकाराने व्याकुळ झालेल्या त्यांना धीर देऊन आणि प्रकाश दाखवून, आपल्या शरणागत असलेल्या त्यांच्यामध्ये सलोखा निर्माण करण्यासाठी, फळांनी बहरलेले झाड हलवावे तसा त्यांनी धम्माचा उपदेश केला. ते दोघेही धम्मावर प्रसन्न झाले आणि त्यांनी ते सिंहासन तथागतांना अर्पण केले. भगवान त्या सिंहासनावर बसले आणि दिव्य अन्न-पानाने तृप्त होऊन, भोजनानंतर अनुमोदन करून त्यांनी ऐंशी कोटी नागांना शरण आणि शीलांमध्ये प्रतिष्ठित केले. त्या सभेत महोदराचा मामा मणियक्खिक नावाच्या नागराजाने भगवंतांना पुन्हा कल्याणी देशात येण्याची विनंती केली. भगवंतांनी मौन बाळगून ती विनंती स्वीकारली आणि ते जेतवनात परत गेले.

---

Evañhi so nāgadīpaṃ upeto,Mārābhibhu sabbavidu sumedho;

Dametva nāge karuṇāyupeto,Gantvā vasī jetavane munindo.

अशा प्रकारे नागद्वीपात जाऊन, मारविजेते, सर्वज्ञ, सुमेध, करुणेने युक्त असलेल्या मुनींद्रांनी नागांचे दमन केले आणि जेतवनात जाऊन वास्तव्य केले.

---

Dutiyagamanakathā samattā.

दुसरी गमनकथा समाप्त झाली.

---

Tatiyagamane pana bodhito aṭṭhame vasse jetavanamahāvihāre viharanto bhagavā? ‘‘Mama parinibbānato pacchā tambapaṇṇidīpe sāsanaṃ patiṭṭhahissati, so dīpo bahu bhikkhubhikkhunīupāsakopāsikādi ariyagaṇasevito kāsāvapajjoto bhavissati, mayhaṃ catunnaṃ dāṭhādhātunaṃ antare ekā dāṭhā ca dakkhiṇaakkhadhātu ca nalāṭadhātu ca rāmagāmavāsīhi laddho ekakoṭṭhāso ca aññe bahusarīradhātu ca kesadhātuyo ca tattheva patiṭṭhahissanti anekāni saṅghārāmasahassāni ca. Buddhadhammasaṅgharatane patiṭṭhitasaddho mahājano bhavissati. Tasmā laṅkādīpaṃ gantvā tattha samāpattiṃ samāpajjitvā āgantuṃ vaṭṭatī ‘‘ti cintetvā ānandattheraṃ āmantesi? ‘‘Ānanda catupaṭisambhidappattānaṃ pañcasatamahākhīṇāsavānaṃ bhikkhūnaṃ paṭivedesi. Amhehi saddhiṃ gantabba ‘‘nti. Ānandatthero kapilavatthukoḷiya nagaravāsīnaṃ pañcasatamahākhīṇāsavānaṃ bhikkhūnaṃ paṭivedesi. Te paṭiveditā pañcasatakhīṇāsavā pattacīvaradhārā hutvā satthāraṃ vanditvā añjaliṃ paggayha namassamānā aṭṭhaṃsu. Satthuno pana salalāya nāma gandhakuṭiyā avidūre rattasetanīluppalakumudapadumapuṇḍarīkasatapattasahassapattajalajehi sogandhika nānāpupphehi sañcannā,subhasopānā, pasāditasamatittikakākapeyyasuramaṇīyasītalamadhurodakā suphullapupphaphaladhārita nānāvidhavicittasālasalalacampakāsokarukkhānāgarukkhādīhi susajjitabhūmipadesā accantaramaṇiyā pokkharaṇī atthi. Tattha adhivattho mahānubhāvo sumanonāma nāgarājā soḷasasahassamattāhi nāgamāṇavikāhi parivuto mahantaṃ sirisampattiṃ anubhavamāno tathāgatassa rūpasobhaggappattaṃ attabhāvaṃ oloketvā mahantaṃ sukhasomanassaṃ anubhavamāno attano mātaraṃ nandanāgamānavikaṃ garuṭṭhāne ṭhapetvā tassā veyyāvaccaṃ kurumāno tasmiṃyeva pokkharaṇiṃ ajjhāvasati. Satthā pana attano gamanaṃ saṃvidhānānantare sumanaṃ nāgarājānaṃ avidure ṭhitaṃ āmantetvā saparivāro āgacchā hīti āha. So sādhuti sampaṭicchitvā attano parivāre chakoṭimatte nāge gahetvā supuppītacampakarukkhaṃ tathāgatassa sūriyaraṃsinivāraṇatthaṃ chattaṃ katvā gaṇhi. Atha bhagavā ravirasmipatthaṭasuvaṇṇapabbato viya virocamāno attano pattacīvaramādāya ākāsaṃ abbhūggañchi. Satthāraṃ parivāretvā ṭhītā te pañcasatakhīṇāsavāpi sakaṃ sakaṃ pattacīvaramādāya ākāsaṃ uggantvā satthāraṃ parivārayiṃsu. Satthā pañcasatakhīṇāsavaparivuto visākhapuṇṇamuposathadivase kalyāṇiyaṃ gantvā mahārahe maṇḍapamajjhe paññattavara buddhāsane pañcasatakhīṇāsavaparivuto hutvā nisīdi.

तिसऱ्या प्रवासाच्या वेळी, बोधी प्राप्तीनंतरच्या आठव्या वर्षी जेतवन महाविहारात विहार करत असताना भगवंतांनी विचार केला, "माझ्या परिनिब्बाणानंतर तांबपण्णिदीपात (श्रीलंकेत) शासनाची (धम्माची) प्रतिष्ठापना होईल. तो द्वीप अनेक भिक्खू, भिक्खुनी, उपासक आणि उपासिका इत्यादी आर्यगणांनी सेवित होऊन काषायवस्त्रांनी (भगव्या वस्त्रांनी) प्रकाशमान होईल. माझ्या चार दाढा-धातूंपैकी (दंतधातूंपैकी) एक दाढा-धातू, उजवा जत्रू-धातू (अक्षधातू), कपाळाचा धातू (ललाटधातू), रामगामवासीयांना मिळालेला एक भाग आणि इतर अनेक शरीर-धातू व केश-धातू तेथेच प्रस्थापित होतील, तसेच हजारो संघारामही प्रस्थापित होतील. बहुजन (लोक) बुद्ध, धम्म आणि संघ या त्रिरत्नांवर श्रद्धा ठेवणारे होतील. त्यामुळे लंकाद्वीपात जाऊन, तेथे समापत्तीला (ध्यान समाधीला) प्राप्त होऊन परत येणे योग्य आहे," असा विचार करून त्यांनी आयुष्यमान आनंद थेरांना बोलावले आणि म्हटले, "आनंदा, चार पटिसंभिदा (प्रतिसंविदा) प्राप्त केलेल्या पाचशे महा-खीणासव (अर्हत) भिक्खूंना सूचित कर की त्यांनी आमच्यासोबत यावे." आनंद थेरांनी कपिलवस्तू आणि कोलिय नगरात राहणाऱ्या पाचशे महा-खीणासव भिक्खूंना सूचित केले. ते सूचित केलेले पाचशे खीणासव भिक्खू आपले पात्र व चीवर धारण करून, शास्त्यांना (बुद्धांना) वंदन करून आणि हात जोडून नमस्कार करत उभे राहिले. शास्त्यांच्या 'सलला' नावाच्या गंधकुटीच्या जवळच एक अत्यंत रमणीय पुष्करणी (तलाव) होती. ती तांबड्या, पांढऱ्या व निळ्या उत्पल (कमळ), कुमुद, पद्म, पुंडरीक, शतपत्र आणि सहस्रपत्र इत्यादी सुगंधी जलज फुलांनी आच्छादलेली होती; तिला सुंदर पायऱ्या होत्या; तिचे पाणी स्वच्छ, काठोकाठ भरलेले, कावळ्यालाही सहज पिता येईल असे (काकपेय), अत्यंत रमणीय, शीतल आणि मधुर होते; आणि ती पूर्णपणे फुललेल्या फुलांनी व फळांनी बहरलेल्या विविध प्रकारच्या सुंदर साल, सलल, चंपक, अशोक, नागवृक्ष इत्यादी वृक्षांनी सुशोभित अशा भूभागाने वेढलेली होती. तेथे सुमना नावाचा एक महानुभाव (प्रभावशाली) नागराज राहत होता. तो सुमारे सोळा हजार नागकन्यांनी वेढलेला असून महान ऐश्वर्याचा उपभोग घेत होता. तथागतांच्या अत्यंत रूपवान शरीराचे दर्शन घेऊन त्याला मोठा आनंद व सोमनस्य (प्रसन्नता) लाभत असे. तो आपल्या नंदा नावाच्या नागकन्या मातेला आदरस्थानी ठेवून, तिची सेवा-शुश्रूषा करत त्याच पुष्करणीत निवास करत असे. शास्त्यांनी आपल्या प्रवासाची तयारी केल्यानंतर, जवळच उभ्या असलेल्या सुमन नागराजाला बोलावून म्हटले, "तूही तुझ्या परिवारासह चल." त्याने 'साधू' (फार चांगले) म्हणून ते स्वीकारले आणि आपल्या परिवारातील सहा कोटी नागांना सोबत घेऊन, तथागतांचे सूर्याच्या किरणांपासून रक्षण करण्यासाठी एका पूर्णपणे फुललेल्या चंपक (चाफा) वृक्षाचे छत्र करून ते धरले. त्यानंतर भगवान, सूर्यकिरणांनी वेढलेल्या सुवर्णपर्वताप्रमाणे तळपत, आपले पात्र व चीवर घेऊन आकाशात झेपावले. शास्त्यांच्या भोवती उभे असलेले ते पाचशे खीणासव भिक्खूही आपापले पात्र व चीवर घेऊन आकाशात उडाले आणि त्यांनी शास्त्यांना सर्व बाजूंनी वेढले. शास्ते पाचशे खीणासव भिक्खूंनी वेढलेले असताना, विशाखा (वैशाख) पूर्णिमेच्या उपोसथ दिवशी कल्याणी येथे गेले आणि एका भव्य मंडपाच्या मध्यभागी मांडलेल्या श्रेष्ठ बुद्ध-आसनावर पाचशे खीणासव भिक्खूंच्या परिवारासह विराजमान झाले."

---

Atha maṇiakkhiko nāma nāgarājā buddhapamukhaṃ bhikkhu saṅghaṃ anekehi dibbehi khajjabhojjehi santappetvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā tassa bhattānumodanaṃ katvā sumanakuṭe padalañchanaṃ dassetvā tasmiṃ pabbatapāde anekapādapākiṇṇabhūmippadese nisinno divāvihāraṃ katvā tato vuṭṭhāya dīghavāpicetiyaṭṭhāne samāpattiṃ samāpajji. Mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā satavāraṃ sahassavāraṃ saṅkampi. Tattha mahāsenaṃ nāma devaputtaṃ ārakkhatthāya nivattetvā tato vuṭṭhāya mahāthūpaṭṭhāne tatheva samāpattiṃ samāpajji. Mahāpathavi tatheva kampi. Tatrāpi visālarūpa devaputtaṃ ārakkhaṃ gaṇhanatthāya ṭhapetvā tato vuṭṭhāya thūpārāma cetiyaṭṭhāne tatheva nirodhasamāpattiṃ samāpajji. Mahāpathavī tatheva kampi. Tattha ca pathavipāla devaputtaṃ ārakkhatthāya. Nivattetvā tato vuṭṭhāya maricavaṭṭicetiyaṭṭhānaṃ gantvā pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ samāpattiṃ appayi. Pathavi tatheva kampi. Tasmiṃ ṭhāne indakadevaputtaṃ ārakkhaṃ gaṇhanatthāya ṭhapesi. Tato vuṭṭhāya kācaragāmacetiyaṭṭhāne tatheva samāpattiṃ samāpajji. Pathavi tatheva kampi. (Tasmiṃ ṭhāne mahāghosa devaputtaṃ ārakkhaṃ gaṇhanatthāya niyyādesi) etasmiṃ mahācetiyaṭṭhāne mahāghosaṃ nāma devaputtaṃ ārakkhaṃ gahaṇatthāya nivattetvā tato vuṭṭhāya tissamahāvihāracetiyaṭṭhāne tatheva samāpattiṃ samāpajji. Pathavi tatheva kampi. Tattha maṇimekhalaṃ nāma devadhītaraṃ ārakkhaṃ gāhāpetvā tato nāgamahāvihāracetiyaṭṭhāne tatheva samāpattiṃ samāpajji. Pathavi tatheva kampi. Tasmimpi mahindaṃ nāma devaputtaṃ ārakkhaṃ gahaṇatthāya ṭhapesi. Tato vuṭṭhāya mahāgaṅgāya dakkhiṇadisābhāge seru nāma dahassa ante varāha nāma soṇḍimatthake atimanoramaṃ udakabubbuḷakelāsakūṭapaṭibhāgaṃ cetiyaṃ patiṭṭhahissatī’ti pañcasatakhīṇāsavehi saddhiṃ nirodhasamāpattiṃ samāpajji. Bahalaghanamahāpathavi paribbhamitakumbhakāracakkaṃ viya pabhintamadamahā hatthināgassa kuñcanādakaraṇaṃ viya ucchukoṭṭana yanta-mukhasaddo viya (ca) satavāraṃ sahassavāraṃ nadamānā somanassappattā viya sakalalaṅkādīpaṃ unnādaṃ kurumānā saṃkampi. Tato vuṭṭhāya sumananāgarañño hatthesu ṭhita campakarukkhato pupphāni ādāya tattha pūjetvā punappunaṃ taṃ olokesi. So satthāraṃ vanditvā mayā bhante kiṃ kattabbanti pucchi. Imassa ṭhānassa ārakkhaṃ karohīti āha. So taṃ sutvā bhante tumhākaṃ gandhakuṭiṃ mama ārakkhaṃ karontassa rūpasobhaggappattaṃ asītyānubyañjanabyāmappabhādvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavicittaṃ dassanānuttariyabhūtaṃ passantassa manosilātale sīhanādaṃ nadanto taruṇasīho viya gajjanto pāvussakamahāmegho viya ākāsagaṅgaṃ otaranto viya ratanadāmaṃ ganthento viya ca aṭṭhaṅgasamannāgataṃ savanīyasaraṃ vissajjetvā bramhaghosaṃ nicchārento nānānayehi vicittakathaṃ kathayamānānaṃ savanānurittayabhūtaṃ saṃsāraṇṇavanimuggānaṃ tāraṇasamatthaṃ madhura dhammadesanaṃ suṇantassa, ñāṇiddhiyā koṭippatte sāriputtamoggallānādayo asītimahāsāvake passantassa, tattheva mayhaṃ vasanaṃ ruccati. Na sakkomi aññattha tumhehi vinā vasitunti āha. Bhagavā tassa kathaṃ sutvā nagarāja, imaṃ padesaṃ tayā ciraṃ vasitaṭṭhānaṃ. Kakusandhassa bhagavato dhātu imasmiṃyeva ṭhāne patiṭṭhitā, tvameva tasmiṃ kāle varaniddo nāma nāgarājā hutvā tassā dhātuyā ārakkhaṃ gahetvā gandhamālādīhi pūjaṃ karonto ciraṃ vihāsi. Puna koṇāgamanassa bhagavato dhātu imasmiṃyeva ṭhāne patiṭṭhitā tvameva tasmiṃ kāle jayaseno nāma devaputto hutvā tassā dhātuyā ārakkhaṃ gahetvā gandhamālādīhi pūjaṃ katvā tattheva ciraṃ vihāsi. Puna kassapassa bhagavato dhātu imasmiṃyeva ṭhāne patiṭṭhitā. Tvameva tasmiṃ kāle dīghasālo nāma nāgarājā hutvā tāya dhātuyā ārakkhaṃ gahetvā gandhamālādīhi pūjaṃ karonto vihāsi. Mayi pana parinibbute kākavaṇṇatissamahārājā mayhaṃ nalāṭadhātuṃ imasmiṃyeva ṭhāne patiṭṭhāpessati, tasmā tvaṃ imassa ṭhānassa ārakkhaṃ karohīti vatvā pañcasīlesu patiṭṭhāpetvā pañcasatakhīṇāsavehi saddhiṃ cetiyaṭṭhānaṃ padakkhiṇaṃ katvā tvaṃ appamatto hohīti vatvā ākāsaṃ uppatitvā jetavanameva gato.

त्यानंतर मणियक्खिक नावाचा नागराज बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला अनेक दिव्य खाद्यपेयांनी संतुष्ट करून एका बाजूला बसला. शास्त्यांनी त्याचे भक्तानुमोदन करून, सुमनकूट पर्वतावर पाऊलखुणा दाखवून, त्या पर्वताच्या पायथ्याशी अनेक वृक्षांनी व्यापलेल्या भूमीवर बसून दिवाविहार केला आणि तेथून उठून दीर्घवापी चैत्य स्थानावर समापत्ती प्राप्त केली. महापृथ्वी पाण्यापर्यंत शंभर वेळा, हजार वेळा कंपित झाली. तेथे महासेन नावाच्या देवपुत्राला रक्षणासाठी ठेवून, तेथून उठून महाथूप स्थानावर तसेच समापत्ती प्राप्त केली. महापृथ्वी तशीच कंपित झाली. तेथेही विसालरूप नावाच्या देवपुत्राला रक्षणाची जबाबदारी देण्यासाठी ठेवून, तेथून उठून थूपाराम चैत्य स्थानावर तसेच निरोध-समापत्ती प्राप्त केली. महापृथ्वी तशीच कंपित झाली. आणि तेथे पृथ्वीपाल नावाच्या देवपुत्राला रक्षणासाठी ठेवून, तेथून उठून मरिचवट्टि चैत्य स्थानावर जाऊन पाचशे भिक्खूंसह समापत्ती प्राप्त केली. पृथ्वी तशीच कंपित झाली. त्या ठिकाणी इंदक देवपुत्राला रक्षणाची जबाबदारी घेण्यासाठी ठेवले. तेथून उठून काचरगाम चैत्य स्थानावर तसेच समापत्ती प्राप्त केली. पृथ्वी तशीच कंपित झाली. (त्या ठिकाणी महाघोष देवपुत्राला रक्षणाची जबाबदारी सोपवली) या महाचैत्य स्थानावर महाघोष नावाच्या देवपुत्राला रक्षणासाठी ठेवून, तेथून उठून तिस्स महाविहार चैत्य स्थानावर तसेच समापत्ती प्राप्त केली. पृथ्वी तशीच कंपित झाली. तेथे मणिमेखला नावाच्या देवकन्येला रक्षणाची जबाबदारी देऊन, तेथून नाग महाविहार चैत्य स्थानावर तसेच समापत्ती प्राप्त केली. पृथ्वी तशीच कंपित झाली. तेथेही महिंद नावाच्या देवपुत्राला रक्षणाची जबाबदारी घेण्यासाठी ठेवले. तेथून उठून महागंगेच्या दक्षिण देशात असलेल्या सेरु नावाच्या सरोवराच्या काठावर, वराह नावाच्या सोंडेच्या माथ्यावर 'अतिशय मनमोहक, पाण्याच्या बुडबुड्यासारखे आणि कैलास शिखरासारखे चैत्य प्रस्थापित होईल' असे जाणून पाचशे क्षीणासवांसह निरोध-समापत्ती प्राप्त केली. ती जाड आणि घनदाट महापृथ्वी फिरणाऱ्या कुंभाराच्या चाकासारखी, मदोन्मत्त महाहत्तीच्या चित्कारासारखी आणि ऊस गाळण्याच्या यंत्राच्या आवाजासारखी शंभर वेळा, हजार वेळा गर्जना करत, जणू काही अत्यंत आनंदित होऊन संपूर्ण लंकाद्वीपात नाद करत कंपित झाली. तेथून उठून सुमन नागराजाच्या हातात असलेल्या चाफ्याच्या झाडाची फुले घेऊन तेथे पूजा केली आणि पुन्हा पुन्हा त्या स्थानाकडे पाहिले. त्याने शास्त्यांना वंदन करून विचारले, 'भंते, मी काय करावे?' ते (भगवान) म्हणाले, 'या स्थानाचे रक्षण कर.' ते ऐकून तो म्हणाला, 'भंते, आपल्या गंधकुटीचे रक्षण करत असताना, रूपसौंदर्याने युक्त, ऐंशी अनुव्यंजने, व्यामप्रभा आणि बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी सुशोभित, दर्शनीयतेमध्ये सर्वश्रेष्ठ अशा आपल्या रूपाचे दर्शन घेत; मनःशिलातळावर सिंहनाद करणाऱ्या तरुण सिंहाप्रमाणे गर्जना करणाऱ्या, पावसाळ्यातील महामेघाप्रमाणे, आकाशगंगा उतरवल्याप्रमाणे किंवा रत्नांची माळ गुंफल्याप्रमाणे, अष्टांगयुक्त मधुर स्वराने ब्रह्मघोष काढत, विविध प्रकारे अद्भुत कथा सांगणाऱ्या, ऐकण्यास अत्यंत प्रिय, संसाररूपी समुद्रात बुडालेल्यांना तारण्यास समर्थ अशी मधुर धम्मदेशना ऐकत; आणि ज्ञान व ऋद्धीच्या शिखरावर पोहोचलेल्या सारिपुत्त, मोग्गल्लान इत्यादी ऐंशी महाश्रावकांना पाहत, मला येथेच राहणे आवडेल. आपल्याशिवाय मी इतर कोठेही राहू शकत नाही.' भगवंतांनी त्याचे बोलणे ऐकून म्हटले, 'हे नागराजा, हा प्रदेश तू दीर्घकाळ राहिला आहेस तेच स्थान आहे. ककुसंध भगवंतांचे धातू याच ठिकाणी प्रस्थापित झाले होते, तूच त्या काळी वरनिद्द नावाचा नागराज होऊन त्या धातूंचे रक्षण केलेस आणि गंध-पुष्पादींनी पूजा करत दीर्घकाळ राहिलास. पुन्हा कोणागमन भगवंतांचे धातू याच ठिकाणी प्रस्थापित झाले होते, तूच त्या काळी जयसेन नावाचा देवपुत्र होऊन त्या धातूंचे रक्षण केलेस आणि गंध-पुष्पादींनी पूजा करून तेथेच दीर्घकाळ राहिलास. पुन्हा कस्सप भगवंतांचे धातू याच ठिकाणी प्रस्थापित झाले होते. तूच त्या काळी दीघसाल नावाचा नागराज होऊन त्या धातूंचे रक्षण केलेस आणि गंध-पुष्पादींनी पूजा करत राहिलास. माझ्या परिनिर्वाणानंतर काकवण्णतिस्स महाराज माझे ललाटधातू याच ठिकाणी प्रस्थापित करतील, म्हणून तू या स्थानाचे रक्षण कर,' असे सांगून त्याला पंचशीलात प्रतिष्ठित केले आणि पाचशे क्षीणासवांसह चैत्य स्थानाला प्रदक्षिणा घालून, 'तू अप्रमत्त राहा,' असे सांगून आकाशात उड्डाण करून जेतवनालाच निघून गेले.

---

Tassa pana nāgarañño mātā indamānavikā nāma āgantvā tathāgataṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhitā, bhante mama putto sumano nāma nāgarājā kuhinti āha. Tava putto tambapaṇṇidīpe mahāvālukagaṅgāya dakkhiṇabhāge seru nāma dahassa samīpe varāha nāma soṇḍiyaṃ samādhi appitattā attano parivāre chakoṭimatte nāge gahetvā satthāraṃ vanditvā bhante ito paṭṭhāya tumhākaṃ dassanaṃ dullabhaṃ, khamatha meti accayaṃ desetvā mahatiṃ nāgasampattiṃ gahetvā puttassa sumananāgarājassa santikaṃ gantvā mahatiṃ issariyasampattiṃ anubhavanti tattheva ārakkhaṃ gahetvā ciraṃ vihāsi.

त्या नागराजाची माता इंद्रमाणविका नावाची तेथे आली आणि तथागतांना वंदन करून एका बाजूला उभी राहिली व म्हणाली, 'भंते, माझा मुलगा सुमन नावाचा नागराज कोठे आहे?' तथागत म्हणाले, 'तुझा मुलगा तांबपण्णि द्वीपात महावालुका गंगेच्या दक्षिण भागात सेरु नावाच्या सरोवराजवळ वराह नावाच्या सोंडेवर समाधीत लीन आहे.' तिने आपल्या परिवारातील सहा कोटी नागांना सोबत घेऊन शास्त्यांना वंदन केले आणि 'भंते, यापुढे आपले दर्शन दुर्लभ आहे, माझी चूक क्षमा करावी,' अशी क्षमायाचना केली. त्यानंतर ती आपली मोठी नागसंपत्ती घेऊन आपला मुलगा सुमन नागराज याच्याजवळ गेली आणि तेथे मोठ्या ऐश्वर्यसंपत्तीचा अनुभव घेत, तेथेच रक्षणाची जबाबदारी स्वीकारून दीर्घकाळ राहिली.

---

Mahāpañño mahāsaddho mahāvīro mahāisi,Mahābalena sampanno mahantaguṇabhusito;

Gantvāna tambapaṇṇiṃ so sattānuddayamānaso,Gantvā nāgavaraṃ dīpaṃ agā jetavanaṃ vidu.

महाप्रज्ञ, महाश्रद्ध, महावीर, महाऋषी, महाबलाने संपन्न आणि महान गुणांनी विभूषित असलेल्या, प्राण्यांबद्दल करुणामय अंतःकरण असलेल्या त्या ज्ञानी (बुद्धांनी) तांबपर्णीला (श्रीलंकेला) जाऊन आणि श्रेष्ठ नागद्वीपाला भेट देऊन जेतवनाला गमन केले.

---

Atisayamatisāro sāradānaṃ karonto,Atiadhiramaṇiyo sabbalokekanetto;

Atiguṇadharaṇīyo sabbasatte tamaggaṃ,Ativipuladayo tānetumāgā sudīpaṃ.

अत्यंत श्रेष्ठ बुद्धिमत्ता असलेले, (धम्माचे) सार प्रदान करणारे, अत्यंत रमणीय, सर्व जगाचे एकमेव नेत्र असलेले, अत्यंत श्रेष्ठ गुणांचे धारण करणारे, सर्व प्राण्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ आणि अत्यंत विशाल दया असलेले (ते बुद्ध) प्राण्यांचे रक्षण करण्यासाठी या सुंदर द्वीपावर (लंकेत) आले.

---

Tatiyagamanakathā samattā.

तिसऱ्या गमनाची कथा समाप्त झाली.

---

Iti ariyajanapasādanatthāya kate dhātuvaṃse tathāgatassa gamanaṃ nāma paṭhamo paricchedo.

अशा प्रकारे, आर्य जनांच्या प्रसन्नतेसाठी रचलेल्या 'धातुवंश' ग्रंथातील 'तथागतांचे गमन' नावाचा हा पहिला परिच्छेद समाप्त झाला.

---

Āgantvā tambapaṇṇiṃ so sattānuddayamānaso

प्राण्यांबद्दल करुणामय अंतःकरण असलेल्या त्यांनी तांबपर्णीला (श्रीलंकेला) येऊन,

---

Puna gantvā nāgadīpaṃ agā jetavanaṃ varaṃ

पुन्हा नागद्वीपाला जाऊन श्रेष्ठ जेतवनाला गमन केले.

---

Atisayamatisāro sāradāneka ratto

अत्यंत श्रेष्ठ बुद्धिमत्ता असलेले आणि (धम्माचे) सार प्रदान करण्यात मग्न असलेले,

---

Atidhitiramaṇiyo sabbalokekanetto

अत्यंत धैर्यवान व रमणीय आणि सर्व जगाचे एकमेव नेत्र असलेले,

---

Atiguṇaramaṇīyaṃ sabbasantekamaggaṃ

अत्यंत गुणांनी रमणीय आणि सर्व शांततेचा एकमेव मार्ग असलेले,

---

Ativipuladayattā laṅkamāgā sudīpaṃ

अत्यंत विशाल दयाळूपणामुळे या सुंदर लंकाद्वीपावर आले.

---

Iti sīhaḷabhāsāya kate dhātuvaṃse dissate.

अशा प्रकारे, सिंहली भाषेत रचलेल्या 'धातुवंश' ग्रंथात दिसून येते.

---

2. Parinibbānakathā

२. परिनिर्वाण कथा

---

Satthā pana tato pañcacattālīsavassāni tipiṭakapariyattidhammaṃ desetvā veneyyajane saṃsārato catuariyamaggaphalapaṭilābhavasena uddhāretvā nibbāne patiṭṭhāpetvā pacchime kāle vesālinagaraṃ upanissāya cāpālacetiyaṃ nissāya viharanto mārena parinibbānatthāya ārādhito sato sampajāno āyusaṅkhāre vissajjesi. Tassa vissaṭṭhabhāvaṃ ānandoyeva aññāsi. Añño kocipi jānanto nāma natthi. Tasmā bhikkhusaṅghampi jānāpessāmīti jetavanamahāvihāraṃ gantvā sabbaṃ bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā bhikkhave tathāgatassa na cirasseva tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena parinibbānaṃ bhavissati, tumhe sattatiṃsabodhi pakkhiyadhammesu samaggā hutvā ekībhāvā hotha, tumhe vivādaṃ mā karotha. Appamādena tisso sikkhā sampādethāti vatvā puna divase vesāliyaṃ piṇḍāya caritvā piṇḍapātā paṭikkamitvā bhaṇḍagāmaṃ gato. Bhaṇḍagāmato hatthigāmaṃ hatthigāmato ambagāmaṃ ambagāmato jambugāmaṃ jambugāmato nigrodhagāmaṃ nigrodhagāmato bhoganagaraṃ bhoganagarato pāvānagaraṃ pāvānagarato kusinārānagaraṃ patto. Tattha yamakasālānamantare ṭhīto ānandattheraṃ āmantetvā untarasīsakaṃ katvā mañcakaṃ paññāpehi kilantosmi ānanda nipajjissāmi’ti āha. Taṃ sutvā ānandatthero uttarasīsakaṃ katvā mañcakaṃ paññāpetvā catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ attharitvā pañcacattālīsavassāni asayitabuddhaseyyaṃ sayanto dakkhiṇapassena sato sampajāno anuṭṭhānasaññaṃ manasikaritvā sīhaseyyaṃ kappesi.

शास्त्यांनी (बुद्धांनी) त्यानंतर पंचेचाळीस वर्षे त्रिपिटक रूपी पर्यत्ति धम्माचा उपदेश करून, विनेय जनांना (योग्य शिष्यांना) संसारातून चार आर्यमार्ग आणि फलांच्या प्राप्तीद्वारे उद्धार करून आणि त्यांना निर्वाणात प्रतिष्ठित करून, अंतिम काळात वैशाली नगराजवळ चापाल चैत्याचा आश्रय घेऊन विहार करत असताना, माराने परिनिर्वाणासाठी याचना केली असता, सजग व सचेत राहून आपल्या आयुष्य-संस्काराचा त्याग केला. त्यांच्या या त्यागाबद्दल केवळ आनंद थेरांनाच समजले. इतर कोणालाही हे माहीत नव्हते. म्हणून 'मी भिक्खू संघालाही हे कळवीन' असे विचार करून ते जेतवन महाविहाराला गेले आणि सर्व भिक्खू संघाला एकत्रित करून म्हणाले, 'भिक्खूंनो, तथागतांचे परिनिर्वाण फार काळ न जाता, तीन महिन्यांच्या समाप्तीनंतर होईल. तुम्ही सदतीस बोधिपाक्षिक धम्मांमध्ये संघटित होऊन एक व्हा, तुम्ही आपसात वाद घालू नका. अप्रमादाने (जागरूकतेने) तीन शिक्षा (शील, समाधी, प्रज्ञा) संपादन करा.' असे सांगून दुसऱ्या दिवशी वैशालीमध्ये पिंडपातासाठी (भिक्षेसाठी) चारिका करून, भिक्षेवरून परत आल्यावर ते भंडगाम येथे गेले. भंडगामवरून हत्थिगाम, हत्थिगामवरून अंबगाम, अंबगामवरून जंबुगाम, जंबुगामवरून निग्रोधगाम, निग्रोधगामवरून भोगनगर, भोगनगरवरून पावानगर आणि पावानगरवरून कुसिनारानगर येथे पोहोचले. तेथे यमक सालांच्या (दोन साल वृक्षांच्या) मध्ये उभे राहून त्यांनी आनंद थेरांना बोलावून म्हटले, 'आनंदा, उत्तरेकडे डोके करून मंचक (बिछाना) तयार कर, मी थकलो आहे, मी आडवा होईन.' ते ऐकून आनंद थेरांनी उत्तरेकडे डोके करून मंचक तयार केला आणि संघाटीची चार घड्या घालून ती पसरली. पंचेचाळीस वर्षे न झोपलेल्या बुद्धशय्येवर निजणारे (ते बुद्ध) उजव्या कुशीवर, सजग व सचेत राहून, पुन्हा न उठण्याची संज्ञा मनात ठेवून सिंहशय्येवर निजले.

---

Atītamaddhāna bhave caranto,Anantasatte karuṇāyupeto;

Katvāna puññāni anappakāni,Patto sivaṃ lokahitāya nātho.

भूतकाळात विविध जन्मांमध्ये फिरत असताना, अनंत प्राण्यांबद्दल करुणेने युक्त असलेले आणि विपुल पुण्याचा संचय केलेले ते नाथ (बुद्ध) जगाच्या कल्याणासाठी कल्याणकारी (शांत) अशा निर्वाण पदाला प्राप्त झाले.

---

Evaṃ hi so dasabalopi vihīnathāmo,Yamassa sālāna nipajji majjhe;

Katvāna saññañhi anuṭṭhahānaṃ,Sa iddhimā māramukhaṃ paviṭṭho.

अशा प्रकारे, ते दशबल (बुद्ध) देखील शारीरिक शक्ती क्षीण झाल्यावर यमक साल वृक्षांच्या मध्ये निजले; पुन्हा न उठण्याची संज्ञा मनात ठेवून, ते ऋद्धीमान (बुद्ध) मृत्यूच्या मुखात प्रविष्ट झाले.

---

Tasmiṃ khaṇe samakasālā supupphitā ahesuṃ. Na kevalaṃ yamakasālāyeva supupphītā, atha kho dasasahassī lokadhātu cakkavāḷesu sālarukkhāpi pupphitā. Na sālarukkhāyeva supupphitā, atha kho yaṃ kiñci pupphupagaphalūpaga rukkhajātaṃ sabbampi pupphañca phalañca gaṇhi. Jalesu jalapadumāni thalesu thalapadumāni khandhesu khandhapadumāni sākhāsu sākhāpadumāni latāsu latāpadumāni ākāse olambapadumāni piṭṭhipāsāṇe hinditvā satapattapadumāni supupphitāni ahesuṃ. Pathavito yāva brahmaloko tāva dasasahassi cakkavāḷā ekamālāguṇā viya ahesuṃ. Devā ākāsato dibbamandāravapāricchattakakoviḷārapupphāni ca candanacuṇṇāni ca samākiranti. Dibbaturiyasaṅgitiyo ca antalikkhe pavattanti. Anekāni acchariyasahassāni ahesuṃ. Evaṃ pūjāvisese pavattamāne paṭhamayāme subhaddaparibbājakaṃ vinetvā majjhimayāme dasasahassi lokadhātu devatānaṃ anusāsitvā pacchimayāmāvasāne paṭhamajjhānaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya dutiyajjhānaṃ catutthajjhānaṃ samāpajji. Tato vuṭṭhāya ākāsānañcāyatanaṃ viññāṇañcāyatanaṃ ākiñcaññāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya nirodhasamāpattiṃ samāpajji. Tato vuṭṭhāya paṭhamajjhānaṃ dutiyajjhānaṃ tatiyajjhānaṃ catutthajjhānañca samāpajji. Tato vuṭṭhāya etthantarato anupādisesanibbānadhātuyā parinibbāyi.

त्या क्षणी यमक साल वृक्ष पूर्णपणे बहरले. केवळ यमक साल वृक्षच बहरले नाहीत, तर दहा हजार लोकधातूंच्या चक्रवाळांमधील सर्व साल वृक्ष देखील बहरले. केवळ साल वृक्षच बहरले नाहीत, तर जे काही फुलांनी व फळांनी युक्त असणारे वृक्ष होते, ते सर्व फुलांनी व फळांनी बहरून गेले. पाण्यात जलकमळे, जमिनीवर स्थलकमळे, झाडांच्या खोडांवर खोडकमळे, फांद्यांवर फांदीकमळे, वेलींवर वेलीकमळे, आकाशात लटकणारी कमळे आणि खडकांचे थर भेदून शतपत्र कमळे पूर्णपणे उमलली. पृथ्वीपासून ब्रह्मलोकापर्यंत दहा हजार चक्रवाळ जणू काही एकाच फुलांच्या माळेसारखे झाले. देव आकाशातून दिव्य मंदार, पारिजात व कोविळार फुले आणि चंदनाची भुकटी वर्षत होते. अंतराळात दिव्य वाद्यांचे संगीत वाजू लागले. हजारो आश्चर्यकारक घटना घडल्या. अशा प्रकारे विशेष पूजा चालू असताना, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात सुभद्द परिव्राजकाला विनीत (दीक्षित) करून, मध्यम प्रहरात दहा हजार लोकधातूंच्या देवतांना उपदेश करून आणि अंतिम प्रहराच्या शेवटी प्रथम ध्यानात समापन्न होऊन, त्यातून उठून द्वितीय ध्यान व चतुर्थ ध्यानात समापन्न झाले. त्यातून उठून आकाशांनंत्यायतण, विज्ञाणांत्यायतण, आकिंचन्यायतण आणि नैवसंज्ञानासंज्ञायतण समापन्न झाले. त्यातून उठून निरोध समापत्तीत समापन्न झाले. त्यातून उठून पुन्हा प्रथम ध्यान, द्वितीय ध्यान, तृतीय ध्यान आणि चतुर्थ ध्यानात समापन्न झाले. त्यातून उठून, त्यानंतर अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण पावले.

---

Mahāmohatamaṃ hantvā sattānaṃ hadayassitaṃ,Ravīva jotamāno so lokassa anukampako;

Vassāni pañcatālīsaṃ katvā sattahitaṃ bahuṃ,Adhunā aggikkhandhova parinibbāyi so jino.

प्राण्यांच्या हृदयात असलेला महामोहाचा अंधकार नष्ट करून, सूर्याप्रमाणे तळपणारे, जगावर अनुकंपा करणारे ते (बुद्ध) पंचेचाळीस वर्षे प्राण्यांचे मोठे हित करून, आता महाअग्नीच्या ज्वालांप्रमाणे (शांत होऊन) ते जिन परिनिर्वाण पावले.

---

Evaṃ pana bhagavati parinibbute vissakammadevaputto tathāgatassa sarīrappamāṇaṃ varadoṇiṃ ratanehi māpetvā visuddhakappāsehi tathāgatassa sarīraṃ veṭhetvā ratanadoṇiyaṃ pakkhipitvā gandhatelehi pūretvā aparāya doṇiyā pidahitvā sabbagandhadārucitakaṃ katvā yebhuyyena devatāyo lohitacandanaghaṭikāyo ādāya citakāyaṃ pakkhipitvā aggiṃ gāhāpetuṃ nāsakkhiṃsu. Kasmā? Mahākassapattherassa anāgatattā. So āyasmā mahākassapatthero yebhuyyena bahunnaṃ devānaṃ piyo manāpo. Therassa hi dānaṃ datvā sagge nibbattānaṃ pamāṇo nāma natthi. Tasmā devatā tasmiṃ samāgame attano kulūpagattheraṃ adisvā amhākaṃ mahākassapatthero kuhinti olokento attano parivārehi pañcamattehi bhikkhusatehi saddhiṃ maggaṃ paṭipannoti ñatvā yāva thero imasmiṃ na sampatto citakaṃ tāva na pajjalatuti adhiṭṭhahiṃsu. Tasmiṃ kāle thero yebhuyyena terasadhutaṅgadharehi pañcamattehi bhikkhusatehi saddhiṃ āgantvā citakaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā pādapasse ṭhīto, bhante tumhākaṃ dassanatthāya ito kappasatasahassamatthake padumuttarasatthuno pādamule abhinīhārato paṭṭhāya avijahitvā āgato. Idāni me avasānadassananti pāde gahetvā vandituṃ adhiṭṭhāsi.

अशा प्रकारे भगवान परिनिर्वाण पावले असता, विश्वकर्म देवपुत्राने तथागतांच्या शरीराच्या प्रमाणाची एक श्रेष्ठ रत्नमयी द्रोणी (पेटी) तयार केली. शुद्ध कापसाने तथागतांचे शरीर वेष्टित करून (गुंडाळून) त्या रत्नद्रोणीत ठेवले आणि ती सुगंधी तेलाने भरून दुसऱ्या एका द्रोणीने झाकून टाकली. सर्व प्रकारच्या सुगंधी लाकडांची चिता रचून, बहुतांश देवतांनी लाल चंदनाचे तुकडे आणून चितेवर टाकले, परंतु ते चितेला अग्नी देऊ शकले नाहीत. का? महाकश्यप थेरांच्या अनुपस्थितीमुळे (ते अजून आले नसल्यामुळे). ते आयुष्यमान महाकश्यप थेर बहुतांश देवतांचे अत्यंत प्रिय आणि आवडते होते. थेरांना दान देऊन स्वर्गात उत्पन्न झालेल्यांची संख्याच नव्हती. म्हणून देवतांनी त्या सभेत आपल्या कुलोपग (कुलाचे हितचिंतक) थेरांना न पाहून, 'आमचे महाकश्यप थेर कोठे आहेत?' असे शोधत असताना, ते आपल्या पाचशे भिक्खूंच्या परिवारासह मार्गाने येत आहेत हे जाणून, 'जोपर्यंत थेर येथे पोहोचत नाहीत, तोपर्यंत चिता पेटू नये,' असा अधिष्ठान (संकल्प) केला. त्या वेळी थेर प्रामुख्याने तेरा धुतंगांचे पालन करणाऱ्या पाचशे भिक्खूंसह तेथे आले आणि त्यांनी चितेला तीन वेळा प्रदक्षिणा घालून, पायांच्या बाजूला उभे राहून विचार केला, 'भंते! आपल्या दर्शनासाठी, येथून एक लाख कल्प मागे पदुमुत्तर शास्त्यांच्या पादमूलाशी केलेल्या संकल्पापासून मी कधीही न सोडता आलो आहे. आता हे माझे अंतिम दर्शन आहे,' असे म्हणून त्यांनी पाय धरून वंदन करण्याचा संकल्प केला.

---

Mahākassapathero so bhikkhusaṅghapurakkhato;

Ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā paggahetvāna añjaliṃ.

भिक्खूसंघाला पुढे करून त्या महाकश्यप थेरांनी आपले चीवर एका खांद्यावर केले आणि हात जोडून अंजली केली.

---

Padakkhiṇañca tikkhattuṃ katvā ṭhatvā padantike;

Patiṭṭhahantu sīse me jinapādeti’dhiṭṭhahi.

आणि तीन वेळा प्रदक्षिणा घालून, चरणांजवळ उभे राहून, 'जिनांचे (बुद्धांचे) चरण माझ्या मस्तकावर प्रस्थापित व्हावेत,' असा त्यांनी संकल्प केला.

---

Sahādhiṭṭhānaṃ citakā dussāni ca vibhindiya;

Nikkhamiṃsu tadā pādā ghanamuttova candimā.

संकल्पाबरोबरच, चिता आणि वस्त्रे भेदून, ढगांतून मुक्त झालेल्या चंद्राप्रमाणे तथागतांचे चरण बाहेर आले.

---

Uho hatthehi paggayha ṭhapetvā attano sire;

Vanditvā satthuno pāde khamāpetvā visajjayī.

दोन्ही हातांनी ते चरण धरून आपल्या मस्तकावर ठेवून, शास्त्यांच्या चरणांना वंदन करून आणि क्षमा मागून त्यांनी ते सोडले.

---

Puṇṇacando yathā abbhaṃ citakaṃ pāvisi tadā;

Idaṃ accherakaṃ disvā ravaṃ ravi mahājano.

ज्याप्रमाणे पूर्ण चंद्र ढगात प्रवेश करतो, त्याप्रमाणे ते चरण पुन्हा चितेमध्ये शिरले. हे आश्चर्य पाहून जनसमुदायाने मोठा आक्रोश केला.

---

Uṭṭhahitvāna pācīnā vando atthaṅgato yathā;

Pāde antaradhāyante arodiṃsu mahājanā.

पूर्वेकडून उगवून पश्चिमेकडे मावळणाऱ्या चंद्राप्रमाणे ते चरण अदृश्य झाले असता, [लोक] रडू लागले.

---

Tadā mallarājāno bhagavato sarīrakiccaṃ karissāmāti vatvā nānāvatthābharaṇāni nivāsetvā parivārayiṃsu. Tato rājāno manussā ca aggiṃ dātuṃ ārahiṃsu. Tadā sakko? Mayi pana parinibbute sakko devarājā maṇijotirasaṃ pasāretvā nikkhantaagginā mama sarīrakiccaṃ karissati. Maṇiaggino avasāne manussā aggiṃ karissantiti. Evaṃ buddhavacanaṃ paribhāvetvā nikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā bhagavato sarīrakiccaṃ katvā samantato uṭṭhahatuti adhiṭṭhahi.

तेव्हा मल्ल राजांनी 'आम्ही भगवंतांचे शरीरकृत्य (अंतिम संस्कार) करू' असे म्हणून विविध वस्त्रे व अलंकार परिधान करून चितेला वेढले. त्यानंतर राजे आणि लोकांनी अग्नी देण्यास सुरुवात केली. तेव्हा शक्राने विचार केला, 'माझ्या परिनिर्वाणानंतर देवराज शक्र मणी-ज्योतीचा प्रकाश पसरवून निघणाऱ्या अग्नीने माझे शरीरकृत्य करेल. मणी-अग्नीच्या समाप्तीनंतर लोक अग्नी देतील.' अशा बुद्धवचनाचे चिंतन करून, तीन वेळा प्रदक्षिणा घालून, भगवंतांचे शरीरकृत्य करण्यासाठी सर्व बाजूंनी अग्नी प्रज्वलित व्हावा, असा संकल्प केला.

---

Tasmiṃ khaṇe sayameva citakaṃ aggi gaṇhi. Sarīraṃ pana bhagavato jhāyāmānaṃ chavicammamaṃsanahāruaṭṭhiaṭṭhimiñjaṃ asesetvā sumanamakuḷamuttārāsisadisameva dhātuyo avasesā ahesuṃ.

त्याच क्षणी चितेने स्वतःच अग्नी घेतला. भगवंतांचे शरीर जळत असताना त्वचा, चामडे, मांस, स्नायू, हाडे आणि अस्थिमज्जा काहीही शिल्लक न राहता, केवळ जाईच्या कळीसारख्या आणि मोत्यांच्या राशीसारख्या धातू (अस्थी-अवशेष) शिल्लक राहिल्या.

---

Parinibbutakālepi sakalaṃ kalunaṃ ahu;

Paridevo mahā āsi mahī udriyanaṃ yathā.

परिनिर्वाणाच्या वेळीही सर्वत्र अत्यंत कारुण्यमय वातावरण होते; पृथ्वी दुभंगल्यासारखा मोठा आक्रोश झाला.

---

Devatāyānubhāvena satthuno citako sayaṃ;

Tato ekappahārena pajjalittha samantato.

देवतांच्या प्रभावाने शास्त्यांची चिता स्वतःच एकाच वेळी सर्व बाजूंनी प्रज्वलित झाली.

---

Yañca abbhantaraṃ dussaṃ yaṃ dussaṃ sabbabāhiraṃDusse dveva na jhāyiṃsu tesaṃ dussānamantare;

जे सर्वात आतील वस्त्र होते आणि जे सर्वात बाहेरील वस्त्र होते, ती दोनच वस्त्रे जळाली नाहीत; इतर सर्व वस्त्रे जळाली.

---

Yathā niruddhatelassa na masī na ca chārikā;

Evamassa na dissati buddhagattassa jhāyato.

ज्याप्रमाणे तेल संपल्यावर जळणाऱ्या दिव्याची काजळी किंवा राख उरत नाही, त्याप्रमाणे जळणाऱ्या बुद्ध-शरीराची कोणतीही राख किंवा काजळी दिसली नाही.

---

Sumanamakuḷasabhāvā ca dhotamuttābhameva ca;

Suvaṇṇavaṇṇasaṃkāsā avasissaṃsu dhātuyo.

जाईच्या कळीसारख्या, धुतलेल्या मोत्यांसारख्या आणि सुवर्णवर्णासारख्या चमकणाऱ्या धातू (अस्थी-अवशेष) शिल्लक राहिल्या.

---

Dāṭhā catasso uṇhīsaṃ akkhakā dve ca sattimā;

Na vikiṇṇā tato sesā vippakiṇṇāva dhātuyo.

चार सुळे (दाढ), कपाळाचे हाड (उष्णीष) आणि दोन जत्रू (खांद्याची हाडे) - या सात धातू विखुरल्या गेल्या नाहीत; उर्वरित सर्व धातू विखुरल्या गेल्या.

---

Ahosi tanukā dhātu sāsapabījamattikā;

Dhātuyo majjhimā majjhebhinnataṇḍulamattikā.

लहान आकाराच्या धातू मोहरीच्या दाण्याएवढ्या होत्या, मध्यम आकाराच्या धातू तांदळाच्या कणाएवढ्या होत्या.

---

Dhātuyo mahati majjhe bhinnamuggappamāṇikā;

Dhātuvaṇṇā tayo āsuṃ buddhādhiṭṭhānatejasā.

मोठ्या आकाराच्या धातू अर्ध्या मुगाच्या दाण्याएवढ्या होत्या. बुद्धांच्या अधिष्ठानाच्या तेजाने धातूंचे तीन वर्ण (रंग) झाले.

---

Sāriputtassa therassa sisso sarabhunāmako;

Ādāya jinagīvaṭṭhiṃ citakātova dhātu so.

सारिपुत्त थेरांचे शिष्य असलेल्या सरभू नावाच्या भिक्खूंनी चितेमधूनच जिनांच्या (बुद्धांच्या) गळ्याचे हाड (ग्रीवा-धातू) घेतले.

---

Saddhiṃ sissasahassena cetiye mahiyaṅgaṇe;

Ṭhapetvā cetiyaṃ katvā kusināramagā muni.

त्यांनी आपल्या हजार शिष्यांसह महियंगण येथे चैत्य बांधून त्यात ती धातू प्रस्थापित केली आणि त्यानंतर ते मुनी कुसिनारा येथे गेले.

---

Chaḷabhiñño vasippatto khemo kāruṇiko muni;

Sahasā citakātova vāmadāṭhaṃ samaggahī.

षडभिज्ञ (सहा अभिज्ञा प्राप्त) आणि वशित्व प्राप्त कारुणिक खेम मुनींनी चितेमधूनच डावा सुळा (दाढ) घेतला.

---

Ākāsato patitvāpi nikkhamitvāpi sālato;

Samantatombumuggantvā nibbāpesuṃ jalānalaṃ.

आकाशातून पडणाऱ्या आणि साल वृक्षांमधून निघणाऱ्या पाण्याच्या धारांनी सर्व बाजूंनी पाण्याचा वर्षाव करून पेटलेला अग्नी विझवला.

---

Mallarājagaṇā sabbe sabbagandhodakena taṃ;

Citakaṃ lokanāthassa nibbāpesuṃ mahesino.

सर्व मल्ल राजांनी सर्व प्रकारच्या सुगंधी पाण्याने त्या महर्षी लोकनाथांच्या चितेचा अग्नी विझवला.

---

Evaṃ pana sabbaloke karuṇādhiko sammāsambuddho vesākhapuṇṇamuposathe aṅgāradivase parinibbuto. Devamanussānaṃ saṅgahakaraṇatthāya yamakasālānamantare citakaṃ sattarattindivaṃ vasī. Tato vīsaṃ hatthasatikassa upari sattarattindivaṃ vasi. Yāva aggiparinibbāpanaṃ sattarattindivaṃ hoti.

अशा प्रकारे सर्व लोकांवर अत्यंत करुणा करणारे सम्यक्संबुद्ध वैशाख पौर्णिमेच्या उपोसथ दिवशी, मंगळवारी परिनिर्वाण पावले. देव आणि मनुष्यांवर अनुग्रह करण्यासाठी यमक साल वृक्षांच्या मध्ये चिता सात दिवस आणि रात्री राहिली. त्यानंतर १२० हात उंचीवर सात दिवस आणि रात्री राहिली. अग्नी पूर्णपणे विझेपर्यंत सात दिवस आणि रात्रीचा काळ लागला.

---

Tato sattadivasāni kusinārāyaṃ mallarājaputtesu gandhodakena citakaṃ nibbāpayamānesu sālarukkhato udakadhārā nikkhamitvā citakaṃ nibbāpayiṃsu. Tato dasabalassa dhātuyo suvaṇṇacaṅgoṭake pakkhipitvā attano nagare santhāgāre ṭhapetvā sattipañjaraṃ katvā dhanupākārehi parikkhipāpetvā sattāhaṃ naccagītavāditagandhamālādīhi mallarājaputtā sakkāraṃ kariṃsu.

त्यानंतर सात दिवस कुसिनारा येथील मल्ल राजपुत्रांनी सुगंधी पाण्याने चिता विझवली असता, साल वृक्षांमधून पाण्याच्या धारा निघून त्यांनी चिता विझवली. त्यानंतर दशबलांच्या (बुद्धांच्या) धातू सोन्याच्या करंडकात ठेवून, आपल्या नगरातील संथागारात (सभागृहात) स्थापित केल्या. तेथे भाल्यांचे पिंजरे (कवच) तयार करून आणि धनुर्धाऱ्यांच्या तटबंदीने वेढून, मल्ल राजपुत्रांनी सात दिवस नृत्य, गीत, वादन, सुगंधी द्रव्ये आणि माळा इत्यादींनी त्यांचा सत्कार केला.

---

Tato te mallarājāno rammaṃ devasabhopamaṃ;

Sabbathā maṇḍuyitvāna santhāgāraṃ tato pana.

त्यानंतर त्या मल्ल राजांनी देवसभेसारख्या सुंदर संथागाराला सर्व प्रकारे सुशोभित केले.

---

Maggaṃ alaṅkaritvāna yāva makuṭacetiyā;

Hatthīkkhandhe ṭhapetvāna hemadoṇiṃ sadhātukaṃ.

मुकुटचैत्यापर्यंतचा मार्ग सुशोभित करून, हत्तीच्या पाठीवर धातूंनी युक्त सोन्याची द्रोणी (पेटी) ठेवली.

---

Gandhādīhipi pūjetvā kīḷantā sādhukīḷitaṃ;

Pavesetvāna nagaraṃ santhāgāre manorame.

सुगंधी द्रव्यादींनी पूजा करून, मंगल उत्सव साजरा करत, त्यांनी नगरात प्रवेश करून त्या मनोहर संथागारात ती आणली.

---

Dasabhūmasmiṃ pallaṅke ṭhapetvā jinadhātuyo;

Ussayuṃ te tadā chatte santhāgārasamantato.

दहा मजली आसनावर (पलंगावर) जिनांच्या धातू ठेवून, त्यांनी त्या वेळी संथागाराच्या सर्व बाजूंनी छत्रे उभारली.

---

Hatthīhi parikkhipāpesuṃ tato asse tato rathe,Añño’ññaṃ parivāretvā tato yodhe tato dhanu;

Iti parikkhipāpesuṃ samantā yojanaṃ kamā,Tadā naccehi gītehi vāditehi ca pūjayuṃ.)

त्यांनी हत्तींनी, त्यानंतर घोड्यांनी, त्यानंतर रथांनी, एकमेकांना वेढून, त्यानंतर योद्ध्यांनी आणि धनुर्धाऱ्यांनी अशा प्रकारे एका योजनेच्या परिघात वेढा घातला. त्या वेळी त्यांनी नृत्य, गीत आणि वादनांनी पूजा केली.

---

Parinibbānakathā samattā.

परिनिब्बानकथा समाप्त झाली.

---

Tato bhagavato parinibbutabhāvaṃ sutvā ajātasattu mahārājā kosinārakānaṃ mallānaṃ sāsanaṃ pesesi. Ahampi khattiyo bhagavāpi khattiyo satthuno sarīradhātunaṃ thūpañca mahañca karomīti. Teneva upāyena vesāliyaṃ licchavirājāno ca kapilavatthumhi sakyarājāno ca allakappake bulayo ca rāmagāmake koḷiyā ca veṭhadīpake brāhmaṇo ca pāvāyaṃ pāveyyakā ca sāsanaṃ pesetvā sabbe ekato hutvā kosinārakehi saddhiṃ vivādaṃ uppādesuṃ. Tesaṃ pana ācariyo droṇabrāhmaṇo nāma. So tesaṃ? Mā bhonto viggahavivādaṃ karotha, amhākaṃ bhagavā khantivādīyevāti vatvā tādisassa ca khantimettānuddayasampannassa sarīrabhāge kalahaṃ kātuṃ ayuttanti āha.

त्यानंतर भगवंतांच्या परिनिब्बान झाल्याचे ऐकून महाराज अजातशत्रूने कुसिनाराच्या मल्लांना संदेश पाठवला, 'मीसुद्धा क्षत्रिय आहे आणि भगवंतही क्षत्रिय होते. मी शास्त्यांच्या शरीरधातूंचा स्तूप आणि उत्सव करीन.' त्याचप्रमाणे वेसालीचे लिच्छवी राजे, कपिलवस्तूचे शाक्य राजे, अल्लकप्पचे बुली, रामगामचे कोलिय, वेठदीपचे ब्राह्मण आणि पावाचे पावेय्यक यांनी संदेश पाठवले आणि सर्व एकत्र येऊन कुसिनाराच्या मल्लांशी वाद घालू लागले. त्यांचे आचार्य दोण नावाचे ब्राह्मण होते. ते त्यांना म्हणाले, 'हे महाशयांनो, भांडण-वाद करू नका. आपले भगवंत तर खंतिवादी (क्षमावादी) होते.' असे सांगून, अशा खंति (क्षमा), मेत्ता (मैत्री) आणि करुणेने संपन्न असलेल्या भगवंतांच्या शरीरधातूंच्या भागावरून कलह करणे अयोग्य आहे, असे ते म्हणाले.

---

(Rājā ajātasattu ca licchavī ca narādhipā;

Sakyā ca allakappā ca koḷiyāpi ca rāmake.

(राजा अजातशत्रू, लिच्छवी राजे, शाक्य, अल्लकप्पचे बुली आणि रामगामचे कोलिय,

---

Brāhmaṇo veṭhadīpo ca mallapāveyyakāpi ca;

Mallā ca dhātu atthāya aññamaññaṃ vivādayuṃ.

वेठदीपचे ब्राह्मण, पावाचे मल्ल आणि कुसिनाराचे मल्ल हे धातू मिळवण्यासाठी आपापसात वाद घालू लागले.

---

Evaṃ sante tadā doṇo brāhmaṇo etadabravī;

Suṇantu bhonto me vācaṃ hitamatthupasaṃhitaṃ.

असे असताना, तेव्हा दोण ब्राह्मण असे म्हणाले, 'हे महाशयांनो, माझे हितकारक वचन ऐका.

---

Khantivādī isikāle dhammapālakumārake;

Chaddante bhuridatte ca campeyye saṅkhapālake.

ऋषींच्या काळात, धम्मपाल कुमाराच्या काळात, छद्दंत, भूरिदत्त, चंपेय्य आणि संखपाल यांच्या काळात खंतिवादी (क्षमावादी) असणारे,

---

Mahākapijātakāle amhākaṃ lokanāyako;

Kopaṃ akatvā aññesu khantimeva akā jino.

महाकपि जातकाच्या काळात आपले लोकनायक असणारे; त्या जिनांनी (बुद्धांनी) इतरांवर क्रोध न करता केवळ क्षमाच (खंति) केली.

---

Siṭṭhāsiṭṭhe sukhe dukkhe lābhālābhe yasāyase;

Tādī lakkhaṇasampanno khantivādesu kā kathā.

इष्ट-अनिष्ट, सुख-दुःख, लाभ-हानी, यश-अपयश यांमध्ये स्थिर (तादी) राहणारे, अशा लक्षणांनी संपन्न असणाऱ्यांच्या खंतिवादाबद्दल (क्षमावादाबद्दल) काय सांगावे!

---

Evaṃ bhavataṃ vivāde sampahāro na sādhuko;

Sabbeva sahitā hotha samaggā modamānakā.

अशा प्रकारे आपल्यातील वाद आणि संघर्ष चांगला नाही. आपण सर्वजण एकत्र, संघटित आणि आनंदित व्हा.

---

Tathāgatassa sārīraṃ aṭṭhabhāgaṃ karomase;

Thūpā vitthāritā hontu pasannā hi bahujjanā.

आपण तथागतांच्या शरीरधातूंचे आठ भाग करू या. सर्वत्र स्तूप उभारले जावोत, कारण बहुजन (त्यांच्यावर) प्रसन्न (श्रद्धावान) आहेत.'

---

Tena hi vibhajehi tvaṃ aṭṭhabhāgantu brāhmaṇa;

Thūpā vitthāritā hontu pasannā hi bahujjanā.

'तर मग, हे ब्राह्मणा, तुम्हीच याचे आठ भाग करा. सर्वत्र स्तूप उभारले जावोत, कारण बहुजन प्रसन्न आहेत.'

---

Evaṃ vutte tadā doṇo brāhmaṇo gaṇajeṭṭhako;

Suvaṇṇaṃ nāḷiṃ katvāna samaṃ bhājesi rājunaṃ.

असे म्हटल्यावर, समूहाचे प्रमुख असलेल्या दोण ब्राह्मणाने सोन्याच्या पात्राने (नाळीने) राजांमध्ये समान वाटणी केली.

---

Soḷasanāḷiyo āsuṃ sabbā tā sesadhātuyo;

Ekekapuravāsīnaṃ dve dve doṇo adā tadā.

त्या सर्व उर्वरित धातू सोळा नाळी (पात्रे) होत्या. तेव्हा दोणाने प्रत्येक नगराच्या रहिवाशांना दोन-दोन भाग दिले.

---

Dhātuyo ca gahetvāna haṭṭhatuṭṭhā narādhipā;

Gantvā sake sake raṭṭhe cetiyāni akārayuṃ.

धातू घेऊन ते राजे अत्यंत हर्षित व संतुष्ट झाले आणि आपापल्या राज्यात जाऊन त्यांनी चैत्य (स्तूप) उभारले.

---

Doṇo tumbaṃ gahetvāna kāresi tumbacetiyaṃ;

Aṅgārathūpaṃ kāresuṃ moriyā haṭṭhamānasā.

दोणाने ते मोजपात्र (तुंब) घेऊन 'तुंबचैत्य' उभारले, आणि मोरिया लोकांनी हर्षित मनाने 'अंगारस्तूप' उभारला.

---

Ekā dāṭhā tidasapure ekā nāgapure ahu;

Ekā gandhāravisaye ekā kāliṅgarājino.)

एक दाढा (दाढ) देवलोकात (तिदसपुरे), एक नागलोकात (नागपुरे), एक गंधार देशात आणि एक कलिंगच्या राजाकडे होती.)

---

Tattha doṇoti? Tadā gaṇācariyo. So dhātuyo vibhajanto ekaṃ dakkhiṇadāṭhādhātuṃ gahetvā veṭhantare ṭhapesi. Tadā sakko ajja dakkhiṇadāṭhādhātuṃ ko labhatīti cintetvā veṭhantare passi. So ratanacaṅgoṭakaṃ gahetvā adissamānakāyena gantvā dhātuṃ gahetvā tāvatiṃsabhavane cūḷāmaṇicetiya ekayojanubbedhaṃyeva mahantaṃ thūpaṃ katvā ṭhapesi. Ekaṃ dakkhiṇadaṭhādhātuṃ pādaggantare akkamitvā gaṇhi. Ettāvatā tāvatiṃsabhavanadantadhātukathā paripuṇṇā veditabbā.

तेथे 'दोण' म्हणजे काय? तर तो तत्कालीन गणाचार्य होता. त्याने धातूंचे विभाजन करताना एक उजवी दाढा-धातू (दक्खिणदाठाधातू) घेऊन आपल्या पगडीच्या (वेठंतर) आत ठेवली. तेव्हा शक्राने विचार केला, 'आज उजवी दाढा-धातू कोणाला मिळत आहे?' आणि त्याने पगडीच्या आत पाहिले. त्याने रत्नांची करंडी घेऊन, अदृश्य रूपाने जाऊन ती धातू घेतली आणि तावतिंस भवनात चूडामणी चैत्यामध्ये एक योजन उंचीचा मोठा स्तूप बांधून ती तेथे ठेवली. (दुसरी) एक उजवी दाढा-धातू त्याने पायाच्या अंगठ्यांच्या फटीतून दाबून घेतली. एवढ्याने तावतिंस भवनातील दंतधातूची कथा पूर्ण झाली असे समजावे.

---

Tadā jayaseno nāma nāgarājā bhagavato parinibbutabhāvaṃ sutvā ajja pacchimadassanaṃ passissāmīti mahantaṃ nāgarājasampattiṃ gahetvā kusināraṃ gantvā mahāpūjaṃ katvā ekamantaṃ ṭhatvā pādaggantare ṭhitaṃ dhātuṃ disvā nāgeddhibalena gahetvā nāgabhavanaṃ netvā nāgapurassa majjhe ratanakhacite cetiye ṭhapesi. Taṃ tambapaṇṇiyaṃ kākavaṇṇatissarājakāle mahādevattherassa sisso mahindatthero nāma nāgabhavanaṃ gantvā dakkhiṇadāṭhaṃ gahetvā tambapaṇṇiyaṃ serunagaraṃ haritvā giriabhayassa serunagarapabbatantare cetiyaṃ kārāpetvā ṭhapesi.

तेव्हा जयसेन नावाच्या नागराजाने भगवंतांच्या परिनिब्बान झाल्याचे ऐकून, 'आज मी त्यांचे अंतिम दर्शन घेईन,' असा विचार करून मोठ्या नागराज-वैभवासह कुसिनारा येथे जाऊन महापूजा केली. एका बाजूला उभे राहून त्याने पायाच्या अंगठ्यांच्या फटीत असलेली ती धातू पाहिली आणि नाग-ऋद्धीच्या बळाने ती घेऊन तो नागलोकात गेला. तेथे त्याने नागपुराच्या मध्यभागी रत्नजडित चैत्यात ती ठेवली. ताम्रपर्णीमध्ये (श्रीलंकेत) काकवर्णतिस्स राजाच्या काळात, महादेव थेरांचे शिष्य महिंद थेर नावाचे नागलोकात गेले आणि त्यांनी ती उजवी दाढा घेऊन ताम्रपर्णीतील सेरुनगरात आणली आणि गिरिअभयाच्या सेरुनगर पर्वताच्या दरम्यान चैत्य बांधून ती तेथे ठेवली.

---

Ettāvatā nāgabhavanadantadhātukathā paripuṇṇā veditabbā.

एवढ्याने नागलोकातील दंतधातूची कथा पूर्ण झाली असे समजावे.

---

Tatrāyaṃ gandhāravāsinoti? Ekā vāmadāṭhā doṇo nāma ācariyo nivattha vatthantare ṭhapetvā gaṇhi. Tadā eko gandhāravāsī pubbe laddhabyākaraṇo katābhinīhāro vatthantare ṭhatapidantadhātuṃ disvā kusalacittena tato dantadhātuṃ gahetvā gandhāravāsikehi saddhiṃ attano raṭṭhaṃ gantvā cetiyavane ṭhapesi.

तेथे 'गंधारवासी' म्हणजे काय? एक डावी दाढा दोण नावाच्या आचार्यांनी आपल्या नेसलेल्या वस्त्रामध्ये लपवून ठेवली होती. तेव्हा पूर्वीच भाकीत (व्याकरण) प्राप्त झालेल्या आणि पुण्यकर्म केलेल्या एका गंधारवासी पुरुषाने वस्त्रामध्ये ठेवलेली ती दंतधातू पाहिली आणि कुशल चित्ताने ती दंतधातू तेथून घेतली. तो गंधारवासीयांसह आपल्या देशात गेला आणि त्याने ती चैत्यवनात ठेवली.

---

Ettāvatā vāmadantadhātukathā paripuṇṇā veditabbā.

एवढ्याने डाव्या दंतधातूची कथा पूर्ण झाली असे समजावे.

---

Tattha adho vāmadantadhātuṃ sāriputtattherassa sisso khemo nāma muni jālacitakatova uppatitvā vāmadāṭhaṃ gahetvā kāliṅgapuraṃ netvā brahmadattassa rañño samīpaṃ gantvā dantadhātuṃ dassetvā? Mahārāja vāmadantadhātuṃ bhagavā tameva imasmiṃ jambudīpe yāva guhasīvaparamparā devamanussānaṃ atthaṃ karitvā pariyosāne guhasīvarañño pāhessatīti (nīyādetuṃ) āhāti nīyyādesi.

तेथे खालची डावी दंतधातू सारिपुत्त थेरांचे शिष्य खेम नावाच्या मुनींनी जळत्या चितेतूनच वर उडून ती डावी दाढा घेतली आणि कलिंगपूर येथे नेली. ते राजा ब्रह्मदत्ताजवळ गेले आणि त्यांनी ती दंतधातू दाखवून म्हटले, 'महाराज, ही डावी दंतधातू आहे. भगवंतांनी या जंबुद्विपात गुहसीव परंपरेपर्यंत देव आणि मनुष्यांचे कल्याण करून शेवटी राजा गुहसीवाला सोपवण्यासाठीच दिली आहे,' असे सांगून ती सुपूर्द केली.

---

Aparabhāge hemamālā rājakaññā dantakumārena saddhiṃ brāhmaṇavesaṃ gahetvā dantadhātuṃ ādāya palāyitvā vāṇije ārocetvā nāvā vegena gantvā ceva nāgasupaṇṇehi mahantaṃ pūjaṃ kāretvā anukkamenāgantvā jambukoḷapaṭṭanaṃ patvā dijavarassa ācikkhitamaggena anurādhapuraṃ patvā kittissirimeghassa pavattiṃ pucchitvā navavassaāyusamāno tīsu saraṇesu pasannabhāvaṃ sutvā meghagiri mahātherassa santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ nisīditvā dantadhātuṃ jambudīpato gahetvā āgatabhāvaṃ ārocetvā dassesi. Disvā ca pana pītiyā phuṭo ubhinnampi saṅgahaṃ katvā mahāvihāraṃ alaṅkāretvā jinadantadhātuṃ ṭhapetvā ekaṃ bhikkhuṃ pesetvā taṃ pavattiṃ rañño ārocāpesi. Taṃ sutvā rājā pītipāmojjo cakkavattissa sirisampatto daḷiddo viya tassa pāṭihāriyaṃ disvā vīmaṃsitvā nikkaṅkho hutvā sakalalaṅkādīpena pūjesi. Etena nayena pūjaṃ katvā ekadivaseneva navalakkhaṃ pūjesi.

नंतरच्या काळात, हेममाला नावाच्या राजकन्येने दंतकुमारासह ब्राह्मणाचा वेष धारण केला आणि दंतधातू घेऊन ते पळून गेले. त्यांनी व्यापाऱ्यांना सांगितले आणि नौकेने वेगाने प्रवास केला. नाग आणि सुपर्णांनी तिची मोठी पूजा केली. क्रमशः प्रवास करत ते जंबुकोलपट्टण येथे पोहोचले. एका श्रेष्ठ ब्राह्मणाने दाखवलेल्या मार्गाने ते अनुराधापूर येथे पोहोचले. तेथे त्यांनी कीर्तिश्रीमेघ राजाची माहिती विचारली. तो नऊ वर्षांचा असतानाच त्रिशरणावर प्रसन्न (श्रद्धावान) झाल्याचे ऐकून, ते मेघगिरी महाथेरांच्या जवळ गेले. त्यांना वंदन करून एका बाजूला बसले आणि जंबुद्विपातून दंतधातू घेऊन आल्याचे सांगून ती त्यांना दाखवली. ती पाहून महाथेर प्रीतीने पुलकित झाले. त्यांनी त्या दोघांचाही आदरसत्कार केला, महाविहार सजवला आणि तेथे जिन-दंतधातू ठेवली. नंतर एका भिक्खूला पाठवून ही बातमी राजाला कळवली. ते ऐकून राजा अत्यंत आनंदित व प्रफुल्लित झाला. चक्रवर्ती राजाचे वैभव प्राप्त झालेल्या दरिद्री माणसाप्रमाणे, त्याने तिचे प्रातिहार्य पाहिले, त्याची परीक्षा घेतली आणि निःशंक होऊन संपूर्ण लंकाद्वीपाने तिची पूजा केली. या पद्धतीने पूजा करत त्याने एकाच दिवसात नऊ लाख (मूल्याची) पूजा केली.

---

Sīhaḷindo ubhinnampi bahūni ratanāni ca;

Gāme ca issare ceva datvāna saṅgahaṃ akā.

सिंहळ देशाच्या राजाने त्या दोघांनाही अनेक रत्ने, गावे आणि ऐश्वर्य देऊन त्यांचा आदरसत्कार केला.

---

Ettāvatā adhodāṭhādhātukathā paripuṇṇā veditabbā.

येथपर्यंत खालच्या दाढा-धातूची (अधोदाढाधातूची) कथा परिपूर्ण झाली असे समजावे.

---

Cattālīsa samā dantā kesā lomā ca sabbaso devā hariṃsu ekekaṃ cakkavāḷaparamparā.

चाळीस सम (समान) दात, केस आणि रोम (अंगावरील केस) हे सर्व देवांनी एकेक करून चक्रवाळांच्या परंपरेत नेले.

---

Tatra vacane, cattālīsa samā dantāti? Sesadantā ca kesā ca lomā ca nakhā ca sabbasopi mayi parinibbuta-kāle mā ḍayhantu luñcitvā ākāse patiṭṭhantu ekekacakkavāḷañca ekekakesalomanakhadantadhātuparamparā netvā cetiyaṃ kāretvāna devamanussānaṃ atthaṃ karotuti adhiṭṭhahi. Tasmā parinibbutakālato yāva sarīraṃ na ḍayhati tāva chabbaṇṇarasmiyo lomadhātu na pajahati. Doṇabrāhmaṇopi dhātuvibhajanāvasāne veṭhantare ca nivāsanantare ca pādaggantare ca dhātunaṃ vinaṭṭhabhāvaṃ ñatvā pathaviyaṃ uttānakoyevajāto. Tadā sakko devarājā disvā ayaṃ deṇācariyo dhātu atthāya anuparivattetvā vināsaṃ pāpuṇeyya ahaṃ vīṇācariyavesaṃ gahetvā tassa santikaṃ gantvā sokaṃ vinodessāmīti sakkarūpaṃ jahitvā vīṇācariyavesaṃ gahetvā tassa santikaṃ gantvā ekamantaṃ ṭhito dibbagītaṃ gāyitvā vīṇaṃ vādento nānappakāraṃ udānesi. Yaṃ dhammametaṃ purisassa vādaṃ chindissāmīti vatvā kathāya sotunaṃ lobhaṃ parassa atthaṃ vināsetvā atilobhena puriso pāpako hotīti. Haṃsarājajātakaṃ dīpetvā yaṃ laddhaṃ taṃ suladdhanti āha. Taṃ sutvā doṇo ayaṃ vīṇācariyo mayhaṃ thenabhāvaṃ aññāsīti sokaṃ vinodetvā uṭṭhāya āvajjamāno tumbaṃ disvā yena bhagavato sarīradhātuyo mitā sopi dhātugatikova. Idaṃ thūpaṃ karissāmīti cintetvā tumbaṃ gahetvāna cetiye ṭhapesi. Moriyā aṅgāraṃ gahetvā aṅgāracetiyaṃ nāma kāresuṃ.

त्या वचनात, 'चाळीस समान दात' म्हणजे काय? 'माझ्या परिनिर्वाण समयी उरलेले दात, केस, रोम आणि नखे हे सर्व जळू नयेत, तर ते उपटले जाऊन आकाशात प्रस्थापित व्हावेत आणि एकेका चक्रवाळात एकेक केस, रोम, नख व दंतधातूंची परंपरा नेऊन तेथे चैत्य उभारून देव आणि मनुष्यांचे कल्याण करावे,' असा त्यांनी (भगवंतांनी) अधिष्ठान केला होता. त्यामुळे परिनिर्वाण काळापासून जोपर्यंत शरीराचे दहन झाले नाही, तोपर्यंत षड्रंगी रश्मींनी युक्त असलेल्या रोमधातूने शरीर सोडले नाही. द्रोण ब्राह्मणानेही धातूंच्या विभाजनाच्या शेवटी आपल्या पगडीत, वस्त्रात आणि पायांच्या बोटांच्या फटीत लपवलेले धातू नाहीसे झाल्याचे पाहून तो जमिनीवर उताणा पडला. तेव्हा देवराज शक्राने हे पाहून विचार केला की, 'हा द्रोणाचार्य धातूंच्या प्राप्तीसाठी इकडेतिकडे फिरून विनाशाला प्राप्त होईल. मी वीणावादकाचे रूप घेऊन त्याच्याजवळ जाईन आणि त्याचा शोक दूर करीन.' असे म्हणून त्याने आपले शक्ररूप सोडले आणि वीणावादकाचे रूप घेऊन तो त्याच्याजवळ गेला. एका बाजूला उभे राहून त्याने दिव्य गीत गायले आणि वीणा वाजवत विविध प्रकारचे उद्गार (उदान) काढले. 'मी माणसाचा वाद मिटवीन' असे म्हणून, ऐकणाऱ्यांच्या कथेतील लोभ आणि दुसऱ्याचे हित नष्ट करून अतिलोभामुळे माणूस पापी बनतो, असे सांगितले. हंसराज जातकाचा दाखला देऊन 'जे मिळाले ते उत्तम मिळाले' असे तो म्हणाला. ते ऐकून द्रोणाने 'या वीणावादकाला माझी चोरी समजली आहे' असे मानून आपला शोक दूर केला. तो उठला आणि विचार करत असताना त्याला तो कुंभ (द्रोण/माप) दिसला ज्याने भगवंतांच्या शरीरधातू मोजल्या होत्या, तो देखील धातूंच्या संपर्काने पवित्र झाला होता. 'मी यावर स्तूप बांधीन' असा विचार करून त्याने तो कुंभ घेतला आणि चैत्यात प्रस्थापित केला. मोरिया लोकांनी निखारे (अंगार) नेऊन 'अंगारचैत्य' नावाचा स्तूप उभारला.

---

(Nagare kapilavatthumhi sammādiṭṭhi bahujjano;

Tattha sārīrikaṃ thūpaṃ akāsi ratanāmayaṃ.

(कपिलवस्तू नगरात सम्यक दृष्टी असलेले अनेक लोक होते; त्यांनी तेथे रत्नांनी मढवलेला शारीरिक स्तूप उभारला.

---

Nagare allake ramme buddhadhātu patiṭṭhiya;

Silāya muggavaṇṇāya thūpaṃ sadhātukaṃ akā.

रम्य अशा अल्लक नगरात बुद्धधातू प्रस्थापित करून, मूग-रंगाच्या (हिरवट) दगडाने धातूंसह स्तूप उभारला.

---

Jano pāveyyaraṭṭhasmiṃ patiṭṭhiya sārīrikaṃ;

Silāya maṇivaṇṇāya pāveyyaṃ cetiyaṃ akā.

पावेय्य राज्यातील लोकांनी शारीरिक धातू प्रस्थापित करून, मणी-रंगाच्या (रत्नवर्णीय) दगडाने पावेय्य चैत्य उभारला.

---

Cīvaraṃ pattadaṇḍañca madhurāyaṃ apūjayuṃ;

Nivāsanaṃ kusaghare pūjayiṃsu mahājanā.

मधुरा नगरीत चीवर आणि पात्र-दंडाची पूजा केली गेली; कुसघरात महाजनांनी अंतर्वस्त्राची (निवासनाची) पूजा केली.

---

Paccattharaṇaṃ kapile uṇṇalomañca kosale;

Pūjesuṃ pāṭaliputte karakaṃ kāyabandhanaṃ.

कपिलवस्तूमध्ये बिछाना (पच्चत्थरण) आणि कोसल देशात उर्णरोम (भिवयांच्या मधील केस); पाटलीपुत्रामध्ये कमंडलू (करक) आणि कायबंधन (कमरपट्टा) यांची पूजा केली.

---

Nisīdanaṃ avantisu campāyaṃ’dakasāṭakaṃ;

Devaraṭṭhe attharaṇaṃ videhe parissāvanaṃ.

अवंतीमध्ये निसीदन (बसण्याचे आसन) आणि चंपानगरीत जलशाटक (स्नानाचे वस्त्र); देवराष्ट्रात बिछाना आणि विदेह देशात जलगाळणी (परिस्सावण) यांची पूजा केली.

---

Vāsi-sūcigharañcāpi indapatthe apūjayuṃ;

Pāsāṇake padaṃ seṭṭhaṃ bhaṇḍasesaṃ parantake.

इंद्रप्रस्थामध्ये वस्तरा आणि सुई-घर (सुईची डबी) यांची पूजा केली; पाषाणक येथे श्रेष्ठ पाऊल (चरणचिन्ह) आणि परंतक देशात उरलेल्या भांड्यांची (वस्तूंची) पूजा केली.

---

Mahiṃsu manujā dhātuṃ aṭṭhadoṇamitaṃ tadā;

Dhātu vitthāritā āsi lokanāthassa satthuno).

त्या काळी मनुष्यांनी आठ द्रोण (माप) प्रमाण असलेल्या धातूंची पूजा केली; अशा प्रकारे लोकनाथ शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) धातूंचा विस्तार झाला.)

---

Te pana rājāno hi attanoladdhadhātuṃ gahetvā sakasakanagaraṃ gantvā cetiyaṃ kārāpetvā mahantaṃ pūjāvidhānaṃ kariṃsu. Cakkhumantassa bhagavato sarīradhātu aṭṭhadoṇamattaṃ suvaṇṇanāḷiyā ekasataaṭṭhavīsatināḷikā ahosi? Satthā pana uttarāsāḷhanakkhattena mātukucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Visākhanakkhattena mātukucchito nikkhami. Uttarāsāḷhanakkhattena mahābhinikkhamanaṃ nikkhami. Visākhanakkhattena buddho ahosi. Uttarāsāḷhanakkhattena dhammacakkaṃ pavattesi. Teneva yamakapāṭihāriyaṃ akāsi. Assayujanakkhattena devorohaṇaṃ akāsi. Visākhanakkhattena parinibbāyi. Mahākassapattherā ca anuruddhatthero ca dve mahātherā bhagavato sarīradhātuyo vissajjāpetvā adaṃsu.

त्या राजांनी आपापल्या वाट्याला आलेले धातू घेऊन आपापल्या नगरात जाऊन चैत्य उभारले आणि मोठी पूजा केली. चक्षुमान भगवंतांचे शरीरधातू आठ द्रोण प्रमाण होते, जे सुवर्णनाळीने (सोन्याच्या मापाने) एकशे अठ्ठावीस नाळी (मापे) झाले. शास्त्यांनी उत्तराषाढा नक्षत्रावर मातृकुक्षीत प्रतिसंधी (गर्भधारणा) घेतली. विशाखा नक्षत्रावर ते मातृकुक्षीतून बाहेर आले. उत्तराषाढा नक्षत्रावर त्यांनी महाभिनिष्क्रमण केले. विशाखा नक्षत्रावर ते बुद्ध झाले. उत्तराषाढा नक्षत्रावर त्यांनी धम्मचक्र प्रवर्तन केले. त्याच नक्षत्रावर त्यांनी यमक प्रातिहार्य केले. आश्विन (अस्सयुज) नक्षत्रावर त्यांनी देवलोकातून अवतरण (देवोरोहण) केले. विशाखा नक्षत्रावर त्यांचे परिनिर्वाण झाले. महाकश्यप थेर आणि अनुरुद्ध थेर या दोन महाथेरांनी भगवंतांच्या शरीरधातूंचे वितरण करून दिले.

---

Tesaṃ rājunaṃ bhagavato sarīradhātuṃ labhitvā sattadivasasattamāsādhikāni sattavassāni mahārahaṃ pūjaṃ katvā gatakāle micchādiṭṭhikamanussā? Samaṇo gotamo parinibbuto. Tassa dhātu atthāya amhākaṃ jīvitakappanaṃ nāsetvā pūjaṃ karotī’ti sammāsambuddhe padussanti. Sakko āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā mahākassapattherassa ārocesi;’bhante micchādiṭṭhikā manussā bhagavati paduṭṭhacittena ito cutā avīcinirayaṃ uppajjanti. Bahutarā anāgate micchādiṭṭhikā mātupitughātakā rājāno bhavissanti. Ajjeva dhātuyo nidahituṃ vaṭṭatī’ti thero vicāretvā addasa.

त्या राजांना भगवंतांचे शरीरधातू मिळाल्यानंतर त्यांनी सात वर्षे, सात महिने आणि सात दिवस त्यांची मोठी पूजा केली. तो काळ निघून गेल्यावर मिथ्यादृष्टी लोक म्हणू लागले, 'श्रमण गौतम परिनिर्वाण पावले आहेत. त्यांच्या धातूंसाठी आमची उपजीविका नष्ट करून हे लोक पूजा करत आहेत,' असे म्हणून ते सम्यकसंबुद्धांविषयी द्वेष करू लागले. शक्राने विचार करून हे कारण जाणले आणि महाकश्यप थेरांना सांगितले, 'भंते! मिथ्यादृष्टी लोक भगवंतांविषयी द्वेषयुक्त चित्त ठेवून येथून च्युत होऊन अवीची निरयात (नरकात) उत्पन्न होत आहेत. भविष्यात आणखी बरेच मिथ्यादृष्टी, माता-पित्यांचा वध करणारे राजे होतील. आजच या धातूंचे जतन (निक्षेप) करणे योग्य ठरेल.' थेरांनी विचार करून हे पाहिले.

---

Anantamatthaṃ dharamānakāle katvāna sattānamalīnacitto sesānamatthāya sarīradhātuṃ ṭhapetva so maccumukhaṃ upeto. (Katvā yo bodhiñāṇaṃ vividhabalavaraṃ bujjhituṃ pāramīyo vatvā saṅkheyyapuṇṇe aparimitabhave uttaritvā sumuttaṃ. Ārohitvāna sīghaṃ ariyasivapadaṃ accutaṃ sītibhāvaṃ patto so jātipāraṃ nikhilapadahanaṃ dukkaraṃ kārayitvā.

जिवंत असताना प्राण्यांचे अनंत कल्याण करून, निष्कलंक चित्त असलेल्या त्यांनी इतरांच्या कल्याणासाठी शरीरधातू मागे ठेवून मृत्यूच्या मुखात प्रवेश केला. (ज्यांनी विविध श्रेष्ठ बलांनी युक्त अशा बोधिज्ञानाचा बोध घेण्यासाठी पारमिता पूर्ण केल्या, असंख्य पुण्यवान आणि अमर्याद भवांमधून पार पडून जे सुमुक्त झाले. जे शीघ्रच आर्य शिवपदाला (कल्याणकारी निर्वाणाला), अच्युत व शीतल भावाला प्राप्त झाले, ते सर्व कठीण कार्ये करून जन्माच्या पलीकडच्या तीराला पोहोचले.

---

Dhātvantarāyaṃ disvāna thero kassapasavhayo;

Nidhānaṃ sabbadhātunaṃ karohītyāha bhūpatiṃ.

धातूंना असलेला धोका पाहून, कश्यप नावाच्या थेरांनी राजाला सांगितले, 'सर्व धातूंचे जतन (निक्षेप) करा.'

---

Sādhūti so paṭissutvā māgadho tuṭṭhamānaso;

Dhātunidhānaṃ kāresi sabbattha vattitādiya.

'फार चांगले,' असे म्हणून मगध देशाच्या राजाने प्रसन्न चित्ताने सर्व ठिकाणी धातूंचे जतन (निक्षेप) करवले.

---

Kārāpetvāna so rājā kassapassa nivedayī;

Dhātuyo āharī thero idaṃ kāraṇamaddasa.

ते कार्य करवून त्या राजाने कश्यप थेरांना कळवले. थेरांनी हे कारण पाहून धातू आणले.

---

Bhujaṅgā parigaṇhiṃsu rāmagāmamhi dhātuyo;

Cetiye dhārayissanti laṅkādīpe anāgate.

रामगामातील धातूंवर नागांनी ताबा मिळवला होता; भविष्यात ते लंकाद्विपातील चैत्यात धारण केले जातील.

---

Tā dhātuyo ṭhapetvāna thero kassapasavhayo;

Rañño ajātasattussa adāsi dhātuyo tadā.

त्या (रामगामातील) धातूंना वगळून, कश्यप नावाच्या थेरांनी तेव्हा राजा अजातशत्रूला इतर धातू दिले.

---

Gehe cūpakaraṇāni catusaṭṭhisatāni so;

Abbhantare ṭhapesi rājā sabbā tā buddhadhātuyo.

राजाने त्या गृहाच्या आत चौसष्टशे उपकरणांनिशी त्या सर्व बुद्धधातू प्रस्थापित केल्या.

---

Karaṇḍāsīti saṃkiṇṇaṃ cetiyāsītilaṅkataṃ;

Gehe bahusamākiṇṇaṃ thūpārāmappamāṇakaṃ.

ऐंशी करंडकांनी युक्त, ऐंशी चैत्यांनी सुशोभित आणि थूपारामच्या आकाराच्या त्या गृहात अनेक गोष्टींची दाटी झाली होती.

---

Kāretvā sabbakaraṇaṃ vālikaṃ okirī tahiṃ;

Nānāpupphasahassāni nānā gandhaṃ samākiri.

सर्व सिद्धता करून त्यांनी तेथे वाळू पसरली आणि हजारो प्रकारची फुले व विविध सुगंधी द्रव्ये शिंपडली.

---

Asītitherarūpāni aṭṭhacakkasatāni ca;

Suddhodhanassa rūpampi māyāpajāpatādinaṃ.

ऐंशी थेरांची रूपे (मूर्ती), आठशे चक्रे, तसेच शुद्धोधन, महामाया, प्रजापती इत्यादींच्या मूर्तीही (त्यांनी बनवल्या).

---

Sabbāni tāni rūpāni suvaṇṇasseva kārayi;

Pañca chattadhajasate ussāpesi mahīpatī.

ती सर्व रूपे (मूर्ती) त्यांनी सोन्याचीच बनवून घेतली; आणि पृथ्वीपतीने (राजाने) पाचशे छत्र व ध्वज उभारले.

---

Jātarūpamaye kumbhe kumbhe ca ratanāmaye;

Pañca pañca sateyeva ṭhapāpesi samantato.

सोन्याचे कलश आणि रत्नांचे कलश, प्रत्येकी पाच-पाचशे कलश त्यांनी चहूबाजूंनी ठेवले.

---

Sovaṇṇanikkhamayena ca kapāle rajatāmaye;

Puresi gandhatelassa jālāpetvā padīpake.

सोन्याचे आणि चांदीचे दिवे सुगंधी तेलाने भरून त्यांनी ते प्रज्वलित केले.

---

Pañca pañca sateyeva ṭhapāpesi disampati;

Ime tatheva tiṭṭhanta adhiṭṭhāsi mahāmuni.

राजाने प्रत्येकी पाच-पाचशे दिवे चहूबाजूंनी ठेवले; आणि महामुनींनी (बुद्धांनी) अधिष्ठान केले की, 'हे दिवे तसेच जळत राहोत.'

---

Vitthāritā dhammāsoko bhavissati anāgate;

Akkhare soṇṇapattamhi chindāpesi mahāmatī.

महाबुद्धीमान (राजाने) सोन्याच्या पट्टीवर अक्षरे कोरून ठेवली की, 'भविष्यात धर्माशोक (या धातूंचा) विस्तार करतील.'

---

Pakappitvā visukammaṃ dhātugabbhasamantato;

Vātavegena yāyantaṃ yantarūpamakārayī.

धातूगर्भाच्या (धातूंच्या खोलीच्या) चहूबाजूंनी विश्वकर्माप्रमाणे रचना करून, वाऱ्याच्या वेगाने फिरणारे यंत्रमानव (यंत्ररूप) तयार केले.

---

Katvā silāparikkhepaṃ pidahitvā silāhi taṃ;

Tassūpari karī thūpaṃ samaṃ pāsāṇathūpiyaṃ.)

दगडांचे कुंपण करून आणि त्याला दगडांनी झाकून, त्यावर त्यांनी एक सपाट पाषाणस्तूप बांधला.

---

Dhātunidhānakathā samattā.

धातू-निधान कथा समाप्त झाली.

---

Iti ariyajanappasādanatthāya kate dhātuvaṃse tathāgatassa parinibbutādhikāro nāma dutiyo paricchedo.

अशा प्रकारे, आर्यजनांच्या प्रसन्नतेसाठी रचलेल्या 'धातूवंश' मधील 'तथागतांचे परिनिब्बान' नावाचा हा दुसरा परिच्छेद समाप्त झाला.

---

3. Dhātuparamparākathā

३. धातू-परंपरा कथा

---

Dhātusu pana vibhajitvā dīyamānesu satthuno nalāṭadhātu kosinārakānaṃ mallānaṃ laddhakoṭṭhāseyeva ahosi. Mahākassapatthero te upasaṅkamitvā satthuno nalāṭadhātu tumhākaṃ koṭṭhāse ahosi, taṃ gahetuṃ āgato, bhagavā hi dharamāneyeva tambapaṇṇidīpassa anujāni, ‘tasmā taṃ amhākaṃ dethā’ti. Taṃ sutvā mallarājāno?’Evaṃ patigaṇhatha bhante dhātu’ti mahākassapattherassa adaṃsu. So attano saddhivihārikaṃ mahānandattheraṃ pakkosāpetvā nalāṭadhātuṃ therassa niyyādetvā’ imaṃ dhātuṃ tambapaṇṇi dīpe mahāvālukagaṅgāya dakkhiṇabhāge serunāma dahassa ante varāha nāma soṇḍimatthake kākavaṇṇatisso nāma rājā patiṭṭhāpessati, cetiyaṃ saṅghārāmaṃ kārāpessati, tvaṃ imaṃ dhātuṃ gahetvā vesāliyaṃ upanissāya mahāvanavihāre kuṭāgārasālāyaṃ satthuno vasitagandhakuṭiyaṃ ṭhapetvā dhātupūjaṃ katvā āyusaṅkhāre ossaṭṭhe parinibbāpayamāne attano saddhivihārikassa candaguttattherassa dhātuvaṃsaṃ kathetvā appamatto hohī’ti vatvā dhātuṃ therassa datvā anupādisesanibbānadhātuyā parinibbāyi.

जेव्हा धातूंचे विभाजन करून वाटप केले जात होते, तेव्हा शास्त्यांची (बुद्धांची) ललाट-धातू (कपाळाचे अस्थी) कुशीनगरच्या मल्लांच्या वाट्याला आली होती. महाकस्सप थेर त्यांच्याकडे गेले आणि म्हणाले, 'शास्त्यांची ललाट-धातू तुमच्या वाट्याला आली आहे, ती घेण्यासाठी मी आलो आहे. कारण भगवान जिवंत असतानाच त्यांनी तांबपर्णी (श्रीलंका) द्वीपासाठी अनुमती दिली होती, म्हणून ती आम्हाला द्या.' हे ऐकून मल्ल राजांनी, 'भन्ते, ही धातू स्वीकारावी,' असे म्हणून ती महाकस्सप थेरांना दिली. त्यांनी आपले सद्धिविहारिक महानंद थेरांना बोलावून ती ललाट-धातू त्यांच्या स्वाधीन केली आणि म्हणाले, 'या धातूला तांबपर्णी द्वीपात महावालुका गंगेच्या दक्षिण भागात, सेरु नावाच्या सरोवराच्या काठावर, वराह नावाच्या टेकडीवर काकवर्णतिस्स नावाचा राजा प्रस्थापित करेल आणि तिथे चैत्य व संघाराम बांधेल. तू ही धातू घेऊन वैशालीच्या जवळ महावन विहारातील कुटागारशाळेत, शास्त्यांच्या निवासस्थानी असलेल्या गंधकुटीत ठेवून तिची पूजा कर. आणि जेव्हा तुझे आयुष्य संपत आले असेल आणि तू परिनिब्बान प्राप्त करणार असशील, तेव्हा तुझ्या सद्धिविहारिक चंद्रगुप्त थेरांना या धातूचा इतिहास (धातूवंश) सांगून अप्रमत्त राहण्याचा उपदेश कर.' असे सांगून त्यांनी ती धातू थेरांना दिली आणि स्वतः अनुपधिशेष परिनिब्बानधातूने परिनिब्बान प्राप्त केले.

---

Sāvako satthukappo so pabhīnnapaṭisambhido;

Gahetvā mānayī dhātuṃ mahānando mahāvane.

शास्त्यांसमान असलेले आणि प्रतिसंभिदा प्राप्त केलेले ते श्रावक महानंद थेरांनी ती धातू घेऊन महावनात तिची पूजा केली.

---

Tassa therassa saddhivihāriko candaguttatthero dhātuṃ gahetvā ākāsaṃ uggantvā sāvatthīyaṃ jetavanamahāvihāre dasabalena vasitagandhakuṭiyaṃ ṭhapetvā dhātupūjaṃ katvā ciraṃ vihāsi. Sopi āyusaṅkhāre ossaṭṭhe parinibbāpayamāne attano. Saddhivihārikaṃ bhaddasenattheraṃ pakkosāpetvā dhātuṃ therassa niyyādetvā dhātuvaṃsaṃ kathetvā anusāsitvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.

त्या थेरांचे सद्धिविहारिक चंद्रगुप्त थेरांनी ती धातू घेतली आणि आकाशात उडून श्रावस्ती येथील जेतवन महाविहारात दशबलांच्या (बुद्धांच्या) निवासस्थानी असलेल्या गंधकुटीत ती ठेवली आणि तिची पूजा करून ते दीर्घकाळ तिथे राहिले. त्यांनीही आपले आयुष्य संपत आले असताना आणि परिनिब्बान प्राप्त करत असताना, आपले सद्धिविहारिक भद्दसेन थेरांना बोलावून ती धातू त्यांच्या स्वाधीन केली, त्यांना धातूचा इतिहास सांगितला, उपदेश केला आणि अनुपधिशेष परिनिब्बानधातूने परिनिब्बान प्राप्त केले.

---

Candagutto mahāpañño chaḷabhiñño visārado;

Ramme jetavane dhātuṃ ṭhapetvā vandanaṃ akā.

महाज्ञानी, षडभिज्ञ आणि विशारद असलेल्या चंद्रगुप्त थेरांनी सुंदर जेतवनात ती धातू ठेवून तिला वंदन केले.

---

Tassa sisso bhaddasenatthero dhātuṃ gahetvā ākāsena gantvā dhammacakkappavattane isipatane mahā vihāre satthuno vasitagandhakuṭiyaṃ ṭhapetvā gandhamālādīhi pūjetvā ciraṃ vihāsi. So parinibbāpayamāno attano saddhivihārikassa jayasenattherassa dhātuṃ niyyādetvā dhātuvaṃsaṃ kathetvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.

त्यांचे शिष्य भद्दसेन थेरांनी ती धातू घेतली आणि आकाशाने जाऊन धम्मचक्कपवत्तन स्थान असलेल्या इसिपतन महाविहारात शास्त्यांच्या गंधकुटीत ती ठेवली. गंध, पुष्प इत्यादींनी तिची पूजा करून ते दीर्घकाळ तिथे राहिले. त्यांनी परिनिब्बान प्राप्त करताना आपले सद्धिविहारिक जयसेन थेरांच्या स्वाधीन ती धातू केली, त्यांना धातूचा इतिहास सांगितला आणि अनुपधिशेष परिनिब्बानधातूने परिनिब्बान प्राप्त केले.

---

Bhaddaseno mahāthero katakicco mahāisi;

Dhātuṃ ṭhapetvā isipatane vanditvā nibbutiṃ gato.

कृतकृत्य झालेले आणि महर्षी असलेले महाथेर भद्दसेन यांनी इसिपतन येथे ती धातू ठेवून, तिला वंदन करून परिनिब्बान प्राप्त केले.

---

So pana jayasenatthero taṃ dhātuṃ gahetvā veluvanamahāvihāre satthuno vasitagandhakuṭiyaṃ ṭhapetvā gandhamālādīhi pūjetvā ciraṃ vasitvā parinibbāpayamāno attano saddhivihārikassa mahāsaṅgharakkhitattherassa dhātuṃ niyyādetvā dhātuvaṃsaṃ kathetvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.

त्या जयसेन थेरांनी ती धातू घेतली आणि वेळुवन महाविहारात शास्त्यांच्या गंधकुटीत ती ठेवली. गंध, पुष्प इत्यादींनी तिची पूजा करून ते दीर्घकाळ तिथे राहिले. त्यांनी परिनिब्बान प्राप्त करताना आपले सद्धिविहारिक महासंघरक्खित थेरांच्या स्वाधीन ती धातू केली, त्यांना धातूचा इतिहास सांगितला आणि अनुपधिशेष परिनिब्बानधातूने परिनिब्बान प्राप्त केले.

---

Gahetvāna dhātuvaraṃ jayaseno mahāmuni;

Nidhāya veluvane ramme akā pūjaṃ manoramaṃ.

महामुनी जयसेन थेरांनी ती श्रेष्ठ धातू घेतली आणि सुंदर वेळुवनात ती ठेवून तिची मनोहारी पूजा केली.

---

So panāyasmā saṅgharakkhitatthero dhātuṃ gahetvā ākāsena āgantvā kosambiṃ upanissāya ghosita seṭṭhinā kārāpite ghositārāme bhagavato vasitagandhakuṭiyaṃ ṭhapetvā gandhamālādīhi pūjaṃ katvā ciraṃ vihāsi. So’pi parinibbāpayamāno attano saddhivihārikaṃ mahādevattheraṃ pakkosāpetvā dhātuvaṃsaṃ kathetvā appamatto hohī’ti vatvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.

त्या आयुष्यमान संघरक्खित थेरांनी ती धातू घेतली आणि आकाशाने येऊन कौशाम्बीजवळ घोषित श्रेष्ठीने बांधलेल्या घोषितारामात भगवंतांच्या गंधकुटीत ती ठेवली. गंध, पुष्प इत्यादींनी तिची पूजा करून ते दीर्घकाळ तिथे राहिले. त्यांनीही परिनिब्बान प्राप्त करताना आपले सद्धिविहारिक महादेव थेरांना बोलावून त्यांना धातूचा इतिहास सांगितला आणि 'अप्रमत्त राहा' असा उपदेश करून अनुपधिशेष परिनिब्बानधातूने परिनिब्बान प्राप्त केले.

---

Saṅgharakkhitavhayo thero cando viya supākaṭo;

Ṭhapetvā ghositārāme akā pūjaṃ manoramaṃ.

चंद्राप्रमाणे सुप्रसिद्ध असलेल्या संघरक्खित नावाच्या थेरांनी घोषितारामात ती धातू ठेवून तिची मनोहारी पूजा केली.

---

Tassa therassa saddhivihāriko mahādevatthero dhātuṃ gahetvā devānampiyatissassa mahārañño bhātu mahānāgassa uparājassa mahāgāme setacchattaṃ ussāpitakāle hatthoṭṭha nāmajanapade kukkuṭapabbatantare mahāsālarukkhamūle ākāsato otaritvā nisīdi. Tasmiṃ samaye mahākāḷo nāma upāsako attano puttadārehi saddhiṃ mālāgandhavilepanaṃ dhajapatākādīni gāhāpetvā divasassa tikkhattuṃ mahantehi pūjāvidhānehi dhātuṃ pariharitvā ciraṃ vasi. Māsassa aṭṭha-uposathadivase dhātuto chabbaṇṇaraṃsiyo uggacchiṃsu. Tasmiṃ samaye so padeso buddhassa dharamānakālo viya ahosi. Janapadavāsī manussāpi therassa santike sīlāni gaṇhanti, uposathavāsaṃ vasanti, dānaṃ denti, cetiyassa mahantaṃ pūjaṃ karontī. Tato aparabhāge uparājā mahāgāme viharanto bheriṃ carāpesi? Yo amhākaṃ dasabalassa dhātuṃ gahetvā idhāgato, tassa mahantaṃ sampattiṃ dassāmīti. Tasmiṃ kāle kuṭumbiko mahākāḷo uparājaṃ passissāmīti tassa anucchavikaṃ paṇṇākāraṃ gahetvā rājadvāre ṭhatvā sāsanaṃ pahiṇi. Uparājā taṃ pakkosāpesi. So gantvā vanditvā ṭhito taṃ paṇṇākāraṃ rājapurisānaṃ paṭicchāpesi. Uparājā? Mātula mahākāḷa, tumhākaṃ janapade amhākaṃ satthuno dhātu atthī’ti āha. Mahākāḷo upa rājassa kathaṃ sutvā atthi deva, mayhaṃ kulupagattherassa santike ādāsamaṇḍalappamāṇaṃ satthuno nalāṭadhātu chabbaṇṇaraṃsīhi ākāsappadese sūriyasahassacandasahassānaṃ uṭṭhitakālo viya obhāseti. So janapado buddhassa uppannakālo viya ahosīti āha. Tassa kuṭumbikassa kathaṃ suṇantassaeva rañño sakalasarīraṃ pañcavaṇṇāya pītiyā paripuṇṇaṃ ahosi. Ativiya somanassappatto rājā mayhaṃ mātulassa mahākāḷassa satasahassaṃ kahāpaṇāni ca catusindhavayuttarathañca suvaṇṇālaṅkārehi susajjitaṃ ekaṃ assañca udakaphāsukaṭṭhānake khettañca pañcadāsīsatañca dethā’ti vatvā aññañca pasādaṃ dāpesi. So uparājā ettakaṃ kuṭumbikassa dāpetvā taṃ divasameva nagare bheriṃ carāpetvā hatthassarathayānāni gahetvā kuṭumbikaṃ maggadesakaṃ katvā anupubbena hatthoṭṭhajanapadaṃ patvā ramaṇīye bhūmippadese khandhāvāraṃ bandhitvā amaccagaṇaparivuto kuṭumbikaṃ gahetvā therassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Sesā amaccā kuṭumbiko ca theraṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Uparājā theraṃ vanditvā sārāṇīyaṃ kathaṃ katvā ekamantaṃ nisinno paṭisanthāramakāsi. Mahādevattheropi sammodanīyaṃ kathaṃ katvā kissa tvaṃ mahārāja idhāgatosi āgatakāraṇaṃ me ārocehī’ti āha. Bhante tumhākaṃ. Santike amhākaṃ bhagavato nalāṭadhātu atthī kira. Taṃ vandissāmi’ti āgatomhī’ti āha. Thero? Bhaddakaṃ mahā rāja tayā katanti vatvā dhātugharadvāraṃ vivaritvā mahārāja buddhassa nalāṭadhātu atidullabhā’ti āha. Rājā soḷasehi gandhodakehi nahāyitvā sabbālaṅkārapatimaṇḍito ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā añjaliṃ paggayha namassamāno aṭṭhāsi. Buddhārammaṇāya pītiyā sakalasarīraṃ phuṭaṃ ahosi.

त्या थेरांचे सद्धिविहारिक (शिष्य) महादेव थेर हे धातू घेऊन, देवानंपियतिस्स महाराजांचे बंधू उपराज महानाग यांनी महागामात श्वेतछत्र उभारले त्या काळात, हत्थोट्ठ नावाच्या जनपदातील कुक्कुट पर्वताच्या दरम्यान एका मोठ्या साल वृक्षाच्या मुळाशी आकाशातून उतरून बसले. त्या वेळी महाकाळ नावाच्या उपासकाने आपल्या पत्नी व मुलांसह पुष्प, गंध, विलेपन, ध्वज, पताका इत्यादी घेऊन दिवसातून तीन वेळा मोठ्या पूजेच्या विधींनी धातूची परिचर्या करत दीर्घकाळ वास्तव्य केले. महिन्याच्या आठ उपोसथ दिवशी धातूमधून सहा रंगांचे किरण (षड्वर्ण रश्मी) बाहेर पडत असत. त्या वेळी तो प्रदेश जणू बुद्धांच्या हयातीचा काळ असल्यासारखा झाला होता. जनपदातील रहिवासी लोकही थेरांच्या जवळ शील ग्रहण करत, उपोसथ व्रत पाळत, दान देत आणि चेतियाची (स्तूपाची) मोठी पूजा करत असत. त्यानंतरच्या काळात, उपराज महागामात राहत असताना त्यांनी दवंडी पिटवली की, "जो कोणी आमच्या दशबलांचे (बुद्धांचे) धातू घेऊन येथे आला असेल, त्याला मी मोठी संपत्ती देईन." त्या वेळी महाकाळ नावाच्या गृहपतीने (कुटुंबिकाने) "मी उपराजांना भेटेन" असे म्हणून त्यांच्या योग्य असा नजराणा घेऊन राजद्वारी उभे राहून निरोप पाठवला. उपराजांनी त्यांना बोलावून घेतले. त्यांनी जाऊन वंदन केले आणि उभे राहून तो नजराणा राजपुरुषांच्या स्वाधीन केला. उपराजांनी विचारले, "मातुल (मामा) महाकाळ, तुमच्या जनपदात आमच्या शास्त्यांचे (बुद्धांचे) धातू आहेत काय?" महाकाळ उपराजांचे बोलणे ऐकून म्हणाले, "होय देवा, माझ्या कुलूपग (कुलात येणाऱ्या) थेरांच्या जवळ आरशाच्या आकाराएवढी शास्त्यांची ललाटधातू (कपाळाची धातू) आहे, जी सहा रंगांच्या किरणांनी आकाशात हजारो सूर्य आणि हजारो चंद्रांच्या उदयासारखा प्रकाश पसरवते. तो जनपद जणू बुद्धांच्या उत्पत्तीचा (हयातीचा) काळ असल्यासारखा झाला आहे." त्या गृहपतीचे बोलणे ऐकत असतानाच राजाचे संपूर्ण शरीर पंचवर्णीय प्रीतीने (हर्षाने) भरून गेले. अत्यंत प्रसन्न झालेल्या राजाने सांगितले, "माझे मातुल महाकाळ यांना एक लाख कहापण (कार्षापण), चार सिंधू घोड्यांचा रथ, सुवर्णालंकारांनी सुसज्ज असलेला एक घोडा, पाण्याचा सुकाळ असलेला शेतजमीन आणि पाचशे दासी द्या," असे सांगून इतरही बक्षिसे दिली. त्या उपराजांनी गृहपतीला एवढे देऊन त्याच दिवशी नगरात दवंडी पिटवली आणि हत्ती, घोडे, रथ इत्यादी वाहने घेऊन, गृहपतीला मार्गदर्शक बनवून अनुक्रमाने हत्थोट्ठ जनपदात पोहोचले. एका रमणीय भूभागावर छावणी ठोकून, अमात्यगणांनी वेढलेले ते गृहपतीला सोबत घेऊन थेरांच्या निवासस्थानी गेले आणि वंदन करून एका बाजूला उभे राहिले. उर्वरित अमात्य आणि गृहपतीनेही थेरांना वंदन केले व एका बाजूला उभे राहिले. उपराजांनी थेरांना वंदन करून, कुशल विचारपूस करून एका बाजूला बसून आदरातिथ्य केले. महादेव थेरांनीही संमोदनीय (आनंददायी) संभाषण करून विचारले, "महाराज, आपण येथे कशासाठी आला आहात? आपल्या येण्याचे कारण मला सांगा." राजा म्हणाला, "भंते, आपल्याकडे आमच्या भगवंतांची ललाटधातू आहे असे ऐकले आहे. तिचे वंदन करण्यासाठी मी आलो आहे." थेर म्हणाले, "महाराज, आपण खूप चांगले केले," असे सांगून त्यांनी धातूघराचे दार उघडले आणि म्हणाले, "महाराज, बुद्धांची ललाटधातू अत्यंत दुर्मिळ आहे." राजाने सोळा सुगंधी पाण्याच्या घागरींनी स्नान करून, सर्व अलंकारांनी सुसज्ज होऊन, एका खांद्यावर उत्तरासंग (उपरणे) परिधान करून, हात जोडून नमस्कार करत उभे राहिले. बुद्धांच्या स्मरणाने निर्माण झालेल्या प्रीतीने त्यांचे संपूर्ण शरीर पुलकित झाले.

---

(Rājā pītivegena imā gāthā āha;

Namāmi vīra pāde te cakkaṅkita tale subhe;

Vandite naradevehi amataṃ dehi vandite.

(राजाने प्रीतीच्या वेगाने या गाथा म्हटल्या; "हे वीर, मनुष्य आणि देवांनी वंदिलेल्या, चक्रांकित आणि शुभ अशा आपल्या चरणांना मी नमस्कार करतो. हे वंदनीय, मला अमृत (निर्वाण) प्रदान करा.)

---

Lokanātha tuvaṃ eko saraṇaṃ sabbapāṇinaṃ;

Loke tayā samo natthi tārehi janataṃ bahuṃ.

"हे लोकनाथ, आपणच सर्व प्राण्यांचे एकमेव शरण आहात. जगात आपल्यासमान कोणीही नाही, बहुसंख्य जनतेला (संसारसागरातून) तारून न्या."

---

Mahaṇṇave mayaṃ bhante nimuggā dīghasambhave;

Appatissā appatiṭṭhā saṃsarāma ciraṃ tahiṃ.

"भंते, आम्ही या दीर्घकाळ चालणाऱ्या संसाररूपी महासागरात बुडालो आहोत. आश्रय नसलेले आणि आधार नसलेले आम्ही त्यात दीर्घकाळ भटकत आहोत."

---

Etarahi tumhe āpajja patiṭṭhaṃ adhigacchare;

Tumhākaṃ vandanaṃ katvā uttiṇṇamha bhavaṇṇavā’ti.)

"आता आपल्याकडे येऊन आम्ही आधार प्राप्त केला आहे. आपले वंदन करून आम्ही या भवसागरातून पार झालो आहोत.")

---

Tasmiṃ khaṇe dhātuto rasmiyo nikkhamiṃsu. Sakala laṅkādīpaṃ suvaṇṇarasadhārāhi sañchannaṃ viya ahosi. Mahantaṃ pītisomanassaṃ uppajji. Rājā mahantaṃ somanassaṃ patto hutvā haṭṭhatuṭṭho ahosi. So dhātugharato nikkhamitvā therena saddhiṃ alaṅkatamaṇḍape ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno (nisajjādose vajjetvā seyyathidaṃ? Atiduraccāsanta-uparivāta-unnatappadesa-atisammukha-atipacachā’ti. Atidūre nisinno sace kathetukāmo uccāsaddena kathetabbaṃ hoti. Accāsanne nisinno saṅkaraṃ karoti. Uparivāte nisinno sarīragandho vāyati. Unnatappadese nisinno agāravaṃ karoti. Atisammukhe nisinno cakkhunā cakkhuṃ paharitvā daṭṭhabbaṃ hoti. Atipacchā nisinno gīvaṃ parivattetvā daṭṭhabbaṃ hoti. Iti nisajjādosaṃ vajjetvā nisinno). Evamāha. Bhante imaṃ dhātuṃ mayhaṃ detha. Mahantaṃ pūjāsakkaraṃ katvā pariharāmīti. Bhaddakaṃ mahārāja imāya dhātuyā sammāsambuddho dharamānoyeva vyākaraṇaṃ akāsi. Tumhākaṃ vaṃse jāto kākavaṇṇatisso nāma rājā imasmiṃ dīpe mahāvālukagaṅgāya dakkhiṇatīre seru nāma dahassa ante varāha nāma soṇḍiyā matthake patiṭṭhapetvā mahantaṃ thūpaṃ karissatī’ti vatvā satthā tattha samāpattiṃ samāpajjitvā pañcasatakhīṇāsavehi saddhiṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā gato. Tasmā gaṇhatha mahārājā’ti vatvā dhātuṃ adāsi.

त्या क्षणी धातू मधून किरणे बाहेर पडली. संपूर्ण लंकाद्वीप जणू सुवर्णरसाच्या धारांनी झाकून गेल्यासारखे झाले. मोठी प्रीती आणि आनंद निर्माण झाला. राजा अत्यंत आनंदित आणि हर्षोल्हासित झाला. तो धातूघरातून बाहेर पडून थेरांसह सुशोभित मंडपात एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसताना (बसण्याचे दोष टाळून, जसे की: अतिदूर, अतिजवळ, वाऱ्याच्या दिशेने वरच्या बाजूला, उंच ठिकाणी, अगदी समोर, आणि अगदी मागे. अतिदूर बसल्यास बोलायचे असल्यास मोठ्या आवाजात बोलावे लागते. अतिजवळ बसल्यास संकर/अडचण निर्माण होते. वाऱ्याच्या दिशेने वरच्या बाजूला बसल्यास शरीराचा दुर्गंध येतो. उंच ठिकाणी बसल्यास अनादर होतो. अगदी समोर बसल्यास डोळ्यात डोळे घालून पाहावे लागते. अगदी मागे बसल्यास मान वळवून पाहावे लागते. अशा प्रकारे बसण्याचे दोष टाळून तो बसला). तो म्हणाला, "भंते, ही धातू मला द्या. मी तिची मोठी पूजा-अर्चा करून सांभाळ करीन." थेर म्हणाले, "महाराज, हे खूप चांगले आहे. या धातूविषयी सम्यक संबुद्धांनी हयात असतानाच भाकीत केले होते की, 'तुमच्या वंशात जन्मलेला काकवर्णतिस्स नावाचा राजा या द्वीपात महावालुकगंगेच्या दक्षिण तीरावर सेरू नावाच्या सरोवराच्या शेवटी वराह नावाच्या पाण्याच्या डोहाच्या (सोण्डिया) शिखरावर ही प्रस्थापित करून एक मोठा स्तूप बांधेल.' असे सांगून शास्त्यांनी तेथे समापत्ती प्राप्त केली आणि पाचशे क्षीणासवांसह (अर्हतांसह) तीन वेळा प्रदक्षिणा करून ते निघून गेले. म्हणून महाराज, ही घ्या," असे सांगून त्यांनी धातू दिली.

---

Rājā dhātuṃ gahetvā caturassapallaṅke dhātukaraṇḍakaṃ nidahitvā karaṇḍake dhātuṃ patiṭṭhāpetvā taṃ kumudapattasannihamaṅgalasindhavayuttarathe ṭhapetvā samantā ārakkhaṃ saṃvidahitvā (rājā dhātuṃ gahetvā) pañcaṅgaturiye paggaṇhāpayamāno pacchā āgacchatu’ti mahājanassa sāsanaṃ vatvā mahādevattherassa santikaṃ gantvā? Tumhe bhante, dhātuyā upaṭṭhānaṃ karonto āgacchathā’ti āha. Thero tassa kathaṃ sutvā;’mahārāja ayaṃ dhātu paramparā āgatā. Ahaṃ bhagavato dhammabhaṇḍāgārikaānandatthero viya imaṃ dhātuṃ pariharissāmī’ti vatvā attano paccayadāyakaṃ kuṭumbikaṃ āpucchitvā pattacīvaramādāya dhātuṃ upaṭṭhahiyamāno pacchato pacchato gacchati. Rājā dhātuṃ gahetvā anupubbena mahāgāmaṃ patto mahāsenaguttaṃ pakkosāpetvā nagaraṃ alaṅkarāpehī’ti āha. So nagare bheriṃ carāpetvā aṭṭhārasa vīthiyo sammajjantu, puṇṇaghaṭe ṭhapentu, dhajapatākādayo ussāpentu, toraṇāni ussāpentu, pañcavaṇṇāni pupphāni okirantu, sakalanagaraṃ alaṅkarontu, gandhamālādayo gahetvā suddhuttarāsaṅgā hutvā sakalanāgarā paṭipathaṃ āgacchantuti āṇāpesi. Tato mahājano sabbaturiyāni ghosāpayamāno gandhamālādihattho paṭipathaṃ nikkhanto. Devamanussā bhikkhubhikkhuniyo upāsakopāsikā appamāṇā ahesuṃ. (Gandhamālādi puṇṇaghaṭasamussitadhajākiṇṇā) parisā velukkhepasahassāni pavattayiṃsu. Sugandhavātābhighātasamuddaghoso viya sakalanagaraṃ ekaninnādajātaṃ. So rājā nagare bandhanāgāre sabbasatte bandhanā muñcantu, dhammena samena anusāsantuti vatvā dhātuṃ gahetvā attano nagaraṃ pavesetvā attano rājanivesanaṃ āgantvā nāṭakīnaṃ saññamadāsi dhātuṃ vandantuti. Nāṭakī nānābharaṇehi patimaṇḍitā rājagehato nikkhamitvā dhātuṃ vanditvā attano attano hatthagatāni turiyabhaṇḍāni sādhukaṃ paggaṇhitvā mahantaṃ pūjamakaṃsu.

राजांनी धातू घेऊन, चौरस आसनावर धातूची करंडी ठेवून, करंडीत धातू प्रस्थापित करून, ती कमळाच्या पानावरील दवबिंदूसारख्या शुभ्र मांगलिक सिंधू घोड्यांच्या रथात ठेवून, सभोवताली संरक्षणाची व्यवस्था केली. (राजांनी धातू घेऊन) पंचरंगी वाद्ये वाजवत 'मागे मागे यावे' असा महाजनतेला संदेश देऊन, महादेव थेरांच्या जवळ जाऊन विचारले, 'भंते, आपण धातूची सेवा करत यावे.' थेरांनी त्यांचे बोलणे ऐकून म्हटले, 'महाराज, ही धातू परंपरेने आलेली आहे. मी भगवंतांचे धम्मभांडारिक आनंद थेरांप्रमाणे या धातूचे परिपालन करीन.' असे म्हणून त्यांनी आपल्या प्रत्ययदायक (दानशूर) गृहस्थाचा निरोप घेतला आणि पात्र-चीवर घेऊन धातूची सेवा करत मागे मागे चालू लागले. राजाने धातू घेऊन अनुक्रमाने महागाम येथे पोहोचून महासेनगुत्ताला बोलावून घेतले आणि 'नगर सुशोभित कर' असे सांगितले. त्याने नगरात दवंडी पिटवून आज्ञा दिली की, 'अठरा रस्ते झाडून स्वच्छ करावेत, पूर्णघट ठेवावेत, ध्वज-पताका इत्यादी उभाराव्यात, तोरणे बांधावीत, पंचरंगी फुले उधळावीत, संपूर्ण नगर सुशोभित करावे आणि सुगंधी पुष्पमाला इत्यादी घेऊन, शुद्ध उत्तरासंग परिधान करून सर्व नगरवासीयांनी स्वागतासाठी सामोरे यावे.' त्यानंतर महाजनता सर्व प्रकारची वाद्ये वाजवत, हातात सुगंधी पुष्पमाला इत्यादी घेऊन स्वागतासाठी बाहेर पडली. देव, मनुष्य, भिक्खू, भिक्खुनी, उपासक आणि उपासिका यांची संख्या अमर्याद होती. (सुगंधी पुष्पमाला, पूर्णघट आणि उभारलेल्या ध्वजांनी युक्त असलेल्या) त्या समुदायाने हजारो वेळा आनंदाने वस्त्रे हवेत उडवली. सुगंधी वाऱ्याच्या झोताने निर्माण होणाऱ्या समुद्राच्या घोषाप्रमाणे संपूर्ण नगर एकाच आवाजाने दुमदुमून गेले. त्या राजाने नगरातील कारागृहातील सर्व प्राण्यांना बंधनातून मुक्त करावे आणि धम्म व न्यायाने राज्य करावे, असे सांगून धातू घेऊन आपल्या नगरात प्रवेश केला. आपल्या राजवाड्यात येऊन त्यांनी नर्तकींना धातूची वंदना करण्याचा संकेत दिला. विविध अलंकारांनी नटलेल्या नर्तकींनी राजवाड्यातून बाहेर पडून धातूला वंदन केले आणि आपापल्या हातातील वाद्ये चांगल्या प्रकारे वाजवून मोठी पूजा केली.

---

Tato vaḍḍhakiṃ pakkosāpetvā rājanivesanato nātidūre nāccāsante subhumitale dhātugharaṃ kārāpetvā mālākammalatākammādiṃ patiṭṭhāpetvā dhātughare vicittamaṇḍapaṃ kārāpetvāna sattaratanamayaṃ dhātukaraṇḍakaṃ kārāpetvā dhātukaraṇḍake dhātuṃ ṭhapetvā ratanapallaṅka matthake dhātuṃ ṭhapetvā upari vicittavitānaṃ bandhitvā sāṇiyā parikkhipāpetvā mahantena parivārena mahantaṃ dhātupūjaṃ akāsi. Mahājanā gandhamālaṃ gahetvā māsassa aṭṭhūposathadivase dhātuyā mahantaṃ pūjaṃ akaṃsu. Dhātuto raṃsiyo samuggacchanti. Mahājanā vimbhayajātā sādhukāraṃ karonti. Somanassabhūtā sakalanagaravāsino buddhārammaṇa pītiṃ gahetvā divase divase dhātuyā mahantaṃ pūjaṃ karontā vītināmenti. Pañcasīlāni rakkhanti, buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā hutvā saraṇāni gacchanti. Rājā mahājanassa ovadati. ‘‘Mettaṃ bhāvetha, karuṇaṃ muditaṃ upekkhaṃ bhāvetha, kule jeṭṭhāpacāyanakammaṃ karothā‘‘ti. Ovaditvā bhikkhusaṅghassapi cattāro paccaye gaṅgāya maho-ghappavattanakālo viya mahādānaṃ pavattesi. Mātāpituṭṭhāne ṭhatvā bhikkhusaṅghaṃ saṅgaṇhi. Mahājanā tassa ovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā yebhuyyena tasmiṃ kāle matā saggaṃ gatā.

त्यानंतर सुताराला बोलावून घेऊन, राजवाड्यापासून फार दूर नसलेल्या आणि फार जवळही नसलेल्या एका सुंदर भूभागावर धातूगृह बांधले. त्यात पुष्पकाम, लताकाम इत्यादी नक्षीकाम करवून घेतले. धातूगृहात एक विस्तीर्ण व सुंदर मंडप उभारून, सप्तरत्नमय धातूची करंडी तयार करवून घेतली. त्या धातूच्या करंडीत धातू ठेवून, ती रत्नांच्या आसनावर स्थापित केली. वर सुंदर छत बांधून, सभोवताली पडदे लावून, मोठ्या परिवारासह मोठी धातू-पूजा केली. महाजनतेने सुगंधी पुष्पमाला घेऊन महिन्यातील आठ उपोसथ दिवशी धातूची मोठी पूजा केली. धातूमधून किरणे बाहेर पडू लागली. महाजनता विस्मित होऊन साधुकार करू लागली. प्रसन्न झालेले सर्व नगरवासी बुद्धांच्या आळंबनाचा आनंद (बुद्धारम्मण पीती) प्राप्त करून दररोज धातूची मोठी पूजा करत काळ घालवू लागले. ते पंचशीलांचे रक्षण करत असत आणि बुद्धमामक, धम्ममामक व संघमामक बनून त्रिशरणांचे ग्रहण करत असत. राजा महाजनतेला उपदेश करत असे: 'मैत्रीची भावना करा, करुणा, मुदिता आणि उपेक्षेची भावना करा, कुळात ज्येष्ठांचा आदर करा.' असा उपदेश करून त्यांनी भिक्खू संघालाही गंगेच्या महापुराप्रमाणे चार प्रत्ययांचे महादान दिले. माता-पित्यांच्या स्थानी राहून त्यांनी भिक्खू संघाचा सांभाळ केला. महाजनता त्यांच्या उपदेशात राहून दान इत्यादी पुण्यकर्मे करून, त्या काळातील बहुतांश लोक मृत्यूनंतर स्वर्गात गेले.

---

Kalyāṇavaggamhi patiṭṭhitā janā,Dānādi puññāni karitva sabbadā;

Cutā cutā sabbajanā sumānasā,Gatā asesaṃ sugatiṃ subhe ratā.

कल्याणकारी मार्गावर प्रतिष्ठित झालेले लोक, नेहमी दान इत्यादी पुण्यकर्मे करून; प्रसन्न मनाने च्युत (मृत्यू) पावून, ते सर्व लोक शुभ कर्मात रममाण होऊन पूर्णपणे सुगतीला गेले.

---

Rājā dhātuyā mahantaṃ pūjaṃ karonto mahagāme vihāsi. Tena patiṭṭhāpitavihārā kathetabbā? Kathaṃ? Lenavihāraṃ candagirivihāraṃ koṭipabbatavihāraṃ nagaraṅgaṇavihāraṃ selakā vihāraṃ talākāvihāranti evamādayo vihāre patiṭṭhāpetvā tipiṭakamahāariṭṭhattherassa dakkhiṇodakaṃ datvā mahāvihāre niyyādesi. Evaṃ so rājā yāvajīvaṃ dhātuṃ pariharitvā pacchime kāle maraṇamañce nipanno attano puttaṃ yaṭālatissa kumāraṃ pakkosāpetvā; tāta tissa, amhehi pariharita nalāṭadhātu pūjehī’ti dhātuvaṃsaṃ kathetvā puttaṃ anusāsitvā kālaṃ katvā saggapuraṃ gato.

ते राजे धातूची मोठी पूजा करत महागाम येथे राहिले. त्यांनी प्रस्थापित केलेले विहार कोणते आहेत? ते कसे? लेणविहार, चंद्रगिरीविहार, कोटिपर्वतविहार, नगरंगणविहार, selakaविहार, तलावविहार इत्यादी विहारांची स्थापना करून, त्रिपिटकधारी महाअरिठ्ठ थेरांना दानोदक देऊन ते महाविहाराला अर्पण केले. अशा प्रकारे त्या राजांनी आयुष्यभर धातूचे परिपालन केले आणि अंतिम काळात मृत्यूशय्येवर पडलेले असताना, आपला पुत्र यठालतिस्स कुमाराला बोलावून घेऊन, 'बाळ तिस्स, आम्ही परिपालन केलेल्या ललाटधातूची तू पूजा कर,' असा धातूचा इतिहास सांगून पुत्राला उपदेश केला आणि कालवश होऊन ते स्वर्गलोकात गेले.

---

Rājā mahānāgavaro yasassi,Katvāpi rajjaṃ matimā susaddho;

Mānetva saṅghaṃ catupaccayehi,Agā asoko varadevalokaṃ;

ते यशस्वी, बुद्धिमान आणि अत्यंत श्रद्धाळू महान नाग राजे राज्य करून, चार प्रत्ययांनी संघाचा सन्मान करून, शोकरहित होऊन श्रेष्ठ देवलोकात गेले.

---

Tassa putto yaṭālatissakumāro pitu accayena pitarā vuttaniyāmeneva dhātuyā mahantaṃ pūjaṃ kāresi. So’pi divasassa tayo vāre dhātupaṭṭhānaṃ karonto rajjaṃ kāretvā ciraṃ vihāsi. Iminā’pi patiṭṭhāpitavihārā kathetabbā; dhammasālavihāraṃ mahādhammasālavihāraṃ selābhayavihāranti evamādayo patiṭṭhāpetvā-tipiṭakamahāariṭṭhattherassa saddhivihāriko tipiṭakamahāabhayatthero uparājassa mahānāgassa ayyako. Tassa therassa dakkhiṇodakaṃ adāsi. So’pi rājā yāvajīvaṃ dhātuṃ pariharitvā pacchime kāle maraṇamañce nipanno attano puttaṃ goṭhābhayakumāraṃ pakkosāpetvā’dhātuyā mahantaṃ pūjaṃ karonto appamatto hohī’ti vatvā dhātuvaṃsaṃ kathetvā kālaṃ katvā sagge nibbatti.

त्यांचा पुत्र यठालतिस्स कुमार याने वडिलांच्या निधनानंतर, वडिलांनी सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच धातूची मोठी पूजा केली. तो देखील दिवसातून तीन वेळा धातूची सेवा करत, राज्यकारभार चालवत दीर्घकाळ राहिला. याने देखील प्रस्थापित केलेले विहार सांगितले पाहिजेत; धम्मसालविहार, महाधम्मसालविहार, सेलाभयविहार इत्यादी विहारांची स्थापना करून—त्रिपिटकधारी महाअरिठ्ठ थेरांचे सार्धविहारी असलेले त्रिपिटकधारी महाअभय थेर, जे उपराज महानागाचे आजोबा होते, त्या थेरांना त्याने दानोदक दिले. त्या राजाने देखील आयुष्यभर धातूचे परिपालन केले आणि अंतिम काळात मृत्यूशय्येवर पडलेले असताना, आपला पुत्र गोठाभय कुमाराला बोलावून घेऊन, 'धातूची मोठी पूजा करताना अप्रमत्त राहा,' असे सांगून धातूचा इतिहास सांगितला आणि कालवश होऊन ते स्वर्गात उत्पन्न झाले.

---

Yaṭṭhālako nāma mahāmahīpati,Mahājanassatthakaro guṇālayo;

So dhātupūjaṃ vipulaṃ anekadhā,Katvā gato devapuraṃ anindito.

यठालक नावाचा तो महान राजा, जो महाजनतेचे कल्याण करणारा आणि गुणांची खाण होता; त्याने अनेक प्रकारे विपुल धातू-पूजा करून, निष्कलंक राहून देवलोकात गमन केले.

---

Tassa putto goṭhābhayakumāro pitu accayena pitarā vuttaniyāmeneva dhātuyā mahantaṃ pūjaṃ katvā goṭhābhaya mahārājā hutvā rajjaṃ karonto kācaragāme dasabhātike rājāno ghātetvā daṇḍakammatthāya goṭhābhayamahātherassa hatthoṭṭhajanapade vasantassa mattikalenavihāraṃ khīrasāla vihāraṃ nāgamahāvihāraṃ kumbhaselavihāraṃ cetiyapabbatavihāraṃ sānupabbatavihāraṃ kaṇikāra selavihāraṃ ambasela vihāraṃ tindukalena vihāraṃ karaṇḍakavihāraṃ godhasālavihāraṃ vālukatitthavihāranti evamādayo gaṅgāya paratīre pañcasatavihāre orimatīre pañcasatavihāre cā’ti vihārasahassaṃ kāretvā attano sadisanāmassa goṭhābhayattherassa dakkhiṇodakaṃ datvā adāsi. So yāvajīvaṃ dhātupūjaṃ katvā pacchime kāle maraṇamañce nipanno attano puttaṃ kākavaṇṇatissa kumāraṃ pakkosāpetvā āliṅgitvā;’tāta tissa, ayaṃ nalāṭadhātu amhākaṃ paramparāya āgatā. Tvaṃ kira dhātuṃ gahetvā mahāgaṅgāya passe seru nāma dahassa ante varāha nāma soṇḍiyā matthake patiṭṭhāpetvā saṅghārāmaṃ kārāpessasī’ti satthā jīvamāno vyākaraṇamakāsi. Tasmā tvaṃ imaṃ dhātuṃ gahetvā mamaccayena tasmiṃ ṭhāne patiṭṭhāpehī’ti puttaṃ anusāsitvā kālakiriyaṃ katvā sagge nibbatti.

त्यांचा मुलगा गोठाभय कुमार याने वडिलांच्या मृत्यूनंतर, वडिलांनी सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच धातूची मोठी पूजा केली. तो गोठाभय महाराज बनून राज्य करू लागला. त्याने काचरगाम येथील दहा बंधू राजांना मारले आणि त्या पापाच्या प्रायश्चित्तासाठी, हत्थोट्ठ जनपदात राहणाऱ्या गोठाभय महाथेरांच्या मार्गदर्शनाखाली मत्तिकालेण विहार, खीरसाल विहार, नागमहाविहार, कुंभसेलविहार, चेतियपब्बतविहार, सानुपब्बतविहार, कणिकारसेलविहार, अंबसेलविहार, तिन्दुकालेणविहार, करंडकविहार, गोधसालविहार आणि वालुकतित्थविहार इत्यादी गंगेच्या पलीकडच्या तीरावर पाचशे विहार आणि अलीकडच्या तीरावर पाचशे विहार, असे एकूण एक हजार विहार बांधले. त्यानंतर आपल्यासारखेच नाव असलेल्या गोठाभय थेरांना दानजल देऊन ते विहार दान केले. त्यांनी आयुष्यभर धातूची पूजा केली आणि अंतिम काळात मृत्यूशय्येवर असताना आपला मुलगा काकवण्णतिस्स कुमाराला बोलावून व त्याला आलिंगन देऊन ते म्हणाले, 'बाळ तिस्स, हा ललाटधातू आपल्या परंपरेने चालत आलेला आहे. तू हा धातू घेऊन महागंगेच्या काठावर सेरु नावाच्या सरोवराजवळ वराह नावाच्या पाण्याच्या कुंडाच्या माथ्यावर त्याची प्रतिष्ठापना करून संघाराम बांधशील, असे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) जिवंत असतानाच भाकीत केले होते. म्हणून तू हा धातू घेऊन माझ्या मृत्यूनंतर त्या ठिकाणी त्याची प्रतिष्ठापना कर.' अशा प्रकारे मुलाला उपदेश करून त्यांनी प्राण सोडले आणि ते स्वर्गात उत्पन्न झाले.

---

Goṭhābhayo nāma mahīpatissaro,Mahājane tosayi appamatto;

So dhātupūjaṃ vipulaṃ karitvā,Agā asoko varadevalokaṃ.

गोठाभय नावाच्या त्या पृथ्वीपतीने अप्रमत्त राहून प्रजेला संतुष्ट केले. त्याने धातूची विपुल पूजा करून, शोकमुक्त होत श्रेष्ठ देवलोकात गमन केले.

---

Mahānando mahāpañño candagutto bahussuto;

Bhaddaseno mahāthero bhaddadhamme visārado.

महाप्रज्ञावान महानंद, बहुश्रुत चंद्रगुप्त, महाथेर भद्रसेन आणि कल्याणकारी धर्मात विशारद असलेले...

---

Jayaseno ca so vīro thero so saṅgharakkhito;

Devatthero ca medhāvī rakkhakā dhātu bhaddakā.

आणि ते वीर जयसेन थेर, संघरक्षित थेर आणि बुद्धिमान देव थेर, हे सर्व या कल्याणकारी धातूचे रक्षक होते.

---

Uparājā mahānāgo yaṭṭhālako mahābalo;

Goṭhābhayo mahāpuñño kākavaṇṇo ca vīriyavā.

उपराजा महानाग, महाबली यट्ठाळक, महापुण्यवान गोठाभय आणि पराक्रमी काकवण्ण.

---

Ete therā ca rājāno puññavanto sumānasā;

Dhātu paramparānītā dhātā dhātusukovidā.

हे सर्व पुण्यवान आणि प्रसन्न मनाचे थेर व राजे होते. धातूच्या ज्ञानात अत्यंत कुशल असलेल्या या लोकांनी परंपरेने आणलेल्या धातूचे रक्षण केले.

---

Kassapādīnatherānaṃ paramparāyamāgatā;

Mahānāgādi hatthato yāva tissamupāgatā.

कस्सप इत्यादी थेरांच्या परंपरेने आलेली ही धातू महानाग इत्यादींच्या हातांतून पुढे तिस्स राजापर्यंत पोहोचली.

---

Iti ariyajanappasādanatthāya kate dhātuvaṃse

अशा प्रकारे, आर्यजनांच्या प्रसन्नतेसाठी रचलेल्या 'धातुवंस' ग्रंथातील

---

Dhātuparamparā kathā nāma

'धातुपरंपरा कथा' नावाचा

---

Tatiyo paricchedo.

तिसरा परिच्छेद समाप्त.

---

4. Pakiṇṇakakathā

४. प्रकीर्णक कथा

---

Tatra ṭhatvā rañeño uppatti kathetabbā. (So pana) amhākaṃ satthuno bodhippattito puretarameva mahāmalaya raṭṭhe vanacarakaṃ paṭicca tassa bhariyāya kucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Navaḍḍhamāsāvasāne mātukucchito nikkhamitvā kamena vaḍḍhanto viññubhāvaṃ pāpuṇi. Tassa pitā ekaṃ dārikaṃ ānetvā puttassa gehe akāsi. Aparabhāge tassa pitā kālamakāsi. Kumāro’carako’ti paññāyi. So tato paṭṭhāya paccekabuddhaṃ upaṭṭhahi. Carako attano nivāsavatthusmiṃ kadalipanasādīni ropetvā phalārāmaṃ akāsi. Tato aparabhāge tena ropitapanasarukkho mahantaṃ cāṭippamāṇaṃ panasaphalaṃ gaṇhi. Carako attano vatthuṃ gantvā sākhāya supakkaṃ panasaphalaṃ passitvā chinditvā gehaṃ āharitvā apassāyaṃ luñcitvā upadhāresi. Tato samantā catumadhuraṃ viya yūsaṃ otaritvā apassayaṃ apanīta āvāṭaṃ pūretvā aṭṭhāsi. Tato carako evaṃ cintesi. Imaṃ panasaphalaṃ amhākaṃ paccekabuddhena vinā aññesaṃ nānucchavikanti. Paṭisāmetvā ṭhapesi.

तेथे राहून राजाच्या जन्माची कथा सांगितली पाहिजे. तो (राजा) तर आपल्या शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) बोधीप्राप्तीपूर्वीच महामलय देशात एका वनचराच्या (पारध्याच्या) पोटी त्याच्या पत्नीच्या गर्भात जन्मास आला. साडे नऊ महिन्यांनंतर मातेच्या गर्भातून बाहेर येऊन, हळूहळू वाढत जाऊन तो समजूतदार झाला. त्याच्या वडिलांनी एक मुलगी आणून आपल्या मुलाच्या घरात ठेवली (त्याचे लग्न लावून दिले). काही काळानंतर त्याच्या वडिलांचा मृत्यू झाला. तो कुमार 'चरक' म्हणून ओळखला जाऊ लागला. त्याने तेव्हापासून एका प्रत्येकबुद्धांची सेवा करण्यास सुरुवात केली. चरकाने आपल्या राहत्या जागेत केळी, फणस इत्यादींची झाडे लावून फळांची बाग तयार केली. त्यानंतर, त्याने लावलेल्या फणसाच्या झाडाला एका मोठ्या घागरीच्या आकाराचे मोठे फणस आले. चरकाने आपल्या बागेत जाऊन फांदीवरचे ते चांगले पिकलेले फणस पाहिले, ते कापून घरी आणले आणि एका आधारावर ठेवून त्याचे साल सोलून त्याचे निरीक्षण केले. तेव्हा चोहोबाजूंनी 'चतुमधुर' सारखा रस गळू लागला आणि तो रस त्या आधाराखालील भांड्यात पूर्णपणे भरून राहिला. तेव्हा चरकाने असा विचार केला, 'हे फणसाचे फळ आमच्या प्रत्येकबुद्धांशिवाय इतर कोणासाठीही योग्य नाही.' असे विचार करून त्याने ते जपून बाजूला ठेवून दिले.

---

Punadivase paccekabuddho lenato nikkhamitvā sarīrapaṭijagganaṃ katvā surattapallavasadisaṃ antaravāsakaṃ parimaṇḍalaṃ katvā nivāsetvā bahalapavaramahāpaṃsukūlacīvaraṃ pārupitvā nīlabhamaravaṇṇaṃ pattaṃ hatthena gahetvā ākāsena āgantvā tassa kuṭidvāre pākaṭo ahosi. Carako kuṭito nikkhamitvā taṃ vanditvā hatthato pattaṃ gahetvā gehaṃ pavesetvā pīṭhe nisīdāpetvā attanā ṭhapitaṭṭhānato panasaphalaṃ gahetvā yūsaṃ patte pūretvā paṭiggahāpesi. Paccekabuddho taṃ paribhuñjitvā ākāsato attano vasanaṭṭhānameva gato. Athekadivasaṃ carako paradesā gacchanto bhariyaṃ pakkosāpetvā;’ amma, ayyassa appamatto hutvā dānaṃ dehī’ti sabbūpakaraṇaṃ niyyādetvā paradesaṃ gato. Punadivase paccekabuddho lenato nikkhamitvā cīvaraṃ pārupitvā pattamādāya ākāsato āgantvā kuṭidvāre otaritvā aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe carakassa bhariyā kuṭito nikkhamitvā paccekabuddhassa hatthato pattaṃ gahetvā gehe nisīdāpetvā bhattaṃ adāsi.

दुसऱ्या दिवशी प्रत्येकबुद्ध आपल्या गुहेतून बाहेर पडले. त्यांनी शरीरशुद्धी करून, तांबूस पानांसारखे अंतर्वासक व्यवस्थित परिधान केले आणि जाड व श्रेष्ठ असे मोठे पांसुकूल चीवर पांघरले. मग काळ्या भुंग्याच्या रंगाचे पात्र हातात घेऊन ते आकाशातून आले आणि त्याच्या कुटीच्या दाराशी प्रकट झाले. चरक कुटीतून बाहेर आला, त्याने त्यांना वंदन केले, त्यांच्या हातातून पात्र घेतले, त्यांना घरात नेऊन आसनावर बसवले आणि स्वतः जपून ठेवलेल्या जागेवरून ते फणसाचे फळ आणून, त्याचा रस पात्रात भरून त्यांना दान केला. प्रत्येकबुद्धांनी तो रस ग्रहण केला आणि आकाशातून ते आपल्या निवासस्थानी निघून गेले. त्यानंतर एके दिवशी चरक परदेशी जात असताना, त्याने आपल्या पत्नीला बोलावून म्हटले, 'भद्रे, आदरणीय (प्रत्येकबुद्धांना) अप्रमत्त राहून दान दे.' असे सांगून सर्व साहित्य तिच्या स्वाधीन करून तो परदेशी निघून गेला. दुसऱ्या दिवशी प्रत्येकबुद्ध गुहेतून बाहेर पडले, चीवर परिधान करून व पात्र घेऊन आकाशातून आले आणि कुटीच्या दाराशी उतरून उभे राहिले. त्या क्षणी चरकाची पत्नी कुटीतून बाहेर आली, तिने प्रत्येकबुद्धांच्या हातातून पात्र घेतले, त्यांना घरात बसवले आणि भोजन दिले.

---

Tena bhattakicce pariniṭṭhite sā taruṇapaccekabuddhaṃ passitvā kilesapaṭisaṃyuttaṃ cittaṃ uppādetvā paccekabuddhassa attano ajjhāsayaṃ kathesi. Paccekabuddho tassā kathaṃ sutvā jigucchamāno uppatitvā ākāsato attano vasanaṭṭhānameva gato. Sā paccekabuddhassa gatakāle attano sarīraṃ telena makkhetvā bhaṇḍanakā viya nitthunamānā mañce nipajji. Carako paradesato āgantvā bhariyaṃ nipajjamānaṃ evamāha?’Bhadde, kiṃ ayyassa bhikkhaṃ adāsī’ti. Sā nitthunamānā āha? Mā puccha tava ayyassa kammanti. Kathehi bhadde, kiṃ tena kammaṃ katanti. So attanā saddhiṃ kilesavasne okāsaṃ kārāpetuṃ vāyamitvā mayā ayuttanti vutte mama kese gahetvā hatthapādehi ākoṭetvā sarīraṃ nakhena ottharitvā sīse paharitvā gato’ti vutte carako taṃ sutvā asahanto (eso mayā) evarūpassa assamaṇakammassa posito’ti vatvā tassā sokaṃ vinodetvā dhanuṃ ādāya tikkhasaraṃ gahetvā etaṃ māretvā āgamissāmī’ti vatvā vasanaṭṭhānaṃ agamāsi.

भोजनविधी पूर्ण झाल्यावर, तिने त्या तरुण प्रत्येकबुद्धांना पाहून मनात कामवासनेने युक्त विचार आणला आणि प्रत्येकबुद्धांना आपली इच्छा सांगितली. प्रत्येकबुद्धांनी तिचे बोलणे ऐकून घृणेने लगेच हवेत उड्डाण केले आणि आकाशातून ते आपल्या निवासस्थानी निघून गेले. प्रत्येकबुद्ध निघून गेल्यावर तिने आपल्या शरीराला तेल लावले आणि मारहाण झालेल्या स्त्रीसारखी कण्हत ती खाटेवर पडून राहिली. चरक परदेशातून परत आला आणि पत्नीला अशा अवस्थेत पडलेले पाहून म्हणाला, 'भद्रे, तू आदरणीयांना भिक्षा दिलीस का?' ती कण्हत म्हणाली, 'तुमच्या त्या आदरणीयांचे कृत्य मला विचारू नका!' 'सांग भद्रे, त्यांनी काय केले?' 'त्यांनी माझ्याशी कामवासनेच्या अधीन होऊन संबंध ठेवण्याचा प्रयत्न केला. जेव्हा मी हे अयोग्य आहे असे म्हटले, तेव्हा त्यांनी माझे केस पकडले, मला हातपायांनी मारहाण केली, माझ्या शरीरावर नखांनी ओरखडे ओढले आणि डोक्यावर प्रहार करून ते निघून गेले.' चरकाने ते ऐकले आणि त्याला ते सहन झाले नाही. 'मी अशा अश्रमण कृत्ये करणाऱ्या माणसाचे पोषण केले का!' असे म्हणून त्याने तिचे सांत्वन केले आणि धनुष्य व तीक्ष्ण बाण घेऊन, 'मी त्याला मारूनच परत येतो,' असे सांगून तो त्यांच्या निवासस्थानाकडे निघून गेला.

---

Tasmiṃ samaye paccekabuddho nahānatthāya gato. Gantvā ca pana kāyabandhanaṃ ākāse cīvaravaṃsaṃ viya katvā nivāsanapāpuraṇaṃ tasmiṃ ṭhapetvā jalasāṭakaṃ nivāsetvā udakamatthakā ākāse nisīditvā nahāyituṃ ārabhi. Carako paccekabuddhassa garugāravakāraṇaṃ passanto gumbantare nilīno aṭṭhāsi. Ṭhatvā ca pana evarūpaṃ acchariyaṃ disvā cintesi? Ayañca evarūpaṃ na karoti, addhā esā musāvādā’ti. Ahaṃ etissā vacanaṃ gahetvā evarūpassa samaṇassa akāraṇe aparādhaṃ kataṃ. Eso tādisaṃ na karotī’ti cintetvā paccekabuddhassa nahatvā ṭhītakāle gantvā pādesu nipatitvā?’Mayhaṃ khamatha ayyā’ti āha. Pacceka buddho? Kiṃ kathesi upāsakā’ti. So attano mātugāmassa kathitaṃ ācikkhi. Evañhi sati upāsaka tumhākaṃ āgatakammaṃ niṭṭhapetvā gantuṃ vaṭṭatī’ti āha. Mā evaṃ kathetha sāmi, ahaṃ aññāṇabhāvena tassā vacanaṃ gahetvā tumhākaṃ akāraṇe dubbhituṃ āgatomhi’ti sabbaṃ attanā cintitaṃ ācikkhi.

त्या वेळी प्रत्येकबुद्ध स्नानासाठी गेले. आणि जाऊन त्यांनी आपले कायबंधन (कमरपट्टा) आकाशात चीवर टांगण्याच्या दोरीप्रमाणे करून, त्यावर आपले अंतर्वस्त्र व पांघरूण ठेवून, जलशाटक (स्नानाचे वस्त्र) परिधान केले आणि पाण्याच्या वर आकाशात बसून स्नान करण्यास सुरुवात केली. गुप्तहेर (चरक) प्रत्येकबुद्धांबद्दल आदर असल्यामुळे एका झुडपामध्ये लपून राहिला. तेथे उभे राहून आणि असे आश्चर्य पाहून त्याने विचार केला, "हे (प्रत्येकबुद्ध) असे (वाईट कर्म) करत नाहीत, नक्कीच ती (स्त्री) खोटे बोलत आहे. मी तिचे ऐकून अशा श्रमणाविरुद्ध विनाकारण अपराध केला आहे. हे तसे करत नाहीत," असा विचार करून, प्रत्येकबुद्धांचे स्नान झाल्यावर ते उभे राहिले असता, तो त्यांच्याजवळ गेला आणि त्यांच्या पायांवर पडून म्हणाला, "भन्ते, मला क्षमा करा." प्रत्येकबुद्ध म्हणाले, "उपासका, तू काय म्हणत आहेस?" त्याने त्या स्त्रीने जे सांगितले होते ते सर्व सांगितले. "असे असेल तर, उपासका, तुम्ही ज्या कामासाठी आला होता ते पूर्ण करून जाणे योग्य आहे," असे ते म्हणाले. "स्वामी, असे म्हणू नका. मी अज्ञानामुळे तिचे शब्द ऐकून आपल्याशी विनाकारण द्रोह करण्यासाठी आलो होतो," असे सांगून त्याने स्वतः विचार केलेले सर्व काही सांगितले.

---

Paccekabuddho? Āma upāsaka, sā attanā saddhiṃ asaddhammapaṭisaṃyuttakathaṃ kathesī’ti āha. So tassā kujjhitvā ahaṃ etaṃ nissāya imassa aparajjhāmi. Gantvā taṃ māressāmī’ti paccekabuddhaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā nikkhami. Paccekabuddho taṃ nivattetvā mātugāmaṃ mā mārehī’ti anekavidhāni kāraṇāni kathetvā pañcasīle patiṭṭhapetvā tassa dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha?

प्रत्येकबुद्ध म्हणाले, "होय उपासका, तिने स्वतः माझ्याशी असद्धर्माशी संबंधित संभाषण केले होते." त्याला तिचा खूप राग आला आणि त्याने विचार केला, "मी हिच्यामुळे यांच्याविरुद्ध अपराध करत होतो. मी जाऊन तिला मारून टाकीन." असे म्हणून त्याने प्रत्येकबुद्धांना पंचांगप्रणामाने वंदन केले आणि तो निघाला. प्रत्येकबुद्धांनी त्याला थांबवले आणि "त्या स्त्रीला मारू नकोस" असे सांगून अनेक प्रकारची कारणे दिली. त्यांनी त्याला पंचशीलात प्रतिष्ठित केले आणि त्याला धम्म उपदेश करताना ही गाथा म्हटली:

---

Yo appaduṭṭhassa narassa dussati,Suddhassa posassa anaṅgaṇassa;

Tameva bālaṃ pacceti pāpaṃ,Sukhumo rajo paṭivātaṃva khitto’ti;

"जो मनुष्य निष्पाप, शुद्ध आणि दोषरहित माणसाचा द्रोह करतो, वारा वाहत असलेल्या दिशेच्या विरुद्ध फेकलेली सूक्ष्म धूळ जशी स्वतःवरच परत येते, तसेच ते पाप त्या मूर्खावरच उलटते."

---

Carako tassa dhammadesanaṃ sutvā pasantacitto hutvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā gehaṃ gantvā tāya saddhiṃ samaggavāsaṃ vasitvā tato paṭṭhāya yāvajīvaṃ paccekabuddhassa cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārādayo parikkhāre ca datvā paṭijaggi. So tasmiṃyeva lene vasanto aparabhāge anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.

तो गुप्तहेर (चरक) त्यांचा धम्मोपदेश ऐकून प्रसन्नचित्त झाला. त्याने पंचांगप्रणामाने वंदन केले आणि घरी जाऊन तिच्यासोबत सलोख्याने राहू लागला. तेव्हापासून त्याने आयुष्यभर प्रत्येकबुद्धांना चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिकार (औषधोपचार व इतर आवश्यक वस्तू) देऊन त्यांची सेवा केली. ते (प्रत्येकबुद्ध) त्याच लेण्यात राहत असताना, नंतरच्या काळात अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण पावले.

---

Sayambhuñāṇena vigayha dhammaṃ,Dukkhaṃ anantaṃ sakalaṃ pahāya;

Samādhijhānābhirato yasassi,Gato vināsaṃ pavaro yasassi.

"स्वयंभू ज्ञानाने धम्माचे आकलन करून, अनंत आणि संपूर्ण दुःखाचा त्याग करून, समाधी आणि ध्यानात रममाण झालेले, यशस्वी आणि श्रेष्ठ असे ते सर्व क्लेशांचा नाश करून परिनिर्वाणाला प्राप्त झाले."

---

Atha pacchā carako kālaṃ katvā sagge nibbatti. Tattha ciraṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā devalokato cavitvā imasmiṃ dīpe malaya raṭṭhe amaruppala lenassa āsannaṭṭhāne upacarakassa putto hutvā nibbatti. So navamāsaḍḍhapariyosāne mātukucchito nikkhami. Tassa nāmagahaṇadivase ñātakā amaruppala kumāroti nāmaṃ akaṃsu. So pana aparabhāge vaḍḍhento dārakehi saddhiṃ kīḷanto pattapuṭena vālukabhattaṃ pacitvā, dārakā ime samaṇāti vatvā paṭipāṭiyā nisīdāpetvā dānaṃ dassāmī’ti vatvā kīḷādānaṃ deti. Ekadivasaṃ amaruppala kumāro vālukathupaṃ katvā attano nivāsanavatthadussaṃ gahetvā khuddakadaṇḍake bandhitvā paṭākaṃ katvā pūjanatthāya ṭhapesi. Amaruppala lenavāsī maliya devattheraṃ nissāya dānādīni puññāni katvā tato cuto imasmiṃyeva dīpe mahāgāme goṭhābhayamahārājassa aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. So navamāsaḍḍhapariyosāne mātukucchito nikkhami. Tassa nāmagahaṇa divase’kākavaṇṇatisso’ti nāmaṃ akaṃsu. So anupubbena vaḍḍhitvā pitu accayena chattaṃ ussāpetvā kākavaṇṇatissamahārājā ahosi. Tassa chatte ussāpiteyeva sakalaraṭṭhaṃ subhikkhaṃ ahosi. Pañca vā dvādasa vā divase anatikkamitvā devo sammā vassati. Vessantarabodhisattassa dānagge yācakānaṃ hatthe bhikkhābhājanaṃ viya tasmiṃ kāle vāpīpokkharaṇī-nadī-kandara-sobbha-jātasarādayo vassodakena pūritā ahesuṃ. Pañcavidhapadumasañchannā anekadijasamākiṇṇā nānārukkhehi virocitā ahesuṃ. Nānā sassāni sampajjiṃsu, uttarakuru ālakamandā rājadhānisadisaṃva hiraññasuvaṇṇādi ratanaṭṭhānaṃ.

त्यानंतर, तो गुप्तहेर (चरक) कालगती करून स्वर्गात उत्पन्न झाला. तेथे दीर्घकाळ दिव्य संपत्तीचा उपभोग घेऊन, देवलोकातून च्युत होऊन तो या द्वीपातील मलय देशात, अमरूप्पल लेण्याजवळ एका सेवकाचा (उपचरकाचा) मुलगा म्हणून जन्माला आला. साडे नऊ महिन्यांनंतर तो मातेच्या उदरातून बाहेर आला. त्याच्या नामकरण विधीच्या दिवशी नातेवाईकांनी त्याचे नाव 'अमरूप्पल कुमार' असे ठेवले. नंतर मोठा होत असताना, तो इतर मुलांसोबत खेळताना पानांच्या द्रोणात वाळूचा भात शिजवायचा आणि "मुलांनो, हे श्रमण आहेत" असे म्हणून त्यांना ओळीने बसवून "मी दान देईन" असे सांगत खेळातच दान द्यायचा. एके दिवशी अमरूप्पल कुमाराने वाळूचा स्तूप बनवला आणि स्वतःचे नेसलेले वस्त्र काढून ते एका लहान काठीला बांधून ध्वज बनवला आणि पूजेसाठी ठेवला. अमरूप्पल लेण्यात राहणाऱ्या मलीयदेव थेरांच्या आश्रयाने दान इत्यादी पुण्यकर्मे करून, तेथून च्युत होऊन त्याने याच द्वीपातील महागाम येथे गोठाभय महाराजांच्या अग्रमहिषीच्या कुशीत प्रतिसंधी घेतली. साडे नऊ महिन्यांनंतर तो मातेच्या उदरातून बाहेर आला. त्याच्या नामकरण विधीच्या दिवशी त्याचे नाव 'काकवर्णतिस्स' असे ठेवले गेले. तो हळूहळू मोठा झाला आणि वडिलांच्या मृत्यूनंतर छत्र धारण करून 'काकवर्णतिस्स महाराज' झाला. त्यांनी छत्र धारण करताच संपूर्ण राज्यात सुभिक्षा झाली. पाच किंवा बारा दिवस न उलटता देव (पर्जन्य) योग्य प्रकारे वर्षाव करत असे. वेस्सन्तर बोधिसत्त्वाच्या दानशाळेत याचकांच्या हातातील भिक्षापात्राप्रमाणे, त्या काळात विहिरी, तलाव, नद्या, दऱ्या, ओढे आणि नैसर्गिक सरोवरे पावसाच्या पाण्याने भरून गेली होती. ती पाच प्रकारच्या कमळांनी आच्छादलेली, अनेक पक्ष्यांनी गजबजलेली आणि विविध वृक्षांनी सुशोभित झालेली होती. विविध पिके समृद्ध झाली आणि ते राज्य उत्तरकुरु किंवा अलकमंदा राजधानीप्रमाणे सुवर्ण आणि रत्नांचे स्थान बनले.

---

So rājā saddhāya sampanno mahābhikkhusaṅghassa cattāro paccaye anūnaṃ katvā dāpesi. Saṭṭhimattānaṃ tipiṭakadharānaṃ candanadoṇiyā satapākatelassa pūrāpetvā yāvapiṭṭhipādaṃ tāva osīdāpetvā nisinnānaṃ laṭṭhima dhudantakaṭṭhaṃ catumadhuraṃ pakkhipitvā dāpesi. Ucchukaṇḍa-sakkharā-nālikera-phalamūlakhandhakhādanañca nānāvidhamaccharasehi sugandhasālitaṇḍulena sādhitayāgubhattañca pātova adāsi. Antarābhatte aṭṭhārasavidha-antarakhajjakañca ucchukadalipanasaphalādayo ca nānāvidhottaribhaṅgena saddhiṃ sugandhasālitaṇḍulabhattaṃ nānaggarasaṃ dāpetvā pacchābhattaṃ aṭṭhavidhakappīyapānake ca dāpesi. Aññe samaṇaparikkhāre ca dāpesi. Iminā niyāmeneva bhikkhusaṅghassa tipiṭakadharabhikkhūnañca nirantaraṃ mahā dānaṃ datvā vasati.

त्या श्रद्धायुक्त राजाने महाभिक्खू संघाला चारही प्रत्यय मुबलक प्रमाणात दिले. त्यांनी सुमारे साठ त्रिपिटकधारी भिक्खूंना चंदनाच्या द्रोणात शंभर वेळा उकळलेले तेल भरून, त्यांचे पाय घोट्यांपर्यंत बुडतील अशा प्रकारे बसवून, त्यांना यष्टीमधूचे दातून आणि चतुमधुर दिले. त्यांनी सकाळीच उसाचे तुकडे, साखर, नारळ, फळे, मुळे, कंद आणि विविध प्रकारच्या माशांच्या रसासोबत सुगंधी शाळी तांदळाची पेज (यागु) आणि भात दिला. दोन जेवणांच्या दरम्यान अठरा प्रकारचे खाद्यपदार्थ, ऊस, केळी, फणस इत्यादी फळे आणि विविध प्रकारच्या पक्वान्नांसह सुगंधी शाळी तांदळाचा उत्कृष्ट चवीचा भात दिला आणि दुपारच्या जेवणानंतर आठ प्रकारचे कल्प्य पेये दिली. त्यांनी इतर श्रमण-परिकार देखील दिले. याच नियमाने ते भिक्खू संघाला आणि त्रिपिटकधारी भिक्खूंना निरंतर महादान देत राहिले.

---

Athāparena samayena kalyāṇiyaṃ sivo nāma mahārājā attano bhāgineyyassa abhayakumārassa kākavaṇṇatissa rañño bhaginiyā somadeviyā nāma rājaputtiyā āvāhamaṅgalaṃ katvā ānetvā pādaparicārikaṃ dāpesi. Datvā ca pana abhaya kumāraṃ girinagaramhi nisīdāpesī. So girinagare rajjaṃ kārāpetvā giriabhayo nāma rājā hutvā mahantaṃ sampattiṃ anubhavamāno vihāsi. Tato aparabhāge kākavaṇṇatissa mahārājā mahāgāme viharanto aññatarassa bhikkhussa gatte maṅkunā daṭṭhaṭṭhāne gaṇḍaṃ uṭṭhitaṃ disvā kimetaṃ ayyā’ti pucchi. Maṅkunā daṭṭhaṭṭhānaṃ mahārājāti. Taṃ sutvā saṃvegappatto, bhante maṅkunā kismiṃ na bhavanti’ti pucchi. Paṭṭasāṭake na bhavanti’ti. Ime pana bhaddantā paṭṭasāṭake kuto labhantī’ti cintetvā gato. Taṃ divasameva pānīyamāḷake nisinno tipiṭakatissatthero nāma rañño buddhasīhanādasuttaṃ nāma kathesi. So there pasanno; uttarāsaṅge dīyamāne’ekasāṭako bhavissāmi’ tasmā imameva dātuṃ na sakkā, kathaṃ karissāmī’ti cintento therena saddhiṃ kathayamāno tattha māḷakeyeva aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe eko kāko ambasākhantare nisīditvā

त्यानंतर काही काळाने, कल्याणिय येथे शिव नावाच्या महाराजांनी आपल्या भाच्याचा, अभयकुमाराचा, काकवण्णतिस्स राजाची बहीण सोमदेवी नावाच्या राजकुमारीशी विवाह लावून दिला आणि तिला त्याची पत्नी म्हणून आणून दिले. विवाह करून दिल्यानंतर त्यांनी अभयकुमाराला गिरिनगर येथे स्थापित केले. त्याने गिरिनगर येथे राज्य केले आणि 'गिरिअभय' नावाचा राजा बनून मोठ्या वैभवाचा उपभोग घेत तो राहू लागला. त्यानंतर काही काळाने, काकवण्णतिस्स महाराज महागाम येथे राहत असताना, त्यांनी एका भिक्खूच्या शरीरावर ढेकूण चावल्यामुळे आलेली सूज पाहिली आणि विचारले, 'भंते, हे काय आहे?' 'महाराज, हे ढेकूण चावलेले ठिकाण आहे,' असे भिक्खूंनी सांगितले. ते ऐकून संवेग प्राप्त झालेल्या महाराजांनी विचारले, 'भंते, ढेकूण कशामध्ये होत नाहीत?' 'रेशमी वस्त्रात ते होत नाहीत,' असे उत्तर मिळाले. 'परंतु या पूज्य भिक्खूंना रेशमी वस्त्रे कोठून मिळणार?' असा विचार करत ते निघून गेले. त्याच दिवशी, पाणी पिण्याच्या मंडपात (पानीयमाळके) बसलेल्या 'तिपिटकतिस्स' नावाच्या थेरांनी राजाला 'बुद्धसीहनाद सुत्त' ऐकवले. राजा त्या थेरांवर प्रसन्न झाला; परंतु 'जर मी माझे उत्तरासंग दान केले, तर माझ्याकडे एकच वस्त्र उरेल, म्हणून हे देणे शक्य नाही, आता मी काय करू?' असा विचार करत, थेरांशी बोलत तो त्याच मंडपात उभा राहिला. त्याच क्षणी, आंब्याच्या फांद्यांच्या आड बसलेल्या एका कावळ्याने...

---

Saddaṃ karonto evamācikkhi. Ayya kākavaṇṇatissamahārāja, tumhākaṃ kaṅkhā nāma natthī, pasādakkhaṇe dhammakathikassa uttarāsaṅgaṃ dehī’ti āha.

आवाज करत असे म्हटले: 'हे पूज्य काकवण्णतिस्स महाराज, तुमच्या मनात कोणतीही शंका नसावी. या प्रसन्नतेच्या क्षणी धर्मकथिकाला आपले उत्तरासंग दान करा.'

---

(Kāko so kākavaṇṇassa vadeti vacanakkhamo,Pasādajāto therassa tuvaṃ saddhammadesane;

Dadāhi uttarāsaṅgaṃ mahātherassa bhūmipā’ti.)

(तो मधुर बोलणारा कावळा काकवण्णाला म्हणाला: 'हे भूपाल! थेरांच्या सद्धम्मदेशनेवर प्रसन्न होऊन, तू आपले उत्तरासंग त्या महाथेरांना दान कर.')

---

Mahārāja, ahaṃ tumhākaṃ pañcasāsanaṃ gahetvā āgato. Vihāradevi puttaṃ vijāyi. Idamekaṃ sāsanaṃ. Ekā kareṇukā suvīrahatthipotakaṃ titthasare vijāyī. Idaṃ dutiyaṃ sāsanaṃ. Goṭhasamuddamajjhena sattamattā nāvā paṭṭane paccuṭṭhitā, idaṃ tatiyaṃ sāsanaṃ uttara vaḍḍhamānapabbatapāde dvikarīsappamāṇe khette taruṇatālakkhandhappamāṇā suvaṇṇakkhandhā uggacchiṃsu, idaṃ catutthaṃ sāsanaṃ. Giripabbatapāde koṭa raṭṭhaka vihāre koṭaraṭṭhako nāma thero maggopasamaṃ vatvā giripabbatamatthake sattatālappamāṇaṃ uggantvā ākāse nisinno parinibbāyi, idaṃ pañcamaṃ sāsanaṃ.

महाराज, मी तुमच्यासाठी पाच संदेश घेऊन आलो आहे. विहारदेवीने पुत्राला जन्म दिला आहे. हा पहिला संदेश. एका हत्तिणीने तीर्थसरोवरात एका शूर हत्तीच्या पिल्लाला जन्म दिला आहे. हा दुसरा संदेश. गोठसमुद्राच्या मध्यभागातून सुमारे सात नौका बंदरावर येऊन पोहोचल्या आहेत. हा तिसरा संदेश. उत्तर वड्ढमान पर्वताच्या पायथ्याशी असलेल्या दोन करीस आकाराच्या शेतात तरुण ताडाच्या झाडाच्या खोडाच्या आकाराचे सोन्याचे खांब जमिनीतून वर आले आहेत. हा चौथा संदेश. गिरी पर्वताच्या पायथ्याशी असलेल्या कोटरठ्ठक विहारात कोटरठ्ठक नावाच्या थेरांनी मार्गाच्या उपशमाविषयी उपदेश करून, गिरी पर्वताच्या शिखरावर सात ताडाच्या झाडांच्या उंचीएवढे वर जाऊन, आकाशात बसून परिनिर्वाण प्राप्त केले. हा पाचवा संदेश.

---

(Putto hatthī ca nāvā ca catutthaṃ hemakhandhakaṃ;

Therassa parinibbānaṃ pañcamaṃ sāsanaṃ idaṃ.

'(पुत्र, हत्ती, नौका आणि चौथे सोन्याचे खांब; आणि थेरांचे परिनिर्वाण, हा पाचवा संदेश आहे.

---

Imaṃ gahetvāna ahaṃ āgato tava santikaṃ;

Sāsanaṃ īdisaṃ sutvā puññakamme rato bhava.

हा संदेश घेऊन मी तुमच्याकडे आलो आहे; असा संदेश ऐकून तुम्ही पुण्यकर्मात मग्न व्हा.

---

Vatthaṃ sahasā dāpehi kato sabbasamāgamo;

Idaṃ niccaṃ jānanto kiṃ laggo uttarāsaṅge’ti.)

त्वरेने वस्त्र दान करा, सर्व अनुकूल योग जुळून आला आहे; हे सर्व जाणूनही तुम्ही उत्तरासंगात का अडकून पडला आहात?' असे तो म्हणाला.)

---

Rājā kākassa vacanaṃ sutvā hasi. Thero? Kasmā mahārāja hasī’ti pucchi. Bhante, etasmiṃ ambasākhantare nisīditvā saddaṃ karontassa kākassa kathaṃ sutvā hasinti sabbaṃ ārocesi. Thero’pi raññā purimattabhāve katakammaṃ passitvā hasi. Rājā kasmā ayyo hasī’ti pucchi. Mahārāja, tumhākaṃ anantare attabhāve malayaraṭṭhe amaruppala nāma kāle katakammaṃ passitvā hasitti. Tena puṭṭho katakusalakammaṃ sabbaṃ vitthārena tassa ācikkhi. Rājā somanassappatto attano uttarāsaṅgaṃ datvā theraṃ vanditvā gehaṃ gato. Koṭaraṭṭhakavihāraṃ gantvā therassa sarīrajjhāpanaṃ kārāpetvā dhātuṃ ādāya cetiyaṃ kārāpetvā mahantaṃ pūjaṃ katvā mahāgāmaṃ gato. Suvaṇṇaṃ āharāpetvā rājaṅgaṇe ṭhapāpesi. Goṭhasamuddakucchiyaṃ patta nāvāto vatthāni āharāpetvā bhikkhusaṅghassa cīvaratthāya dāpetvā mahādānaṃ pavattetvā mahāgāmasamīpe vihāraṃ kārāpetvā viharanto attano puttaṃ duṭṭhagāmaṇiṃ pakkosāpetvā; tāta, tvaṃ gantvā girimhi nagare nisīdā’ti vatvā amaccañcassa pituṭṭhāne ṭhapetvā girinagaraṃ pāhesi. Taṃ disvā giriabhaya kumāro kumārena saddhiṃ āgatabaḷassa vatthāhārādīni dāpetvā mahantaṃ sammānaṃ akāsi. Rājakumāro giripabbatapāde vihāsi.

कावळ्याचे बोलणे ऐकून राजा हसला. थेरांनी विचारले, 'महाराज, आपण का हसलात?' 'भंते, या आंब्याच्या फांद्यांच्या आड बसून ओरडणाऱ्या कावळ्याचे बोलणे ऐकून मी हसलो,' असे सांगून राजाने सर्व हकीकत सांगितली. थेरांनीही राजाने पूर्वजन्मात केलेले कर्म पाहून स्मितहास्य केले. राजाने विचारले, 'पूज्य भंते, आपण का हसलात?' 'महाराज, तुमच्या मागील जन्मात, मलय देशात अमरउप्पल नावाचे असताना तुम्ही जे कर्म केले होते, ते पाहून मी हसलो.' राजाने विचारल्यावर त्यांनी त्याने केलेले सर्व कुशलकर्म सविस्तर सांगितले. राजाने अत्यंत प्रसन्न होऊन आपले उत्तरासंग दान केले आणि थेरांना वंदन करून तो आपल्या महालात गेला. त्यानंतर कोटरठ्ठक विहारात जाऊन त्याने थेरांच्या शरीरावर अंत्यसंस्कार करवले आणि त्यांच्या अस्थी घेऊन एक चेतिय बांधले, त्यांची मोठी पूजा केली आणि तो महागाम येथे परतला. त्याने सोने मागवून राजवाड्यात ठेवले. गोठसमुद्राच्या किनाऱ्यावर आलेल्या नौकांमधून वस्त्रे मागवून ती भिक्खू संघाला चीवरासाठी दान केली. मोठे दान देऊन, महागामच्या जवळ एक विहार बांधून तेथे राहत असताना, त्याने आपला पुत्र दुट्ठगामणी याला बोलावून घेतले आणि म्हटले, 'बाळा, तू गिरिनगर येथे जाऊन राहा.' आणि एका अमात्याला त्याच्या वडिलांच्या स्थानी नेमून त्याला गिरिनगरला पाठवले. ते पाहून गिरिअभय कुमाराने, त्या कुमारासोबत आलेल्या सैन्याला वस्त्रे, अन्न इत्यादी देऊन त्यांचा मोठा आदरसत्कार केला. तो राजकुमार गिरी पर्वताच्या पायथ्याशी राहू लागला.

---

Tato aparabhāge jātiṃ nissāya khattiyānaṃ vivādo ahosi. So abhayarājā kiṃ mevivādenā’ti attano bhariyāya somadeviyā saddhiṃ balavāhanaṃ gahetvā anukkamena gacchanto serunagare rajjaṃ kārentaṃ attasahāyaṃ sivarājaṃ sandhāya tassa santikaṃ āgañji. So’pi sivarājā giriabhayaraññā saddhiṃ āgatabaḷassa mahantaṃ sakkāraṃ kāretvā ahatavatthatilataṇḍulādīni āharāpetvā dāpesi. Katipāhaccaye; samma, kasmā āgatosi’ti pucchi. So āgatakāraṇaṃ sabbamassa ācikkhi. Bhaddakaṃ samma, te kataṃ āgantabbameva āgato. Ahaṃ te kattabbaṃ jānissāmi. Tvaṃ mā cintayī’ti vatvā tassa vasanatthāya nagarabhūmiṃ gavesanto sarakoṭiyaṃ atiramaṇīyabhūmiṃ passitvā tasmiṃ bhūmibhāge so nagaraṃ māpetvā deviyā ekasadisanāmaṃ karissāmī’ti somanagaranti nāmaṃ akāsi. Taṃ nagaraṃ susamiddhaṃ sampannadhanadhaññādīhi upakaraṇehi dvāraṭṭālakagopuraparikhāpokkhara-ṇiyādīhi sahitaṃ hatthiassarathapattiādīhi samākulaṃ saṅkhapaṇavabherisaddādīhi samākiṇṇaṃ nagaraṃ ahosi. So abhayo ciraṃ somanagare mahantaṃ issariyaṃ anubhavanto vihāsi.

त्यानंतर काही काळाने, कुळावरून क्षत्रियांमध्ये वाद निर्माण झाला. त्यावर अभय राजाने 'मला या वादाशी काय देणे-घेणे?' असा विचार करून, आपली पत्नी सोमदेवी हिच्यासह आणि सैन्य व वाहने घेऊन प्रवास करत, सेरूनगर येथे राज्य करणाऱ्या आपला मित्र शिवराजाकडे जाण्याचा निश्चय केला आणि तो त्याच्याकडे आला. त्या शिवराजानेही गिरिअभय राजासोबत आलेल्या सैन्याचा मोठा सत्कार केला आणि नवीन वस्त्रे, तीळ, तांदूळ इत्यादी वस्तू मागवून त्यांना दिल्या. काही दिवसांनंतर त्याने विचारले, 'मित्रा, तू येथे का आला आहेस?' त्याने आपल्या येण्याचे सर्व कारण त्याला सांगितले. 'मित्रा, तू खूप चांगले केलेस, तू येथे यायलाच हवे होतेस. तुझ्यासाठी काय करायचे ते मी पाहीन. तू काळजी करू नकोस,' असे सांगून, त्याच्या राहण्यासाठी नगराची जागा शोधत असताना, त्याला सरकोटी येथे एक अत्यंत रमणीय जागा दिसली. त्या जागेवर त्याने एक नगर वसवले आणि 'मी या नगराला देवीच्या नावासारखेच नाव देईन' असा विचार करून त्याचे नाव 'सोमनगर' असे ठेवले. ते नगर अत्यंत समृद्ध, धनधान्य आणि इतर साधनांनी संपन्न, दरवाजे, बुरूज, गोपूर, तटबंदी, विहिरी आणि तलावांनी युक्त, हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळाने गजबजलेले, तसेच शंख, ढोल आणि भेरींच्या आवाजाने दुमदुमलेले नगर बनले. तो अभय राजा दीर्घकाळ सोमनगर येथे मोठ्या ऐश्वर्याचा उपभोग घेत राहिला.

---

Athāparasmiṃ kāle somadevī raññā saddhiṃ kathesi; ayya amhākaṃ paṭisaraṇaṃ cetiyañca vihārañca kāretuṃ vaṭṭatī’ti. Bhaddakaṃ te kathitanti somanassappatto hutvā vihārabhūmiṃ gavesanto nagarato nātidure nāccāsanne mahantaṃ sālavanaṃ atthi. Taṃ passituṃ gato. Tadā tasmiṃ sālavane mahāariṭṭhattherassa vaṃse mahāmahindatthero nāma eko thero atthi. So saṭṭhimatte bhikkhū gahetvā viharati. Taṃ disvā iriyāpathe pasanno theraṃ evamāha; ‘ayya tumhākaṃ imasmiṃ sālavane vihāraṃ karissāmi’ti. Thero tassa vacanaṃ sutvā tuṇhīhāvena adhivāsesi. Rājā somanassappatto theraṃ vanditvā nagarameva gantvā somadeviṃ āmantetvā; bhaddesomadevi, amhākaṃ manoratho matthakaṃ patto. Vihārakaraṇatthāya manāpo bhūmibhāgo laddho. Tattha ca mahindo nāma thero samaṇānaṃ saṭṭhimattaṃ gahetvā viharati. Taṃ vanditvā viharaṇatthāya paṭiññaṃ gahetvā āgato. Tattha vihāraṃ karissāmī’ti āha. Sā taṃ sutvā somanassappattā sādhū’ti sampaṭicchi. Punadivase deviyā saddhiṃ therassa santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Thero tesaṃ mahāsamayasuttaṃ kathesi. Te ubho’pi dhammaṃ sutvā somanassajātā ahesuṃ. Atha rājā ayya dhātuṃ kuto labhissāmā’ti theraṃ pucchi. Mā cintayi mahārāja, dhātuṃ amhe jānissāmā’ti ācikkhi.

त्यानंतर काही काळानंतर सोमदेवीने राजाशी चर्चा केली; 'भन्ते, आपल्या आश्रयासाठी (प्रतिशरणासाठी) एक चेतिय (चैत्य) आणि विहार बांधणे योग्य ठरेल.' 'तू खूप चांगले बोललीस' असे म्हणून अत्यंत आनंदी होऊन विहारासाठी भूमी शोधत असताना, नगरापासून फार दूरही नाही आणि फार जवळही नाही असे एक मोठे सालवन (सालाचे वन) होते. ते पाहण्यासाठी तो गेला. तेव्हा त्या सालवनात महाअरिठ्ठ थेरांच्या वंशजांपैकी महामहिंद थेर नावाचे एक थेर राहत होते. ते सुमारे साठ भिक्खूंसह विहार करत होते. त्यांना पाहून आणि त्यांच्या चर्या-पद्धतीवर (इरियापथावर) प्रसन्न होऊन राजा थेरांना म्हणाला; 'भन्ते, मी आपल्यासाठी या सालवनात एक विहार बांधेन.' थेरांनी त्यांचे बोलणे ऐकून मौन बाळगून संमती दिली. राजाने आनंदी होऊन थेरांना वंदन केले आणि नगरात परत जाऊन सोमदेवीला बोलावून म्हटले; 'कल्याणकारी सोमदेवी, आपली इच्छा पूर्ण झाली आहे. विहार बांधण्यासाठी एक सुंदर भूमी मिळाली आहे. आणि तिथे महिंद नावाचे थेर सुमारे साठ श्रमणांसह राहत आहेत. त्यांना वंदन करून, तिथे राहण्यासाठी त्यांची संमती घेऊन मी आलो आहे. तिथे मी विहार बांधणार आहे.' तिने ते ऐकले आणि अत्यंत आनंदी होऊन 'साधू' (उत्तम) असे म्हणून स्वीकार केला. दुसऱ्या दिवशी देवीसह थेरांच्या जवळ जाऊन, त्यांना वंदन करून ते एका बाजूला बसले. थेरांनी त्यांना 'महासमय सुत्त' उपदेशिले. ते दोघेही धम्म ऐकून अत्यंत प्रसन्न झाले. त्यानंतर राजाने थेरांना विचारले, 'भन्ते, आपल्याला धातू कोठून मिळतील?' 'महाराज, काळजी करू नका, धातूविषयी आम्ही पाहू,' असे थेरांनी सांगितले.

---

So tato paṭṭhāya vihārabhumiṃ sodhāpetvā khāṇukaṇṭakādayo nīharitvā bheritalamiva ramaṇīyaṃ samaṃ kārāpetvā iṭṭhakavaḍḍhakiṃ pakkosāpetvā iṭṭhacitaṃ kārāpetvā cetiyakammaṃ paṭṭhapesi. Vaḍḍhakī cetiyaṃ cinanto katipāhena pupphādhānattayaṃ niṭṭhapetvā dhātugabbhe sabbaṃ kattabbaṃ kammaṃ niṭṭhapetvā rañño paṭivedesi. Rājā, āgantvā therassa ārocesi. Niṭṭhāpito ayya dhātu gabbho’ti. Thero rañño vacanaṃ sutvā attanā pariharitaṃ tathāgatassa dakkhiṇadāṭhādhātuṃ tassa adāsi. Rājā dhātuṃ gahetvā sunakkhattena sumuhuttena mahatā parivārena dhātugabbhe nidahitvā atimanoramaṃ udakabubbuḷakelāsakuṭapaṭibhāgaṃ cetiyaṃ kārāpesi.

त्यानंतर त्याने विहाराची भूमी स्वच्छ करून घेतली, खुंट आणि काटे इत्यादी काढून टाकले आणि ती जागा नगार्‍याच्या चर्मभागासारखी सपाट व रमणीय करून घेतली. विटांचे काम करणाऱ्या गवंड्याला बोलावून, विटा रचून चैत्याचे काम सुरू केले. गवंड्याने चैत्य रचताना काही दिवसांतच तीन पुष्प-वेदिका पूर्ण केल्या आणि धातू-गर्भातील सर्व आवश्यक कामे पूर्ण करून राजाला कळवले. राजाने येऊन थेरांना सांगितले, 'भन्ते, धातू-गर्भ पूर्ण झाला आहे.' थेरांनी राजाचे बोलणे ऐकून, स्वतःजवळ जतन करून ठेवलेली तथागतांची उजवी दाढ-धातू त्याला दिली. राजाने ती धातू घेऊन, शुभ नक्षत्रावर आणि शुभ मुहूर्तावर, मोठ्या परिवारासह ती धातू-गर्भात प्रस्थापित केली आणि पाण्याचा बुडबुडा व कैलास शिखरासारखे दिसणारे अत्यंत मनोहर असे चैत्य बांधले.

---

Saddhādiguṇasampanno lokasāsanarakkhako;

Sacetiyaṃ mahārājā kārāpesi vihārakaṃ.

श्रद्धा इत्यादी गुणांनी संपन्न आणि लोक व शासनाचा रक्षक असलेल्या, त्या महाराजांनी चैत्यासह विहाराची निर्मिती केली.

---

Tato therassa santike saṭṭhimattānaṃ bhikkhunaṃ atthāya saṭṭhimattāni pariveṇāni kārāpetvā dvāraṭṭālakapākārehi sobhitaṃ vihāraṃ niṭṭhapetvā attano deviyā ekanāmaṃ katvā mahindattherassa dakkhiṇodakaṃ datvā gandhamālādhūpadhajehi pūjaṃ karonto divasassa tikkhattuṃ dhātupaṭṭhānaṃ gantvā dānādīni puññāni kurumāno giriabhayarājā mahantaṃ sampattiṃ anubhavamāno somanagaraṃ paṭivasati.

त्यानंतर थेरांच्या सानिध्यात राहणाऱ्या सुमारे साठ भिक्खूंसाठी साठ निवासस्थाने (परिवेण) बांधून, द्वार, बुरूज आणि तटबंदी यांनी सुशोभित असा विहार पूर्ण केला. आपल्या देवीच्या नावावरून त्याचे नाव ठेवून, महिंद थेरांच्या हातावर दान-जल सोडून तो विहार अर्पण केला. गंध, पुष्पमाला, धूप आणि ध्वजांनी पूजा करत, दिवसातून तीन वेळा धातू-स्थानावर जाऊन, दान इत्यादी पुण्यकर्मे करत, राजा गिरिअभय मोठ्या वैभवाचा उपभोग घेत सोमनगरात राहू लागला.

---

(Nagare somanāmamhi ramaṇīye manorame;

Deviyā saha modanto rajjaṃ kāresi nāyako.)

(त्या रमणीय आणि मनोहर सोमनगरात तो नायक आपल्या देवीसह आनंदात राज्य करू लागला.)

---

Tato vihāradeviyā bhātā cullapiṇḍapātiyatissatthero nāma ekadivasaṃ kākavaṇṇatissamahārañño āyusaṅkhāramolokento na cirappavattanabhāvaṃ ñatvā punadivase rañño santikaṃ gantvā tena saddhiṃ kathesi. Mahārāja tumhākaṃ nalāṭadhātuyā satthārā byākaraṇaṃ dinnaṃ;’mahāvālukagaṅgāya dakkhiṇabhāge seru nāma dahassa ante varāha nāma soṇḍiyā matthake anāgate kākavaṇṇatisso nāma mahārājā mayhaṃ nalāṭadhātuṃ patiṭṭhapessatī’ti vatvā taṃ sandhāya bhagavā samāpattiṃ samāpajjitvā gato. Tassa vacanaṃ manasikarohī’ti āha. Tassa kathaṃ sutvā amhākaṃ kusalasampattiṃ avināsetvā ayyassa vacanamuddissa cetiyaṃ kārāpanatthāya gantabbanti mantvā bhaddakaṃ ayyā’ti therassa vacanaṃ sampaṭicchitvā attano puttaṃ duṭṭhagāmaṇiṃ girinagarato pakkosāpetvā mahāgāme nisīdāpetvā nagare bheriṃ carāpesi; ahaṃ mahāvālukāya gaṅgāya samīpe seru nāma dahassa ante varāha nāma soṇḍiyā matthake cetiyaṃ kārāpanatthāya gamissāmi, sabbaseniyo ca mahā jano ca mayā saddhiṃ āgacchantu’ti vatvā rājā culapiṇḍapātiyatissattherassa tissamahāvihāre sāgalattherassa ca santikaṃ gantvā bhante tumhākaṃ parivāre pañcasatamatte bhikkhu gahetvā dhātuṃ upaṭṭhahantā mayā saddhiṃyeva āgacchathā’ti vatvā bhaddamāse bhaddadivase sunakkhatte sumuhutte bandhāvāraṃ sajjetvā dhātugharato dhātukaraṇḍakaṃ nīharitvā susajjitarathe ṭhapetvā upari setacchattañca katvā purato purato ratanamaṇaḍape kārāpetvā puretaramakāsi.

त्यानंतर विहारदेवीचे बंधू 'चुल्लपिंडपातियतिस्स थेर' नावाच्या थेरांनी एके दिवशी काकवण्णतिस्स महाराजांच्या आयुष्याचा काळ पाहिला आणि तो फार काळ उरला नसल्याचे जाणून, दुसऱ्या दिवशी राजाकडे जाऊन त्यांच्याशी चर्चा केली. 'महाराज, तुमच्याकडे असलेल्या ललाट-धातूविषयी शास्त्यांनी भाकीत केले आहे की: 'महावालुका गंगेच्या दक्षिण भागात, सेरु नावाच्या सरोवराच्या काठावर, वराह नावाच्या टेकडीच्या माथ्यावर, भविष्यात काकवण्णतिस्स नावाचे महाराज माझ्या ललाट-धातूची स्थापना करतील.' असे सांगून, त्या उद्देशाने भगवान समाधीत लीन होऊन गेले होते. त्यांच्या या वचनाचे स्मरण करा,' असे ते म्हणाले. त्यांचे बोलणे ऐकून, 'आपली कुशल संपत्ती नष्ट न करता, भन्ते यांच्या वचनानुसार चैत्य बांधण्यासाठी गेले पाहिजे,' असा विचार करून, 'खूप चांगले, भन्ते!' असे म्हणत थेरांच्या वचनाचा स्वीकार केला. त्यांनी आपला मुलगा दुट्ठगामणी याला गिरिनगराहून बोलावून घेतले, त्याला महागामात प्रस्थापित केले आणि नगरात दवंडी पिटवली की; 'मी महावालुका गंगेच्या जवळ, सेरु नावाच्या सरोवराच्या काठावर, वराह नावाच्या टेकडीच्या माथ्यावर चैत्य बांधण्यासाठी जात आहे. सर्व सैन्य आणि प्रजा माझ्यासोबत यावी.' असे सांगून राजा चुल्लपिंडपातियतिस्स थेर आणि तिस्स महाविहारातील सागल थेर यांच्याकडे गेला आणि म्हणाला, 'भन्ते, आपण आपल्या परिवारातील सुमारे पाचशे भिक्खूंना सोबत घेऊन, धातूची सेवा करत माझ्यासोबतच यावे.' त्यानंतर भाद्रपद महिन्यात, शुभ दिवशी, शुभ नक्षत्रावर आणि शुभ मुहूर्तावर सैन्याची तयारी करून, धातू-गृहातून धातूची मंजुषा बाहेर काढून, ती एका सुशोभित रथात ठेवली. त्यावर श्वेतछत्र धरले आणि पुढे पुढे रत्नांचे मंडप तयार करत त्यांनी प्रस्थान केले।

---

Tato rājā puttaṃ duṭṭhagāmaṇiṃ pakkosāpetvā anusāsitvā puttaṃ saddhātissakumārañca vihāradeviñca gahetvā sīghaṃ nikkhami. Cūḷapiṇḍapātiyatissatthero ca attano parivāre pañcasatabhikkhū gahetvā dhātuṃ upaṭṭhahanto pacchato āgañchi. Sabbaseniyo ca rājā ca bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā bhikkhu saṅghena saddhiṃ gantvā dīghavāpiṃ pāpuṇiṃsu. Tasmiṃ saddhātissakumāraṃ nisīdāpetvā anukkamena āgantvā sumanamālāpiṭṭhiyaṃ khandhavāraṃ bandhitvā nisīdi. Kasmā pana taṃ ṭhānaṃ evaṃ nāmakaṃ jātanti. Sumananāgarājā sattadivasāni nāgasampattiṃ abhiramamāno (nalāṭadhātuṃ vissari.) Sattāhaccayena nalāṭadhātuṃ anussaritvā pacchā āvajjamāno rañño dhātuṃ gahetvā āgatabhāvaṃ ñatvā mahantaṃ somanassaṃ patto mahantajjhāsayo attano parivāre chakoṭimatte nāge gahetvā dhātupaṭipathaṃ gantvā dhātupatiṭṭhitaṭṭhāneva pathaviyaṃ nābhippamāṇato sumanamālāvassaṃ vassesi. Tasmā taṃ ṭhānaṃ sumanamālāpiṭṭhiti jātaṃ. Punadivase rājā dhātuṃ gahetvā varāha nāma soṇḍiṃ pāpuṇi. Sampattāya dhātuyā tasmiṃ ṭhāne sumananāgarājā rathacakke yāva nābhiṃ tāva osīdāpetvā aparivattanaṃ akāsi. Taṃ disvā rājā saṃvegappatto theraṃ pucchi. Mā bhāyi mahārāja, dhātu patiṭṭhānaṭṭhānaṃ āgato. Imasmiṃ ṭhāne patiṭṭhahissatī’ti āha.

त्यानंतर राजाने आपला पुत्र दुट्ठगामणी याला बोलावून, त्याला उपदेश करून, पुत्र सद्धातिस्सकुमार आणि विहारदेवी यांना सोबत घेऊन वेगाने प्रस्थान केले. आणि चूळपिंडपातियतिस्स थेरांनी आपल्या परिवारातील पाचशे भिक्खूंना सोबत घेऊन, धातूची सेवा-उपासना करत मागून आले. सर्व सैन्यासह राजाने भिक्खू संघाला महादान दिले आणि भिक्खू संघासोबत जाऊन ते दीघवापी येथे पोहोचले. तिथे सद्धातिस्सकुमाराला प्रस्थापित करून, अनुक्रमाने पुढे येत, सुमनमालापिट्ठी येथे छावणी ठोकून ते राहिले. पण त्या स्थानाला असे नाव का पडले? सुमन नागराज सात दिवस नाग-वैभवामध्ये रममाण झाल्यामुळे ललाटधातू विसरले. सात दिवसांनंतर ललाटधातूचे स्मरण करून, नंतर विचार करत असताना, राजा धातू घेऊन आल्याचे समजल्यावर त्यांना अत्यंत आनंद झाला. महान आशय असलेल्या त्यांनी आपल्या परिवारातील सुमारे सहा कोटी नागांना सोबत घेऊन धातूच्या मार्गावर जाऊन, धातू प्रस्थापित करण्याच्या ठिकाणीच पृथ्वीवर बेंबीच्या उंचीपर्यंत सुमन फुलांचा वर्षाव केला. त्यामुळे त्या स्थानाला 'सुमनमालापिट्ठी' असे नाव पडले. दुसऱ्या दिवशी राजा धातू घेऊन 'वराह' नावाच्या जलाशयापाशी पोहोचला. धातू तेथे पोहोचल्यावर, त्या ठिकाणी सुमन नागराजाने रथाची चाके बेंबीपर्यंत रुतवून ती न हलणारी केली. ते पाहून राजाने संवेग प्राप्त करून थेरांना विचारले. "महाराज, भिऊ नका, धातू प्रस्थापित करण्याचे स्थान आले आहे. या ठिकाणीच धातू प्रस्थापित होईल," असे थेर म्हणाले.

---

Taṃ sutvā rājā dhātupatiṭṭhāna bhūmibhāgaṃ bhavissatī’ti cintetvā tattheva senaṃnivesetvā idaṃ ṭhānaṃ samantato sakaṇṭakaṃ vanaṃ nīharāpetvā bhūmibhāgaṃ atiramaṇīyaṃ bheritalamiva samaṃ kārāpetvā seniyapāmokkhaṃ āmantetvā tumhe dhātuṃ ṭhapanatthāya paṭhamaṃ dhātugharaṃ kārāpetvā dhātu gabbhaṃ patiṭṭhāpetvā nivedesi. Rājā anto dhātughare tasmiṃ dhātugabbhe dhātukaraṇḍakaṃ patiṭṭhapetvā bahi ārakkhaṃ saṃvidhāya tattha mahantaṃ pūjāvidhānaṃ kārāpetvā dhātugharaṃ catujātiyagandhena vilimpāpesi. Tadupādāya taṃ gehaṃ gandhamūlaṃ nāma jātaṃ. Tasmiṃ ṭhāne bahū sannipatiṃsu. Tattha mahindo nāma thero āgantuka bhikkhūnaṃ vattapaṭivattaṃ akāsi. Punadivase rājā vihāraṃ gantvā sukhena vasittha ayyā’ti pucchitvā sabbe bhikkhu nimantetvā rājagehe nisīdāpetvā yāgubhattaṃ sakkaccaṃ datvā pacchā bhattaṃ anumodanaṃ sutvā nisinnakāle thero ovadanto mahārāja, pamādena vasituṃ na vaṭṭati jīvitaṃ nāma na ciraṭṭhitikaṃ, dhātupatiṭṭhāpanaṃ papañcaṃ akatvā kārehī’ti vatvā gāthamāha?

ते ऐकून राजाने "हा धातू प्रस्थापित करण्याचा भूभाग होईल" असा विचार केला आणि तिथेच सैन्य तळ ठोकून बसवले. या स्थानावरील सभोवतालचे काटेरी जंगल साफ करवून, तो भूभाग नगार्‍याच्या चर्मभागासारखा अत्यंत रमणीय व सपाट करून घेतला. नंतर सेनाप्रमुखांना बोलावून, "तुम्ही धातू ठेवण्यासाठी प्रथम धातूगृह तयार करा आणि धातूगर्भ प्रस्थापित करा," असे सांगून कळवले. राजाने त्या धातूगृहाच्या आत, धातूगर्भात धातूकरंडक प्रस्थापित केला, बाहेर संरक्षणाची व्यवस्था केली, तिथे मोठी पूजा अर्चा करवून घेतली आणि धातूगृहाला चार प्रकारच्या सुगंधी द्रव्यांनी लिंपून घेतले. तेव्हापासून त्या गृहाला 'गंधमूल' असे नाव पडले. त्या ठिकाणी अनेक लोक एकत्र आले. तिथे महिंद नावाच्या थेरांनी आगंतुक भिक्खूंची योग्य सेवा-शुश्रूषा केली. दुसऱ्या दिवशी राजाने विहारात जाऊन "आर्यहो, आपण सुखाने राहिलात ना?" अशी विचारपूस केली. सर्व भिक्खूंना आमंत्रित करून, राजवाड्यात बसवून, त्यांना आदरपूर्वक यागु-भात दिला. जेवणानंतर अनुमोदना ऐकून बसलेले असताना, थेरांनी उपदेश करताना म्हटले, "महाराज, प्रमादामध्ये राहणे योग्य नाही. जीवन हे दीर्घकाळ टिकणारे नाही. विलंब न करता धातूची स्थापना करा," असे सांगून ही गाथा म्हटली:

---

Yasmā hi jīvitaṃ nāma appaṃ bubbulakupamaṃ;

Tasmā hi paṇḍito poso kareyya kusalaṃ sadā’ti.

"कारण जीवन हे पाण्याच्या बुडबुड्यासारखे अत्यंत अल्प आहे; म्हणूनच शहाण्या माणसाने नेहमी कुशल कर्म केले पाहिजे."

---

Iminā nayena dhammaṃ kathetvā cūḷapiṇḍapātiyatissa tthero ca sāgalatthero ca mahindatthero cā’ti tayo therā attano attano parivāre bhikkhū gahetvā dhātu pariharaṇatthāya āgacchiṃsu.

या पद्धतीने धम्म उपदेश करून, चूळपिंडपातियतिस्स थेर, सागल थेर आणि महिंद थेर या तिन्ही थेरांनी आपापल्या परिवारातील भिक्खूंना सोबत घेऊन धातूच्या संरक्षणासाठी प्रस्थान केले.

---

Vipulayaso parahitāvahanto,Sujanahito dhitimā avītasaddho;

Suparivuto mahatiyā hi parisā,Rājaseṭṭho pavarathūpamārabhī’ti.

"विपुल कीर्ती असलेले, परोपकार करणारे, सज्जनांचे हित करणारे, धैर्यवान, दृढ श्रद्धा असलेले आणि मोठ्या परिषदेने वेढलेले ते श्रेष्ठ राजे उत्कृष्ट थूपाच्या बांधकामास आरंभ करते झाले."

---

Iti ariyajanappasādanatthāya kate dhātuvaṃse

अशा प्रकारे, arya (आर्य) जनांच्या प्रसन्नतेसाठी रचलेल्या धातूवंशामध्ये...

---

Pakiṇṇako nāma

'प्रकीर्णक' नावाचा...

---

Catuttho paricchedo.

चौथा परिच्छेद समाप्त.

---

5. Dhātunidhānādhikāro

५. धातुनिधान-अधिकार

---

Tato vimaṃsetvā bhumibhāgaṃ gahetuṃ vaṭṭatī’ti bhūmi bhāgaṃ vīmaṃsento maṅgalasammate aṭṭha goṇe āharāpetvā gandhodakena nahāpetvā siṅgesu suvaṇṇakañcukaṃ patimuñcāpetvā gandhapañcaṅgulikaṃ dāpetvā gīvāya mālādāmaṃ bandhāpetvā ayodāmena bandhāpetvā evaṃ cintesi? Yadi pana bhagavato nalāṭadhātu yasmiṃ ṭhāne patiṭṭhahitvā lokatthacariyaṃ karontī pañcavassasahassāni sāsanaṃ patiṭṭhahissati tasmiṃ ṭhāne goṇā sayameva ayodāmato muñcitvā thupaṭṭhānaṃ samantato vicaritvā catusu disāsu sayantuti adhiṭṭhahitvā purise āṇāpesi. Te tatheva akaṃsu. Tato vibhātāya rattiyā rājāgoṇe gāhāpanatthāya āyuttake āṇāpesi. Te manussā gantvā goṇe apassitvā na passāma devā’ti rañño ārocesuṃ. Gaccha bhaṇe, goṇānaṃ gataṭṭhānaṃ olokethā’ti āha. Te gavesamānā bandhanaṭṭhāne adisvā padānupadaṃ gantvā thūpakaraṇaṭṭhānaṃ samantā vicaritvā catusu disāsu sayitagoṇe disvā sayitaṭṭhānato naṅguṭṭhādīni maddantāpi uṭṭhāpetuṃ asakkontā gantvā rañño ārocesuṃ; deva, goṇā na uṭṭhahanti, ekaṃ ṭhānaṃ samantā vicaritvā catusu disāsu sayitā’ti. Taṃ sutvā rājā senaṅgaparivuto sayameva gantvā’pi goṇe uṭṭhāpetuṃ asakkonto rājā evaṃ adhiṭṭhāsi; yadi imasmiṃ ṭhāne dhātu patiṭṭhāpetabbā bhaveyya goṇā uṭṭhahitvā gacchantu’ti. Goṇā cittakkhaṇeyeva uṭṭhahitvā palāyiṃsu. Rājā taṃ acchariyaṃ disvā pasannamano hutvā punekadivasaṃ vuttaniyāmeneva asse alaṅkārāpetvā ayodāmena bandhāpetvā ṭhapesi. Assāpi te goṇā viya gantvā nipajjiṃsu. Rājā gantvā tatheva adhiṭṭhahitvā asse uṭṭhāpesi. Punekadivasaṃ hatthīṃ alaṅkārāpetvā tatheva adhiṭṭhāsi. Sopi bandhadāme chinditvā pacchimayāmasamanantare gantvā cetiyakaraṇaṭṭhāne nipajji. Pabhātāya rattiyā rājā hatthīgopake pakkosāpetvā hatthiṃ ānethā’ti āha. Hatthigopakā hatthiṃ bandhanaṭṭhāne adisvā, hatthiṃ bandhanaṭṭhāne na passāma devā’ti āhaṃsu. Tenahi bhaṇe, sīghaṃ upadhārethā’ti vutte hatthigopakā padānupadaṃ gavesamānā cetiyaṭṭhāne nipannaṃ hatthiṃ disvā āgantvā rañño ārocesuṃ. Taṃ sutvā rājā heṭṭhā vuttappakārena paṭipajjitvā hatthiṃ pure katvā āgacchi.

त्यानंतर, 'भूमीची परीक्षा करूनच ती ताब्यात घेणे योग्य ठरेल' असा विचार करून, भूमीची परीक्षा करण्यासाठी राजाने शुभ मानले गेलेले आठ बैल आणवले, त्यांना सुगंधी पाण्याने स्नान घातले, त्यांच्या शिंगांवर सोन्याचे वेष्टन चढवले, त्यांच्यावर गंधाचे पंचअंगुली छापे मारले, गळ्यात फुलांचे हार घातले आणि त्यांना लोखंडी साखळीने बांधून असा विचार केला: 'जर भगवंतांची ललाटधातू ज्या ठिकाणी प्रस्थापित होऊन, जगाचे कल्याण करत पाच हजार वर्षे शासन टिकवून ठेवणार असेल, तर त्या ठिकाणी हे बैल स्वतःच लोखंडी साखळीतून मुक्त होऊन, स्तूप बांधण्याच्या जागेभोवती फिरून चारही दिशांना झोपून राहोत,' असा संकल्प करून त्याने सेवकांना आज्ञा दिली. त्यांनी तसेच केले. त्यानंतर रात्र संपून पहाट झाल्यावर राजाने बैलांना पकडून आणण्यासाठी अधिकार्‍यांना आज्ञा दिली. त्या माणसांनी जाऊन बैलांना न पाहिल्यामुळे, 'महाराज, ते आम्हाला दिसत नाहीत,' असे राजाला सांगितले. राजाने म्हटले, 'अरे जा, बैल कुठे गेले आहेत ते शोधा.' त्यांनी शोध घेतला असता, बांधण्याच्या ठिकाणी ते न दिसल्याने, त्यांच्या पावलांच्या ठशांवरून जात, स्तूप बांधण्याच्या जागेभोवती फिरून चारही दिशांना झोपलेल्या बैलांना त्यांनी पाहिले. ते झोपलेल्या जागेवरून त्यांच्या शेपटी इत्यादींना दाबूनही त्यांना उठवण्यास असमर्थ ठरल्याने त्यांनी जाऊन राजाला सांगितले; 'महाराज, बैल उठत नाहीत. ते एका जागेभोवती फिरून चारही दिशांना झोपले आहेत.' ते ऐकून राजा आपल्या सैन्यासह स्वतः तिथे गेला, पण बैलांना उठवण्यास असमर्थ ठरल्याने राजाने असा संकल्प केला; 'जर याच ठिकाणी धातू प्रस्थापित करायची असेल, तर हे बैल उठून निघून जावोत.' बैल त्याच क्षणी उठून पळून गेले. राजाने ते आश्चर्य पाहून प्रसन्न चित्ताने, दुसऱ्या दिवशी त्याच पद्धतीने घोड्यांना सजवून, लोखंडी साखळीने बांधून ठेवले. घोडेही त्या बैलांप्रमाणेच जाऊन झोपले. राजाने तिथे जाऊन तसाच संकल्प करून घोड्यांना उठवले. पुन्हा दुसऱ्या दिवशी हत्तीला सजवून तसाच संकल्प केला. त्यानेही बांधलेले दोर तोडले आणि रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरात जाऊन चैत्य बांधण्याच्या जागेवर तो झोपला. पहाट झाल्यावर राजाने हत्तीच्या रक्षकांना बोलावून 'हत्तीला घेऊन या' असे सांगितले. माहुतांनी हत्तीला बांधण्याच्या ठिकाणी न पाहिल्यामुळे, 'महाराज, हत्ती बांधण्याच्या ठिकाणी दिसत नाही,' असे सांगितले. 'तर मग अरे, लवकर शोध घ्या,' असे म्हटल्यावर माहुतांनी पावलांच्या ठशांवरून शोध घेत चैत्याच्या जागेवर झोपलेल्या हत्तीला पाहिले आणि येऊन राजाला सांगितले. ते ऐकून राजाने वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच आचरण केले आणि हत्तीला पुढे करून तो परत आला.

---

Evaṃ tīhi vimaṃsanāhi vīmaṃsetvā bhumigahitabhāvaṃ therassa santikaṃ gantvā vanditvā upaṭṭhahamāno ārocesi. Tasmiṃ kāle serunagare sivarājā bahū paṇṇākāre gāhāpetvā rājānaṃ passissāmi’ti āgantvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Rājā tena saddhiṃ sammodanīyaṃ kathaṃ katvā nisinnakāle loṇanagare mahānāgarājā’pi bahupaṇṇākāraṃ gāhāpetvā rājānaṃ passissāmi’ti āgantvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Tena saddhiṃ sammodanīyaṃ kathaṃ akāsi; imasmiṃ ṭhāne dasabaladhātuṃ patiṭṭhāpessāmi, tumhe mama sahāyā hothā’ti te gahetvā gantvā dhātuṃ vandathā’ti vandāpesi. Tasmiṃ khaṇe dhātuto chabbaṇṇaraṃsiyo uggacchiṃsu. Devā sādhukāraṃ karontā ākāsato mālāyo khipiṃsu. Rājāno somanassappattā amhākaṃ laṅkāyaṃ dasabalassa nalāṭadhātu amhākaṃ raṭṭhe patiṭṭhahissati. Esā dhātu mahā janassa satthukiccaṃ sādheyyāti vanditvā gatā. Rājā tesaṃ gatakāle giriabhayaṃ pakkosāpetvā tāta, iṭṭhakaṃ janassa pīḷanaṃ akatvā kārāpemā’tī āha. Mā cintayittha deva, ahaṃ iṭṭhakaṃ kārāpessāmīti. Evañhi sati papañco bhavissatī’ti āha. Amhākaṃ santike suvaṇṇarajatāni mandāni kuto labhissāmā’ti vutte giriabhayo evamāha; deva, satthā mahāpuñño mahantaṃ pūjāsakkārasammānaṃ labhissati. Tvaṃ acintetvā cetiyakammaṃ paṭṭhapehī’ti āha.

अशा प्रकारे तीन परीक्षांद्वारे भूमी निश्चित झाल्याचे ठरवून, राजाने थेरांच्या जवळ जाऊन, त्यांना वंदन करून आणि त्यांची सेवा करत ही गोष्ट त्यांना सांगितली. त्या वेळी सेरु नगरातील शिवराजाने अनेक नजराणे घेऊन, 'मी राजाला भेटेन' या उद्देशाने येऊन, वंदन केले आणि तो एका बाजूला उभा राहिला. राजा त्याच्याशी कुशल-मंगल संभाषण करून बसला असता, लोण नगरातील महानागराजानेही अनेक नजराणे घेऊन, 'मी राजाला भेटेन' या उद्देशाने येऊन, वंदन केले आणि तो एका बाजूला बसला. राजाने त्याच्याशीही कुशल-मंगल संभाषण केले आणि म्हणाला, 'या ठिकाणी मी दसबल यांची धातू प्रस्थापित करणार आहे, तुम्ही माझे साहाय्यक व्हा.' असे सांगून त्याने त्यांना सोबत घेतले आणि 'धातूचे वंदन करा' असे म्हणून वंदन करवले. त्याच क्षणी धातूतून षड्रंगी किरण बाहेर पडले. देवांनी साधुकार करत आकाशातून पुष्पवृष्टी केली. राजे अत्यंत आनंदित झाले आणि म्हणाले, 'आमच्या लंकेत, दसबल यांची ललाटधातू आमच्या राज्यात प्रस्थापित होईल. ही धातू बहुजन कल्याणासाठी शास्त्यांचे कार्य साध्य करो,' असे म्हणून वंदन करून ते निघून गेले. ते निघून गेल्यावर राजाने गिरिअभयाला बोलावून म्हटले, 'वत्सा, लोकांना त्रास न देता आपण विटा तयार करून घेऊया.' 'महाराज, काळजी करू नका, मी विटा तयार करून घेईन,' असे तो म्हणाला. राजाने म्हटले, 'पण असे केल्याने विलंब होईल. आमच्याकडे सोने-चांदी कमी आहे, ते आम्हाला कुठून मिळणार?' असे विचारले असता गिरिअभय म्हणाला, 'महाराज, शास्ते महापुण्यवान आहेत, त्यांना मोठा पूजा-सत्कार आणि सन्मान लाभेल. आपण कोणतीही चिंता न करता चैत्याचे काम सुरू करावे.'

---

So tassa taṃ acintanīyaṃ kathaṃ sutvā somanassappatto therassa santike dhammaṃ sutvā dhātuṃ vanditvā nagaraṃ gantvā bhuttasāyamāso sayane nipanno niddaṃ okkami. Vibhātāya rattiyā pabujjhitvā iṭṭhakaṃ cintayamānassa domanassaṃ ahosi. Tasmiṃ kāle sakko devarājā vissakammaṃ devaputtaṃ āmantetvā; tāta, vissakamma, kākavaṇṇatissamahārājā amhākaṃ satthuno nalāṭa dhātuṃ nidahitvā mahantaṃ cetiyaṃ kārāpetukāmo iṭṭhakaṃ cintayi. Tvaṃ gantvā phāsukaṭṭhāne iṭṭhakaṃ māpehīti āha. Taṃ sutvā vissakammadevaputto duggatassa brāhmaṇassa khette iṭṭhakaṃ māpetvā devalokameva gato. Tasmiṃ khaṇe khettasāmiko duggatabrāhmaṇo pātova attano khettaṃ olokanatthāya gato itovito olokento iṭṭhakarāsiṃ disvā cintesi; hīyo rājā iṭṭhakaṃ kathaṃ labhissāmīti kathesi. Mahantaṃ vata paṇṇākāraṃ mayā laddhanti tuṭṭho devैṭṭhakāni kājena gahetvā rañño dassanatthāya gantvā rājadvāre ṭhatvā sāsanaṃ pahiṇi. Taṃ pakkosāpetvā kasmā pāto’va āgatosī’ti pucchi. Deva mayhaṃ khette iṭṭhakarāsiṃ disvā pāto’va iṭṭhakāni gahetvā āgatomhī’ti. Īdisāni iṭṭhakāni cetiyassa anucchavikānīti dassesi. Rājā passitvā somanassappatto brāhmaṇassa bahuṃ dhanaṃ dāpesi.

त्याचे ते अचिंत्य बोलणे ऐकून राजा अत्यंत आनंदित झाला. त्याने थेरांच्या सन्निध धम्म ऐकला, धातूचे वंदन केले आणि नगरात जाऊन, संध्याकाळचे भोजन करून तो बिछान्यावर झोपी गेला. रात्र संपून पहाट झाल्यावर, जागा झाल्यावर विटांविषयी विचार करताना त्याला दुःख झाले. त्या वेळी देवराज शक्राने विश्वकर्मा देवपुत्राला बोलावून म्हटले, 'वत्सा विश्वकर्मा, काकवर्णतिस्स महाराज आपल्या शास्त्यांच्या ललाटधातूची प्रतिष्ठापना करून मोठा चैत्य बांधू इच्छितात आणि ते विटांविषयी विचार करत आहेत. तू जाऊन एखाद्या सोयीस्कर ठिकाणी विटांची निर्मिती कर.' ते ऐकून विश्वकर्मा देवपुत्राने एका गरीब ब्राह्मणाच्या शेतात विटांची निर्मिती केली आणि तो देवलोकात परत गेला. त्याच वेळी शेताचा मालक असलेला तो गरीब ब्राह्मण पहाटेच आपले शेत पाहण्यासाठी गेला. इकडे तिकडे पाहत असताना त्याला विटांचा ढीग दिसला आणि त्याने विचार केला, 'काल राजा विचार करत होता की विटा कशा मिळवायच्या. मला खरोखरच मोठा नजराणा मिळाला आहे,' असे म्हणून आनंदी होऊन त्याने कावडीने काही विटा घेतल्या आणि राजाला दाखवण्यासाठी तो राजद्वारी जाऊन उभा राहिला व त्याने निरोप पाठवला. राजाने त्याला आत बोलावून विचारले, 'तू एवढ्या पहाटे का आला आहेस?' त्याने सांगितले, 'महाराज, माझ्या शेतात विटांचा ढीग पाहून मी पहाटेच या विटा घेऊन आलो आहे. अशा विटा चैत्यासाठी योग्य आहेत,' असे त्याने दाखवून दिले. राजाने त्या पाहून अत्यंत प्रसन्न होऊन ब्राह्मणाला भरपूर धन दिले।

---

Tasmiṃ khaṇe aññaṃ sāsanaṃ āhari. Madanapaṭṭanadvārato catasso rajatanāvā suvaṇṇabhumito catasso suvaṇṇanāvā ukkamiṃsūti paṭṭanamukhadvāre viharanto ārakkhaka jeṭṭhako dhammapālo nāma āgantvā rañño ārocesi. Rājā tuṭṭho suvaṇṇarajate āharāpesi.

त्याच क्षणी दुसरा निरोप आला. मदनपट्टण बंदराच्या मुखातून चार चांदीच्या नौका आणि सुवर्णभूमीतून चार सोन्याच्या नौका निघाल्या आहेत, असे बंदराच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर राहणाऱ्या धम्मपाल नावाच्या मुख्य रक्षकाने येऊन राजाला सांगितले. राजाने प्रसन्न होऊन ते सोने आणि चांदी आणवले.

---

(Iṭṭhakaṃ rajatañceva suvaṇṇañca mahārahaṃ;

Āharitvāna taṃ sabbaṃ kammaṃ ārabhi cetiye.

(विटा, चांदी आणि अत्यंत मौल्यवान सोने, हे सर्व आणून त्यांनी चैत्याचे काम सुरू केले.

---

Satthu puññānubhāvena rañño puññabalena ca;

Cintitacintitaṃ sabbaṃ khaṇeneva samijjhati.)

शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) पुण्यप्रभावाने आणि राजाच्या पुण्यबलाने, जे जे काही विचार केले होते ते सर्व एका क्षणातच यशस्वी झाले.)

---

Tato rājā cūḷapiṇḍapātiyatissattherassa santikaṃ gantvā? Ayya iṭṭhakabhumiṃ gamissāmīti āha. Thero sutvā tuṭṭho attano parivārehi pañcasatabhikkhūhi saddhiṃ iṭṭhaka bhūmiṃ gato. Tato mahāsāgalatthero ca mahindatthero ca attano parivārehi bhikkhuhi saddhiṃ iṭṭhakabhumiṃ gatā. Siva nagare rājāpi iṭṭhakabhumiṃ gato. Loṇanagare nāgarājāpi iṭṭhakabhumiṃ gato. Somanagare giriabhayarājāpi attano senaṅgehi parivāretvā iṭṭhakabhumiṃ gato. Tesaṃ samaṇa brāhmaṇānaṃ rājabaḷānañca sampiṇḍitattā so piṭṭhipāsāṇo balavāhano nāma jāto. Te sabbe iṭṭhakabhumiṃ samosariṃsu. Thero iṭṭhakarāsiṃ oloketvā rājānaṃ evamāha? Mahārāja, ayaṃ iṭṭhakarāsi cetiye sabbakammatthāya pahotī’ti. Rājā attamano senaṅgaparivuto sayameva paṭhamaṃ iṭṭhakaṃ gaṇhi. Taṃ disvā sesarājāno ca amaccādayo ca parisā ca sabbe bhikkhu ca iṭṭhakāni gaṇhiṃsu tasmiṃ kāle bhāraṃ ukkhipitvā gamanaṃ papañcaṃ bhavissatī’ti rājā cintesi. Thero tassa cittaṃ jānitvā evamāha? Mā cintayittha mahārāja, iṭṭhakāni gahetvā gaccha. Pacchā devanāgādayo iṭṭhakabhumito paṭṭhāya yāva cetiyaṭṭhānaṃ nirantarā ṭhitā āharissantī’ti. Te āharitvā cetiyaṭṭhāne rāsiṃ karonti. Teneva nīyāmena yāva cetiyassa niṭṭhaṅgamā tāva devanāgasupaṇṇādayo nirantaraṃ ṭhatvā iṭṭhakāni āharitvā cetiyakaraṇaṭṭhāneva catusu disāsu rāsiṃ akaṃsu.

त्यानंतर राजा चूळपिंडपातियतिस्स थेरांच्या जवळ गेला आणि म्हणाला, "भन्ते, मी विटांच्या भूमीकडे जाईन." थेरांनी हे ऐकून प्रसन्न होत आपल्या पाचशे भिक्खूंच्या परिवारासह विटांच्या भूमीकडे गमन केले. त्यानंतर महासागल थेर आणि महिंद थेर आपल्या भिक्खूंच्या परिवारासह विटांच्या भूमीकडे गेले. शिव नगरातील राजासुद्धा विटांच्या भूमीकडे गेला. लोणनगरातील नागराजसुद्धा विटांच्या भूमीकडे गेला. सोमनगरातील गिरिअभय राजासुद्धा आपल्या सैन्यासह विटांच्या भूमीकडे गेला. त्या श्रमण-ब्राह्मणांच्या आणि राजसैन्याच्या एकत्र येण्यामुळे तो पाषाणप्रदेश 'बलवाहन' या नावाने प्रसिद्ध झाला. ते सर्व विटांच्या भूमीवर एकत्र आले. थेरांनी विटांच्या राशीकडे पाहून राजाला असे म्हटले, "महाराज, ही विटांची रास चैत्याच्या सर्व कामासाठी पुरेशी आहे." राजाने प्रसन्न चित्ताने आपल्या सैन्यासह स्वतःच पहिली वीट उचलली. ते पाहून इतर राजांनी, अमात्यांनी, परिषदेने आणि सर्व भिक्खूंनी विटा उचलल्या. त्या वेळी राजाने विचार केला की, "हा भार उचलून जाणे विलंबाचे ठरेल." थेरांनी त्याचे मन जाणून असे म्हटले, "महाराज, विचार करू नका, विटा घेऊन चला. नंतर देव, नाग इत्यादी विटांच्या भूमीपासून चैत्याच्या स्थानापर्यंत अखंड रांगेत उभे राहून विटा आणतील." त्यांनी विटा आणून चैत्याच्या ठिकाणी रास केली. त्याच पद्धतीने चैत्याचे काम पूर्ण होईपर्यंत देव, नाग, सुपर्ण इत्यादींनी अखंड उभे राहून विटा आणल्या आणि चैत्य उभारणीच्या जागेच्या चारही दिशांना विटांच्या राशी केल्या.

---

Tato rājā sabbe iṭṭhakavaḍḍhakī rāsiṃ kārāpetvā tesaṃ vaḍḍhakīnaṃ antare jayasenaṃ nāma iṭṭhakavaḍḍhakiṃ parigaṇhitvā tassa pana satasahassagghanakāni dve sāṭakāni kahāpaṇasatasahassāni ca suvaṇṇakuṇḍalādayo ābharaṇāni ca dāpesi. Tassa parivārānaṃ vaḍḍhakīnaṃ ahatavatthādīni sabbupakaraṇāni dāpesi. Anekavidhaṃ mahantaṃ sammānaṃ kāretvā therena saddhiṃ mantento; ayya ajja visākhapuṇṇamī uposathadivaso, tasmā nalāṭadhātuyā maṅgalaṃ karitvā cetiyaṭṭhāne iṭṭhakaṃ patiṭṭhāpetuṃ vaṭṭatī’ti āha. Taṃ sutvā thero; bhaddakaṃ mahārāja, buddhassa bhagavato jātadivaso’ti vatvā cetiyakammakaraṇatthāya pañca jane gaṇhi. Tesu eko varadevo nāma, eko saṅkho nāma, eko vijjo nāma, eko pussadevo nāma, eko mahādevo nāma. Imesaṃ vaḍḍhakīnaṃ maṅgalaṃ kārāpetvā chaṇavesaṃ gahetvā sabbālaṅkārena alaṅkārāpetvā rājā sayampi sabbālaṅkārena patimaṇḍito maṅgalavidhānaṃ kārāpetvā bhikkhusaṅghaṃ gandhamālādīhi pūjetvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catusu ṭhānesu pañcapatiṭṭhitena vanditvā vijamhetvā suvaṇṇaghaṭṭhānaṃ pavisitvā suvaṇṇakhacitaṃ maṇimuttāratanamayaṃ paribbhamanadaṇḍaṃ jīvamānakamātāpitarena ubhatosumaṇḍitapasādhitena abhimaṅgalasammatena amaccaputtena gāhāpetvā mahantaṃ cetiyaṃ tattha karonto sayampi paribbhamanadaṇḍaṃ gahetvā parikammakatabhumiyaṃ paribbhamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Tato mahāvaḍḍhakī sunakkhattena sumuhuttena cetiyaṭṭhāne iṭṭhakaṃ patiṭṭhāpesi.

त्यानंतर राजाने सर्व वीट-कारागिरांना एकत्र बोलावून, त्या कारागिरांमध्ये जयसेन नावाच्या वीट-कारागिराची निवड केली आणि त्याला एक लाख कहापण मूल्याचे दोन वस्त्रे, एक लाख कहापण आणि सोन्याची कुंडल इत्यादी दागिने दिले. त्याच्या सोबतच्या कारागिरांना नवीन वस्त्रे आणि सर्व आवश्यक उपकरणे दिली. अनेक प्रकारे मोठा सन्मान करून, थेरांशी चर्चा करताना राजा म्हणाला, "भन्ते, आज वैशाख पौर्णिमेचा उपोसथ दिवस आहे, म्हणून ललाटधातूची पूजा करून चैत्याच्या ठिकाणी पहिली वीट प्रस्थापित करणे योग्य होईल." ते ऐकून थेर म्हणाले, "उत्तम आहे महाराज, हा बुद्ध भगवंतांचा जन्मदिवस आहे." असे सांगून त्यांनी चैत्याच्या कामासाठी पाच जणांची निवड केली. त्यामध्ये एक वरदेव नावाचा, एक संख नावाचा, एक विज्ज नावाचा, एक पुस्सदेव नावाचा आणि एक महादेव नावाचा होता. या कारागिरांचे मंगल कार्य करून, त्यांना उत्सवाचे कपडे आणि सर्व अलंकारांनी सुशोभित केले. राजा स्वतःही सर्व अलंकारांनी नटून, मंगल विधी करून, भिक्खू संघाची गंध, पुष्प इत्यादींनी पूजा करून, तीन वेळा प्रदक्षिणा घातली आणि चारही ठिकाणी पंचप्रतिष्ठित वंदन करून, सुवर्णभूमीवर प्रवेश केला. सुवर्णखचित, मणी, मोती आणि रत्नांनी युक्त असा फिरवण्याचा दंड, ज्याचे माता-पिता जिवंत आहेत अशा दोन्ही बाजूंनी सुशोभित आणि अत्यंत मंगल मानल्या गेलेल्या एका अमात्यपुत्राच्या हाती दिला. तिथे मोठे चैत्य बांधताना राजाने स्वतःही तो फिरवण्याचा दंड हाती घेऊन, संस्कारित केलेल्या भूमीवर फिरवून तो एका बाजूला उभा राहिला. त्यानंतर मुख्य कारागिराने शुभ नक्षत्रावर आणि शुभ मुहूर्तावर चैत्याच्या ठिकाणी पहिली वीट प्रस्थापित केली.

---

Tasmiṃ khaṇe catunahutādhika dviyojana satasahassabahulā ayaṃ mahāpathavī sādhukāraṃ pavattentī viya mahānādaṃ pavattesi. Devamanussā divase divase pahonaka-mattikaṃ nisadena piṃsitvā suppehi papphoṭhetvā denti. Evaṃ karonto katipayeneva divasena pupphādhānattayaṃ cinitvā mahābhikkhu saṅghassa nivedesi. Taṃ sutvā saṅgho cunduttaranāmake dve sāmaṇere āṇāpesi? Tumhe himavantaṃ gantvā medavaṇṇapāsāṇe āharathā’ti. Te pana sāmaṇerā jātiyā soḷasavassikā chaḷabhiññāppabhedena paṭisambhidappattā. Mahākhīṇāsavabhikkhusaṅghassa santikā bhikkhusaṅghassa vacanaṃ sampaṭicchitvā ākāsaṃ abbhuggantvā himavantato attano iddhibalena medavaṇṇapāsāṇe āhariṃsu. Etesu ekaṃ pāsāṇaṃ dhātugabbhassa bhumiyaṃ pattharitvā catusu passesu cattāro pāsāṇe patiṭṭhāpetvā aparaṃ dhātugabbhaṃ pidahituṃ adassanaṃ katvā ṭhapayiṃsu.

त्याच क्षणी, दोन लाख चाळीस हजार योजन जाडीची ही महापृथ्वी साधुकार दिल्यासारखा मोठा नाद करू लागली. देव आणि मनुष्य दररोज पुरेशी माती पाटा-वरवंट्यावर वाटून आणि सुपाने पाखडून देत असत. असे करत काही दिवसांतच तीन पुष्प-वेदिका बांधून राजाने महाभिक्खू संघाला कळवले. ते ऐकून संघाने चुंद आणि उत्तर नावाच्या दोन सामणेरांना आज्ञा दिली, "तुम्ही हिमालयात जाऊन मेदवर्ण पाषाण घेऊन या." ते सामणेर वयाने सोळा वर्षांचे होते आणि चळभिञ्ञा व प्रतिसंभिदा प्राप्त होते. महाक्षणास्रव भिक्खू संघाकडून संघाचे वचन स्वीकारून, त्यांनी आकाशात उड्डाण केले आणि हिमालयातून आपल्या ऋद्धिबलाने मेदवर्ण पाषाण आणले. त्यांपैकी एक पाषाण धातूगर्भाच्या जमिनीवर पसरून, चारही बाजूंना चार पाषाण प्रस्थापित केले आणि दुसरा एक पाषाण धातूगर्भ झाकण्यासाठी अदृश्य करून ठेवला.

---

Tadā rājā dhātugabbhe kammaṃ niṭṭhapento nava koṭippamāṇaṃ suvaṇṇaṃ āharāpetvā suvaṇṇakārānaṃ datvā dhātugabbhassa iṭṭhakāni karothā’ti āṇāpesi. Te suvaṇṇakārā dīghato ratanappamāṇaṃ puthulato vidatthīppamāṇaṃ bahalato caturaṅgulappamāṇaṃ iṭṭhakaṃ katvā dhātugabbhaṃ ciniṃsu. Taṃ pana dhātugabbhaṃ uccato soḷasahatthaṃ vitthāratopi itocito dasadasaratanaṃ katvā suvaṇṇiṭṭhakeheva niṭṭhapetvā dhātugabbhassa majjhe sattaratanamayaṃ sineruṃ kārāpetvā sinerussa upari jātihiṅgulakena paṇḍukambalasilāsanaṃ sattaratanena pāricchattakarukkhaṃ rajatamayaṃ setacchattaṃ brahmunā gāhāpetvā satthuno paṭimāya upari dhāriyamānaṃ kāresi. Sinerupādamūle gandhakalalapūrita nīluppalavibhusitasuvaṇṇamayaaṭṭhuttarasataghaṭapantiyo ṭhapāpesi. Tadanantaraṃ gandhakalalapūritaratnapadumavibhusitarajatamayaaṭṭhuttara- sataghaṭapantiyo ṭhapāpesi. Tadanantaraṃ gandhakalalapūrita setuppalamālāvibhusitamaṇimayaaṭṭhuttarasataghaṭapattiyo ṭhapāpesi. Tadanantaraṃ gandhakalalapūritasetuppalavibhusita-masāragallamaya aṭṭhuttarasataghaṭapantiyo ṭhapāpesi. Tadanantaraṃ gandhakalalapūritacampakapupphavibhusitalohitaṅkamayaaṭṭhuttarasata ghaṭapattiyo ṭhapāpesi. Tadanantaraṃ gandhakalalapūritapañcuppalavibhusitamattikāmayaaṭṭhuttarasataghaṭapantiyo ṭhapāpesi. Tāsaṃ ghaṭapantīnaṃ antare gandhakalalapūritasattaratanamayasarāvake ṭhapāpesi. Kañcanamaya-sattaratanamaya-vicittamālālatāpuṇṇaghaṭasirivacchanandiyāvaṭṭabhaddapīṭhādayo ca hatthiassasīhavyagghosabhapantiādayo ca kāresi. Devorohaṇaṃ yamakapāṭihīrādayo dhanapāla-aṅgulimāla-āḷavakadamanādayo, sāriputta-moggallāna-mahākassapattherādayo, asītimahāsāvakarūpādīni ca kārāpesi. Sinerussa majjhimabhāge tārāgaṇaparivāritaṃ rajatamayaṃ candamaṇḍalañca kārāpesi. Raṃsijālavibhusitaṃ kanakamayaṃ sūriyamaṇḍalañca kārāpesi.

तेव्हा राजाने धातूगर्भाचे काम पूर्ण करताना नऊ कोटी मूल्याचे सुवर्ण मागवून सुवर्णकारांना दिले आणि 'धातूगर्भासाठी विटा बनवा' अशी आज्ञा दिली. त्या सुवर्णकारांनी लांबीला एक रत्नप्रमाण (हात), रुंदीला एक वीत आणि जाडीला चार बोटे प्रमाण असलेल्या विटा बनवून धातूगर्भ रचला. तो धातूगर्भ उंचीला सोळा हात आणि रुंदीला इकडून तिकडे दहा-दहा रत्नप्रमाण (हात) करून, सोन्याच्या विटांनीच पूर्ण करून, धातूगर्भाच्या मध्यभागी सप्तरत्नमय सिनेरू (मेरू पर्वत) बनवला. सिनेरूच्या वर जांभळ्या हिंगुळाने पांडुकंबलशिलासन, सप्तरत्नांनी पारिजातकाचे झाड, चांदीचे श्वेतछत्र ब्रह्मदेवाकडून धरवून शास्त्यांच्या प्रतिमेवर धरले जाईल असे केले. सिनेरूच्या पायथ्याशी सुगंधी चिखलाने भरलेल्या आणि नीलकमलांनी सुशोभित केलेल्या सुवर्णमय एकशे आठ घटांच्या रांगा ठेवल्या. त्यानंतर सुगंधी चिखलाने भरलेल्या आणि रत्नकमलांनी सुशोभित केलेल्या रौप्यमय एकशे आठ घटांच्या रांगा ठेवल्या. त्यानंतर सुगंधी चिखलाने भरलेल्या आणि श्वेतकमलांच्या माळांनी सुशोभित केलेल्या मणिमय एकशे आठ घटांच्या रांगा ठेवल्या. त्यानंतर सुगंधी चिखलाने भरलेल्या आणि श्वेतकमलांनी सुशोभित केलेल्या मसारगल्लमय (वैडूर्यमय) एकशे आठ घटांच्या रांगा ठेवल्या. त्यानंतर सुगंधी चिखलाने भरलेल्या आणि चाफ्याच्या फुलांनी सुशोभित केलेल्या लोहितांगमय (तांबड्या रत्नांच्या) एकशे आठ घटांच्या रांगा ठेवल्या. त्यानंतर सुगंधी चिखलाने भरलेल्या आणि पाच प्रकारच्या कमलांनी सुशोभित केलेल्या मृण्मय एकशे आठ घटांच्या रांगा ठेवल्या. त्या घटांच्या रांगांच्या मध्ये सुगंधी चिखलाने भरलेले सप्तरत्नमय द्रोण (पात्रे) ठेवले. सुवर्णमय, सप्तरत्नमय, विविध प्रकारच्या पुष्पमाला आणि लतांनी युक्त पूर्णघट, श्रीवत्स, नंद्यावर्त, भद्रपीठ इत्यादी आणि हत्ती, घोडे, सिंह, वाघ, बैल यांच्या रांगा इत्यादी बनवल्या. देवोरोहण, यमकप्रातिहार्य इत्यादी, धनपाल, अंगुलिमाल, आलवक यांचे दमन इत्यादी, सारिपुत्त, मोग्गल्लान, महाकस्सप थेर इत्यादी आणि ऐंशी महाश्रावकांच्या मूर्ती इत्यादी बनवल्या. सिनेरूच्या मध्यभागात तारागणांनी वेढलेले रौप्यमय चंद्रमंडळ बनवले आणि किरणजालाने सुशोभित केलेले सुवर्णमय सूर्यमंडळ बनवले.

---

Tato sinerussa matthake pāricchattakamule paṇḍukambalasilāsane amhākaṃ satthuno paṭimaṃ ghanakoṭṭima rattasuvaṇṇamayaṃ kārāpetvā mātudevapāmokkha dasasahassa cakkavāḷadevatānaṃ sattappakaraṇaṃ abhidhammaṃ desanākārena nisīdāpesi. Tassa vīsatinakhā akkhitalānaṃ setaṭṭhānāni jātiphalikamayāni. Aṅguliyo suvaṇṇamayā hatthapādatalāni ca dantāvaraṇāni ca akkhīnaṃ rattaṭṭhānāni ca jātipavāḷamayāni, kesamassubhamukaṭṭhānāni indanīlamayāni, samacattālīsa dantā vajiramayā ahesuṃ. Uṇṇalomaṃ pana suvaṇṇa bhittiyaṃ ṭhapitarajatabubbuḷavilāsaṃ rajatamayaṃ ahosi. Bhagavato anavalokita muddhani matthake sattaratanamayaṃ vicittakiṃkiṇijālaṃ parikkhipāpesi. Maṇḍapassa anto navasatasahassagghanakaṃ muttākalāpamolambakaṃ manoramaṃ celavitānaṃ bandhāpetvā maṇḍapakoṭiyaṃ muttājālaṃ tadanantaraṃ satta ratanavicittaṃ kiṃkiṇijālaṃ parikkhipāpesi.

त्यानंतर सिनेरूच्या शिखरावर पारिजातकाच्या वृक्षाखाली पांडुकंबलशिलासनावर आमच्या शास्त्यांची (बुद्धांची) भरीव तांबड्या सोन्याची प्रतिमा बनवून, मातृदेवता प्रमुख असलेल्या दहा हजार चक्रवाळांतील देवतांना सात ग्रंथांचे (सप्तप्रकरण) अभिधम्म देशना करण्याच्या मुद्रेत बसवले. त्या प्रतिमेची वीस नखे आणि डोळ्यांचे पांढरे भाग नैसर्गिक स्फटिकाचे होते. बोटे सुवर्णमय होती, आणि हातापायांचे तळवे, ओठ आणि डोळ्यांचे लाल भाग नैसर्गिक पोवळ्यांचे होते. केस, दाढी-मिशा आणि भुवयांचे भाग इंद्रनीलमणीमय होते. सर्व चाळीस दात वज्रमय (हिऱ्यांचे) होते. उर्णालोम सुवर्णाच्या भिंतीवर ठेवलेल्या चांदीच्या बुडबुड्याप्रमाणे रौप्यमय होते. भगवंतांच्या मस्तकावर सप्तरत्नमय विविध प्रकारच्या लहान घंटांचे जाळे गुंफवले. मंडपाच्या आत नऊ लाख मूल्य असलेले, मोत्यांचे घोस लटकणारे मनमोहक वस्त्राचे छत बांधून, मंडपाच्या टोकाला मोत्यांचे जाळे आणि त्यानंतर सप्तरत्नांनी सुशोभित घंटांचे जाळे पसरवले.

---

Amhākaṃ bhagavato mātudevaputtampi sattaratanena kārāpesi. Tathā erāvaṇavissakammadevaputtādayo ca saparivāro sakko devarājā ca cattāro mahārājāno ca pañcasikhadevaputtādayo gandhabbadevaputtā ca sahampati mahā brahmādayo mahābrahmano ca kārāpesi. Vessantarajātakaṃ karonto saṃjayamahārājā phusatīdevī ādayo ca maddīdevī dve dārake ca jūjakabrāhmaṇādayo ca kārāpesi. Vidhura-soṇadatta mahānāradakassapa-sutasoma-suppāraka-saṅkhapālajātakādīni ca, dhammacakkappavattana-mahāsamayasuttādi desanākāro ca, suddhodanamahārājā mahāmāyā mahāpajāpatī gotamī bhaddakaccānā rāhulamātādevī ca rāhulakumāro ca channañca kanthakañca mahābhinikkhamanaṃ mahābodhimaṇḍalaṃ asītimahāsāvakā kosalamahārājā anāthapiṇḍikamahāseṭṭhi cūḷaanāthapiṇḍika-visākhā suppavāsā ca pacchā cūḷapiṇḍapātiya tissattherañca attānañca kārāpetvā te sabbe dhātu gabbhe patiṭṭhāpesi.

आमच्या भगवंतांच्या मातृदेवपुत्राची मूर्तीही सप्तरत्नांनी बनवली. तसेच ऐरावत, विश्वकर्म देवपुत्र इत्यादी आणि परिवारासह देवराज सक्क, चार महाराज, पंचशिख देवपुत्र इत्यादी गंधर्व देवपुत्र आणि सहंपती महाब्रह्मा इत्यादी महाब्रह्मांच्या मूर्ती बनवल्या. वेस्सन्तर जातक दर्शवताना संजय महाराज, फुसती देवी इत्यादी आणि मद्दी देवी, दोन मुले आणि जुजक ब्राह्मण इत्यादींच्या मूर्ती बनवल्या. विधुर, सोणदत्त, महा नारदकस्सप, सुतसोम, सुप्पारक, संखपाल इत्यादी जातके, आणि धम्मचक्कप्पवत्तन सुत्त, महासमय सुत्त इत्यादींच्या देशनेचे प्रसंग, शुद्धोदन महाराज, महामाया, महाप्रजापती गोतमी, भद्दकच्चाना (राहुलमाता देवी), राहुल कुमार, छन्न आणि कंथक, महाभिनिष्क्रमण, महाबोधिमंडळ, ऐंशी महाश्रावक, कोसल महाराज, अनाथपिंडिक महाश्रेष्ठी, चुल-अनाथपिंडिक, विशाखा, सुप्पवासा आणि नंतर चुलपिंडपातीय तिस्स थेर आणि स्वतःची मूर्ती बनवून त्या सर्वांना धातूगर्भात प्रस्थापित केले.

---

Dhātugabbhavaṇṇaṇā samattā.

धातूगर्भाचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Evaṃ dhātugabbhe pūjāvidhānaṃ suvibhattaṃ sumanoramaṃ kārāpetvā therena saddhiṃ kathesi? Bhante dhātugabbhe mayā kattabbaṃ niṭṭhāpitaṃ. Sve rohiṇīnakkhattena dhātu nidhānaṃ karissāmī. Ayyā pana kesadhātuyo gahetvā āgacchantuti. Tissattherassa bhāramakāsi. Thero taṃ sutvā bhaddakaṃ mahārāja, kesadhātuyo vicinitvā āharāpessāmāti vatvā attano saddhivihārikaṃ sivattheraṃ pakkosāpetvā āvuso bhūmindharanāgavimāne jayaseno nāma nāgarājā vasati. Tassa santike (kesadhātuyo santi.) Tapussa bhallikānaṃ dvebhātikavāṇijānaṃ paricaraṇakāle tesaṃ pamādaṃ ñatvā nāgarājā dve kesadhātuyo gahetvā nāgabhavane ṭhapesi. Tvaṃ tā dhātuyo āharitvā rañño dehīti āṇāpesi. Thero taṃ vacanaṃ sampaṭicchitvā gato.

अशा प्रकारे धातूगर्भात पूजाविधी अत्यंत सुविभक्त आणि मनमोहक रीतीने करवून घेऊन राजाने थेरांशी चर्चा केली: 'भन्ते, धातूगर्भातील माझे कर्तव्य मी पूर्ण केले आहे. उद्या रोहिणी नक्षत्रावर मी धातूंचे निधान (प्रतिष्ठापना) करीन. आर्यांनी केशधातू घेऊन यावे.' असे म्हणून त्याने तिस्स थेरांवर हा भार सोपवला. थेरांनी ते ऐकून, 'उत्तम आहे महाराजा, आम्ही केशधातू शोधून आणू,' असे सांगून आपल्या सद्धि विहारिकाला (शिष्याला) सिव थेरांना बोलावले आणि म्हणाले: 'आयुष्यमान, भूमिंधर नागविमानात जयसेन नावाचा नागराज राहतो. त्याच्याकडे केशधातू आहेत. तपुस्स आणि भल्लिक या दोन व्यापारी भावांच्या सेवेच्या वेळी, त्यांच्याकडून झालेल्या दुर्लक्षाचा फायदा घेऊन नागराजाने दोन केशधातू घेऊन आपल्या नागभवनात ठेवले. तू त्या धातू घेऊन ये आणि राजाला दे,' अशी आज्ञा दिली. थेरांनी त्यांचे वचन स्वीकारले आणि ते गेले.

---

Tato rājā attano bhaginiyā somadeviyā ca bhāgineyyassa giriabhayarañño ca sāsanaṃ pesesi? Sve dhātunidhānaṃkarissāma. Tumhe senaṅgaṃ gahetvā āgacchathā’ti. Loṇanagare mahānāgarañño ca seru nagare sivarañño ca tatheva sāsanaṃ pesetvā sayampi attano vijite yena mayhaṃ hatthato antamaso ekakarīsamattampi laddhaṃ tadupādāya sabbepi tumhe saddhiṃ parivārena āgacchathā’ti bheriṃ carāpesi. Taṃ sutvā somanassappattā mahājanā attano attano vibhavānurūpena alaṅkatapaṭiyattā agamiṃsu. Rājā pabhātāya rattiyā sabbe seniyo gandhamālādhūpadhajādayo gahetvā dhātunidhānaṃ āgacchantuti vatvā bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā tivīvaratthāya mahagghavatthādīni datvā sayampi sabbālaṅkārapatimaṇḍito nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṃ adhiṭṭhāya maṇikuṇḍalamekhalānūpura valayādivicittasabbālaṅkāravibhūsitāhi koseyyādisukhumanānāvidhavicittavatthanivatthāhi naccagītavāditaturiyabhaṇḍagahita hatthāhi devaccharāpaṭibhāganāṭakitthīhi parivārito vuttappakārehi saddhiṃ cetiyaṭṭhānaṃ gantvā mahābhikkhusaṅghaṃ vanditvā aṭṭhāsi.

त्यानंतर राजांनी आपली बहीण सोमदेवी आणि भाचे गिरिअभय राजे यांच्याकडे निरोप पाठवला: 'उद्या आपण धातू निधान (धातू प्रतिष्ठापना) करणार आहोत. तुम्ही सैन्यासह यावे.' लोणनगराचे महान नागराजे आणि सेरुनगराचे शिवराजे यांच्याकडेही तसाच निरोप पाठवून, स्वतःच्या राज्यातही दवंडी पिटवली की, 'माझ्या राज्यात ज्याला अगदी एका करीस (जमिनीचे माप) एवढेही मिळाले असेल, त्या सर्वांनी आपल्या परिवारासह यावे.' ते ऐकून आनंदित झालेल्या महाजनांनी आपापल्या वैभवानुसार स्वतःला सजवून प्रस्थान केले. रात्र संपून पहाट झाल्यावर राजांनी सर्व सैन्याला सुगंधी द्रव्ये, पुष्पमाला, धूप, ध्वज इत्यादी घेऊन धातू निधानाच्या ठिकाणी येण्यास सांगितले. त्यांनी भिक्षुसंघाला महादान दिले आणि तिचीवरासाठी मौल्यवान वस्त्रे इत्यादी देऊन, स्वतःही सर्व अलंकारांनी विभूषित होऊन, विविध चवींचे उत्तम भोजन ग्रहण केले. त्यानंतर उपोसथ व्रत धारण करून, मणी, कुंडल, मेखला, नुपूर, वलय इत्यादी विविध अलंकारांनी नटलेल्या, रेशमी इत्यादी सुकुमार व विविध प्रकारची सुंदर वस्त्रे परिधान केलेल्या, आणि हातात नृत्य, गीत, वाद्य व वाद्यवृंदाची साधने घेतलेल्या अप्सरांसारख्या नर्तकींनी वेढलेले राजे पूर्वोक्त लोकांसह चैत्यभूमीवर गेले आणि महाभिक्षुसंघाला वंदन करून उभे राहिले.

---

Tato somanagare giriabhayarājā’pi sabbe nāgarā attano attano vibhavānurūpena dhātunidhānaṭṭhānaṃ āgacchantuti nagare bheriṃ carāpetvā sayaṃ sabbālaṅkārapatimaṇḍito susajjitaamaccagaṇaparivārito nikkhami. Soma devīpi sīsaṃ nahātvā ahatavatthanivatthā sabbālaṅkārapatimaṇḍitā devaccharā viya attano parivārā pañcasatakumāriyo nīlavatthehi paridahāpetvā tatheva alaṅkāretvā puṇṇaghaṭe gāhāpetvā tāsaṃ anantarā pañcasatakumāriyo pītavatthehi paridahāpetvā tatheva alaṅkāretvā pūjābhaṇḍāni gāhāpetvā, tāsaṃ anantarā pañcasata kumāriyo rattavatthehi paridahāpetvā tatheva. Alaṅkāretvā vicitrapupphapūritamañjusāyo gāhāpetvā tāsaṃ anantarā pañcasatakumāriyo setavatthehi paridahāpetvā tatheva alaṅkāretvā dhūma kaṭacchuke gāhāpetvā evaṃ pūjāvidhānaṃ saṃvidahitvā parivārena cetiṅgaṇaṃ gantvā mahābhikkhusaṅghaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā gandhamālādīhi pūjaṃ katvā attano sāminā giriabhayarājena saddhiṃ ekapasse ṭhītā.

त्यानंतर सोमनगरात गिरिअभय राजांनीही सर्व नगरातील लोकांना आपापल्या वैभवानुसार धातू निधानाच्या ठिकाणी येण्यासाठी नगरात दवंडी पिटवली, आणि स्वतः सर्व अलंकारांनी विभूषित होऊन, सुसज्ज अशा अमात्यगणासह बाहेर पडले. सोमदेवीनेही डोक्यावरून स्नान करून, नवीन वस्त्र परिधान केले आणि सर्व अलंकारांनी विभूषित होऊन एखाद्या अप्सरेसारखी नटली. तिने आपल्या परिवारातील पाचशे कुमारींना निळी वस्त्रे परिधान करायला लावून, त्यांना सजवून त्यांच्या हातात पूर्णघट दिले. त्यांच्या मागे पाचशे कुमारींना पिवळी वस्त्रे परिधान करायला लावून, त्यांना सजवून त्यांच्या हातात पूजेचे साहित्य दिले. त्यांच्या मागे पाचशे कुमारींना लाल वस्त्रे परिधान करायला लावून, त्यांना सजवून त्यांच्या हातात विविध फुलांनी भरलेले करंडक दिले. त्यांच्या मागे पाचशे कुमारींना पांढरी वस्त्रे परिधान करायला लावून, त्यांना सजवून त्यांच्या हातात धूपपात्रे दिली. अशा प्रकारे पूजेची व्यवस्था करून, आपल्या परिवारासह त्या चैत्य प्रांगणात गेल्या, आणि महाभिक्षुसंघाला पंचांग प्रणामाने वंदन करून, सुगंधी द्रव्ये व पुष्पमाला इत्यादींनी पूजा करून, आपले पती गिरिअभय राजे यांच्यासह एका बाजूला उभ्या राहिल्या.

---

Loṇanagare mahānāgarājā’pi sabbālaṅkārehi patimaṇḍito sabbābharaṇehi susajjītaamaccamaṇḍalaparivuto naccagītaturīyāni paggaṇhāpayamāno gandhamālā dhūmakaṭacchu gāhāpetvā cetiyaṭṭhānaṃ āgantvā bhikkhusaṅghaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi.

लोणनगराचे महान नागराजेही सर्व अलंकारांनी विभूषित होऊन, सर्व आभूषणांनी सुसज्ज अशा अमात्यमंडळाने वेढलेले, नृत्य, गीत आणि वाद्यांचा गजर करवून घेत, सुगंधी द्रव्ये, पुष्पमाला आणि धूपपात्रे हातात धरून चैत्यभूमीवर आले आणि भिक्षुसंघाला वंदन करून एका बाजूला उभे राहिले.

---

Serunagare sivarājā’pi attānaṃ sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā mahantena parivārena pūjāvidhānaṃ gāhāpetvā cetiyaṭṭhānaṃ āgantvā mahābhikkhusaṅghaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Rājaparisā attano vibhavānurūpena vatthālaṅkārehi candana mālādīhi ca sobhamānā nalāṭe muttākalāpamolambaka vicittasuvaṇṇapaṭṭāni bandhitvā hatthābharaṇādi anekābharaṇehi dibbaparisā viya sumaṇḍitapasādhitā vesānurūpāni vividhāvudhāni gahetvā ekapasse ṭhītā. Sīhavyagghadīpicammehi pasādhitasuvaṇṇālaṅkārasuvaṇṇadhajahemajālasañchanne ratha vare ca sabbālaṅkāravibhusitā rathikā āruyha ekapasse ṭhītā. Brāhmaṇaputtādayo maṇḍitacamme pārupitvā upasobhayamānā ekapasse ṭhītā. Bahu amaccā attano attano vesānurūpena mahagghavatthābharaṇavibhūsitā saparivārā ekapasse ṭhītā. Gandhodaka pūrita dakkhiṇāvatta saṅkhaṃ gahetvā upavītasuttaṃ ekaṃsaṃ karitvā brāhmaṇaveṭhanaṃ veṭhetvā purohitabrāhmaṇā mahantena parivārena pūjāvidhānaṃ gāhāpetvā cetiyaṭṭhānaṃ āgantvā mahābhikkhusaṅghaṃ vanditvā jayaghosaṃ sāventā evamāhaṃsu?

सेरुनगराचे शिवराजेही स्वतःला सर्व अलंकारांनी सजवून, मोठ्या परिवारासह पूजेचे साहित्य घेऊन चैत्यभूमीवर आले आणि महाभिक्षुसंघाला वंदन करून एका बाजूला उभे राहिले. राजपरिषद आपापल्या वैभवानुसार वस्त्रे, अलंकार, चंदन आणि पुष्पमाला इत्यादींनी शोभून दिसत होती. त्यांनी कपाळावर मोत्यांच्या माळा आणि लटकणारे विविध सुवर्णपट्ट बांधले होते. हातातील कड्यांसारख्या अनेक आभूषणांनी ते देवसभेसारखे सुशोभित व नटलेले दिसत होते. ते आपापल्या वेषाला साजेसे विविध शस्त्रे हातात घेऊन एका बाजूला उभे राहिले. सिंह, वाघ आणि बिबट्यांच्या कातड्यांनी सजवलेल्या, सुवर्णालंकार, सुवर्णध्वज आणि सुवर्णजाळ्यांनी झाकलेल्या श्रेष्ठ रथांवर सर्व अलंकारांनी विभूषित झालेले सारथी आरूढ होऊन एका बाजूला उभे राहिले. ब्राह्मणपुत्र इत्यादी लोक सजवलेली कातडी पांघरून शोभून दिसत एका बाजूला उभे राहिले. अनेक अमात्य आपापल्या वेषाला साजेसे मौल्यवान वस्त्रे व आभूषणांनी विभूषित होऊन आपल्या परिवारासह एका बाजूला उभे राहिले. सुगंधी पाण्याने भरलेला उजव्या वळणाचा शंख हातात घेऊन, खांद्यावर यज्ञोपवीत धारण करून आणि ब्राह्मणी पगडी बांधून, पुरोहित ब्राह्मणांनी मोठ्या परिवारासह पूजेचे साहित्य घेऊन चैत्यभूमीवर प्रवेश केला. त्यांनी महाभिक्षुसंघाला वंदन केले आणि जयघोष करत असे म्हटले:

---

Khemaṃ subhikkhaṃ bhavatu niccaṃ janapadaṃ sivaṃ;

Sassāni samuppajjantu rañño evaṃ jayā siyuṃ.

'नेहमी कल्याण आणि सुभिक्षा असो, जनपदाचे कल्याण होवो; पिके उत्तम प्रकारे पिकू देत आणि राजांचा असाच विजय असो.'

---

Avasesā mahājanā evamāhaṃsu? Samuddapariyantaṃ hi mahiṃ sāgarakuṇḍalaṃ vasundharaṃ āvasatu amaccaparivārito. Evaṃ vatvā? Amhākaṃ ayyo kākavaṇṇatisso mahā rājā sadevake loke ekapuggalassa lokanāthassanalāṭadhātuṃ patiṭṭhāpetī’ti attano attano vibhavānurūpena sumaṇḍitapasādhitā. Khujjavāmanakādayo’pi sabbe janā pūjābhaṇḍāni gahetvā sādhukāraṃ dadamānā aṭṭhaṃsu. Imasmiṃ cetiyaṭṭhāne rāsībhūtā parisā evaṃ veditabbā? Khattiyā brāhmaṇā vessā negamā ca samāgatā pupphādigahitā sabbe alaṅkāravibhūsitā.

उर्वरित महाजन असे म्हणाले: 'समुद्रापर्यंत पसरलेल्या आणि सागराचे कुंडल धारण केलेल्या या पृथ्वीवर आमचे राजे अमात्य परिवारासह सुखाने राहोत.' असे म्हणून, 'आमचे पूजनीय काकवर्णतिस्स महाराज देवलोकासह संपूर्ण जगातील एकमेव अद्वितीय अशा लोकनाथांच्या (बुद्धांच्या) ललाटधातूची प्रतिष्ठापना करत आहेत,' असे म्हणत आपापल्या वैभवानुसार सुशोभित व नटलेले कुबडे, बुटके इत्यादी सर्व लोक पूजेचे साहित्य घेऊन साधुकार करत उभे राहिले. या चैत्यभूमीवर एकत्र जमलेली परिषद अशी जाणावी: क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य आणि व्यापारी एकत्र आले होते, ज्यांनी हातात फुले इत्यादी घेतली होती आणि जे सर्व अलंकारांनी विभूषित होते.

---

Gaṇanā vītivattā te aneke ca mahājanā;

Samuddo pattharantova khattiyā samupāgatā.

त्यांची गणना करणे अशक्य होते, असे ते असंख्य महाजन होते; जणू समुद्रच पसरत चालला आहे, अशा प्रकारे क्षत्रिय तेथे एकत्र आले होते.

---

Alaṅkato mahārājā sarājaparivārito;

Devarājā yathā sakko aṭṭhāsi cetiyaṅgaṇe.

अलंकारांनी नटलेले महाराज आपल्या राजपरिवारासह, देवराज शक्राप्रमाणे चैत्य प्रांगणात उभे राहिले.

---

Sādhuvādena sattānaṃ pañcaṅgaturiyehi ca;

Hatthassarathasaddena samākiṇṇaṃ mahītalaṃ.

लोकांच्या साधुकाराने आणि पंचरंगी वाद्यांच्या आवाजाने, तसेच हत्ती, घोडे आणि रथांच्या आवाजाने ती भूमी दुमदुमून गेली होती.

---

Tato cūḷapiṇḍapātiyatissatthero attano saddhivihārīke pañcasata khīṇāsave parivāretvā cetiyaṭṭhānameva āgato. Mahāsāgalatthero’pi pañcasata khīṇāsave parivāretvā cetiyaṭṭhānameva āgato. Mahindatthero’pi attano sāvake saṭṭhimatte khiṇāsave gahetvā cetiyaṭṭhānameva āgato. Iti iminā niyāmeneva eko dve tayo cattāro pañca khīṇāsavā āgacchantā satta sahassamattā ahesuṃ. Tato cūḷapiṇḍapātiyatissatthero ettake bhikkhū parivāretvā cetiyaṅgaṇe nisīdī. Tato rājā āgantvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā therena saddhiṃ kathesi? Kesadhātu kuto labhissāma ayyā’ti. Tasmiṃ khaṇe tissatthero attano saddhivihārikaṃ sivattheraṃ olokesi. So olokitakkhaṇeyeva nisinnaṭṭhānato uṭṭhāya cīvaraṃ pārupitvā mahābhikkhusaṅghaṃ vanditvā chaḷabhiñño mahākhīṇāsavo catutthajjhānaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya pathaviyaṃ nimujjitvā bhumindharanāgavimāne pāturahosi.

त्यानंतर चूळपिंडपातियतिस्स थेर आपल्या पाचशे क्षीणास्रव (अर्हत) सद्धिविहारिकांसह परिवृत होऊन चैत्यस्थानावरच आले. महासागल थेरसुद्धा पाचशे क्षीणास्रवांनी परिवृत होऊन चैत्यस्थानावरच आले. महिंद थेरसुद्धा आपल्या सुमारे साठ क्षीणास्रव शिष्यांना घेऊन चैत्यस्थानावरच आले. अशा प्रकारे याच क्रमाने एक, दोन, तीन, चार, पाच करत येणारे क्षीणास्रव सुमारे सात हजार झाले. त्यानंतर चूळपिंडपातियतिस्स थेर एवढ्या भिक्खूंच्या परिवारासह चैत्य प्रांगणात बसले. त्यानंतर राजाने तेथे येऊन, पंचप्रतिष्ठित वंदन करून थेरांशी संवाद साधला, "भंते, आम्हाला केशधातू कोठून मिळतील?" त्या क्षणी तिस्स थेरांनी आपले सद्धिविहारिक सिव थेरांकडे पाहिले. त्यांनी पाहिल्याबरोबरच (सिव थेरांनी) आपल्या बसलेल्या जागेवरून उठून, चीवर परिधान करून, महाभिक्खूसंघाला वंदन केले. षडभिज्ञ महाक्षीणास्रव असलेल्या त्यांनी चतुर्थ ध्यानात समापत्ती मिळवली आणि त्यातून उठून पृथ्वीत विलीन होऊन भूमिधर नागविमानात प्रकट झाले.

---

(Sutvāssa sivathero ca vasippatto visārado;

Pākaṭo abhavi nāganagaraṃ purato khaṇe.)

(ते ऐकून, वशित्व प्राप्त केलेले आणि विशारद असलेले सिव थेर तत्क्षणी नाग नगरासमोर प्रकट झाले.)

---

Tasmiṃ kho pana samaye jayaseno nāgarājā attano bhāgineyyaṃ dvikoṭimatte nāge parivāretvā mahā yasaṃ anubhavamānaṃ nisinnaṃ iṅgitasaññaṃ datvā theraṃ duratova āgacchantaṃ disvā cintesi? Imasmiṃ nāgabhavane samaṇehi kattabbakiccaṃ natthī. Nissaṃsayaṃ kesadhātuṃ nissāya āgato bhavissatīti uṭṭhāya dhātugharaṃ pavisitvā dhātukaraṇḍakaṃ gilitvā kiñci ajānanto viya nisīdi. Tasmiṃ kāle thero tassa santikaṃ agamāsi. Nāgarājā paccuggantvā paṭisanthāraṃ karonto therena saddhiṃ kathesi. Kasmā ayyo āgato’ti vutte evamāha? Tilokanāthassa amhākaṃ sambuddhassa kesadhātūnaṃ atthāya āgato, tuyhaṃ santike ṭhapitakesadhātuyo papañcaṃ akatvā mayhaṃ dehi, teyeva sandhāya upajjhāyena pesitomhī’ti vutte amhākaṃ sammā sambuddhassa kesadhātuyo mama santike natthī’ti āha. Thero dhātukaraṇḍakaṃ gilitabhāvaṃ ñatvā gaṇhāmi mahārājā kesadhātuyo’ti vutte āma passanto gahetvā gacchāhīti āha. Evaṃ tayo vāre paṭiññaṃ gahetvā tatheva ṭhīto?

त्या वेळी जयसेन नागराजाने आपल्या भाच्यासह सुमारे दोन कोटी नागांनी परिवृत होऊन, मोठे ऐश्वर्य भोगत बसले असताना, इशारा देऊन, थेरांना दुरूनच येताना पाहून विचार केला, "या नागभवनात श्रमणांचे काही काम नाही. निःसंशयपणे ते केशधातूसाठीच आले असावेत." असे विचार करून तो उठला आणि धातूगृहात प्रवेश करून धातूकरंडक गिळून टाकला आणि काहीच माहीत नसल्यासारखा येऊन बसला. त्या वेळी थेर त्याच्याजवळ गेले. नागराजाने सामोरे जाऊन, आदरातिथ्य करत थेरांशी संवाद साधला. "भंते, आपण कशासाठी आला आहात?" असे विचारले असता, थेर म्हणाले, "आमच्या त्रिलोकनाथ सम्यक्संबुद्धांच्या केशधातूंच्या प्राप्तीसाठी मी आलो आहे. तुमच्याकडे ठेवलेले केशधातू विलंब न करता मला द्या. त्याच उद्देशाने माझ्या उपाध्यायांनी मला पाठवले आहे." असे विचारले असता, नागराज म्हणाला, "आमच्या सम्यक्संबुद्धांचे केशधातू माझ्याकडे नाहीत." थेरांना त्याने धातूकरंडक गिळल्याचे समजले. त्यांनी विचारले, "महाराज, मी केशधातू घेऊ का?" तेव्हा नागराज म्हणाला, "होय, शोधून घेऊन जा." अशा प्रकारे तीन वेळा वचन घेऊन थेर तिथेच उभे राहिले.

---

Iddhiyā māpayitvāna tato so sukhumaṃ karaṃ,Pavesetvā mukhe tassa gaṇhī dhātukaraṇḍakaṃ;

Nāgālayābhinikkhami tiṭṭha nāgā’ti bhāsiya.

त्यानंतर त्यांनी ऋद्धीने आपला हात सूक्ष्म करून त्याच्या मुखात प्रवेश केला आणि धातूकरंडक काढून घेतला; आणि "नागा, थांब!" असे म्हणून ते नागलोकातून बाहेर पडले.

---

Tasmiṃ khaṇe jayaseno nāgarājā samaṇaṃ vañcetvā pesitomhī’ti vatvā tassa gatakāle dhātukaraṇḍakaṃ oloketvā dhātu apassitvā samaṇena nāsitomhī’ti dve hatthe ukkhipitvā ṭhapetvā attano sakalanāgabhavanaṃ eka kolāhalaṃ katvā mahantena saddena paridevanto? Amhākaṃ cakkhuni uppāṭetvā gato viya sadevakassa lokassa patiṭṭhānabhūtassa sammāsambuddhassa kesadhātuyo apāyadukkhato amuñcantānaṃ amhākaṃ abhibhavitvā dhātuyo gahetvā gatasamaṇaṃ anubandhitvā gaṇhissāmā’ti dvekoṭimatte nāge gahetvā attano bhāgineyyena saddhiṃ tassa piṭṭhito piṭṭhito anubandhitvā ākāsaṃ uggacchiṃ (su). Tasmiṃ khaṇe pana sivatthero akāsato otaritvā pathaviyaṃ pāvisi. Puna tepi pathaviyaṃ pavisiṃsu. Evaṃ thero tehi saddhiṃ ummujja nimujjaṃ karonto pāṭihāriyaṃ dassetvā serunagarassa nātidūre piṭṭhipāsāṇe uggañji. Tattheva te saṃvejetvā cetiyaṅgaṇe mahābhikkhusaṅghassa purato pākaṭo ahosi. Nāgā taṃ gahetuṃ asakkontā mahantena saddena ravaṃ patiravaṃ datvā. Ito paṭṭhāya naṭṭhamhā’ti tasmiṃ piṭṭhi pāsāṇe sabbe samāgamaṃ katvā mahāsaddena parideviṃsu? Naṭṭhambhā vata bho’ti. Tato paṭṭhāya so piṭṭhipāsāṇo nāgānaṃ ravaṃ patiravaṃ datvā paridevitahāvena nāgagallaṃ nāma ahosi.

त्या क्षणी जयसेन नागराजाने "मी श्रमणाला फसवून पाठवले आहे" असे म्हणून, त्यांच्या गेल्यानंतर धातूकरंडक पाहिला. त्यात धातू न दिसल्याने "श्रमणाने माझा घात केला!" असे ओरडत दोन्ही हात वर करून, आपल्या संपूर्ण नागभवनात एकच कोलाहल माजवला आणि मोठ्या आवाजात विलाप करू लागला, "जणू आमचे डोळेच उपटून नेले आहेत! देवलोकासह संपूर्ण जगाचे आधार असलेल्या सम्यक्संबुद्धांचे केशधातू, जे आम्हाला अपायदुःखातून मुक्त करणारे होते, ते आमच्यावर मात करून घेऊन गेलेल्या श्रमणाचा पाठलाग करून आम्ही ते परत मिळवू." असे म्हणून त्याने आपल्या भाच्यासह सुमारे दोन कोटी नागांना सोबत घेतले आणि त्यांच्या पाठीमागे पाठलाग करत आकाशात उड्डाण केले. त्या क्षणी सिव थेर आकाशातून उतरून पृथ्वीत शिरले. ते नागही पृथ्वीत शिरले. अशा प्रकारे थेरांनी त्यांच्यासोबत पृथ्वीत ये-जा करत (उन्मज्जन-निमज्जन करत) प्रातिहार्य दाखवले आणि सेरूनगरापासून फार दूर नसलेल्या एका सपाट शिळेवर ते प्रकट झाले. तिथेच त्यांना संवेगित करून ते चैत्य प्रांगणात महाभिक्खूसंघासमोर प्रकट झाले. नाग त्यांना पकडण्यास असमर्थ ठरल्याने मोठ्या आवाजात आक्रोश करू लागले. "आतापासून आम्ही नष्ट झालो आहोत," असे म्हणत त्या सपाट शिळेवर सर्व एकत्र आले आणि मोठ्या आवाजात विलाप करू लागले, "अरेरे! आम्ही खरोखरच नष्ट झालो!" तेव्हापासून ती सपाट शिळा नागांच्या आक्रोशाने आणि विलाप करण्याच्या पद्धतीमुळे 'नागगल्ल' या नावाने प्रसिद्ध झाली.

---

Nāgo therassa piṭṭhitoyeva anubandhitvā cetiyaṅgaṇaṃ gantvā rājānaṃ evamāha? Deva, eso bhikkhu mayā adinnadhātu gahetvā āgato’ti. Taṃ sutvā rājā? Saccaṃ kira ayya nāgassa vacananti vutte naheva mahārāja, iminā dinnaṃ eva dhātuṃ aggahesinti vutte? Nāgo tava sakkhiṃ dehīti āha. Thero tassa bhāginyeṃ samaṇuppala nāgarājānaṃ sakkhiṃ akāsi. Rājā tassa bhāgineyyassa sabbavacanaṃ sutvā saddahi. Tasmiṃ kāle dukkhābhibhūto nāgarājā gantvā bahi ṭhīto. Tato paṭṭhāya so nāgarājā bahi hutvā nisinnattā bahināgarājā nāma ahosi. Tassa pana bhāgineyyaṃ anto cetiyaṅgaṇe nisīdāpesi. Imassa pana cetiyassa ārakkhaṃ gahitanāgā kathetabbā. Sumananāgarañño parivārā chakoṭimattā nāgā, jayasenassa parivārā koṭisatamattā nāgā, samaṇuppalanāgarañño parivārā dvikoṭimattā nāgā ahesuṃ. Sabbe dhātuyā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu. Rājā therassa hatthato kesadhātuṃ gahetvā ratanacaṅegāṭake ṭhapetvā mahindassa nāma amaccassa adāsi. Tasmiṃ samāgame tipiṭakamahāphussadevattherassa saddhivihārikā paṭisambhidappattā cattāro sāmaṇerā ahesuṃ. Tesu eko malaya rājaputto sumanasāmaṇero nāma, eko serunagare sivarājabhāgineyyassa putto uttara sāmaṇero nāma. Eko mahāgāme mālākāraputto cunda sāmaṇero nāma eko mahāgāme ekassa kuṭumbikassa putto mahākassapasāmaṇero nāma, ime cattāro sāmaṇerā ajja kākavaṇṇatissamahārājā mahācetiye dhātu nidhānaṃ karissati, mayaṃ himavantaṃ gantvā sukusumāni āharissāmāti theraṃ vanditvā ākāsato himavantaṃ gantvā campakanāgasalalādayo pūjanīyamālaṃ gahetvā tāvatiṃsadeva lokaṃ gatā.

नाग थेरांच्या मागे मागेच जाऊन चैत्य अंगणात पोहोचला आणि राजाला म्हणाला, 'महाराज, हा भिक्खू माझ्याकडून न दिलेली धातू घेऊन आला आहे.' ते ऐकून राजाने विचारले, 'हे आर्य, नागाचे म्हणणे खरे आहे काय?' तेव्हा थेर म्हणाले, 'नाही महाराज, याने स्वतः दिलेलीच धातू मी घेतली आहे.' तेव्हा नाग म्हणाला, 'तुमचा साक्षीदार द्या.' थेरांनी त्याचा भाचा समणुप्पल नागराजाला साक्षीदार केले. राजाने त्याच्या भाच्याचे सर्व बोलणे ऐकून त्यावर विश्वास ठेवला. त्या वेळी दुःखाने व्याकुळ झालेला नागराज बाहेर जाऊन उभा राहिला. तेव्हापासून तो नागराज बाहेर बसल्यामुळे 'बहिनागराज' या नावाने प्रसिद्ध झाला. त्याच्या भाच्याला मात्र चैत्य अंगणाच्या आत बसवले गेले. या चैत्याच्या रक्षणासाठी नियुक्त केलेल्या नागांविषयी सांगायचे तर: सुमन नागराजाचे सहा कोटी नाग अनुयायी होते, जयसेनाचे शंभर कोटी नाग अनुयायी होते, आणि समणुप्पल नागराजाचे दोन कोटी नाग अनुयायी होते. त्या सर्वांनी धातूचे रक्षण केले. राजाने थेरांच्या हातातून केशधातू घेतली आणि ती एका रत्नजडित करंडकात ठेवून महिंद नावाच्या अमात्याला दिली. त्या सभेत तिपिटक महाफुस्सदेव थेरांचे सद्धिविहारिक असलेले, पटिसंभिदा प्राप्त चार सामणेर होते. त्यांपैकी एक मलय राजपुत्र सुमन सामणेर नावाचा, एक सेरु नगरातील शिवराजाच्या भाच्याचा मुलगा उत्तर सामणेर नावाचा, एक महागाम येथील माळ्याचा मुलगा चुन्द सामणेर नावाचा आणि एक महागाम येथील एका गृहपतीचा मुलगा महाकस्सप सामणेर नावाचा होता. हे चार सामणेर, 'आज काकवण्णतिस्स महाराज महाचैत्यात धातूची प्रतिष्ठापना करणार आहेत, म्हणून आपण हिमालयात जाऊन सुंदर फुले घेऊन येऊ या,' असे म्हणून थेरांना वंदन करून आकाशातून हिमालयात गेले आणि चाफा, नागकेशर, साल इत्यादी पूजनीय फुलांचे हार घेऊन तावतिंस देवलोकात गेले.

---

Tasmiṃ kāle sakko devarājā sabbābharaṇapatimaṇḍito dvisu devalokesu devatāyo gahetvā erāvaṇahatthīkkhandhamāruyha aḍḍhateyyakoṭidevaccharāparivārito sudassanamahā vīthiyaṃ vicaranto savaṅgoṭake te cattāro sāmaṇere duratova āgacchante disvā hatthīkkhandhato oruyha pañca patiṭṭhitena vanditvā tesaṃ hatthe mālācaṅgoṭake disvā? Kiṃ ayyā tumhākaṃ hatthe’ti pucchi. Taṃ sutvā sāmaṇerā mahārāja, kiṃ tvaṃ na jānāsi. Laṅkāyaṃ kākavaṇṇatissa mahārājā dasabalassa nalāṭadhātuṃ gahetvā mahāvālukagaṅagāya dakkhiṇapasse seru nāma dahassa ante varāha nāma soṇḍimatthake cetiyaṃ kārāpetuṃ tumhākaṃ niyogena vissakammadevaputtena nimmitैṭṭhakāni gahetvā cetiyaṃ kārāpetvā ajja dhātunidhānaṃ karoti. Tattha pūjanatthāya himavantato ānītapupphamidanti vatvā itopi kusumaṃ gahetuṃ āgatamhā’ti vadiṃsu. Sakko tesaṃ vacanaṃ sutvā?

त्या वेळी सर्व आभूषणांनी नटलेला देवराज सक्क दोन्ही देवलोकांतील देवतांना सोबत घेऊन, ऐरावत हत्तीच्या पाठीवर आरूढ होऊन आणि अडीच कोटी अप्सरांनी वेढलेला होऊन सुदस्सन नावाच्या महामार्गावरून फिरत असताना, त्या चार सामणेरांना दुरूनच येताना पाहून हत्तीच्या पाठीवरून खाली उतरला. त्याने पंचप्रतिष्ठित वंदन केले आणि त्यांच्या हातातील फुलांचे करंडक पाहून विचारले, 'हे आर्य, तुमच्या हातात काय आहे?' ते ऐकून सामणेर म्हणाले, 'महाराज, तुम्हाला माहीत नाही काय? लंकेमध्ये काकवण्णतिस्स महाराजांनी दसबलांची ललाटधातू घेऊन, महावालुका गंगेच्या दक्षिण बाजूला सेरु नावाच्या सरोवराजवळ, वराह नावाच्या टेकडीच्या माथ्यावर चैत्य बांधण्यासाठी तुमच्या आदेशाने विस्सकम्म देवपुत्राने निर्माण केलेल्या विटा घेऊन चैत्य बांधला आहे आणि आज ते धातूची प्रतिष्ठापना करत आहेत. तेथे पूजेसाठी हिमालयातून आणलेली ही फुले आहेत, आणि आम्ही येथूनही फुले घेण्यासाठी आलो आहोत.' सक्काने त्यांचे बोलणे ऐकून...

---

Ayya tumhākaṃ hatthe pupphāni cūḷāmaṇicetiye pujetvā amhākaṃ uyyānato pupphāni gahetvā gacchathāti vatvā tehi saddhiṃ gantvā tesaṃ pupphehi cūḷāmaṇicetiyaṃ pūjesi. Tato papañcaṃ na bhavitabbanti sakkassa nivedesuṃ. Taṃ sutvā sakko sāmaṇerānaṃ pañcamahāuyyānato pāricchatta-koviḷārādīni pupphāni ca candanacuṇṇañca gahetvā dāpesi. Sāmaṇerā pupphāni gahetvā devalokato otaritvā himavantaṃ pavisitvā suvaṇṇamaṇipabbate santacchāyāya nasīditvā divāvihāraṃ katvā nakkhattavelāya sampattāya maṇī gavesamānā cattāro maṇayo addasaṃsu. Tesaṃ eko indanīlamaṇī, eko pahassarajotiraṅga maṇī, eko veluriyamaṇi, eko masāragallamaṇi, cattāro maṇayo ca dibbapupphāni ca gahetvā therānaṃ dassesuṃ. Thero? Mahārāja, ime sāmaṇerā pāricchattakakoviḷārādīni pupphāni ca candanacuṇṇañca cattāro maṇayo ca gahetvā āgatā’ti rañño ārocesuṃ.

'हे आर्य, तुमच्या हातातील फुले चुळामणी चैत्यात पूजून आमच्या उद्यानातून फुले घेऊन जा,' असे सांगून तो त्यांच्यासोबत गेला आणि त्या फुलांनी चुळामणी चैत्याची पूजा केली. त्यानंतर 'आता उशीर होऊ नये,' असे त्यांनी सक्काला सांगितले. ते ऐकून सक्काने सामणेरांना आपल्या पाच महाउद्यानांतून पारिजातक, कोविळार इत्यादी फुले आणि चंदनाची पूड आणून दिली. सामणेरांनी फुले घेतली आणि देवलोकातून खाली उतरून हिमालयात प्रवेश केला. तेथे सुवर्णमणी पर्वतावर थंड सावलीत बसून त्यांनी दिवाविहार केला. नक्षत्राची वेळ झाल्यावर मणी शोधत असताना त्यांना चार मणी दिसले. त्यांपैकी एक इंद्रनील मणी, एक प्रखर प्रकाशमान किरणांचा मणी, एक वैडूर्य मणी आणि एक मसारगल्ल मणी होता. ते चार मणी आणि दिव्य फुले घेऊन त्यांनी थेरांना दाखवले. थेरांनी राजाला सांगितले, 'महाराज, हे सामणेर पारिजातक, कोविळार इत्यादी फुले, चंदनाची पूड आणि चार मणी घेऊन आले आहेत.'

---

Rājā taṃ sutvā somanassajāto sāmaṇere pañca patiṭṭhītena vanditvā tesamāhatamaṇayo gahetvā mahānanda nāma amaccassa datvā therehī saddhiṃ mahantena parivārena cetiyaṅgaṇaṃ gantvā maṇikaraṇḍakena dhātuṃ gahetvā attano sīse dhātuṃ ṭhapetvā upari setacchattaṃ kārāpetvā cetiyaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā pācīnadvāre ṭhīto? Ayaṃ dasabalassa nalāṭadhātu amhehi kārāpitāya buddhapaṭimāya nalāṭe uṇṇalomākāraṃ hutvā patiṭṭhahatūti adhiṭṭhāsi. Tassa cintitakkhaṇeyeva dhātu karaṇḍato nabhamuggantvā ākāse sattatālappamāṇe ṭhatvā chabbaṇṇa raṃsiyo vissajjesi. Tā raṃsiyo kuṭena āsiñcamānavilīna suvaṇṇaṃ viya antalikkhato nikkhantasuvaṇṇarasadhārā viya sakalalaṅkādīpaṃ raṃsijālehi ekobhāsaṃ katvā gaṇhiṃsu. Tasmiṃ kāle yamakapāṭihāriyasadisaṃ pāṭihāriyaṃ ahosi. Mahākāruṇikassa bhagavato adiṭṭhapubbaṃ pāṭihāriyaṃ disvā mahājanā tathāgatassa rūpakāyaṃ paccakkhabhutā viya ahesuṃ.

राजाने ते ऐकून अत्यंत आनंदित होऊन सामणेरांना पंचप्रतिष्ठित वंदन केले. त्यांच्याकडून मणी घेऊन ते महानंद नावाच्या अमात्याला दिले आणि थेरांसह मोठ्या परिवारासह चैत्य अंगणात जाऊन मणीकरंडकातून धातू घेतली. ती धातू स्वतःच्या डोक्यावर ठेवून, त्यावर श्वेतछत्र धरून, चैत्याला तीन वेळा प्रदक्षिणा घातली आणि पूर्व दारापाशी उभे राहून त्यांनी अधिष्ठान केले, 'ही दसबलांची ललाटधातू आम्ही तयार केलेल्या बुद्धमूर्तीच्या कपाळावर उर्णलोम प्रमाणे प्रस्थापित होवो.' त्यांनी विचार केल्याक्षणीच ती धातू करंडकातून आकाशात उडाली आणि सात ताड झाडांच्या उंचीवर आकाशात राहून तिने षड्रंगी किरण सोडले. ते किरण जणू मुशीतून ओतलेल्या वितळलेल्या सोन्यासारखे किंवा आकाशातून पडणाऱ्या सुवर्णरसाच्या धारेसारखे संपूर्ण लंकाद्वीपाला आपल्या किरणजालाने प्रकाशमान करते झाले. त्या वेळी यमकप्रातिहार्यासारखे प्रातिहार्य घडले. महाकारुणिक भगवंतांचे हे अभूतपूर्व प्रातिहार्य पाहून लोकांना जणू तथागतांचा रूपकाय प्रत्यक्ष समोर असल्यासारखा भासला.

---

Adiṭṭhapubbaṃ satthussa pāṭihīraṃ mahājanā;

Disvā pītiparā jātā pasādamajjhaguṃ jine.

शास्त्यांचे हे अभूतपूर्व प्रातिहार्य पाहून लोक अत्यंत आनंदित झाले आणि जिनांच्या प्रति त्यांच्या मनात परम श्रद्धा निर्माण झाली.

---

Pūjesuṃ gandhamālañca alaṅkāraṃ sakaṃ sakaṃ;

Sabbe vandiṃsu sirasā-cetiyaṃ īdisaṃ varaṃ.

सर्वांनी आपापले गंध, पुष्पहार आणि अलंकार अर्पण करून पूजा केली आणि अशा या श्रेष्ठ चैत्याला मस्तक टेकवून वंदन केले.

---

Tasmiṃ samāgame eko paṇḍitapuriso jinaṃ thomento evamāha?

त्या सभेत एका विद्वानाने जिनांची स्तुती करत असे म्हटले:

---

Nibbutassāpi buddhassa yaso bhavati īdiso;

Ṭhītassa lokanāthassa kīdisā āsi sampadā.

'परिनिर्वाण पावलेल्या बुद्धांचेही यश जर असे आहे, तर जिवंत असताना त्या लोकनाथांचे ऐश्वर्य केवढे मोठे असेल!'

---

Anubhāvamidaṃ sabbaṃ puññeneva mahesino;

Kareyya ñatvā puññaṃ taṃ patthento bodhimuttamaṃ.

'हा सर्व प्रभाव त्या महर्षींच्या पुण्याचाच आहे. हे जाणून, उत्तम बोधीची आकांक्षा धरणाऱ्याने पुण्यकर्म केले पाहिजे.'

---

Tasmiṃ kāle nānāratanavicittaṃ anekālaṅkārapatimaṇḍitaṃ mahārahaṃ samussitadhajapatākaṃ nānāvidhakusumasamākiṇṇaṃ anekapūjāvidhānaṃ gahetvā manussā chaṇavesaṃ gaṇhiṃsu. Anekavidhaturiyasaṅghuṭṭaṃ ahosi. Tasmiṃ khaṇe devatāyo pupphavassaṃ vassāpenti. Mahānubhāvasampannā nāgā pūjaṃ karonti. Evaṃ sabbe devā nāgā manussā sādhukāraṃ denti, apphoṭenti, velukkhepaṃ karonti, hatthīno kuñcanādaṃ nadanti. Assā tuṭṭhiravaṃ ravanti, bahalaghana mahāpathavī yāva udakapariyantaṃ kampi. Disāsu vijjullatā nicchariṃsu. Sakalalaṅkādīpe sumanakūṭādayo mahānagā kusumagaṇasamākiṇṇā ahesuṃ. Sabbe jalāsayā pañcavidha padumasañchantā, devatānamantare manussā, manussānaṃ antare yakkhanāgasupaṇṇādayo ca ahesuṃ. Bhikkhubhikkhunīupāsaka upāsikā aparimāṇā ahesuṃ. Mahantena sādhukārena mahā nigghosena sakalalaṅkādīpe tibbavātābhihatasamuddo viya ekaninnādaṃ ekanigghosaṃ ahosi. Iminā pūjāvidhānena pasādakabhūtamahājanakāyamajjhe dhātu pāṭihāriyaṃ dassetvā ākāsato otaritvā buddhapaṭimāya nalāṭe puṇṇacandasassirīkaṃ abhibhavantamiva virocamānā patiṭṭhāsi.

त्या वेळी, विविध रत्नांनी सुशोभित, अनेक अलंकारांनी नटलेले, अत्यंत मौल्यवान, उंच उभारलेले ध्वज आणि पताका असलेले, नानाविध फुलांनी व्यापलेले आणि अनेक प्रकारच्या पूजेचे साहित्य घेऊन लोकांनी उत्सवाचा पोषाख परिधान केला. अनेक प्रकारच्या वाद्यांचा गजर झाला. त्या क्षणी देवतांनी पुष्पवृष्टी केली. महानुभाव (महान सामर्थ्यशाली) नाग पूजा करू लागले. अशा प्रकारे सर्व देव, नाग आणि मनुष्य साधुकार देऊ लागले, टाळ्या वाजवू लागले, वस्त्रे हवेत उडवू लागले, हत्ती चित्कार करू लागले. घोडे आनंदाने खिंकाळू लागले, आणि पाण्यापर्यंतची ही विशाल व घनदाट पृथ्वी कंपित झाली. दिशादिशांमध्ये विजेचे लोळ चमकू लागले. संपूर्ण लंकाद्वीपामध्ये सुमनकूट इत्यादी महा पर्वत फुलांच्या समूहांनी व्यापून गेले. सर्व जलाशय पाच प्रकारच्या कमळांनी आच्छादित झाले, देवतांच्या मध्ये मनुष्य आणि मनुष्यांच्या मध्ये यक्ष, नाग, सुवर्ण इत्यादी एकत्र आले. भिक्खू, भिक्खुनी, उपासक आणि उपासिका यांची संख्या अमर्याद होती. मोठ्या साधुकाराने आणि प्रचंड घोषाने संपूर्ण लंकाद्वीपामध्ये, वादळी वाऱ्याने खवळलेल्या समुद्राप्रमाणे, एकच नाद आणि एकच गर्जना झाली. या पूजेच्या विधीदरम्यान, प्रसन्न झालेल्या महाजनसमुदायाच्या मध्यभागी धातूने प्रातिहार्य दाखवून, आकाशातून खाली उतरून, बुद्धमूर्तीच्या कपाळावर पूर्ण चंद्राच्या शोभेलाही फिके पाडत असल्यासारखे प्रकाशमान होऊन ती प्रस्थापित झाली.

---

Rājā mahānandanāmakassa amaccassa hatthato kesadhātuṃ gahetvā vihāradeviyā datvā tvaṃ imā kesadhātuyo dasabalassa anavalokita matthake patiṭṭhāpehī’ti āha. Sā kesadhātuyo gahetvā tattheva patiṭṭhahantu’ti adhiṭṭhānaṃ akāsi. Tasmiṃ khaṇe kesadhātuyo karaṇḍato nabhaṃ uggantvā mayūragīvasaṃkāsanīlaraṃsiyo vissajjentī ākāsato otaritvā buddhapaṭimāya uttamaṅge sirasmiṃ patiṭṭhahiṃsu.

राजाने महानंद नावाच्या अमात्याच्या हातातून केशधातू घेऊन विहारदेवीला दिली आणि म्हणाले, 'तू या दशबलांच्या (बुद्धांच्या) न पाहिलेल्या मस्तकावर या केशधातू प्रस्थापित कर.' तिने केशधातू घेऊन, 'त्या तिथेच प्रस्थापित होवोत,' असा अधिष्ठान (संकल्प) केला. त्या क्षणी केशधातू करंडकातून आकाशात उडाल्या आणि मोरपिसाच्या मानेसारखे निळे किरण उत्सर्जित करत आकाशातून खाली उतरून बुद्धमूर्तीच्या उत्तमांगावर (मस्तकावर) प्रस्थापित झाल्या.

---

Tato rājā therena saddhiṃ dhātugabbhaṃ pavisitvā dibbacandanacuṇṇasamākiṇṇaṃ pāricchattakakoviḷārādi sugandhapupphasantharaṃ viyūhitvā pabhāsamudayasamākiṇṇe cattāro maṇi pāsāṇe ṭhapesi. Tesaṃ ālokābhibhūto dhātugabbho ativiya virocittha. Sabbanāṭakitthīyo attano attano ābharaṇāni omuñcitvā dhātugabbheyeva pūjesuṃ. Tato rājā dhātunidhānaṃ katvā buddharūpassa pādatale sīsaṃ ṭhapetvā nipanno evaṃ paridevi; mayhaṃ pitupitāmahaparamparāgatādhātu ajja ādiṃ katvā ito paṭṭhāya viyogā jātā ahaṃ dāni tumhākaṃ aticiraṃ (ṭhītā) ramaṇīyā rohaṇajanapadā āharitvā imasmiṃ ṭhāne patiṭṭhāpesinti vatvā sineru muddhani samujjalamahāpadīpo viya tumhe idheva ṭhītā. Idāni na gamissāma mayaṃ khamatha bhagavā’ti paridevamāno dhātu gabbheyeva patitvā āha?

त्यानंतर राजाने थेरांसोबत धातूगर्भात प्रवेश केला आणि दिव्य चंदनाच्या चुर्णाने युक्त, पारिजातक व कोविदार इत्यादी सुगंधी फुलांचे अंथरलेले थर बाजूला सारून, प्रकाश पसरवणारे चार मणी-पाषाण ठेवले. त्यांच्या प्रकाशाने उजळून निघालेला धातूगर्भ अत्यंत देदीप्यमान दिसू लागला. सर्व नर्तकींनी आपापले अलंकार उतरवून धातूगर्भातच अर्पण केले. त्यानंतर राजाने धातूंची स्थापना केली आणि बुद्धमूर्तीच्या चरणांवर डोके ठेवून आडवे होत अशा प्रकारे विलाप केला; 'माझ्या पूर्वजांच्या परंपरेने चालत आलेली ही धातू आजपासून माझ्यापासून विभक्त झाली आहे. मी आता तुम्हाला रमणीय रोहण जनपदातून आणून या ठिकाणी प्रस्थापित केले आहे,' असे म्हणून, 'सुमेरू पर्वताच्या शिखरावर पेटवलेल्या महाप्रदीपाप्रमाणे तुम्ही येथेच स्थित आहात. आता आम्ही जाणार नाही, हे भगवन्, आम्हाला क्षमा करा,' असा विलाप करत तो धातूगर्भातच कोसळला आणि म्हणाला;

---

Aho viyogaṃ dukkhaṃ me etā bādhenti dhātuyo;

Vatvā so paridevanto dhātugabbhe sayī tadā.

'अहाहा! हा वियोगाचा दुःखद प्रसंग मला छळत आहे, या धातू मला सोडून जात आहेत.' असे बोलून विलाप करत तो तेव्हा धातूगर्भातच पडून राहिला.

---

Marissāmi no gamissaṃ ayyaṃ hitvā idheva’haṃ;

Dullabhaṃ dassanaṃ tassa saṃsāre carato mamā’ti.

'मी इथेच मरेन, पण पूजनीय (आर्य) यांना सोडून जाणार नाही. या संसारात भटकणाऱ्या माझ्यासाठी त्यांचे दर्शन अत्यंत दुर्मिळ आहे.'

---

Vatvā paridevanto nipajji. Tassa pana bhikkhusaṅghassa antare sahadevo nāma thero rājānaṃ dhātugabbhe rodamānaṃ nipannaṃ disvā kimajjhāsayo etassā’ti cetopariyañāṇena samantāharitvā idha nipanno marissāmī’ti nipannabhāvaṃ jānitvā iddhiyā saṃsaraṃ piyarūpaṃ māpetvā dhātugabbhato taṃ bahi akāsi.

असे बोलून विलाप करत तो पडून राहिला. परंतु, त्या भिक्खू संघामध्ये सहदेव नावाचे एक थेर होते. त्यांनी राजाला धातूगर्भात रडत पडलेले पाहून, 'याचा काय हेतू आहे?' हे चेतोपरियज्ञानाने जाणून घेतले. 'हा इथेच पडून मरेल' हा त्याचा निश्चय ओळखून, त्यांनी आपल्या ऋद्धीने एक प्रिय रूप धारण करून त्याला धातूगर्भाच्या बाहेर काढले.

---

(Iddhiyā so vasipatto chaḷabhiñño visārado;

Taṃ khaṇaññeva sappañño rājānaṃ taṃ bahiṃ akā.)

(ऋद्धीवर ताबा मिळवलेले, षडभिज्ञ आणि विशारद असलेल्या त्या प्रज्ञावान थेरांनी त्याच क्षणी राजाला बाहेर काढले.)

---

Tato paṭhamānītajotiraṅga pāsāṇaṃ dhātugabbhassa upari vitānaṃ viya ṭhapetvā arahantā? Dhātugabbho samantato caturassamañcaṃ viya ekaghano hotu. Dhātu gabbhe gandhā mā sussantu, pupphāni mā milāyantu, ratanāni mā vivaṇṇā hontu, pūjanīyabhaṇḍāni mā nassantu, paccatthikapaccāmittānaṃ okāso vā vivaro vā mā hotu’ti adhiṭṭhahiṃsu. Tato rājā dhātuyo mahantaṃ pūjaṃ katvā maṅgalacetiye caturassakoṭṭhakaṃ atimanoramaṃ chattakammañca kelāsakūṭaṃ viya sudhākammañca vālukapādato paṭṭhāya sabbañca kattabbaṃ kammaṃ niṭṭhāpesi. So pana seta nimmalacandaraṃsi viya udakabubbuḷakelāsakūṭapaṭibhāgo chattadharo acalappatiṭṭhito sujanappasādako aññatitthīya maddanakaro maṅgalathūpo virocittha.

त्यानंतर आधी आणलेला ज्योतिरंग पाषाण धातूगर्भाच्या वर छतासारखा ठेवून अरहंतांनी असा संकल्प केला: 'हा धातूगर्भ चहूबाजूंनी एका चौकोनी मंचासारखा एकसंध होवो. धातूगर्भातील सुगंध सुकू नयेत, फुले सुकणार नाहीत, रत्नांचा रंग फिका पडणार नाही, पूजनीय वस्तू नष्ट होणार नाहीत आणि शत्रू किंवा विरोधकांना यात प्रवेश करण्यासाठी कोणतीही संधी किंवा छिद्र मिळणार नाही.' त्यानंतर राजाने धातूंची मोठी पूजा करून, मंगळचैत्यावर अत्यंत सुंदर चौकोनी कोठडी, छत्रकाम आणि कैलास शिखरासारखे पांढरे शुभ्र चुन्याचे काम, वाळूच्या पायापासून सुरू करून सर्व आवश्यक कामे पूर्ण केली. तो मंगळस्तूप पांढऱ्या स्वच्छ चंद्रकिरणांसारखा, पाण्याच्या बुडबुड्यासारखा आणि कैलास शिखराच्या भागासारखा, छत्र धारण केलेला, अचलपणे प्रस्थापित झालेला, सज्जनांना प्रसन्न करणारा आणि अन्यतीर्थिकांचे मर्दन करणारा असा शोभून दिसू लागला.

---

Vilāsamāno aṭṭhāsi tosayanto mahājane;

Maṅgalakelāsathūpo acalo suppatiṭṭhito.

तो मंगळ कैलास स्तूप अचल आणि सुप्रतिष्ठित होऊन, लोकांना आनंदित करत अत्यंत देखणा उभा राहिला.

---

Sujanappasādanakaro titthiyadiṭṭhimaddano;

Bhavi saddhākaro seṭṭho sabbajanapasādako.

तो सज्जनांना प्रसन्न करणारा, अन्यतीर्थिकांच्या खोट्या मतांचे मर्दन करणारा, श्रद्धेची खाण असलेला, श्रेष्ठ आणि सर्व लोकांना आनंद देणारा ठरला.

---

Cetiyo pavaro loke mahājananisevito;

Dhajapupphasamākiṇṇo sadā pūjāraho bhavi.

तो जगात श्रेष्ठ असलेला चैत्य, लोकांद्वारे पूजला जाणारा, ध्वज आणि फुलांनी सुशोभित असलेला आणि नेहमीच पूजेस पात्र ठरला.

---

Bahū janā samāgamma nānā desā samāgatā;

Pūjesuṃ taṃ mahāthūpaṃ sabbadāpi atanditā.

विविध देशांतून अनेक लोक एकत्र yeun, आळस सोडून नेहमी त्या महास्तूपाची पूजा करू लागले.

---

Īdiso patirūpavāso so deso dullabho bhave;

Appamattā sadā santā vinātha kusalaṃ bahunti.

असा अनुकूल निवास असलेला तो देश मिळणे दुर्मिळ आहे; म्हणून नेहमी अप्रमादी आणि शांत राहून पुष्कळ कुशल कर्मे करावीत.

---

Rājā kappāsikasukhumavatthena mahārahaṃ cetiyaṃ veṭhetvā, sirivaḍḍhanaṃ nāma mahābodhiṃ patiṭṭhapetvā tattha bodhigharañca kārāpetvā tibhūmakaṃ uposathāgāraṃ kārāpetvā rattiṭṭhāna divāṭṭhānādīni katvā sabbaṃ vihāre kattabbaṃ kāresi. Ettakaṃ kārāpetvā vihāraṃ dakkhiṇodakaṃ dassāmī’ti cintetvā asītisahassamattānaṃ bhikkhūnaṃ sattadivasāni nānāvidha sūpavyañjanehi mahādānaṃ datvā sattame divase mahābhikkhu saṅghassa ticīvaratthāya vatthāni dāpetvā pātova pātarāsabhattaṃ bhuñjitvā therassa santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ ṭhīto evamāha? Ayyā, cātuddasike mahābhikkhusaṅghassa dakkhiṇaṃ dātumicchāmī’ti. So panāyasmā evamāha; upakaṭṭha puṇṇamāyaṃ uposathadivase assayujanakkhattena dakkhiṇaṃ dhātuṃ bhaddakanti. So therassa vacanaṃ sutvā pañcapatiṭṭhitena theraṃ vanditvā somanagare attano bhaginiṃ deviṃ kathesi? Bhagini, dasabalassa nalāṭadhātuṃ nidahitvā maṅgalamahācetiyānurūpaṃ pāsādaṃ alaṅkatadvāraṭṭālakatoraṇaṃ seta vattha anekadhajasamākiṇṇaṃ vihārañca kārāpetvā dakkhiṇaṃ dassāmī’ti ayyassa kathesiṃ. So panāyasmā; upakaṭṭha puṇṇamāya uposathadivase dātuṃ yuttanti āhā’ti. Deva, kiṃ kathesi, ayyassa kathītaniyāmeneva upakaṭṭha puṇṇamāya uposathadivase dakkhiṇaṃ dehī’ti āha. So tassā kathaṃ sutvā somanassapatto sādhu bhadde’ti sampaṭicchitvā somanagare viharanto, upakaṭṭha puṇṇamāya uposathe sampatteyeva ajjuposatho’ti ñatvā giriabhayaṃ pakkosāpetvā, tāta sve dakkhiṇaṃ dātabbaṃ tvaṃ senaṅgaṃ alaṅkaritvā sve amhehi saddhiṃ ehī’ti vatvā serunagare sivarañño loṇanagare mahānāgarañño paṇṇaṃ pahiṇī. Sve tumhākaṃ hatthiassarathapattādīni suvaṇṇālaṅkārehi alaṅkaritvā sve amhehi saddhiṃ chaṇa vesaṃ gāhāpetvā ayyassa tissattherassa dakkhiṇaṃ dīyamānaṃ samosarantuti. Te pana rājāno sāsanaṃ sutvā attano attano vibhavānurūpena hatthiassarathapattādīni alaṅkaritvā gandhapañcaṅgulikaṃ datvā suvaṇṇamālādīni pilandhāpetvā mahā goṇepi tatheva alaṅkaritvā siṅgesu suvaṇṇakañcukaṃ (paṭi) muñcāpetvā amaccagahapati-brāhmaṇaputta-ajagopaka-khujjavāmanaka-senāpatiādayo ca vicittavatthāni nivāsetvā nānāvidhavilepanāni vilimpetvā āgantvā rañño dassayiṃsu. Rājāpi caturaṅginiyā senāya parivuto alaṅkatahatthikkhandhaṃ āruhi. Sesarājāno ca attano attano senaṅgehi parivāretvā hatthikkhandhe nisīditvā rājānaṃ majjhe katvā vāmadakkhiṇapassato namassamānā nikkhamiṃsu. Tassa pana gamanaṃ ajātasattuno tathāgatassa dassanatthāya jīvakambavanagamanaṃ viya tiṃsayojanappamāṇaṃ erāvaṇahatthikkhandhaṃ āruhitvā dvīsu devalokesu devehi parivāretvā sakkassa devānamindassa nandanavanagamanakālo viya ca ahosi. So vaḍḍhamāsakacchāyāya sampattāya somanagarato nikkhamitvā serudahassa ante nānāvidha alaṅkatapaṭiyattanāṭakitthīnaṃ pañcaṅgikaturiyaṃ paggaṇhāpayamāno aṭṭhāsi.

राजाने कापसाच्या मऊ (सूक्ष्म) कापडाने मौल्यवान चेतियाला (स्तूपाला) वेढून, 'सिरिवड्ढन' नावाच्या महाबोधीची प्रतिष्ठापना केली, तिथे बोधिघर बांधले, तीन मजली उपोसथागार बांधले, रात्रीचे निवासस्थान आणि दिवसाचे निवासस्थान इत्यादी बनवून विहारात जे काही करणे आवश्यक होते ते सर्व करवून घेतले. एवढे सर्व करवून घेऊन, 'मी विहारासाठी दक्षिणोदक (दान देण्याचे पाणी) अर्पण करीन' असा विचार करून, त्यांनी सुमारे ऐंशी हजार भिक्खूंना सात दिवस विविध प्रकारच्या सूप आणि व्यंजनांचे महादान दिले. सातव्या दिवशी महाभिक्खू संघाला तिचीवरासाठी वस्त्रे दान करून, सकाळीच न्याहारी करून, ते थेरांच्या जवळ गेले आणि त्यांना वंदन करून एका बाजूला उभे राहून असे म्हणाले: 'भन्ते, मी चातुर्दशीला महाभिक्खू संघाला दान देऊ इच्छितो.' त्यावर त्या आयुष्यमानांनी असे म्हटले, 'पौर्णिमेच्या जवळ असलेल्या आश्विन नक्षत्राच्या उपोसथ दिवशी दान देणे अधिक श्रेयस्कर होईल.' त्यांनी थेरांचे वचन ऐकून, पंचप्रतिष्ठित वंदन करून, सोमनगरातील आपली बहीण देवी हिला सांगितले: 'भगिनी, दशबलांच्या ललाटधातूची प्रतिष्ठापना करून, मंगल महाचेतियाला अनुरूप असा प्रासाद, सुशोभित द्वार, बुरूज आणि तोरणे असलेला, पांढऱ्या वस्त्रांनी व अनेक ध्वजांनी सुशोभित केलेला विहार बांधून मी दान अर्पण करीन, असे मी भन्त्यांना सांगितले.' त्यावर त्या आयुष्यमानांनी पौर्णिमेच्या जवळ असलेल्या उपोसथ दिवशी दान देणे योग्य आहे, असे सांगितले. 'महाराज, आपण काय म्हणता! भन्त्यांनी सांगितलेल्या नियमानुसारच पौर्णिमेच्या जवळ असलेल्या उपोसथ दिवशी दान द्या,' असे ती म्हणाली. तिचे बोलणे ऐकून ते अत्यंत प्रसन्न झाले आणि 'साधू भद्रे!' असे म्हणून त्यांनी ते स्वीकारले. सोमनगरात राहत असताना, पौर्णिमेच्या जवळचा उपोसथ दिवस आल्यावर, 'आज उपोसथ आहे' हे जाणून त्यांनी गिरिअभयाला बोलावून घेतले आणि म्हटले, 'वत्सा, उद्या दान द्यायचे आहे. तू आपल्या चतुरंग सेनेला सुशोभित करून उद्या आमच्यासोबत ये.' असे सांगून त्यांनी सेरूनगरातील शिव राजाला आणि लोणनगरातील महानाग राजाला पत्र पाठवले: 'उद्या तुम्ही आपले हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ इत्यादींना सोन्याच्या अलंकारांनी सुशोभित करून, आमच्यासोबत उत्सवाचा वेष परिधान करून, भन्ते तिस्स थेरांना दिले जाणाऱ्या दानाच्या प्रसंगी एकत्र यावे.' त्या राजांनी तो संदेश ऐकून आपापल्या वैभवानुसार हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ इत्यादींना सुशोभित केले, गंधाचे पंचअंगुली छापे दिले, सोन्याच्या माळा इत्यादी परिधान केल्या, आणि मोठ्या बैलांनाही तसेच सुशोभित करून त्यांच्या शिंगांवर सोन्याचे कवच चढवले. अमात्य, गृहपती, ब्राह्मणपुत्र, शेळ्या पाळणारे, कुबडे, बुटके, सेनापती इत्यादींनी रंगीबेरंगी वस्त्रे परिधान केली, विविध प्रकारचे सुगंधी लेप लावले आणि येऊन राजाला दर्शन दिले. राजानेही चतुरंग सेनेने वेढलेले असताना सुशोभित हत्तीच्या पाठीवर आरोहण केले. इतर राजांनीही आपापल्या सैन्यांसह वेढलेले असताना हत्तीच्या पाठीवर बसून, मुख्य राजाला मध्यभागी ठेवून, डाव्या आणि उजव्या बाजूने त्यांना वंदन करत प्रस्थान केले. त्यांचे ते प्रस्थान म्हणजे जणू अजातशत्रूचे तथागतांच्या दर्शनासाठी जीवक-आंबवनात जाण्यासारखे होते, किंवा तीस योजन विस्ताराच्या ऐरावत हत्तीच्या पाठीवर बसून दोन देवलोकांतील देवांनी वेढलेल्या देवराज शक्राचे नंदनवनात जाण्यासारखे होते. ते दुपारची सावली वाढू लागली असता सोमनगरातून बाहेर पडले आणि सेरु सरोवराच्या काठावर विविध प्रकारच्या सुशोभित व नटलेल्या नर्तकींच्या पंचवाद्यांचा गजर करवत उभे राहिले.

---

Mahāpathavī bhijjamānā viya pabbatā parivattamānā viya mahāsamuddo (thalaṃ) avattharitvā bhijjamānakālo viya ca ahosi. Brāhmaṇā jayamukhamaṅgalikā sotthi vacanaṃ vadiṃsu. Sabbālaṅkārapatimaṇḍitā nāṭakitthiyo pañcaṅgikaturiyaṃ pavattayiṃsu. Mahājano velukkhepasahassāni pavattesi. Tato rājā bahū gandhadīpadhūpādayo gāhāpetvā uṭṭhāya senāya parivuto therassa vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā theraṃ vanditvā nisinno āha? Ayya rājāno ca sampiṇḍitvā dakkhiṇodakassa dīyamānassa kālo’ti. Thero tassa kathaṃ sutvā bhaddakaṃ mahārājā’ti sampaṭicchi. Tasmiṃ dakkhiṇodakassa dānadivase nānāvidhavicittamaṇidaṇḍakesu nānāvidha dhajapatākādīni bandhāpetvā samussitāni ahesuṃ. Purimādī disāsu manuññavātā vāyiṃsu. Tathā mahāraṃsijālasamujjalito sahassaraṃsibhākaro atthaṅgato ahosi. Vipphuritakiraṇarajadhūmarāhuabbhādīhi uparodhehi virahito tārāgaṇaparivuto puṇṇacando samujjalarajatamayaṃ ādāsamaṇḍalaṃ viya pācīnadisato samuggato. Tasmiṃ khaṇe daṇḍadīpikādayo samujjalāpesuṃ. Mahāmaṅgalacetiyaṃ pana jātisumanamālādāmena parikkhipitvā ekamālāguṇaṃ viya alaṅkari. Yathā tārāgaṇaparivuto puṇṇacando tathā padīpamālālaṅkato mahācetiyo ativiya virocati. Sakala laṅkādīpe pana sabbe rukkhāpi vicittadhajena alaṅkatā viya akālaphalapallavehi vicittā ahesuṃ. Mahāsamuddaloṇasāgarādayo’pi pañcavidhapadumasañchannā ahesuṃ.

जणू महापृथ्वी दुभंगत आहे, पर्वत कोसळत आहेत किंवा महासागर जमिनीवर पसरून मर्यादा ओलांडत आहे, असा तो काळ भासत होता. ब्राह्मणांनी जयघोष आणि स्वस्तिवचन म्हटले. सर्व अलंकारांनी नटलेल्या नर्तकींनी पंचवाद्यांचे वादन सुरू केले. जनसमुदायाने हजारो वेळा आनंदाने बांबू हवेत उडवून हर्षनाद केला. त्यानंतर राजाने अनेक गंध, दीप, धूप इत्यादी साहित्य सोबत घेऊन, उठून, सैन्याने वेढलेले असताना थेरांच्या निवासस्थानी प्रवेश केला आणि थेरांना वंदन करून बसून विचारले: 'भन्ते, सर्व राजे एकत्र आले आहेत, आता दक्षिणोदक अर्पण करण्याची वेळ झाली आहे का?' थेरांनी त्यांचे बोलणे ऐकून, 'उत्तम आहे, महाराज!' असे म्हणून ते स्वीकारले. त्या दक्षिणोदक दानाच्या दिवशी विविध प्रकारच्या रंगीबेरंगी मण्यांनी जडवलेल्या काठ्यांवर विविध प्रकारचे ध्वज आणि पताका बांधून त्या उंच उभारण्यात आल्या होत्या. पूर्व इत्यादी दिशांकडून आल्हाददायक वारे वाहू लागले. तसेच, महाकिरणांच्या जाळ्याने प्रज्वलित झालेला सहस्रकिरण सूर्य मावळतीला गेला. धूली, धूर, राहू आणि ढग इत्यादी अडथळ्यांपासून मुक्त असलेला, ताऱ्यांच्या समुदायाने वेढलेला पूर्णचंद्र एखाद्या चकाकणाऱ्या चांदीच्या आरशासारखा पूर्व देशात उगवला. त्याच क्षणी मशाली इत्यादी प्रज्वलित करण्यात आल्या. महामंगल चेतियाला जाईच्या फुलांच्या माळांनी वेढून एखाद्या एकाच फुलांच्या माळेसारखे सुशोभित केले गेले. ज्याप्रमाणे ताऱ्यांच्या समुदायाने वेढलेला पूर्णचंद्र शोभून दिसतो, त्याचप्रमाणे दीपांच्या माळांनी सुशोभित झालेला महाचेतिय अत्यंत शोभून दिसत होता. संपूर्ण लंकाद्विपातील सर्व वृक्षही जणू रंगीबेरंगी ध्वजांनी सुशोभित केल्यासारखे, अकाली आलेल्या फळांनी आणि पालवीने नटले होते. महासागर आणि लवणसागर इत्यादी देखील पाच प्रकारच्या कमळांनी झाकले गेले होते.

---

Vicitravatthābharaṇehi sabbe,Alaṅkatā devasamānavaṇṇā;

Anekasaṅkhyā sumanā patītā,Janā samantā parivārayiṃsu.

विविध वस्त्रे आणि आभूषणांनी सुशोभित झालेले, देवांसारखे तेजस्वी रूप असलेले, असंख्य आनंदी आणि प्रसन्न लोक चहूबाजूंनी वेढून उभे राहिले.

---

Sabbeva ujjalāpesuṃ daṇḍadīpaṃ manoramaṃ;

Sakalampi idaṃ dīpaṃ āsi obhāsitaṃ tadā.

सर्वांनीच सुंदर मशाली प्रज्वलित केल्या; त्यामुळे तो संपूर्ण द्वीप तेव्हा प्रकाशमान झाला होता.

---

Tārāgaṇasamākiṇṇo puṇṇacandova jotayī;

Sārade nabhamajjhamhi ṭhito ruciraraṃsiyā.

शरद ऋतूतील आकाशाच्या मध्यभागी असलेला, ताऱ्यांच्या समुदायाने वेढलेला पूर्णचंद्र आपल्या सुंदर किरणांनी जसा प्रकाशतो, तसाच तो प्रकाशत होता.

---

Tathā ayaṃ thūpavaro suppabhāso alaṅkato;

Mālāpadīpamajjhamhi bhāti bhutilakuttamo.

त्याचप्रमाणे, अत्यंत देदीप्यमान आणि सुशोभित असलेला हा श्रेष्ठ स्तूप, फुलांच्या माळा आणि दीपांच्या मध्यभागी पृथ्वीवरील सर्वोत्तम तिलकासारखा शोभून दिसत होता.

---

Sabbe’pi pādapā assa laṅkādīpassa sabbaso;

Dhajehi’va samākiṇṇā āsuṃ pupphaphalandadā.

या लंकाद्विपातील सर्वच वृक्ष जणू ध्वजांनी वेढलेले असावेत तसे फुले व फळांनी बहरले होते.

---

Sacetanā yathā sabbe akā pūjaṃ akā tadā;

Tathā acetanā sabbe akā pūjaṃ anappakaṃ.

ज्याप्रमाणे सर्व सजीव प्राण्यांनी तेव्हा पूजा केली, त्याचप्रमाणे सर्व निर्जीव वस्तूंनीही विपुल प्रमाणात पूजा केली.

---

Yebhuyyena bhumaṭṭhe deve upādāya yāva akaṇiṭṭhakā devā brahmā dibbamālāpāricchattakakoviḷāracandanacuṇṇaṃ gahetvā āgatādevāti vā manussāti vā jānituṃ asakkonti. Ukkaṭṭhamahāsamāgamo ahosi. Tasmimpi divase mahāpathavi ākāsayugandharacakkavāḷapabbatuttamādayo kampiṃsu. Taṃ disvā rājā ativiya somanassappatto there ca avasesa mahāmattādayo sannipātetvā nāṭakādayo ca gahetvā, idānevāhaṃ vihāradakkhiṇaṃ dassāmi’ti cetiyaṅgaṇaṃ agamāsi. Theropi bhikkhusaṅghaṃ gahetvā cetiyaṅgaṇe alaṅkatamaṇḍape nisīdi. Rājā vāsitagandhodakasuvaṇṇabhiṅkāraṃ gahetvā udakaṃ therassa hatthe āsiñcitvā dakkhiṇaṃ adāsi. Datvā ca pana evamāha; ayyā esā dhātu mayhaṃ pitāmahavaṃsena āgatā. Idāni amhākaṃ atiruciraramaṇiyā rohaṇajanapadā āharitvā suvaṇṇena dhātugabbhaṃ, sattaratanena dhātumaṇḍapaṃ kārāpetvā tasmiṃ suvaṇṇamayaṃ buddhapaṭimaṃ nisīdāpetvā amhākaṃ dasabalassa nalāṭadhātuṃ nidahitvā ayyassa cīvarādīnamatthāya idāni soḷasagāmavarāni dassāmi’ti gāmavarāni datvā samantato tigāvutappamāṇe serudahe bheriṃ carāpetvā ārāmikaṃ katvā āha? Bhante, tumhākaṃ mayā dinnasoḷasagāmaṃ ajjeva gantabbaṃ. Gantvā ca pana ajjeva pariggahaṃ karothāti vatvā tattheva vāsupagato puna divase samāgantvā sattāhaṃ mahādānaṃ datvā sattame divase mahābhikkhusaṅghassa tīcīvarappahonakasāṭakaṃ paṇītaṃ bhojanaṃ datvā therassa santikaṃ āgato, ayya vihāre kattabbaṃ aparihāpetvā mayā kataṃ, gehaṃ gamissāmīti (nivedesi). Thero tassa kathaṃ sutvā sādhu mahārājāti sampaṭicchi.

बहुतांश भूमीवर राहणाऱ्या देवांपासून ते अकनिठ्ठ लोकातील देव आणि ब्रह्मांपर्यंत सर्वजण दिव्य पुष्पमाला, पारिजातक, कोविळार आणि चंदनाचे चूर्ण घेऊन आले, ज्यामुळे ते देव आहेत की मनुष्य हे ओळखणे कठीण झाले होते. तो एक अत्यंत भव्य महामेळावा होता. त्या दिवशी महापृथ्वी, आकाश, युगंधर पर्वत आणि चक्रवाळ पर्वतांचे श्रेष्ठ शिखर इत्यादी कंपित झाले. ते पाहून राजा अत्यंत प्रसन्न झाला आणि त्याने थेरांना व इतर महामात्रांना एकत्र बोलावून, तसेच नर्तक-कलाकारांना सोबत घेऊन, 'मी आताच विहाराचे दान देईन' असे म्हणून चैत्य अंगणात प्रवेश केला. थेर सुद्धा भिक्खू संघाला सोबत घेऊन चैत्य अंगणातील सुशोभित मंडपात बसले. राजाने सुवासिक सुगंधी जलाने भरलेली सोन्याची झारी घेऊन थेरांच्या हातावर पाणी सोडून दान दिले. दान दिल्यानंतर तो म्हणाला, 'भंते, ही धातू माझ्या पूर्वजांच्या वंशाकडून आलेली आहे. आता आमच्या अत्यंत सुंदर आणि रमणीय रोहण जनपदातून आणून, सोन्याचा धातूगर्भ आणि सप्त रत्नांचा धातू मंडप तयार करून, त्यात सोन्याची बुद्धमूर्ती प्रस्थापित करून, आमच्या दशबलांच्या ललाटधातूची प्रतिष्ठापना करून, आर्यांच्या चीवर इत्यादींच्या गरजेसाठी मी आता सोळा श्रेष्ठ गावे दान देत आहे.' अशी श्रेष्ठ गावे दान देऊन, त्याने सभोवताली तीन गाऊत अंतरापर्यंतच्या सेरुदह परिसरात दवंडी पिटवून, तेथील लोकांना आरामाचे सेवक बनवून म्हटले, 'भंते, माझ्याद्वारे दान दिलेल्या सोळा गावांमध्ये आपण आजच जावे. आणि तेथे जाऊन आजच त्यांचा स्वीकार करावा.' असे सांगून तो तेथेच राहिला. दुसऱ्या दिवशी पुन्हा येऊन त्याने सात दिवस महादान दिले. सातव्या दिवशी महाभिक्खू संघाला तिन्ही चीवरांसाठी पुरेसे कापड आणि उत्तम भोजन देऊन तो थेरांच्या जवळ आला आणि म्हणाला, 'भंते, विहारासाठी जे काही करणे आवश्यक होते, ते मी कोणतीही उणीव न ठेवता केले आहे, आता मी घरी जाईन.' थेरांनी त्याचे बोलणे ऐकून 'साधू महाराज!' असे म्हणून त्याचा स्वीकार केला.

---

So pana cetiyassa pūjanatthāya pupphārāmaṃ kārāpetvā mālākārānaṃ paribbayaṃ dāpesi. Tathā bherivādakanāṭakānampi vihārasīmante suvaṇṇanaṅgalena paricchinditvā ārāmikānampi gāmaṃ kārāpesi. Bhikkhusaṅghassa veyyāvaccatthāya attano santike pañcasataamaccadhītaro tattake amaccaputte dāsadāsiyo ca datvā paribbayatthāya tesaṃ tesaṃ pañcasatasahassakahāpaṇe ca dāpesi. Bhikkhusaṅghassa ca dhātupujanatthāya soḷasasahassaṃ kahāpaṇaṃ dāpesi.

त्याने चैत्याच्या पूजेसाठी फुलांची बाग तयार करून माळ्यांच्या खर्चाची व्यवस्था केली. तसेच, ढोल वाजवणारे आणि नर्तक-कलाकार यांच्यासाठी विहाराच्या सीमेवर सोन्याच्या नांगराने सीमा आखून दिली आणि आरामाच्या सेवकांसाठी गाव वसवले. भिक्खू संघाच्या सेवेसाठी त्याने स्वतःच्या जवळच्या पाचशे मंत्र्यांच्या कन्या, तितकेच मंत्र्यांचे पुत्र आणि दास-दासी दिले, आणि त्यांच्या खर्चासाठी प्रत्येकी पाच लाख कहापण दिले. तसेच भिक्खू संघाला धातूच्या पूजेसाठी सोळा हजार कहापण दिले.

---

Tato giriabhayaṃ pakkosāpetvā, tāta tumhe idheva niccaṃ vasatha. Amhākaṃ vihāre ca ārāmikesu ca ayyesu ca appamatto hohīti ovaditvā sabbaṃ tassa niyyādesi. Thero tassa evamāha? Mahārāja samantato mahāsīmaṃ bandhitabbanti. Bandhatha bhanteti vutte? Mahārāja akittitena nimittena sīmaṃ bandhituṃ nasakkā, vihārassa pācīna pacchimuttaradakkhiṇato mahāsīmaṃ bandhanāya nimittaṃ sallakkhetvā dehi, mayaṃ sīmaṃ bandhissāmāti āha. Rājā tuṭṭho satta amacce sabbālaṅkārena alaṅkaritvā sīmānimittaṃ kittetvā āgamanatthaṃ pesesi. Te pana satta amaccā catusu disāsu nimittaṃ sallakkhetvā paṇṇe likhitvā āharitvā rañño adaṃsu. Rājā ekekaṃ satakahāpaṇaṃ datvā catusu disāsu ārakkhaṃ dāpetvā sīmaṃ bandhantūti mahābhikkhusaṅghassa nivedesi. Atha thero bhikkhusaṅghaparivuto cetiyaṅgaṇe nisīditvā vappamāsakāḷapakkhadvādasadivase sīmaṃ bandhitvā niṭṭhapesi.

त्यानंतर त्याने गिरिअभयाला बोलावून घेतले आणि उपदेश केला, 'बाळा, तू येथेच नित्य राहा. आमच्या विहाराच्या बाबतीत, आरामाच्या सेवकांच्या बाबतीत आणि आर्यांच्या बाबतीत अप्रमत्त राहा.' असे सांगून त्याने सर्व काही त्याच्या स्वाधीन केले. थेरांनी त्याला विचारले, 'महाराज, सभोवताली महासीमा निश्चित केली पाहिजे.' राजाने 'भंते, ती निश्चित करा' असे म्हटल्यावर थेर म्हणाले, 'महाराज, न सांगितलेल्या चिन्हांशिवाय सीमा निश्चित करता येत नाही. विहाराच्या पूर्व, पश्चिम, उत्तर आणि दक्षिण दिशांना महासीमा निश्चित करण्यासाठी चिन्हे ठरवून द्या, आम्ही सीमा निश्चित करू.' राजाने आनंदी होऊन सात मंत्र्यांना सर्व अलंकारांनी सुशोभित केले आणि सीमेची चिन्हे निश्चित करून परत येण्यासाठी पाठवले. त्या सात मंत्र्यांनी चारही दिशांना चिन्हे निश्चित करून ती पानावर लिहून आणली आणि राजाला दिली. राजाने प्रत्येकाला शंभर कहापण दिले आणि चारही दिशांना रक्षक नेमून महाभिक्खू संघाला निवेदन केले की, 'आपण सीमा निश्चित करावी.' त्यानंतर थेरांनी भिक्खू संघासह चैत्य अंगणात बसून वप्प महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील बाराव्या दिवशी सीमा निश्चित करण्याचे काम पूर्ण केले.

---

Tattha sīmānimittaṃ evaṃ jānitabbaṃ; purimāya disāya sigāla pāsāṇaṃ gato. Tato macchaselagāmassa vāma passena koṭasīmā nāma gāmakkhettaṃ vissajjetvā gaṇadvāragāmaṃ gato. Cittavāpiyā uttaravāna koṭito varagāmakkhette piṭṭhipāsāṇaṃ gato. Tato sālikaṃ nāma madhukarukkhe ṭhītapāsāṇathūpassa gato. Tato vuttika nāma vāpiyā dakkhiṇavāna koṭito kaṇikāra selassa gato. Tato channajjhāpitaselassa gato. Tato kukkuṭasiva nāma upāsakassa madhukarukkhe ṭhītaṃ thūpaṃ gato. Tato soṇḍaṃ nāma selaṃ gato. Tato sabaraṃ nāma pāsāṇaṃ gato. Tato elālatitthassa gato. Tato sobbha majjhimena gantvā assabandhanaṃ nāma ṭhānaṃ gato. Tato pāsāṇassa matthake udaka kākaṃ nāma nigrodhaṃ gato. So rukkho udaka kākānaṃ vusita bhāvena evaṃ nāma jāto. Tato tambatitthaṃ nāma gantā mahācārikassanāma thūpamaggassa gato. Tato assamaṇḍalapiṭṭhiṃ gato. Tato mahā kadamba passe ṭhītaṃ pāsāṇathūpaṃ gato. Tato mahā rājuvāpiyā uttarakoṭiyā ṭhītaṃ mahānigrodharukkhaṃ gato. Tato mahāvanapiṭṭhiṃ gato. Tato loṇasāgarassa ante rajataselaṃ gato. Puna āvattitvā sigāla pāsāṇeyeva ṭhīto. Imaṃ ettakaṃ padesaṃ samantato paricchindāpetvā rājā adāsi. Vihārassa bahū ārāmike ca (tesaṃ) vividhāni upakaraṇāni (ca) dāpetvā sabbe pākāratoraṇādayo kārāpetvā vihāraṃ niṭṭhāpetvā rohaṇameva gato.

तेथील सीमेची चिन्हे याप्रमाणे समजली पाहिजेत: पूर्व दिशेला ती सिगाल पाषाणपर्यंत गेली. तेथून मच्छसेल गावाच्या डाव्या बाजूने कोटसीमा नावाचे शेत सोडून गणद्वार गावापर्यंत गेली. चित्तवापीच्या उत्तर टोकापासून वरगाम शेतातील पिट्ठिपाषाणपर्यंत गेली. तेथून सालिक नावाच्या महुआच्या झाडाजवळ असलेल्या पाषाण-स्तूपापर्यंत गेली. तेथून वुत्तिक नावाच्या तलावाच्या दक्षिण टोकापासून कणिकार सेलपर्यंत गेली. तेथून छन्नज्झापितसेलपर्यंत गेली. तेथून कुक्कुटसिव नावाच्या उपासकाच्या महुआच्या झाडाजवळ असलेल्या स्तूपापर्यंत गेली. तेथून सोण्ड नावाच्या पर्वतापर्यंत गेली. तेथून सबर नावाच्या दगडापर्यंत गेली. तेथून एलालतित्थपर्यंत गेली. तेथून ओढ्याच्या मधोमध जाऊन अस्सबंधन नावाच्या ठिकाणापर्यंत गेली. तेथून दगडाच्या शिखरावर असलेल्या उदककाक नावाच्या वडाच्या झाडापर्यंत गेली. ते झाड तेथे पाणकावळ्यांच्या वास्तव्यामुळे या नावाने ओळखले जात असे. तेथून तांबतित्थकडे जाऊन महाचारिक नावाच्या स्तूपाच्या मार्गापर्यंत गेली. तेथून अस्समंडलपिट्ठिपर्यंत गेली. तेथून महाकदंब वृक्षाच्या बाजूला असलेल्या पाषाण-स्तूपापर्यंत गेली. तेथून महाराजवापीच्या उत्तर टोकाला असलेल्या मोठ्या वडाच्या झाडापर्यंत गेली. तेथून महावनपिट्ठिपर्यंत गेली. तेथून लवणसमुद्राच्या टोकाला असलेल्या रजतसेलपर्यंत गेली. पुन्हा वळून ती सिगाल पाषाणवरच येऊन थांबली. राजाने या संपूर्ण परिसराची सीमा सभोवताली निश्चित करून तो दान दिला. विहाराला अनेक आरामिक आणि त्यांना विविध उपकरणे देऊन, तसेच सर्व तटबंदी व तोरणे इत्यादी बांधून विहार पूर्ण केला आणि तो रोहण प्रांतात निघून गेला.

---

Rājā pasannahadayo mahāpuñño mahābalo;

Kāretvā uttamaṃ thūpaṃ kañcanagghīka sobhitaṃ.

प्रसन्न चित्त, महापुण्यवान आणि महाबली राजाने सोन्याच्या तोरणांनी सुशोभित असा एक उत्तम स्तूप बांधला.

---

Bandhāpetvā tato sīmaṃ vaṭṭagāmañca soḷasa;

Datvā ārāmikānañca sabbupakaraṇāni ca.

त्यानंतर सीमा निश्चित करून, सोळा समृद्ध गावे दान दिली, तसेच आरामाच्या सेवकांना सर्व प्रकारची उपकरणे दिली.

---

Tato so rohaṇaṃ gantvā mahāsenāpurakkhato;

Vihāradeviyā saddhiṃ modamāno vasī tahiṃ.

त्यानंतर तो महासेनेला सोबत घेऊन रोहण प्रांतात गेला आणि विहारदेवीसह आनंदाने तेथे राहू लागला.

---

Thero pana tattheva viharanto yo imasmiṃ vihāre vasanto tathāgatassa ekagandhakuṭiyaṃ vuttho viya bhavissatīti khyākaritvā tato paṭṭhāya sīlācārasamādhisamāpattipaṭiladdhajaḷabhiññāpaṭisambhidappattehi khīṇāsavehi parivāretvā sabba buddhaguṇaṃ anussaranto ciraṃ vasitvā tattheva anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.

ते थेर मात्र तिथेच विहार करत, 'जो या विहारात राहील, तो तथागतांच्या एकाच गंधकुटीत राहिल्यासारखा होईल' अशी घोषणा करून, तेव्हापासून शील, आचार, समाधी, समापत्ती प्राप्त केलेल्या, षडभिज्ञा आणि प्रतिसंभिदा प्राप्त क्षीणासवांनी वेढलेले राहून, सर्व बुद्धगुणांचे अनुस्मरण करत दीर्घकाळ राहिले आणि तिथेच अनुपादिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण पावले.

---

Anekaguṇasampanno tissatthero bahussuto;

Janānaṃ saṅgahaṃkatvā nibbuto so anāsavo.

अनेक गुणांनी संपन्न, बहुश्रुत असलेले ते तिस्स थेर; लोकांचे कल्याण करून, ते अनासव (आसवरहित) होऊन परिनिर्वाण पावले.

---

Therāpi te sīlasamādhiyuttā,Bahussutā sādhuguṇābhirāmā;

Paññāpabhāvāyuppannacittā,Guṇākarā tānayutā janānaṃ.

ते थेर देखील शील आणि समाधीने युक्त, बहुश्रुत, उत्तम गुणांमध्ये रमणारे, प्रज्ञेच्या प्रभावाने युक्त चित्त असलेले, गुणांची खाण आणि लोकांना आश्रय देणारे होते.

---

Pahīnabhavasaṃsārā pabhinnapaṭisambhidā;

Nāmarūpaṃ samāsanto pesalā chinnabandhanā.

ज्यांचा भवसंसार नष्ट झाला आहे, ज्यांनी प्रतिसंभिदा प्राप्त केली आहे, नाम-रूपाला शांत करणारे, शीलवान आणि बंधने तोडलेले (ते होते).

---

Sattānaṃ uttamaṃ santiṃ katvā ca janasaṅgahaṃ;

Nibbutā te mahāpaññā padīpoca sumānasā.

प्राण्यांना उत्तम शांती देऊन आणि लोकांचे कल्याण करून, ते महाप्रज्ञ, प्रसन्न मनाचे आणि दिव्यासारखे असणारे (थेर) परिनिर्वाण पावले.

---

Iti ariyajanappasādanatthāya kate dhātuvaṃse

अशा प्रकारे, आर्यजनांच्या प्रसन्नतेसाठी रचलेल्या धातुवंशामध्ये

---

Dhātunidhānādhikāro nāma

धातुनिधान अधिकार नावाचा

---

Pañcamo paricchedo.

पाचवा परिच्छेद.

---

Iminā kārāpitavihārā kathetabbā; vihāradevīmahāvihāraṃ, chātapabbata vihāraṃ, samuddavihāraṃ, cittalapabbatavihāraṃ, bhaddapāsāṇadvāravihāraṃ, acchagalla vihāraṃ, koḷambatissapabbatavihāraṃ, gaṇavihāraṃ, kālakavihāraṃ, dukkhapālaka vihāraṃ, uccaṅgaṇavihāraṃ, koṭitissavihāraṃ, tassa pana ekanāmaṃ katvā kārāpite mahāgāme tissamahāvihārādiṃ katvā ekasataaṭṭhavīsavihārāni katāni ahesuṃ.

त्यांच्याद्वारे बांधलेले विहार सांगायचे झाले तर: विहारदेवी महाविहार, छातपब्बत विहार, समुद्र विहार, चित्तलपब्बत विहार, भद्दपासाणद्वार विहार, अच्छगल्ल विहार, कोळम्बतस्सपब्बत विहार, गण विहार, कालक विहार, दुःखपालक विहार, उच्चंगण विहार, कोटितिस्स विहार; आणि त्यांचे एकच नाव करून बांधलेल्या महागामातील तिस्समहाविहारादींना मिळून एकूण एकशे अठ्ठावीस विहार बांधले गेले होते.

---

Aṭṭhavīsaekasatavihārañca mahārahaṃ;

Vihāradeviyā saddhiṃ kārāpesi mahāyaso.

त्या महायशस्वी (राजाने) विहारदेवीसह मिळून एकशे अठ्ठावीस बहुमूल्य विहार बांधले.

---

Tato paṭṭhāya rājā mahādānaṃ datvā puññāni katvā tato cuto devaloke nibbatti.

त्यानंतर त्या राजाने महादान देऊन आणि पुण्यकर्मे करून, तिथून च्युत होऊन देवलोकात जन्म घेतला.

---

Katvāni puññakammāni anekāni mahāyaso;

Atthaṃ janassa katvāna gantvāna tusitaṃ puraṃ.

अनेक पुण्यकर्मे करून, लोकांचे कल्याण करून, तो महायशस्वी राजा तुषित नगरात गेला.

---

So tattha dibbasampattiṃ cīraṃ bhuñjiya nandito;

Mahāvībhavasampanno devatānaṃ purakkhato.

तिथे तो दिव्य संपत्तीचा दीर्घकाळ आनंद घेत आनंदी राहिला, महावैभवाने संपन्न होऊन देवतांनी सन्मानित झाला.

---

Tampi sampattimohāya jīvavaloke manorame;

Lokuttaraṃ sivaṃ khemaṃ icchanto āgamissati.

या मनोहर जीवलोकातील संपत्तीच्या मोहाचा त्याग करून, लोकोत्तर, कल्याणकारी आणि क्षेम (निर्वाण) इच्छिणारा तो (पुन्हा) येईल.

---

So tato cuto jambudīpe nibbattitvā metteyya bhagavato pitā subrahmā nāma bhavissati. Vihāradevī tasseva mātā brahmavatī nāma brāhmaṇī bhavissati. Abhayagāmaṇīkumāro tasseva metteyyassa bhagavato paṭhamaggasāvako bhavissati. Kaniṭṭho saddhātisso dutiyaggasāvako bhavissati.

तो तिथून च्युत होऊन जंबुद्वीपात जन्म घेईल आणि मैत्रेय भगवंतांचे 'सुब्रह्मा' नावाचे पिता होतील. विहारदेवी त्यांचीच 'ब्रह्मवती' नावाची ब्राह्मण माता होईल. अभयगामणी कुमार त्याच मैत्रेय भगवंतांचे प्रथम अग्रश्रावक होतील. कनिष्ठ (भाऊ) सद्धातिस्स हे द्वितीय अग्रश्रावक होतील.

---

Ettāvatā nalāṭadhātu saṃvaṇṇanā samattā.

येथपर्यंत ललाटधातूचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Dhātuvaṃso samatto.

धातुवंश समाप्त.

---

Anena puññakammena saṃsaranto bhavābhave;

Sabbattha paṇḍito homī sāriputtova paññavā.

या पुण्यकर्माने, वेगवेगळ्या भवांमध्ये संसार करत असताना, मी सर्वत्र सारिपुत्तांसारखा प्रज्ञावान पंडित व्हावे.

---

Arimedassa buddhassa pabbajitvāna sāsane;

Nibbānaṃ pāpuṇitvāna muñcemi bhavabandhanā.

अरिमेद बुद्धांच्या शासनात प्रव्रजित होऊन, निर्वाण प्राप्त करून मी भवबंधनातून मुक्त व्हावे.

---

Anena me sabbabhavābhave’haṃ,Bhaveyyamekantaparānukampī;

Kulī balī ceva satī matī ca,Kavīhisantehi sadā samaṅgī.

या (पुण्याने) मी माझ्या सर्व भवांमध्ये अत्यंत परोपकारी, कुलीन, बलवान, स्मृतिमान, बुद्धिमान आणि नेहमी सत्पुरुष व कवींच्या संगतीत राहणारा व्हावे.

---

Paññāvantānaṃ aggo bhavatu.

प्रज्ञावंतांमध्ये श्रेष्ठ व्हावे.