Jinacaritaya

พุทธจริยา

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

1.

๑.

Uttamaṃ uttamaṅgena namassitvā mahesino;

Nibbāṇamadhudaṃ pādapaṅkajaṃ sajjanālinaṃ.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระบาทดุจดอกบัวของพระมหามุนีผู้สูงสุดด้วยเศียรเกล้า พระบาทนั้นประทานน้ำหวานคือพระนิพพานแก่เหล่าสัตบุรุษผู้เปรียบเสมือนภมร

2.

๒.

Mahāmohatamaṃ loke dhaṃsentaṃ dhammabhākaraṃ;

Pātubhūtaṃ mahātejaṃ dhammarājodayācale.

พระองค์ผู้ทรงเป็นดวงอาทิตย์แห่งพระธรรม ทรงกำจัดความมืดคือโมหะอันยิ่งใหญ่ในโลก ทรงปรากฏแล้วด้วยเดชานุภาพอันยิ่งใหญ่ ณ ยอดเขาคือการอุบัติขึ้นแห่งพระธรรมราชา

3.

๓.

Jantucittasare jātaṃ pasādakumudaṃ sadā;

Bodhentaṃ saṅghavandañca silorukiraṇujjalaṃ.

พระองค์ผู้ทรงยังดอกบัวคือความเลื่อมใสที่เกิดในสระคือจิตของสัตว์ทั้งหลายให้เบ่งบานอยู่เสมอ และทรงเป็นดุจพระจันทร์แห่งหมู่สงฆ์ผู้รุ่งเรืองด้วยรัศมีคือศีลอันกว้างใหญ่

4.

๔.

Tahiṃ, tahiṃ suvitthiṇṇaṃ jinassa caritaṃ hitaṃ;

Pavakkhāmi samāsena sadā’nussaraṇatthiko.

ข้าพเจ้าผู้ปรารถนาจะระลึกถึงอยู่เสมอ จักกล่าวถึงพุทธจริยาอันเป็นประโยชน์ของพระชินเจ้าที่แผ่ไพศาลไปในที่นั้นๆ โดยย่อ

5.

๕.

Paṇitaṃ taṃ sarantānaṃ dullabhampi sivaṃpadaṃ;

Adullabhaṃ bhave bhogapaṭilābhamhi kā kathā?

สำหรับผู้ที่ระลึกถึงพุทธจริยาอันประณีตนั้น แม้พระนิพพานอันเป็นบรมสุขที่หาได้ยากก็ไม่ยากที่จะบรรลุ จะกล่าวไปไยถึงการได้มาซึ่งโภคทรัพย์ในภพเล่า?

6.

๖.

Tasmā taṃ bhaññamānaṃ me cittavuttapadakkamaṃ;

Sundaraṃ madhuraṃ suddhaṃ sotusotarasāyanaṃ.

เพราะเหตุนั้น ถ้อยคำอันเป็นไปตามลำดับบทและฉันทลักษณ์ตามกระแสจิตของข้าพเจ้าที่กำลังกล่าวอยู่นี้ จึงงดงาม ไพเราะ บริสุทธิ์ และเป็นโอสถบำรุงโสตประสาทของผู้ฟัง

7.

๗.

Sotahatthapuṭā sammā gahetvāna nirantaraṃ;

Ajarāmarami’cchantā sādhavo paribhuñjatha.

สาธุชนทั้งหลายผู้ปรารถนาพระนิพพานอันไม่แก่ไม่ตาย จงประคองรับเอาถ้อยคำนี้ด้วยมือคือโสตประสาทให้ดี แล้วบริโภคอยู่เป็นนิตย์เถิด

8.

๘.

Kappasatasahassassa catunnaṃ cā’pi matthake;

Asaṅkheyyānamā’vāsaṃ sabbadā puññakāminaṃ.

ในกาลที่สุดแห่งสี่อสงไขยและแสนกัป (เมืองนั้น) เป็นที่พำนักของเหล่าผู้ปรารถนาบุญอยู่เสมอ

9.

๙.

Nānāratanasampannaṃ nānājanasamākulaṃ;

Vicittāpaṇa saṃkiṇṇaṃ toraṇa gghika bhūsitaṃ.

เพียบพร้อมด้วยรัตนะนานาชนิด คลาคล่ำไปด้วยผู้คนหลากหลาย ดารดาษด้วยร้านค้าอันวิจิตร ประดับประดาด้วยซุ้มประตูและเสาธง

10.

๑๐.

Yuttaṃ dasahi saddehi devindapurasannibhaṃ;

Puraṃ amarasaṅkhātaṃ ahosī ruciraṃ varaṃ.

ประกอบด้วยเสียงสิบอย่าง เปรียบประดุจเมืองของท้าวสักกะ เมืองชื่ออมรวดีนั้นเป็นเมืองที่งดงามและประเสริฐ

11.

๑๑.

Tahiṃ brāhmanvaye jāto sabbalokābhipūjito;

Mahādayo mahāpañño abhirūpo manoramo.

ในเมืองนั้น มีกุมารผู้เกิดในตระกูลพราหมณ์ เป็นที่บูชาของชาวโลกทั้งปวง มีมหากรุณา มีมหาปัญญา มีรูปงาม น่ารื่นรมย์

12.

๑๒.

Sumedho nāma nāmena vedasāgarapāragū;

Kumāro’si garūnaṃ so avasāne jinaṃkuro.

ชื่อว่า สุเมธะ ผู้ถึงฝั่งแห่งมหาสมุทรคือพระเวททั้งหลาย กุมารนั้นเป็นครูของครูทั้งหลาย และในที่สุดก็เป็นหน่อเนื้อพระชินเจ้า

13.

๑๓.

Rāsivaḍḍhakamaccena dassitaṃ amitaṃ dhanaṃ;

Anekasatagabbhesu nicitaṃ taṃ udikkhiya.

เมื่อได้เห็นทรัพย์อันประมาณมิได้ที่อำมาตย์ผู้ดูแลคลังทรัพย์แสดงให้ดู ซึ่งสะสมไว้ในห้องเก็บของหลายร้อยห้อง

14.

๑๔.

Dhanasannicayaṃ katvā aho mayhaṃ pitādayo;

Gatā māsakame’kampi nevā’dāya divaṃ iti.

(สุเมธกุมารดำริว่า) 'โอหนอ บิดาและบรรพบุรุษของข้าพเจ้าสะสมทรัพย์ไว้มากมาย แต่เมื่อไปสู่สวรรค์ กลับมิได้นำทรัพย์ไปแม้แต่มาสกเดียว'

15.

๑๕.

Saṃvegamu’payāto’vacīmantesī’ti guṇākaro;

Dhanasāraṃ ihaṃ gayha gantuṃ yuttanti me pana.

สุเมธกุมารผู้เป็นบ่อเกิดแห่งคุณความดีนั้นเกิดความสังเวช จึงดำริว่า 'ควรที่เราจะถือเอาสาระแห่งทรัพย์จากโลกนี้ไป'

16.

๑๖.

Rahogato nisīditvā sundare nijamandire;

Dehe doso udikkhanto ovadanto’pi attano.

เมื่อไปสู่ที่ลับแล้วนั่งอยู่ในเรือนอันงดงามของตน พิจารณาเห็นโทษในร่างกาย และพร่ำสอนตนเองว่า

17.

๑๗.

Bhedanaṃ tanunodukkhaṃ dukkho tasso’dayo’pi ca;

Jātidhammo jarādhammo vyādhidhammo ahaṃ iti.

'การแตกทำลายของร่างกายเป็นทุกข์ แม้การเกิดขึ้นของร่างกายก็เป็นทุกข์ เรามีความเกิดเป็นธรรมดา มีความแก่เป็นธรรมดา มีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา'

18.

๑๘.

Evamā’dīhi dehasmiṃ disvā dose anekadhā;

Pure bheriṃ carāpetvā ārocetvāna rājino.

เมื่อเห็นโทษในร่างกายโดยประการต่างๆ มีอย่างนี้เป็นต้นแล้ว จึงให้ตีกลองประกาศไปทั่วเมือง และกราบทูลพระราชา

19.

๑๙.

Bherinādasugandhena yācakālisamāgate;

Dānakiñjakkhaoghena sattāhaṃ pīnayī tato.

ด้วยกลิ่นหอมแห่งเสียงกลอง พวกยาจกก็พากันมาประชุมกันดุจหมู่ภมร แล้วจึงยังยาจกเหล่านั้นให้อิ่มหนำด้วยกระแสแห่งทานอันดุจเกสรดอกไม้ตลอดเจ็ดวัน

20.

๒๐.

Dānaggahimabindūnaṃ nipātenā’pi dhaṃsanaṃ;

Ayātaṃ taṃ viloketvā ratanambujakānanaṃ.

เมื่อเห็นว่าป่าดอกบัวคือรัตนะนั้น มิได้ถึงความพินาศเลยแม้ด้วยการตกลงมาของหยาดน้ำค้างคือเหล่าผู้รับทาน

21.

๒๑.

Rudato ñātisaṅghassa jalitānalakānanā;

Gajindo viya gehamhā nikkhamitvā manoramā.

พระโพธิสัตว์เสด็จออกจากเรือนอันน่ารื่นรมย์ดุจพญาช้างหนีออกจากป่าที่ถูกไฟไหม้ ในขณะที่หมู่ญาติกำลังร้องไห้คร่ำครวญ

22.

๒๒.

Mahantaṃ so mahāvīro upagañchi himālayaṃ;

Haricandanakappūrāgarugandhehi vāsitaṃ.

พระมหาวีรบุรุษนั้นได้เสด็จไปยังป่าหิมพานต์อันกว้างใหญ่ ซึ่งอบอวลไปด้วยกลิ่นหอมของไม้จันทน์หอม การบูร และไม้กฤษณา

23.

๒๓.

Suphallacampakāsokapāṭalītilakehi ca;

Pūgapunnāganāgādipādapehi ca maṇḍitaṃ.

ประดับประดาด้วยต้นจำปา อโศก ปาฏลี และติลกะที่ออกดอกสะพรั่ง และด้วยต้นหมาก ต้นปุนนาคะ ต้นนาคะ เป็นต้น

24.

๒๔.

Sīhavyagghataracchehi ibhadīpikapīhi ca;

Turaṅgamādinekehi migehi ca samākulaṃ.

คลาคล่ำไปด้วยสิงโต เสือ หมี ช้าง เสือดาว ลิง และสัตว์จตุบาทต่างๆ มีม้าเป็นต้น

25.

๒๕.

Sāḷikāravihaṃsehi haṃsakoñcasuvehi ca;

Kapotakaravīkādisakuntehi ca kūjitaṃ.

กึกก้องไปด้วยเสียงนกสาลิกา นกยูง หงส์ นกกระเรียน นกแก้ว และเสียงนกพิราบ นกการเวก เป็นต้น

26.

๒๖.

Yakkharakkhasagandhabbadevadānavakehi ca;

Siddhavijjādharādīhi bhūtehi ca nisevitaṃ.

เป็นที่สิงสถิตของยักษ์ รากษส คนธรรพ์ เทวดา อสูร และเหล่าภูตมีวิทยาธรผู้สำเร็จแล้วเป็นต้น

27.

๒๗.

Manosīlindanīlorucārupabbatapantihi;

Sajjhuhemādinekehi bhūdharehi ca bhāsuraṃ.

รุ่งเรืองด้วยทิวเขาอันงดงามที่ประกอบด้วยหรดาลและแก้วอินทนิล และด้วยภูเขาจำนวนมากมีภูเขาเงินและภูเขาทองเป็นต้น

28.

๒๘.

Suvaṇṇamaṇisopānanekatitthasarehi ca;

Sobhitaṃ tattha kīḷantanekadevaṅganāhi ca.

ประดับประดาด้วยสระน้ำที่มีท่าลงหลายแห่ง มีบันไดทองและแก้วมณี และด้วยเหล่านางเทพอัปสรจำนวนมากกำลังเล่นสนุกอยู่ที่นั่น

29.

๒๙.

Sītasīkarasañchannanijjharānaṃ satehi ca;

Kiṇṇaroragaraṅgehi rammehi virājitaṃ.

และรุ่งเรืองด้วยน้ำตกหลายร้อยแห่งที่ปกคลุมด้วยละอองน้ำเย็น และด้วยสนามเล่นของเหล่านางกินนรและนาคที่น่ารื่นรมย์

30.

๓๐.

Sikhaṇḍisaṇḍanaccehi latānaṃ maṇḍapehi ca;

Setavālukasañchannamālakehi ca maṇḍitaṃ.

ประดับด้วยการฟ้อนรำของฝูงนกยูง และด้วยซุ้มเถาวัลย์ และด้วยลานที่ปกคลุมด้วยทรายขาว

31.

๓๑.

Suvaṇṇamaṇimuttādi anekaratanākaraṃ;

Icchantānaṃ janālīnaṃ puññakiñjakkhamā’layaṃ.

เป็นบ่อเกิดแห่งรัตนะมากมายมีทองคำ แก้วมณี และไข่มุกเป็นต้น เป็นที่พำนักแห่งมาลัยเกสรคือบุญของหมู่ชนผู้ปรารถนา

32.

๓๒.

Tama’jjhogayha so dhīro sahassakkhena māpite;

Disvā isiparikkhāre paṇṇasālavare tahiṃ.

พระมหาบุรุษนั้นเข้าไปในป่าหิมพานต์นั้น ซึ่งท้าวสักกะเนรมิตไว้ ได้เห็นเครื่องบริขารของฤๅษีและบรรณศาลาอันประเสริฐในที่นั้น

33.

๓๓.

Isivesaṃ gahetvāna viharanto samāhito;

Sattāha’bbhantare pañca abhiñña’ṭṭhavidhā’pi ca.

ทรงถือเพศเป็นฤๅษีอยู่ด้วยสมาธิ และอภิญญา ๕ ประการ กับสมาบัติ ๘ ประการ ภายใน ๗ วัน

34.

๓๔.

Uppādetvā samāpattisukhene’ca tapodhano;

Nabhasā divase’kasmiṃ gacchanto janataṃ isi.

พระดาบสผู้มีตบะนั้นยังความสุขแห่งสมาบัติให้เกิดขึ้นแล้ว วันหนึ่ง ฤๅษีนั้นเมื่อเหาะไปในอากาศ มุ่งหน้าไปสู่หมู่ชน

35.

๓๕.

Sodhentama’ñjasaṃ disvā otaritvā nabhā tahiṃ;

Iti taṃ janataṃ pucchi kasmā sodhetha añjasaṃ.

เห็นหมู่ชนกำลังทำทางให้สะอาด จึงลงจากอากาศในที่นั้น แล้วถามหมู่ชนนั้นว่า "ท่านทั้งหลายทำทางให้สะอาดด้วยเหตุไร?"

36.

๓๖.

Sumedha tvaṃ najānāsi dīpaṅkaratathāgato;

Sambodhimu’ttamaṃ patvā dhammacakkama’nuttaraṃ.

สุเมธะ ท่านไม่รู้หรือว่า พระตถาคตเจ้าพระนามว่าทีปังกร ทรงบรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุดแล้ว ทรงประกาศพระธรรมจักรที่ไม่มีใครยิ่งกว่า

37.

๓๗.

Pavattetvāna lokassa karonto dhammasaṅgahaṃ;

Rammaṃ rammapuraṃ patvā vasatī’ha sudassane.

ทรงยังพระธรรมจักรให้เป็นไป ทรงสงเคราะห์โลกด้วยพระธรรม เสด็จถึงเมืองรัมมะอันน่ารื่นรมย์ ประทับอยู่ในสุทัสสนมหาวิหารนี้

38.

๓๘.

Bhikkhusatasahassehi catūhi vimalehi taṃ;

Nimantayimha dānena mayaṃ lokekanāyaka.

พวกข้าพเจ้าได้นิมนต์พระโลกนายกนั้น พร้อมด้วยพระภิกษุสี่แสนรูปผู้ปราศจากมลทิน ด้วยทาน

39.

๓๙.

Tassa āgamanatthāya maggaṃ sodhema cakkhuma;

Iti sotassa so tassa sukhaṃ dento jano’braviṃ.

พวกข้าพเจ้ากำลังทำทางให้สะอาดเพื่อการเสด็จมาของพระพุทธเจ้าผู้มีพระจักษุนั้น หมู่ชนนั้นกล่าวให้ความสุขแก่พระดาบสผู้ฟังนั้นดังนี้

40.

๔๐.

Buddho’ti vacanaṃ sutvā pītiyo’daggamānaso;

Sakabhāvena saṇṭhātuṃ nevasakkhi guṇākaro.

ได้ฟังคำว่า "พระพุทธเจ้า" แล้ว มีใจเบิกบานด้วยปีติ พระมหาบุรุษผู้เป็นบ่อเกิดแห่งคุณนั้นไม่สามารถดำรงอยู่ในสภาพเดิมได้

41.

๔๑.

Tenā’raddhañjasā dhīro yācitvāna padesakaṃ;

Labhitvā visamaṃ ṭhānaṃ samaṃ kātuṃ samārabhi.

พระมหาบุรุษนั้นจึงขอส่วนหนึ่งของทางที่กำลังทำนั้น ได้รับส่วนที่ไม่เรียบ จึงเริ่มทำที่ที่ไม่เรียบให้เรียบ

42.

๔๒.

Nā’laṅkateyeva tahiṃ padese,Lokekanātho sanarāmarehi;

Sampūjito lokahito mahesi,Vasīhi saddhiṃ paṭipajji maggaṃ.

ในที่นั้นยังไม่ทันตกแต่งเสร็จ พระโลกนาถผู้เป็นมหาฤๅษีผู้ยังประโยชน์แก่โลก อันมนุษย์และเทวดาบูชาแล้ว พร้อมด้วยพระขีณาสพทั้งหลายได้เสด็จดำเนินมาตามทาง

43.

๔๓.

Chabbaṇṇaraṃsijālehi pajjalantaṃ tathāgataṃ;

Āgacchantaṃ tahi disvā modamāno vicintayi.

เห็นพระตถาคตเจ้าผู้รุ่งเรืองด้วยรัศมี ๖ สี กำลังเสด็จมาในที่นั้น จึงคิดด้วยความยินดีว่า

44.

๔๔.

Yannūni’massa dhīrassa setuṃ katvāna kaddame;

Sakattānaṃ nipajjaye sasaṅghassa mahesino.

ถ้ากระไร เราพึงทำตนเป็นสะพานในโคลน แล้วนอนลงเพื่อพระมหาฤๅษีผู้มีพระสงฆ์เป็นบริวารนี้

45.

๔๕.

Dīgharattāma’laṃ taṃ me hitāya ca sukhāya ca;

Icce’vaṃ cintayitvāna nipanno’so jinaṅkuro.

การนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน พระหน่อพุทธางกูรนั้นทรงดำริอย่างนี้แล้วจึงนอนลง

46.

๔๖.

Pabodhetvāna disvāna cārulocanapaṅkaje;

Puna’pe’vaṃ vicintesi nipanno dhitimā tahiṃ.

พระมหาบุรุษผู้มีความเพียรนั้นนอนอยู่ ณ ที่นั้น เห็นพระพุทธเจ้าทรงลืมพระเนตรอันงามดุจดอกบัวแล้ว จึงทรงดำริอีกว่า

47.

๔๗.

Iccheyyaṃ ce’hama’jje’va hantvā’nantaraṇe bhave;

Saṅghassa navako hutvā paviseyyaṃ puraṃ varaṃ.

ถ้าเราจะพึงปรารถนาในวันนี้เอง พึงฆ่ากิเลสในภพนี้ แล้วเป็นพระนวกะในพระสงฆ์ พึงเข้าสู่พระนครอันประเสริฐ

48.

๔๘.

Kima’ññātakavesena klesanibbāpaṇena me;

Ayaṃ buddho’va’haṃ buddho hutvā loke anuttaro.

การดับกิเลสด้วยเพศที่ไม่รู้จักของเราจะมีประโยชน์อะไร เราจักเป็นพระพุทธเจ้าผู้ไม่มีใครยิ่งกว่าในโลกเหมือนพระพุทธเจ้าพระองค์นี้

49.

๔๙.

Janataṃ dhammanāvāya tāretvāna bhavaṇṇavāva;

Nibbāṇapuramā’netvā seyyaṃ me parinibbutaṃ.

จักนำหมู่ชนให้ข้ามโอฆสงสารด้วยเรือคือพระธรรม แล้วนำไปสู่พระนิพพานนคร การปรินิพพานของเราจึงจะประเสริฐ

50.

๕๐.

Icce’vaṃ cintayitvāna nipanno kaddame tahiṃ;

Suvaṇṇakadalikkhandhasannibho so’ti sobhati.

ทรงดำริอย่างนี้แล้วทรงนอนอยู่ในโคลนในที่นั้น พระองค์ทรงงดงามดุจลำต้นกล้วยทอง

51.

๕๑.

Chabbaṇṇaraṃsīhi virājamānaṃ,Disvā manuññaṃ sugatattabhāvaṃ;

Sañjātapītīhi udaggacitto,Sambodhiyā chandama’kāsi dhīro.

ทรงเห็นพระสุคตอัตภาพอันน่ารื่นรมย์ ซึ่งรุ่งเรืองด้วยรัศมี ๖ สี มีพระทัยเบิกบานด้วยปีติที่เกิดขึ้นแล้ว พระมหาบุรุษนั้นทรงทำความพอใจในพระสัมโพธิญาณ

52.

๕๒.

Āgantvāna tahiṃ ṭhānaṃ isiṃ paṅke nipannakaṃ;

Lokassa setubhūto’pi setubhūtaṃ tama’ttano.

เสด็จมาถึงที่นั้น เห็นฤๅษีนอนอยู่ในโคลน แม้พระองค์จะเป็นสะพานของโลก ก็ทรงทำฤๅษีนั้นให้เป็นสะพานของพระองค์

53.

๕๓.

Disvā ussīsake tassa ṭhatvā lokekasetuno;

Lokekalocano dhīro dīpaṅkaratathāgato.

พระตถาคตเจ้าพระนามว่าทีปังกร ผู้เป็นพระจักษุหนึ่งเดียวของโลก ผู้เป็นพระมหาบุรุษ ทรงยืนอยู่เหนือศีรษะของพระดาบสผู้เป็นสะพานหนึ่งเดียวของโลกนั้น

54.

๕๔.

Gotamo nāma nāmena sambuddho’yaṃ anāgate;

Bhavissatīti vyākāsi sāvake ca purādike.

ทรงพยากรณ์ว่า "พระดาบสนี้จักเป็นพระสัมพุทธเจ้าพระนามว่าโคดมในอนาคต" และทรงพยากรณ์แก่พระสาวกและชาวเมืองเป็นต้น

55.

๕๕.

Idaṃ vatvāna katvāna sasaṅgho taṃ padakkhiṇaṃ;

Pūjesi aṭṭhamuṭṭhihi kusumehi guṇappiyo.

ตรัสอย่างนี้แล้ว พระพุทธเจ้าผู้ทรงรักในคุณธรรม พร้อมด้วยพระสงฆ์ได้ทรงกระทำประทักษิณพระดาบสนั้น แล้วทรงบูชาด้วยดอกไม้ ๘ กำมือ

56.

๕๖.

Iti kātūna pāyāsi sasaṅgho lokanāyakova;

Rammakaṃ nāma nagaraṃ rammārāmālayālayaṃ

พระโลกนายกพร้อมด้วยพระสงฆ์ได้เสด็จดำเนินไป สู่เมืองชื่อว่ารัมมกะ ซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งอารามอันน่ารื่นรมย์

57.

๕๗.

Jinassa vacanaṃ sutvā uṭṭhahitvāna paṅkato;

Mudito devasaṅghehi kusumādīhi pūjito.

ได้ฟังพระดำรัสของพระชินเจ้าแล้ว ลุกขึ้นจากโคลน มีใจยินดี อันหมู่เทพบูชาด้วยดอกไม้เป็นต้น

58.

๕๘.

Pallaṅkamā’bhujitvāna nisīdi kusumāsane;

Mahātapo mahāpañño sumedho damitindriyo.

พระสุเมธดาบสผู้มีตบะมาก มีปัญญามาก ผู้ฝึกอินทรีย์แล้ว ได้นั่งขัดสมาธิบนอาสนะดอกไม้

59.

๕๙.

Devā dasasahassesu cakkavāḷesu moditā;

Abhitvaviṃsu taṃ dhīraṃ nisinnaṃ kusumāsane.

เหล่าทวยเทพในหมื่นจักรวาลต่างชื่นชมยินดี พากันแซ่ซ้องสาธุการแด่พระผู้มีปัญญาประทับนั่งอยู่บนอาสนะดอกไม้.

60.

๖๐.

Nisinno upadhāresi dhamme buddhakare tadā;

Kimuddhaṃ vā adho vā’pi disāsu vidisāsu ca.

เมื่อประทับนั่งแล้ว พระองค์ทรงพิจารณาธรรมอันกระทำให้เป็นพระพุทธเจ้าในกาลนั้นว่า มีอะไรอยู่เบื้องบน เบื้องล่าง ทิศใหญ่ และทิศเฉียงบ้างหนอ.

61.

๖๑.

Icce’vaṃ vicinanto so sakalaṃ dhammadhātukaṃ;

Addakkhi sakasantāne paṭhamaṃ dānapāramiṃ.

เมื่อทรงพิจารณาธัมมธาตุทั้งปวงอยู่อย่างนี้ พระองค์ได้ทรงเห็นทานบารมีเป็นอันดับแรกในสันดานของพระองค์.

62.

๖๒.

Evame’vaṃ gavesanto uttariṃ pāramī vidū;

Sabbā pāramiyo disvā attano ñāṇacakkhunā.

ผู้ทรงรู้แจ้งได้ทรงแสวงหาบารมีที่ยิ่งขึ้นไปอย่างนี้ ทรงเห็นบารมีทั้งปวงด้วยพระญาณจักษุของพระองค์.

63.

๖๓.

Saṃsāre saṃsaranto so bahuṃ dukkhaṃ titikkhiya;

Gavesanto’mataṃ santo pūretvā dānapāramiṃ.

พระองค์ผู้แสวงหาอมตธรรม ได้ทรงอดทนต่อทุกข์มากมายในสังสารวัฏ ทรงบำเพ็ญทานบารมีให้เต็มเปี่ยมแล้ว.

64.

๖๔.

Sattanaṃ kapparukkho’va cintāmaṇi’va kāmado;

Icchiticchitamannādiṃ dadanto dadataṃ varo.

พระองค์ผู้ประเสริฐกว่าผู้ให้ทั้งหลาย ทรงประทานอาหารเป็นต้นที่ปรารถนาแล้วปรารถนาอีก ดุจกัปปพฤกษ์และจินดามณีที่ให้สิ่งที่ปรารถนาแก่สัตว์ทั้งหลาย.

65.

๖๕.

Tārakāhi bahuṃ katvā nabhe cāruvilocane;

Uppāṭetvā dadaṃ dhīro yācakānaṃ pamodito.

พระผู้มีปัญญา ทรงยินดีแล้ว ได้ทรงควักดวงตาอันงดงามของพระองค์ ซึ่งมีจำนวนมากยิ่งกว่าดวงดาวในท้องฟ้า ประทานแก่เหล่าผู้ขอ.

66.

๖๖.

Mahiyā paṃsuto cā’pi samuddodakato’dhikaṃ;

Dadaṃ sarīramaṃsañca lohitampi ca attano.

ทรงประทานเนื้อและโลหิตในร่างกายของพระองค์ ซึ่งมีมากกว่าผงธุลีในแผ่นดินและน้ำในมหาสมุทร.

67.

๖๗.

Molinā’laṅkate sīse’dhikaṃ katvā sineruto;

Kampayitvā mahiṃ dento sute cā’pi sakaṅgatāva.

ทรงประทานพระโอรสและธิดาผู้เป็นเลือดเนื้อเชื้อไขของพระองค์ ทรงสละพระเศียรที่ประดับด้วยมงกุฎ ซึ่งยิ่งใหญ่กว่าภูเขาสิเนรุ ทำให้แผ่นดินไหวสะเทือน.

68.

๖๘.

Sīlanekkammapaññādī pūretvā sabbapāramī;

Vessantarattabhāve’ vampatvā tambhā cuto pana.

ทรงบำเพ็ญบารมีทั้งปวงมีศีล เนกขัมมะ ปัญญา เป็นต้นให้เต็มเปี่ยมแล้ว เมื่อจุติจากอัตภาพเป็นพระเวสสันดรนั้น.

69.

๖๙.

Uppajjitvā surāvāse sundare tusite pure;

Vasanto suciraṃ kālaṃ bhutvānā’tantasampadaṃ.

ได้ทรงอุบัติขึ้นในทิพยวิมานอันงดงามในสวรรค์ชั้นดุสิต ประทับอยู่เป็นเวลานาน เสวยทิพยสมบัติอันไม่สิ้นสุด.

70.

๗๐.

Katañjalīhi devehi yācito dipaduttamo;

Sambodhāya mahāvīra kālo tuyhantiādinā.

พระผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้า ได้รับการอาราธนาจากเหล่าทวยเทพผู้ประนมมือว่า 'ข้าแต่พระมหาวีระ บัดนี้เป็นกาลสมควรแก่พระสัมโพธิญาณของพระองค์แล้ว'.

71.

๗๑.

Viloketvāna kālādiṃ ñatvā kālanti bodhiyā;

Paṭiññaṃ devasaṅghassa datvā nandanakānanaṃ.

เมื่อทรงพิจารณากาลเวลาเป็นต้น ทรงทราบว่าถึงเวลาแห่งการตรัสรู้แล้ว จึงประทานปฏิญญาแก่หมู่เทพ แล้วเสด็จไปยังป่านันทวัน.

72.

๗๒.

Gantvāna devasaṅghehi sugatiṃ gacchi’to cuto;

Abhitthuto mahāpañño cavitvāna tato idha.

เมื่อหมู่เทพทั้งหลายได้ไปสู่สุคติ (ของตน) แล้ว พระผู้มีปัญญามาก ทรงได้รับการสรรเสริญ ได้จุติจากสวรรค์ชั้นดุสิตมายังโลกนี้.

73.

๗๓.

Susajjitaṅgoruturaṅgamākule,Vicittanānāpaṇapaṇyasampade;

Manoramuttuṅgajindarājite,Vibhūsite toraṇaketurāsihi.

เมืองที่เต็มไปด้วยม้าศึกอันสง่างามที่ตกแต่งอย่างดี, อุดมด้วยสินค้าและเครื่องบรรณาการนานาชนิดอันวิจิตร, มีพระราชาผู้ยิ่งใหญ่สูงส่งน่ารื่นรมย์ปกครอง, ประดับประดาด้วยซุ้มประตูและธงชัยจำนวนมาก.

74.

๗๔.

Alaṅkataṭṭālavisālamālaye,Sugopure sundarasundarālaye;

Sudassanīye kapiḷavhaye pure,Purindadassā’pi purassa hāsake.

เมืองกบิลพัสดุ์อันน่าชมยิ่งนัก ซึ่งประดับประดาด้วยปราสาทราชมณเฑียรสูงใหญ่, มีซุ้มประตูงดงาม, มีเรือนอันสวยงามน่ารื่นรมย์, เป็นที่น่าหัวเราะเยาะแม้แก่เมืองของพระอินทร์.

75.

๗๕.

Bhūpālamoḷiratanālinisevitaṅghi,Paṅkeruhaṃ vimalanekaguṇādhivāsaṃ;

Okkākarājakulaketumanāthanāthaṃ,Suddhodanaṃ narapatiṃ pavaraṃ paṭicca.

ทรงอาศัยพระเจ้าสุทโธทนะ ผู้เป็นพระราชาผู้ประเสริฐ เป็นประมุขแห่งราชสกุลโอกกากะ ผู้มีพระบาทดุจดอกบัวอันหมู่รัตนมงกุฎของเหล่ากษัตริย์ทั้งหลายพากันบูชา เป็นที่สถิตแห่งคุณอันบริสุทธิ์มากมาย.

76.

๗๖.

So sajjhudāmadhavalāmaladassanīya,Soṇḍāya saṃgahitasetavarāracindaṃ;

Candāvadātavaravāraṇarājavaṇṇaṃ,Sandassayitva supinena visālapañño.

พระผู้มีปัญญามาก ทรงแสดงนิมิตในพระสุบินว่า ทรงเห็นช้างเผือกประเสริฐ มีสีดุจพระจันทร์บริสุทธิ์ มีงวงอันงดงามขาวสะอาดดุจเงินยวง.

77.

๗๗.

Bimbādharāya vikacuppalalocanāya,Devindacāparaticaḍḍhanabhūlatāya;

Sampuṇṇasommavimalinduvarānanāya,Sovaṇṇahaṃsayugacārupayodharāya.

พระนางมายาผู้มีพระโอษฐ์แดงดุจผลตำลึง มีพระเนตรดุจดอกอุบลบาน มีพระขนงดุจคันธนูของพระอินทร์ มีพระพักตร์ผ่องใสบริบูรณ์ดุจพระจันทร์ มีพระถันงามดุจคู่หงส์ทอง.

78.

๗๘.

Pādāravindakarapallavasundarāya,Sovaṇṇavaṇṇatanuvaṇṇavirājitāya;

Sīlādineka guṇabhūsanabhūsitāya,Māyāya rājavanitāyu’pagañchi kucchiṃ.

พระโพธิสัตว์ได้เสด็จเข้าสู่พระครรภ์ของพระนางมายา ผู้มีพระบาทดุจดอกบัวและพระหัตถ์ดุจยอดอ่อนอันงดงาม ผู้มีพระวรกายเปล่งปลั่งดุจทองคำ ผู้ประดับประดาด้วยคุณธรรมมีศีลเป็นต้น.

79.

๗๙.

Paṭisandhikkhaṇe tassa jātā’nekavidhabbhutā;

Athā’yaṃ gahitārakkho narehi amarehi ca.

ในขณะปฏิสนธิของพระองค์ ได้เกิดอัศจรรย์หลายประการขึ้น และพระองค์ได้รับการอารักขาจากทั้งมนุษย์และเทวดา.

80.

๘๐.

Manuññarattambujakaṇṇikāya,Mā’sīnasiṅgīpaṭimā’va rammā;

Suvaṇṇavaṇṇo dipadānamindo,Pallaṅkamā’bhuñchiya mātugabbhe.

พระจอมแห่งสัตว์สองเท้า ผู้มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ ทรงประทับนั่งขัดสมาธิในพระครรภ์ของพระมารดา ดุจรูปปั้นทองคำอันงดงามประทับอยู่บนเกสรดอกบัวแดงอันน่ารื่นรมย์.

81.

๘๑.

Maṇimhi vippasannamhi rattasuttami’vā’vutaṃ;

Mātucittambujaṃ dhīro bodhayanto padissati.

พระผู้มีปัญญา ทรงปรากฏประหนึ่งด้ายแดงที่ร้อยอยู่ในแก้วมณีอันบริสุทธิ์ ทรงยังพระหทัยดุจดอกบัวของพระมารดาให้เบิกบาน.

82.

๘๒.

Dasamāsāvasānamhi devī rañño kathesi’daṃ;

Mayhaṃ ñātigharaṃ deva gantumi’cchāma’haṃ iti.

เมื่อครบสิบเดือน พระเทวีได้กราบทูลพระราชาว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้า หม่อมฉันปรารถนาจะไปเรือนญาติของหม่อมฉัน'.

83.

๘๓.

Rañño’tha samanuññatā gacchanti kulama’ttano;

Mahatā parihārena dibbañjasa samañjase.

เมื่อได้รับพระบรมราชานุญาตแล้ว พระนางก็เสด็จไปยังสกุลของพระองค์ ด้วยขบวนแห่อันยิ่งใหญ่ ดุจทางสวรรค์ที่ประดับประดาอย่างดี.

84.

๘๔.

Surabhikusumasaṇḍālaṅkatassālasaṇḍaṃ,Samadahamaramālāgīyamānagganādaṃ;

Nayanavihagasaṅghe avhayantaṃ’va disvā,Vipularatinivāsaṃ lumbinīkānanaṃ taṃ.

เมื่อทอดพระเนตรเห็นป่าลุมพินีวันอันเป็นที่สถิตแห่งความรื่นรมย์ยิ่งนัก ซึ่งประดับประดาด้วยหมู่ไม้สาละที่เต็มไปด้วยดอกไม้อันหอมหวน มีเสียงอันไพเราะของหมู่เทพขับร้องอยู่ ดุจกำลังเชื้อเชิญหมู่ปักษีให้มาชม.

85.

๘๕.

Vipulatararatiṃ sā tamhi kātūna ramme,Amarayuvatilīlācārulīlābhirāmā;

Vikasitavarasālasso’pagantvāna mūlaṃ,Sayama’tinamite kaṃ sālasākhaṃ agaṇhi.

พระนางผู้มีพระสิริโฉมงดงามดุจเทพธิดา ทรงเกิดความรื่นรมย์ยิ่งนักในป่าอันน่ารื่นรมย์นั้น จึงเสด็จเข้าไปใกล้โคนต้นสาละอันประเสริฐที่กำลังบาน แล้วทรงเหนี่ยวกิ่งสาละที่โน้มลงมาด้วยพระองค์เอง.

86.

๘๖.

Tasmiṃ khaṇe kammajamāluta’ssā,Caliṃsu sānīhi parikkhipitvā;

Deviṃ jano taṃ abhipālayanto,Tamhā paṭikkamma susaṇṭhitā’tha.

ในขณะนั้น ลมกรรมชวาตได้พัดมา ผู้คนทั้งหลายที่คอยอารักขาพระเทวี ได้กั้นม่านล้อมรอบ แล้วถอยออกมาตั้งอยู่เป็นระเบียบเรียบร้อย.

87.

๘๗.

Sagacāruhemavalayādivibhūsitena,Accantatambanakharaṃsisamujjalena;

Tulātikomalasurattakarena sākhaṃ,Olamba tattha majanesi ṭṭhitā’va dhīraṃ.

พระนางทรงยืนเหนี่ยวกิ่งไม้ด้วยพระหัตถ์อันอ่อนนุ่มและแดงระเรื่อยิ่งนัก ซึ่งประดับด้วยกำไลทองคำอันงดงามเป็นต้น และเปล่งประกายด้วยรัศมีแห่งพระนขาอันแดงยิ่ง แล้วทรงประสูติพระโพธิสัตว์ ณ ที่นั้น.

88.

๘๘.

Sovaṇṇavaṇṇatanuvaṇṇavirājamānaṃ,Nettābhirāmamatulaṃ atulāya gabbhā;

Sammā pasāritakaraṅghīyugābhirāmaṃ,Paṅkeruhā kaṇakahaṃsami’vo’tarantaṃ.

พระโพธิสัตว์ผู้มีพระฉวีวรรณเปล่งปลั่งดุจทองคำ งดงามน่าทัศนาหาที่เปรียบมิได้ ได้เสด็จออกจากพระครรภ์อันหาที่เปรียบมิได้ ทรงเหยียดพระหัตถ์และพระบาททั้งคู่ที่งดงามออกอย่างดี ดุจหงส์ทองคำที่ลงมาจากดอกบัว.

89.

๘๙.

Brahmā managgharativaḍḍhanahemajāla,Mā’dāya tena upagamma paṭiggahetvā;

‘‘Sammoda devi aya ma’ggataro suto te,Jāto’’ti tāya purato kathayiṃsu ṭhatvā.

ท้าวมหาพรหมทั้งหลายผู้มีข่ายทองอันล้ำค่าเพิ่มพูนความยินดี ได้รับพระกุมารนั้นด้วยข่ายทองนั้นแล้วเข้าไปหา เมื่อยืนอยู่เบื้องหน้าพระเทวีจึงกราบทูลว่า "ข้าแต่พระเทวี ขอพระองค์จงทรงบันเทิงใจเถิด พระโอรสผู้ประเสริฐสุดของพระองค์นี้ประสูติแล้ว"

90.

๙๐.

Jāyanti sesamanujā malamakkhitaṅgā,Jāto pane’sa pavaro dipadānamindo;

Accanta saṇhamalakāsikavatthakamhi,Nikkhittanagghataracārumaṇī’va suddho.

มนุษย์ที่เหลือเหล่าอื่นย่อมเกิดมามีร่างกายแปดเปื้อนด้วยมลทิน แต่พระกุมารผู้ประเสริฐนี้ทรงเป็นจอมแห่งสัตว์สองเท้า ประสูติมาบริสุทธิ์ดุจแก้วมณีอันงดงามมีค่ามากที่วางไว้บนผ้ากาสิกพัสตร์อันละเอียดอ่อนและปราศจากมลทินฉะนั้น

91.

๙๑.

Eva’mpi sante sabhato’pagantvā,Dve vāridhārā subhagassa dehe;

Janettidehe’pi utuṃ manuññaṃ,Gāhāpayuṃ maṅgalakiccatāya.

แม้จะเป็นเช่นนั้น กระแสน้ำสองสายก็ได้หลั่งลงมาจากท้องฟ้าสู่พระวรกายของพระกุมารผู้มีลักษณะอันงาม และยังพระวรกายของพระมารดาให้ได้รับสัมผัสอันน่ารื่นรมย์ เพื่อประกอบมงคลพิธี

92.

๙๒.

Tesaṃ karaṃ ratikarā ajinappaveṇī,Mā’dāya tena upagamma paṭiggahesuṃ;

Devā dukūlamayacumbaṭakena vīraṃ,Tesaṃ karaṃ naravarā narasīharājaṃ.

เหล่าเทวดารับพระกุมารผู้กล้าหาญนั้นจากพระหัตถ์ของท้าวมหาพรหมเหล่านั้นด้วยอชินปเวณีอันน่ารื่นรมย์ ส่วนมนุษย์ผู้ประเสริฐทั้งหลายก็รับพระกุมารผู้เป็นดุจพญาราชสีห์แห่งนรชนนั้นจากมือของเหล่าเทวดาด้วยม้วนผ้าทุกูลพัสตร์

93.

๙๓.

Tesaṃ karā ratikaro vimalo’va cando,Cakkaṅkitorucaraṇehi mahītalasmiṃ;

Sammā patiṭṭhiya puratthimakaṃ disaṃ so,Olokayittha kamalāyatalocanehi.

พระกุมารผู้ยังความยินดีให้เกิดดุจพระจันทร์อันบริสุทธิ์ เสด็จลงจากมือของมนุษย์เหล่านั้นแล้วประทับยืนอย่างมั่นคงบนพื้นปฐพีด้วยพระบาทอันประดับด้วยกงจักร แล้วทอดพระเนตรไปยังทิศตะวันออกด้วยพระเนตรอันยาวรีดุจกลีบดอกบัว

94.

๙๔.

Ekaṅganā nekasatāni cakka,Vāḷāna’hesuṃ sanarāmarā’tha;

Dhīraṃ sugandhappabhūtīhi tesu,Sampūjayantā idama’braviṃsu.

ในขณะนั้น จักรวาลหลายร้อยแห่งพร้อมทั้งมนุษย์และเทวดาได้กลายเป็นดุจลานเดียวกัน มนุษย์และเทวดาเหล่านั้นพากันบูชาพระกุมารผู้มีปัญญาด้วยของหอมเป็นต้น แล้วกล่าวคำนี้ว่า

95.

๙๕.

Natthe’ttha tumhehi samo sudhīsa,Eko pumā’pa’ggataro kuto’ti;

Evaṃ disā lokiya lokanātho,Tapekkhamāno sadisa’mpi ekaṃ.

“ข้าแต่พระผู้มีปัญญาอันประเสริฐ ในโลกนี้ไม่มีบุรุษผู้เสมอด้วยพระองค์เลย บุรุษผู้จะประเสริฐยิ่งกว่าพระองค์จะมีมาแต่ที่ไหน” พระโลกนาถทรงทอดพระเนตรดูทิศทั้งหลายอย่างนี้ เพื่อทรงตรวจดูว่าจะมีผู้ใดที่เสมอเหมือนพระองค์แม้เพียงคนเดียวหรือไม่

96.

๙๖.

Uttarā’bhimukho sattapadaṃ gantvā kathesi’daṃ,‘‘Aggo’hamasmi lokassa jeṭṭho seṭṭho’’tiādikaṃ.

พระองค์ทรงบ่ายพระพักตร์ไปทางทิศเหนือ เสด็จย่างพระบาทไป ๗ ก้าว แล้วตรัสพระอาสภิวาจานี้ว่า “เราเป็นผู้เลิศแห่งโลก เราเป็นผู้เจริญที่สุดแห่งโลก เราเป็นผู้ประเสริฐที่สุดแห่งโลก” ดังนี้เป็นต้น

97.

๙๗.

Anaññasādhāraṇanādamu’ttamaṃ,Surāsurabrahmanarindapūjitaṃ;

Narinda’mādāya gato mahājano,Susajjitaṃ taṃ kapiḷavhayaṃ puraṃ.

มหาชนได้พากันรับพระกุมารผู้เป็นจอมนรชน ผู้ได้รับการบูชาจากเหล่าเทวดา อสูร พรหม และพระราชา ผู้ทรงเปล่งพระสุรเสียงอันประเสริฐยิ่งซึ่งไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น เสด็จไปยังกรุงกบิลพัสดุ์อันประดับประดาไว้อย่างดีแล้วนั้น

98.

๙๘.

Bhārātibhāranagapādapamerurājaṃ,Sabba’mpi sāgarajalaṃ vahituṃ samatthā;

Jātakkhaṇe,pi guṇabhārama’sayhamānā,Saṅkampayī’va pathavī pavarassa tassa.

มหาปฐพีนี้แม้จะสามารถรองรับขุนเขา ต้นไม้ สิเนรุบรรพตอันหนักยิ่ง และน้ำในมหาสมุทรทั้งหมดไว้ได้ แต่ในขณะที่พระกุมารผู้ประเสริฐนั้นประสูติ แผ่นดินกลับไม่อาจรองรับน้ำหนักแห่งพระคุณของพระองค์ได้ จึงได้สั่นสะเทือนเลื่อนลั่น

99.

๙๙.

Ramiṃsu soṇā hariṇehi saddhiṃ,Kākā ulūkehi mudaggudaggā;

Supaṇṇarājūhi mahoragā ca,Majjārasaṅghā’pi ca undurehi.

เหล่าสุนัขก็รื่นรมย์ร่วมกับฝูงกวาง กาและนกเค้าแมวต่างก็มีความสุขสำราญ พญาครุฑกับเหล่าพญานาค และฝูงแมวกับหนูต่างก็เป็นมิตรไมตรีต่อกัน

100.

๑๐๐.

Migā migindehi samāgamiṃsu,Puttehi mātāpitaro yathe’va;

Nāvā videsa’mpi gatā sadesaṃ,Gatā’ca kaṇḍaṃ sarabhaṅgasatthu.

เหล่ามฤคชาติได้มาประชุมร่วมกับพญาราชสีห์ ดุจบุตรมาพบมารดาบิดาฉะนั้น เรือที่แล่นไปต่างแดนก็กลับคืนสู่เมืองของตน และลูกศรของพระศาสดาศรภังคะก็หวนกลับคืนมา

101.

๑๐๑.

Nānāvirāgujjalapaṅkajehi,Vibhūsito santataraṅgamālo;

Mahaṇṇavo āsi tahiṃ jala’mpi,Accantasātattamu’pāgamāsi.

มหาสมุทรมีระลอกคลื่นอันสงบนิ่ง ประดับประดาด้วยดอกบัวนานาชนิดที่บานสะพรั่งรุ่งเรือง แม้น้ำในมหาสมุทรนั้นก็กลับกลายเป็นน้ำที่มีรสหวานสนิท

102.

๑๐๒.

Suphullaolambakapaṅkajehi,Samākulattaṃ gaganaṃ agañchi;

Jahiṃsu pakkhī gamanaṃ nabhamhi,Ṭhitā’ca sindhū’pi asandamānā.

ท้องฟ้าดาดดาษไปด้วยดอกบัวที่บานสะพรั่งห้อยย้อยลงมา เหล่านกหยุดบินในอากาศ และแม้แม่น้ำทั้งหลายก็หยุดไหลนิ่งอยู่กับที่

103.

๑๐๓.

Akālameghappiyasaṅgamena,Mahīvadhū sommatamā ahosi;

Marūhi vassāpitanekapuppha,Vibhūsitenā’tivibhūsitāva.

นางปฐพีผู้เปรียบประดุจเจ้าสาวดูงดงามยิ่งนักด้วยการมาบรรจบของเมฆฝนที่ตกนอกฤดูกาล และประดับประดาอย่างวิจิตรด้วยดอกไม้นานาชนิดที่เหล่าเทวดาบันดาลให้ตกลงมา

104.

๑๐๔.

Suphullamālābharaṇābhirāmā,Lataṅganā’liṃgitapādapindā;

Sugandhakiñjakkhavarambarehi,Disaṅganāyo atisobhayiṃsu.

เหล่าเถาวัลย์เปรียบประดุจหญิงสาวดูงดงามด้วยเครื่องประดับคือดอกไม้ที่บานสะพรั่งพากันโอบกอดต้นไม้ไว้ ทิศทั้งหลายเปรียบประดุจหญิงสาวก็งดงามยิ่งนักด้วยเกสรดอกไม้หอมอันประเสริฐที่ฟุ้งไปในอากาศ

105.

๑๐๕.

Sugandhadhūpehi nabhaṃ asesaṃ,Pavāsitaṃ rammataraṃ ahosi;

Surāsurindā chanavesadhārī,Saṃgītiyuttā vicariṃsu sabbe.

ท้องฟ้าทั่วทุกแห่งหนอบอวลไปด้วยกลิ่นธูปหอมดูน่ารื่นรมย์ยิ่งนัก เหล่าจอมเทพและจอมอสูรต่างแต่งกายด้วยชุดรื่นเริง พากันขับร้องประโคมดนตรีไปทั่ว

106.

๑๐๖.

Piyaṃvadā sabbajanā ahesuṃ,Disā asesā’pi ca vippasannā;

Gajā’tigajjiṃsu nadiṃsu sīhā,Hesāravo cā’si turaṅgamānaṃ.

มหาชนทั้งปวงต่างกล่าววาจาอันเป็นที่รัก ทิศทุกทิศก็แจ่มใสยิ่งนัก เหล่ากุญชรแผดเสียงกึกก้อง ฝูงไกรสรบันลือสีหนาท และม้าทั้งหลายก็ส่งเสียงร้องร่าเริง

107.

๑๐๗.

Saveṇuvīṇā suradundubhī nabhe,Sakaṃ sakaṃ cārusarampamocayuṃ;

Sapabbatindapputhulokadhātuyā,Uḷāraobhāsavayo manoramo.

เสียงขลุ่ย พิณ และกลองทิพย์ในอากาศ ต่างก็บรรเลงเสียงอันไพเราะของตนออกมา แสงสว่างอันโอฬารน่ารื่นรมย์ได้ปรากฏขึ้นทั่วโลกธาตุอันกว้างใหญ่พร้อมทั้งขุนเขาสิเนรุ

108.

๑๐๘.

Manuññagandho mudusītalānilo,Sukhappadaṃ vāyi asesajantuno;

Anekarogādupapīḷitaṃgino,Tato pamuttā sukhino siyuṃ janā.

สายลมอ่อนอันเย็นสบายและมีกลิ่นหอมรื่นรมย์ พัดพาความสุขไปให้แก่สรรพสัตว์ มหาชนผู้มีร่างกายถูกเบียดเบียนด้วยโรคนานาชนิด ต่างก็หายจากโรคนั้นและมีความสุข

109.

๑๐๙.

Vijambhamānāmitavāḷavījanippa,-Bhābhirāmaṃ bhuvanaṃ ahosi.Mahiṃhi bhetvā cu’dakāni sandayuṃ,Gamiṃsu bujjā ujugattataṃ janā.

โลกงดงามด้วยรัศมีแห่งพัดวาลวิชนีอันไม่มีประมาณที่โบกสะบัดอยู่ น้ำพุพุ่งทำลายแผ่นดินขึ้นมาไหลนองไปทั่ว มหาชนที่เป็นคนค่อมก็กลับมีร่างกายเหยียดตรงได้

110.

๑๑๐.

Andhā paṅgulanaccāni līlopetāni pekkhayuṃ;

Suṇiṃsu badhirā mūga gītiyo’pi manoramā.

คนตาบอดกลับมองเห็นการร่ายรำอันอ่อนช้อยของคนง่อย คนหูหนวกกลับได้ยินเสียงเพลงอันน่ารื่นรมย์ของคนใบ้

111.

๑๑๑.

Sitalattamu’pāgañchi avīcaggi’pi tāvade;

Modiṃsu jalajā tasmiṃ jantavo pahasiṃsu ca.

ในขณะนั้น แม้แต่ไฟในนรกอเวจีก็กลับเย็นลง เหล่าสัตว์น้ำต่างก็ร่าเริงบันเทิงใจ และสรรพสัตว์ต่างก็หัวเราะร่าด้วยความยินดี

112.

๑๑๒.

Khuppipāsābhi bhūtānaṃ petānaṃ āsi bhojanaṃ;

Lokantare’pi āloko andhakāranirantare.

เหล่าเปรตผู้ถูกความหิวและความกระหายครอบงำต่างก็ได้บริโภคอาหาร แสงสว่างได้ปรากฏขึ้นแม้ในโลกันตนรกอันมืดมิดเป็นนิจ

113.

๑๑๓.

Atirekatarā tārāvaḷicandadivākarā;

Virociṃsu nabhe bhūmigatāni ratanāni ca.

เหล่าดวงดาว พระจันทร์ และพระอาทิตย์ ต่างก็ส่องแสงสว่างรุ่งโรจน์บนท้องฟ้าเกินกว่าปกติ แม้รัตนะทั้งหลายที่ฝังอยู่ในดินก็ส่องแสงประกายขึ้นมา

114.

๑๑๔.

Mahītalādayo bhetvā nikkhamma uparūpari;

Vicittapañcavaṇṇā’suṃ suphullavipulambujā.

ดอกบัวขนาดใหญ่ที่บานสะพรั่ง มีสีสัน ๕ ประการอันวิจิตร ได้ผุดทำลายพื้นดินขึ้นมาซ้อนกันเป็นชั้นๆ

115.

๑๑๕.

Dundubhādī ca’laṅkārā avādita aghaṭṭitā;

Accantamadhuraṃ nādaṃ pamuñcaṃsu mahītale.

กลองและเครื่องประดับต่างๆ เป็นต้น ต่างก็บันลือเสียงอันไพเราะหวานซึ้งยิ่งนักไปทั่วพื้นปฐพี โดยที่ไม่มีผู้ใดประโคมหรือตีเลย

116.

๑๑๖.

Baddhā saṅkhalikādīhi muñciṃsu manujā tato;

Bhuvane bhavanadvārakavāṭā vivaṭā sayaṃ.

เหล่านรชนผู้ถูกจองจำด้วยโซ่ตรวนเป็นต้น ต่างก็หลุดพ้นจากเครื่องพันธนาการนั้น ประตูและบานประตูอาคารบ้านเรือนในโลกต่างก็เปิดออกเอง

117.

๑๑๗.

‘‘Pure kapiḷavatthumhi jāto suddhodanatrajo;

Nisajja bodhimaṇḍe’ti ayaṃ buddho bhavissati.’’

“พระโอรสของพระเจ้าสุทโธทนะผู้ประสูติในกรุงกบิลพัสดุ์นี้ เมื่อประทับนั่ง ณ โพธิมณฑลแล้ว จักได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า”

118.

๑๑๘.

Celukkhepādayo cā’pī pavattentā pamoditā;

Kīḷiṃsu devasaṅghā te tāvatiṃsālaye tadā.

ในกาลนั้น เหล่าเทพยดาในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ต่างมีความรื่นเรืองบันเทิงใจ พากันโบกสะบัดชายผ้าและร่ายรำเล่นสนุกสนาน

119.

๑๑๙.

Iddhimanto mahāpañño kāladevalatāpaso;

Suddhodananarindassa dhīmato so kulūpago.

ฤๅษีกาลเทวันผู้มีฤทธิ์มาก มีปัญญามาก เป็นผู้เข้าถึงตระกูลของพระเจ้าสุทโธทนะผู้มีปัญญา.

120.

๑๒๐.

Bhojanassāvasānamhi tāvatiṃsālayaṃ gato;

Gantvā divāvihārāya nisinno bhavane tahiṃ.

เมื่อเสร็จภัตกิจแล้ว ท่านได้ไปสู่ภพดาวดึงส์ ครั้นไปถึงแล้วก็นั่งพักกลางวันอยู่ในวิมานนั้น.

121.

๑๒๑.

Chanavesaṃ gahetvāna kīḷante te udikkhiya;

Santosakāraṇaṃ pucchi tesaṃ te’pi na’mabravuṃ.

ท่านเห็นเทวดาเหล่านั้นผู้ทรงเครื่องแต่งกายสำหรับงานฉลองกำลังเล่นรื่นเริงอยู่ จึงถามถึงเหตุแห่งความยินดีของเทวดาเหล่านั้น และเทวดาเหล่านั้นก็ได้บอกแก่ท่าน.

122.

๑๒๒.

Sutvā taṃ tattato tamhā pītiyo’daggamānaso;

Tāvadevo’pagantvāna suddhodananivesanaṃ.

ครั้นได้ฟังเรื่องนั้นตามความเป็นจริงจากเทวดาเหล่านั้นแล้ว มีใจเบิกบานด้วยปีติ จึงรีบไปสู่พระราชนิเวศน์ของพระเจ้าสุทโธทนะทันที.

123.

๑๒๓.

Pavisitvā supaññatte nisisso āsane isi;

‘‘Jāto kira mahārāja putto te nuttaro sudhi.

ฤๅษีเข้าไปแล้วนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ดีแล้ว กล่าวว่า "ข้าแต่มหาราช ได้ยินว่าพระโอรสผู้ยอดเยี่ยม ผู้มีปัญญาดีของพระองค์ประสูติแล้ว."

124.

๑๒๔.

Daṭṭṭhu’micchāma’haṃ taṃ’’ti āha rājā alaṅkataṃ;

Ānāpetvā kumāraṃ taṃ vandāpetu’mupāgamī.

ข้าพเจ้าปรารถนาจะเห็นพระโอรสองค์นั้น" พระราชาจึงรับสั่งให้เชิญพระกุมารผู้ทรงเครื่องประดับมา เพื่อจะให้ทรงไหว้.

125.

๑๒๕.

Kumārabhūtassa’pi tāvadeva guṇānubhāvena manoramāni;

Pādāravindā parivattiya’ggā patiṭṭhitā muddhani tāpasassa.

แต่ด้วยอานุภาพแห่งพระคุณของพระกุมารนั้นเอง พระบาทอันงดงามดุจดอกบัวอันประเสริฐได้กลับไปประดิษฐานอยู่บนเศียรของดาบส.

126.

๑๒๖.

Tenattabhāvena naruttamassa,Na vanditabbo tibhavepi koci;

Tilokanāthassa sace hi sīsaṃ,Tapassino pādatale ṭhapeyyaṃ.

ด้วยอัตภาพนั้นของพระนรุตตมะ ใครๆ ในภพทั้งสามก็ไม่เป็นผู้ที่พระองค์ควรไหว้ เพราะหากว่าศีรษะของพระโลกนาถจะพึงวางลงที่ใกล้เท้าของดาบส.

127.

๑๒๗.

Phāleyyamuddhā khalu tāpasassa paggayha so añjalimuttamassa;

Aṭṭhāsi dhīrassa guṇaṇṇavassa nāsetu’mattāna’mayuttakanti.

ศีรษะของดาบสก็จะพึงแตกออกเป็นแน่ ท่านจึงประคองอัญชลีต่อพระผู้ยอดเยี่ยมนั้นแล้วยืนอยู่ เพื่อไม่ให้ตนเองพินาศเพราะการกระทำที่ไม่สมควรต่อพระผู้มีปัญญาดุจมหาสมุทรแห่งพระคุณนั้น.

128.

๑๒๘.

Disvāna taṃ acchariyaṃ narindo devātidevassa sakatrajassa;

Pādāravindāna’bhivandi tuṭṭho vicittacakkaṅkitakomalāni.

พระราชาทอดพระเนตรเห็นอัศจรรย์นั้นแล้ว ทรงยินดี จึงทรงอภิวาทพระบาทอันอ่อนนุ่ม มีจักรและลวดลายอันวิจิตรของพระโอรสผู้เป็นเทวะเหนือเทวะทั้งหลาย.

129.

๑๒๙.

Yadā’si rañño puthuvappamaṅgalaṃ tadā puraṃ devapuraṃ’va sajjitaṃ;

Vibhūsitā tā janatā manoramā samāgatā tassa niketamuttamaṃ.

เมื่อพระราชาทรงประกอบพระราชพิธีแรกนาขวัญอันยิ่งใหญ่ ในกาลนั้น พระนครได้รับการตกแต่งดุจเทวนคร หมู่ชนที่น่ารื่นรมย์เหล่านั้นผู้ประดับตกแต่งแล้ว ต่างพากันมายังพระราชนิเวศน์อันประเสริฐของพระองค์.

130.

๑๓๐.

Vibhūsitaṅgo janatāhi tāhi so purakkhato bhūsanabhūsitatrajaṃ;

Tamā’dayitvā’tulavappamaṅgalaṃ surindalīlāya gato narissaro.

พระราชาผู้ทรงเครื่องประดับอันงดงาม ทรงพาพระโอรสผู้ประดับด้วยเครื่องประดับ ซึ่งหมู่ชนเหล่านั้นแวดล้อมอยู่ เสด็จไปสู่พระราชพิธีแรกนาขวัญอันหาที่เปรียบมิได้ ด้วยลีลาแห่งจอมเทพ.

131.

๑๓๑.

Nānāvirāgujjalacārusāni parikkhite kamhi ca jambumūle;

Sayāpayitvā bahimaṅgalaṃ taṃ udikkhituṃ dhātigaṇā gamiṃsu.

ณ โคนต้นหว้าแห่งหนึ่ง ซึ่งล้อมรอบด้วยเครื่องประดับอันงดงามและรุ่งเรืองด้วยสีต่างๆ พวกพี่เลี้ยงได้ให้พระกุมารบรรทมแล้วพากันไปดูมหามงคลภายนอก.

132.

๑๓๒.

Suvaṇṇatārādivirājamāna’vitānajotujjalajambumūle;

Nisajja dhīro sayane manuññe’jhānaṃ samāpajji katāvakāso.

พระกุมารผู้มีปัญญาประทับนั่งบนพระแท่นบรรทมอันงดงาม ณ โคนต้นหว้าที่รุ่งเรืองด้วยแสงแห่งเพดานที่ประดับด้วยดาวทองเป็นต้น ทรงเข้าฌานเมื่อมีโอกาส.

133.

๑๓๓.

Suvaṇṇabimbaṃ viya taṃ nisinnaṃ chāyañca tassā ṭhitame’va disvā;

Tamabravī dhātijano’pagantvā ‘‘puttassa te abbhutamī’disanti.’’

พวกพี่เลี้ยงกลับมาเห็นพระกุมารประทับนั่งอยู่ดุจรูปทอง และเงาของต้นไม้นั้นก็ยังคงตั้งอยู่ตามเดิม จึงกราบทูลพระราชาว่า "อัศจรรย์ของพระโอรสของพระองค์เป็นเช่นนี้."

134.

๑๓๔.

Visuddhacandānanabhāsurassa sutvāna taṃ paṅkajalocanassa;

Savandanaṃ me dutiya’nti vatvā puttassa pāde sirasā’bhivandi.

ครั้นได้ทรงสดับเรื่องนั้นของพระกุมารผู้มีพระพักตร์รุ่งเรืองดุจพระจันทร์อันบริสุทธิ์ มีพระเนตรดุจดอกบัวแล้ว ตรัสว่า "นี่เป็นการไหว้ครั้งที่สองของฉัน" แล้วทรงอภิวาทพระบาทของพระโอรสด้วยเศียรเกล้า.

135.

๑๓๕.

Tadaññānipi lokasmiṃ jātā’nekavidhabbhutā;

Dassitā me samāsena ganthavitthārabhīrunā.

อัศจรรย์อื่น ๆ อีกหลายอย่างที่เกิดขึ้นในโลกในครั้งนั้น ข้าพเจ้าได้แสดงไว้โดยย่อแล้ว เพราะเกรงว่าคัมภีร์จะยืดยาว.

136.

๑๓๖.

Yasmiṃ vicittamaṇimaṇḍitamandirānaṃ,Nānāvitānasayanāsanamaṇḍitānaṃ;

Nisseṇi seṇi puthubhūmikabhūsitānaṃ,Tiṇṇaṃ utūnama’nurūpama’laṅkatānaṃ.

ในพระราชวังนั้น มีปราสาทที่ประดับด้วยแก้วมณีอันวิจิตร มีเพดาน ที่นอน และอาสนะอันหลากหลายประดับประดา มีแถวแห่งบันไดและชั้นพื้นที่กว้างขวางประดับตกแต่ง และได้รับการประดับประดาให้เหมาะสมกับฤดูทั้งสาม.

137.

๑๓๗.

Siṅgesu raṃsinikarā suramandirānaṃ,Siṅgesu raṃsimapahāsakarā’va niccaṃ;

Ādiccaraṃsi viya paṅkajakānanāni,Lokānanambujavanāni vikāsayanti.

หมู่รัศมีบนยอดปราสาทดุจวิมานเทพ ย่อมข่มรัศมีอื่นอยู่เป็นนิจ ทำให้ป่าบัวคือใบหน้าของชาวโลกบานสะพรั่ง ดุจรัศมีของพระอาทิตย์ที่ทำให้ป่าดอกบัวบานสะพรั่ง.

138.

๑๓๘.

Nānā maṇivicittāhi bhittīti vanitā sadā;

Vinā’pi dappaṇacchāyaṃ pasādhenti sakaṃ tanuṃ.

สตรีทั้งหลายย่อมตกแต่งร่างกายของตนให้งดงามอยู่เสมอ ด้วยผนังที่ประดับด้วยแก้วมณีอันวิจิตรนานาชนิด แม้จะไม่มีเงากระจกก็ตาม.

139.

๑๓๙.

Telāsanagasaṅkāsaṃ vilocanarasāyanaṃ;

Sudhālaṅkatapākāravalayaṃ yattha dissate.

วงแห่งกำแพงที่ประดับด้วยปูนขาว ซึ่งดูเหมือนภูเขาที่ทาด้วยน้ำมัน เป็นยาบำรุงสายตา ย่อมปรากฏอยู่ในที่นั้น.

140.

๑๔๐.

Indanīloruvalayaṃ nānā ratanabhūsitaṃ;

Dissate’va sadā yasmiṃ parikhānekapaṅkajā.

คูน้ำที่มีดอกบัวเป็นอันมาก มีวงแหวนสีไพลินอันใหญ่โต ประดับด้วยรัตนชาติหลากหลาย ย่อมปรากฏอยู่เสมอในที่นั้น.

141.

๑๔๑.

Patvāna vuddhiṃ vipule manuññe,Bhutvāna kāme ca tahiṃ vasanto;

Gacchaṃ tilokekavilocano so,Uyyānakīḷāya mahāpathamhi.

พระองค์ผู้เป็นดวงตาหนึ่งเดียวของโลก ทรงเจริญวัยในพระราชวังอันกว้างขวางและงดงามนั้น ทรงเสวยกามสุขและประทับอยู่ ณ ที่นั้น เมื่อเสด็จไปบนทางหลวงเพื่อทรงเล่นในอุทยาน.

142.

๑๔๒.

Kamena jiṇṇaṃ byadhitaṃ matañca,Disvāna rūpaṃ tibhave viratto;

Manoramaṃ pabbajitañca rūpaṃ,Katvā ratiṃ tamhi catutthavāre.

ครั้นทอดพระเนตรเห็นรูปคนแก่ คนเจ็บ และคนตายตามลำดับแล้ว ทรงเบื่อหน่ายในภพทั้งสาม และเมื่อทอดพระเนตรเห็นรูปบรรพชิตที่น่ารื่นรมย์ในครั้งที่สี่ ก็ทรงทำความยินดีในบรรพชิตนั้น.

143.

๑๔๓.

Suphullanānātarusaṇḍamaṇḍitaṃ sikhaṇḍisaṇḍādidijūpakūjitaṃ;

Sudassanīyaṃ viya nandanaṃ vanaṃ manoramuyyānama’gā mahāyaso.

พระมหาบุรุษผู้มีพระยศยิ่งใหญ่ เสด็จไปยังอุทยานอันน่ารื่นรมย์ ซึ่งประดับด้วยหมู่ต้นไม้นานาชนิดที่ออกดอกบานสะพรั่ง กึกก้องด้วยฝูงนกยูงและนกอื่นๆ ดุจป่านันทวันอันน่าชม.

144.

๑๔๔.

Suraṅganā sundarasundarīnaṃ manorame vāditanaccagīte surindalīlāya;

Tahiṃ narindo ramitva kāmaṃ dipadāna’mindo.

พระราชาผู้เป็นจอมแห่งมนุษย์ ทรงรื่นรมย์ในกามสุข ณ ที่นั้น ด้วยการประโคม การฟ้อนรำ และการขับร้องอันน่ารื่นรมย์ของเหล่านางงามผู้ประดุจนางเทพอัปสร ด้วยลีลาแห่งจอมเทพ.

145.

๑๔๕.

Ābhujitvāna pallaṅkaṃ nisinno rucirāsane;

Kārāpetuma’cintesi dehabhūsana’mattano.

ทรงขัดสมาธิประทับนั่งบนอาสนะอันงดงาม ทรงดำริที่จะให้ทำการประดับพระวรกายของพระองค์.

146.

๑๔๖.

Tassa cittaṃ viditvāna vissakammassi’daṃbravī;

Alaṅkarohi siddhattha’miti devānamissaro.

ท้าวสักกะจอมเทพทรงทราบพระดำริของพระองค์แล้ว จึงตรัสกับพระวิสสุกรรมว่า "จงประดับพระสิทธัตถะเถิด."

147.

๑๔๗.

Tenā’ṇatto’pagantvāna vissakammo yasassino;

Dasadussasahassehi sīsaṃ veṭhesi sobhanaṃ.

พระวิสสุกรรมได้รับบัญชาจากท้าวสักกะนั้นแล้ว จึงเข้าไปหาพระองค์ผู้มีพระยศ แล้วพันพระเศียรอันงดงามด้วยผ้าหนึ่งหมื่นผืน.

148.

๑๔๘.

Tanuṃ manuññampi akāsi sobhanaṃ,Anaññasādhāraṇalakkhaṇujjalaṃ;

Vicittanānuttamabhūsanehi so,Sugandhigandhuppalacandanādinā.

พระวิสสุกรรมนั้นได้ทำให้พระวรกายอันน่ารื่นรมย์งดงาม รุ่งเรืองด้วยลักษณะที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ด้วยเครื่องประดับอันวิจิตรและประเสริฐต่างๆ ด้วยของหอม ดอกอุบล และจันทน์หอมเป็นต้น.

149.

๑๔๙.

Vibhūsito tena vibhūsitaṅginā,Tahiṃ nisinno vimale silātale;

Suraṅganāsannibhasundarīhi so,Purakkhato devapatīva sobhati.

พระองค์ผู้ทรงประดับด้วยเครื่องประดับนั้น มีพระวรกายอันประดับแล้ว ประทับนั่งบนแผ่นศิลาอันบริสุทธิ์ ณ ที่นั้น ทรงรุ่งเรืองดุจท้าวเทวราชผู้มีเหล่านางงามดุจนางฟ้าแวดล้อมอยู่

150.

๑๕๐.

Suddhodananarindena pesitaṃ sāsanuttamaṃ;

‘‘Putto te putta jāto’’ti sutvāna dīpaduttamo.

พระผู้ประเสริฐที่สุดในทวีป ทรงสดับข่าวสารอันประเสริฐที่พระเจ้าสุทโธทนะนรินทร์ส่งมาว่า 'ลูกเอ๋ย โอรสของเจ้าประสูติแล้ว'

151.

๑๕๑.

‘‘Mama’jja bandhanaṃ jātaṃ’’iti vatvāna tāvade;

Samiddhaṃ sabbakāmehi agamā sundaraṃ puraṃ.

ตรัสในทันทีนั้นว่า 'วันนี้เครื่องจองจำเกิดขึ้นแก่เราแล้ว' แล้วเสด็จไปยังพระนครอันงดงามซึ่งพรั่งพร้อมด้วยกามสุขทั้งปวง

152.

๑๕๒.

Ṭhitā uparipāsāde kisāgotami taṃ tadā;

Rājentaṃ sataraṃsi’ṃva rājaṃ disvā kathe si’daṃ.

ในกาลนั้น พระนางกีสาโคตมีประทับยืนอยู่บนปราสาทชั้นบน ทอดพระเนตรเห็นพระราชกุมารผู้ทรงรุ่งเรืองดุจพระอาทิตย์ จึงได้ตรัสคำนี้

153.

๑๕๓.

‘‘Yesaṃ sūnu ayaṃ dhīro yā ca jāyā imassa tu;

Te sabbe nibbutā nūna sadā’nūnaguṇassa ve’’.

'พระราชกุมารผู้เป็นปราชญ์นี้เป็นโอรสของใคร และสตรีใดเป็นภรรยาของพระราชกุมารนี้ ชนเหล่านั้นทั้งหมดคงจะดับความร้อนใจได้แน่แท้ เพราะพระราชกุมารผู้มีคุณธรรมไม่บกพร่องอยู่เป็นนิจนี้'

154.

๑๕๔.

Itī’disaṃ giraṃ sutvā manuññaṃ tāya bhāsitaṃ;

Sañjātapītiyā pīno gacchamāno sakālayaṃ.

ทรงสดับพระดำรัสอันน่ารื่นรมย์เช่นนี้ที่นางกล่าวแล้ว ทรงอิ่มเอิบด้วยปีติที่เกิดขึ้น เสด็จไปยังที่ประทับของพระองค์

155.

๑๕๕.

Sītalaṃ vimalaṃ hāriṃ hāraṃ taṃ rativaḍḍhanaṃ;

Pesetvā santikaṃ tassā omuñcitvāna kaṇṭhato.

ทรงเปลื้องสร้อยพระศออันเย็น บริสุทธิ์ น่าชม และเพิ่มพูนความยินดีนั้นจากพระศอ แล้วทรงส่งไปให้แก่นางนั้น

156.

๑๕๖.

Pāsādama’bhirūhitvā vejayantaṃ’va sundaraṃva;

Nipajji devarājā’va sayane so mahārahe.

เสด็จขึ้นสู่ปราสาทอันงดงามดุจเวชยันตปราสาท แล้วบรรทมบนพระแท่นอันมีค่ามาก ดุจท้าวเทวราช

157.

๑๕๗.

Sundarī taṃ purakkhatvā surasundarisannibhā;

Payojayiṃsu naccāni gītāni vividhāni’pi.

เหล่านางงามผู้ประดุจนางฟ้าแวดล้อมพระองค์นั้น ได้แสดงการฟ้อนรำและการขับร้องต่างๆ

158.

๑๕๘.

Pabbajjābhirato dhīro pañcakāme nirālayo;

Tādise naccagīte’pi na ramitvā manorame.

พระปราชญ์ผู้ทรงยินดีในการบรรพชา ทรงหมดความอาลัยในกามคุณ ๕ มิได้ทรงรื่นรมย์แม้ในการฟ้อนรำและขับร้องอันน่ารื่นรมย์เช่นนั้น

159.

๑๕๙.

Nipanno vissamitvāna īsakaṃ sayane tahiṃ;

Pallaṅkamā’bhujitvāna mahāvīro mahīpati.

พระมหากษัตริย์ผู้เป็นมหาวีระ บรรทมพักผ่อนเพียงเล็กน้อยบนพระแท่นนั้น แล้วทรงนั่งคู้บัลลังก์ (ขัดสมาธิ)

160.

๑๖๐.

Nisinno’va’nekappakāraṃ vikāraṃ,Padisvāna niddupagānaṃ vadhūnaṃ;

Gamissāmi’dānī’ti ubbiggacitto,Bhave dvāramūlaṃ’pagantvāna rammaṃ.

เมื่อประทับนั่งอยู่ ทรงเห็นความวิปริตผิดแปลกนานาประการของเหล่านางบำเรอผู้หลับใหล ทรงมีพระทัยสลดว่า 'เราจะไปในบัดนี้' แล้วเสด็จไปถึงที่ใกล้ประตูอันน่ารื่นรมย์

161.

๑๖๑.

Ṭhapetvāna sīsaṃ subhummārakasmiṃ,Suṇissāmi dhīrassa saddanti tasmiṃ;

Nipannaṃ sudantaṃ pasādāvahantaṃ,Sahāyaṃ amaccaṃ mahāpuññavantaṃ.

ทรงวางพระเศียรลงบนธรณีประตูอันดี (ทรงดำริว่า) 'เราจะฟังเสียงของท่านผู้เป็นปราชญ์' ทรงเห็นสหายผู้เป็นอำมาตย์ผู้มีบุญมาก ผู้ฝึกตนดีแล้ว ผู้นำมาซึ่งความเลื่อมใส นอนอยู่ในที่นั้น

162.

๑๖๒.

Acchannasavanaṃ channaṃ āmantetvā kathesi’daṃ;

‘‘Ānehi iti kappetvā kanthakaṃ nāma sindhavaṃ.’’

ทรงเรียกนายฉันนะผู้มีโสตอันไม่ปิด (คือหูไว) แล้วตรัสคำนี้ว่า 'จงเตรียมม้าสินธพชื่อกัณฐกะแล้วนำมา'

163.

๑๖๓.

So channo patigaṇhitvā taṃ giraṃ tena bhāsitaṃ;

Tato gantvāna kappetvā sīghamā’nesi sindhavaṃ.

นายฉันนะนั้นรับพระดำรัสที่พระองค์ตรัสแล้วนั้น จึงไปเตรียมม้าสินธพแล้วนำมาอย่างรวดเร็ว

164.

๑๖๔.

Abhinikkhamanaṃ tassa ñatvā varaturaṅgamo;

Tena sajjiyamāno so hesāravamu’dīrayi.

ม้าอาชาไนยอันประเสริฐรู้ถึงการเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ของพระองค์ เมื่อถูกนายฉันนะเตรียมอยู่ จึงเปล่งเสียงร้องกึกก้อง

165.

๑๖๕.

Pattharitvāna gacchantaṃ saddaṃ taṃ sakalaṃ puraṃ;

Sabbe suragaṇā tasmiṃ sotuṃ nā’daṃsu kassaci.

เสียงนั้นแผ่ขยายไปทั่วทั้งพระนคร แต่ในกาลนั้น เหล่าเทพยดาทั้งปวงมิได้ยอมให้ใครๆ ได้ยินเสียงนั้นเลย

166.

๑๖๖.

Atha so sajjanānando uttamaṃ puttama’ttano;

Passitvā paṭhamaṃ gantvā pacchā buddho bhavāma’haṃ.

ลำดับนั้น พระองค์ผู้ทรงยังสาธุชนให้ยินดี (ทรงดำริว่า) 'เราจะไปดูโอรสผู้ประเสริฐของตนก่อน แล้วภายหลังจึงจักเป็นพระพุทธเจ้า'

167.

๑๖๗.

Cintayitvāna eva’mpi gantvā jāyānivesanaṃ;

Ṭhapetvā pādadu’mmāre gīvaṃ anto pavesiya.

ทรงดำริอย่างนี้แล้ว เสด็จไปยังที่ประทับของพระชายา ทรงวางพระบาทไว้ที่ธรณีประตู แล้วยื่นพระศอเข้าไปภายใน

168.

๑๖๘.

Kusumehi samākiṇṇe devindasayanūpame;

Nipannaṃ mātuyā saddhiṃ sayane sakama’trajaṃ.

(ทรงเห็น) พระโอรสของพระองค์บรรทมอยู่กับพระมารดาบนพระแท่นอันเกลื่อนกลาดด้วยดอกไม้ ซึ่งเปรียบประดุจที่บรรทมของท้าวสักกเทวราช

169.

๑๖๙.

Viloketvāna cintesi iti lokekanāyako;

Sacā’haṃ deviyā bāhuma’panetvā mama’trajaṃ.

พระโลกนาถทรงทอดพระเนตรแล้วทรงดำริว่า 'หากเรายกพระพาหาของพระเทวีออกแล้วอุ้มโอรสของเรา'

170.

๑๗๐.

Gaṇhissāma’ntarāya’mpi kareyya gamanassa me;

Pabujjhitvā mahantena pemene’sā yasodharā.

'พระนางยโสธรานี้เมื่อตื่นขึ้นด้วยความรักอันยิ่งใหญ่ ก็จะพึงทำอันตราย (อุปสรรค) ต่อการเสด็จไปของเรา'

171.

๑๗๑.

Buddho hutvā punā’gamma passissāmī’ti atrajaṃ;

Narādhipo tadā tamhā pāsādatalato’tari.

พระราชาทรงดำริว่า 'เราเป็นพระพุทธเจ้าแล้วจักกลับมาดูโอรส' ในกาลนั้น จึงเสด็จลงจากพื้นปราสาทนั้น

172.

๑๗๒.

Pesalānanakaraṅghipaṅkajā hāsaphenabhamuvīcibhāsurā;

Nettanīlakamalā yasodharākomudī’va nayanālipatthitā.

พระนางยโสธราผู้มีพระพักตร์ พระหัตถ์ และพระบาทอันงดงามดุจดอกบัว ทรงรุ่งเรืองด้วยฟองคือพระสรวลและระลอกคลื่นคือพระขนง มีพระเนตรดุจดอกบัวขาบ เป็นที่ปรารถนาแห่งหมู่ภมรคือดวงตา ประดุจดอกโกมุท

173.

๑๗๓.

Samattho assa ko tassā jahituṃ dehasampadaṃ;

Vindamāno vinā dhīraṃ ṭhitaṃ paramimuddhani.

ใครเล่าเมื่อได้เสวยความสมบูรณ์แห่งสรีระของพระนางนั้นแล้ว จะสามารถละเสียได้ นอกจากพระปราชญ์ผู้ตั้งมั่นอยู่บนยอดแห่งบารมี

174.

๑๗๔.

‘‘Asso sāmi mayānīto kālaṃ jāna rathesabha’’;

Iti abravi channo so bhūpālassa yasassino.

นายฉันนะนั้นกราบทูลพระราชาผู้มีพระเกียรติยศว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐในหมู่รถ ข้าพระองค์นำม้ามาแล้ว ขอพระองค์ทรงทราบกาลเถิด'

175.

๑๗๕.

Mahīpati tadā sutvā channeno’dīritaṃ giraṃ;

Pāsādā otaritvāna gantvā kanthakasantikaṃ.

ในกาลนั้น พระราชาทรงสดับพระดำรัสที่นายฉันนะกราบทูลแล้ว เสด็จลงจากปราสาทแล้วเสด็จไปสู่สำนักของม้ากัณฐกะ

176.

๑๗๖.

Tassi’daṃ vacanaṃ bhāsi sabbasattahite rato;

‘‘Kanthaka’jje’karattiṃ mā tārehi’’ sanarāmaraṃ.

พระองค์ผู้ทรงยินดีในประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งปวง ตรัสคำนี้แก่ม้ากัณฐกะนั้นว่า 'กัณฐกะเอ๋ย ในคืนนี้เพียงคืนเดียว เจ้าจงช่วยพาเราพร้อมทั้งมนุษย์และเทวดาให้ข้ามพ้นไปเถิด'

177.

๑๗๗.

Lokamu’ttārayissāmi buddho hutvā anuttaro;

Bhavasāgarato ghorajarādimakarākarā.’’

'เราจักเป็นพระพุทธเจ้าผู้ยอดเยี่ยม แล้วจักช่วยให้ชาวโลกข้ามพ้นจากมหาสมุทรคือภพ อันน่ากลัวด้วยหมู่มังกรมีชราเป็นต้น'

178.

๑๗๘.

Idaṃ vatvā tamā’ruyha sindhavaṃ saṅkhasannibhaṃ;

Gāhāpetvāna channena sudaḷhaṃ tassa vāladhiṃ.

ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว ทรงเสด็จขึ้นประทับม้าสินธพผู้มีสีดุจสังข์นั้น แล้วให้นายฉันนะจับหางม้าไว้ให้มั่นคง

179.

๑๗๙.

Patvāna so mahādvārasamīpaṃ samacintayi;

Bhaveyya vivaṭaṃ dvāraṃ yena kenaci no sace.

เมื่อพระองค์เสด็จถึงใกล้ประตูใหญ่ ทรงดำริว่า 'หากใครๆ ไม่เปิดประตูให้ ประตูพึงเปิดออกเอง'

180.

๑๘๐.

Vāladhiṃ gahiteneva saddhiṃ channena kanthakaṃ,Nippīḷayitvā satthīhi imamaccuggataṃ subhaṃ;

Ullaṅghitvāna pākāraṃ gacchāmī’ti mahabbalo.

เราผู้มีกำลังมาก จะหนีบม้ากัณฐกะด้วยต้นขา พร้อมกับฉันนะผู้จับหางม้าไว้ แล้วกระโดดข้ามกำแพงที่สูงยิ่งและงดงามนี้ไป

181.

๑๘๑.

Tathā thāmabalūpeto channo’pi turaguttamo;

Visuṃ visuṃ vicintesuṃ pākāraṃ samatikkamaṃ.

แม้ฉันนะผู้ประกอบด้วยกำลังและพละ และม้าตัวประเสริฐ (กัณฐกะ) ก็เช่นกัน ต่างก็ได้คิดถึงการข้ามกำแพงไปคนละอย่าง

182.

๑๘๒.

Tassa cittaṃ viditvāna moditā gamane subhe;

Vivariṃsu tadā dvāraṃ dvāre’dhiggahitā surā.

เทวดาทั้งหลายผู้สิงสถิตอยู่ที่ประตู ทราบพระดำริของพระองค์แล้ว ต่างยินดีในการเสด็จออกอันเป็นมงคล จึงเปิดประตูให้ในเวลานั้น

183.

๑๘๓.

Taṃ siddhatthama’siddhatthaṃ karissāmī’ti cintiya;

Āgantvā tassi’daṃ bhāsi antalikkhe ṭṭhitantiko.

มารคิดว่า 'เราจักทำให้พระสิทธัตถะนี้ไม่ประสบความสำเร็จ' จึงมาปรากฏตัวยืนอยู่ในอากาศใกล้ๆ แล้วกล่าวคำนี้แก่พระองค์

184.

๑๘๔.

‘‘Mā nikkhami mahāvīra ito te sattame dine;

Dibbaṃ tu cakkaratanaṃ addhā pātubhavissati.’’

ข้าแต่มหาวีระ ท่านอย่าเสด็จออกไปเลย ในวันที่ ๗ นับจากวันนี้ไป จักรแก้วอันเป็นทิพย์จักปรากฏแก่ท่านอย่างแน่นอน

185.

๑๘๕.

Iccevaṃ vuccamāno so antakena mahāyaso;

‘‘Ko’si tvami’ti’’taṃ bhāsi māro ca’ttānamā’disi.

พระมหาบุรุษผู้มีพระยศใหญ่ เมื่อถูกพญามารกล่าวอย่างนี้ จึงตรัสถามเขาว่า 'ท่านเป็นใคร?' มารจึงแสดงตน

186.

๑๘๖.

‘‘Mārajānāma’haṃ mayhaṃ dibbacakkassa sambhavaṃ;

Gaccha tvami’dha mā tiṭṭha na’mhi rajjenamatthiko.

ดูก่อนมาร เรารู้ถึงการเกิดขึ้นแห่งจักรแก้วอันเป็นทิพย์ที่จะมีแก่เรา ท่านจงไปเสีย อย่าหยุดอยู่ที่นี่เลย เราไม่มีความต้องการด้วยราชสมบัติ

187.

๑๘๗.

Sabbaṃ dasasahassimpi lokadhātuma’haṃ pana;

Unnādetvā bhavissāmi buddho lokekanāyako.’’

แต่เราจักทำหมื่นโลกธาตุทั้งหมดให้บันลือลั่น แล้วจักเป็นพระพุทธเจ้าผู้เป็นผู้นำหนึ่งเดียวของโลก

188.

๑๘๘.

Evaṃ vutte mahāsatte attano giramu’ttariṃ;

Gāhāpetuma’sakkonto tatthe’va’ntaradhāyi’so.

เมื่อพระมหาบุรุษตรัสอย่างนี้ มารไม่สามารถจะให้พระองค์รับคำของตนต่อไปได้ จึงอันตรธานไปในที่นั้นเอง

189.

๑๘๙.

Pāpimassa idaṃ vatvā cakkavattisirimpi ca;

Pahāya khepiṇḍaṃ’va paccusasamaye vasiṃ.

ตรัสคำนี้แก่มารผู้มีบาปแล้ว ทรงละทิ้งแม้สิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิประดุจก้อนเขฬะ ประทับอยู่ ณ ที่นั้นในเวลาใกล้รุ่ง

190.

๑๙๐.

Gacchantama’bhipūjetuṃ samāgantvāna tāvade;

Ratanukkāsahassāni dhārayantā marū tahiṃ.

เทวดาทั้งหลายในที่นั้น ถือคบเพลิงแก้วหลายพันเล่ม มาประชุมกันในทันที เพื่อบูชาพระองค์ผู้กำลังเสด็จไป

191.

๑๙๑.

Pacchato purato tassa ubhopassesu gacchare;

Tathe’va abhipūjentā supaṇṇā ca mahoragā.

พญาครุฑและพญานาคทั้งหลายก็เช่นกัน ต่างพากันบูชาพระองค์ ทั้งข้างหลัง ข้างหน้า และข้างทั้งสอง

192.

๑๙๒.

Suvipulasurasenā cārulīlābhirāmā,Kusumasaliladhārā vassayantā nabhamhā;

Ihahi dasasahassī cakkavāḷā gatā tā,Sukhumatanutametodaggudaggā caranti.

กองทัพเทพยดาจำนวนมาก มีลีลางดงามน่ารื่นรมย์ ยังสายฝนดอกไม้และน้ำให้ตกลงมาจากท้องฟ้า หมู่เทพเหล่านั้นมาจากหมื่นจักรวาล มีกายละเอียดอ่อนยิ่งนัก พากันเดินไปอย่างร่าเริงเบิกบานยิ่ง

193.

๑๙๓.

Yasmiṃ sugandhavarapupphasudhūpa cuṇṇa,Hemaddhajappabhutibhāsuracārumagge;

Gacchaṃ mahājavavaraṅga turaṃga rājā,Gantuṃ na sakkhi javato kusumādilaggo.

บนทางอันงดงามรุ่งเรืองด้วยดอกไม้อันประเสริฐมีกลิ่นหอม เครื่องหอม ผง และธงทองเป็นต้น พญาม้าผู้มีอวัยวะอันประเสริฐและมีกำลังเร็วมาก แม้จะวิ่งไปแต่ก็ไม่สามารถไปได้เร็ว เพราะติดดอกไม้เป็นต้น

194.

๑๙๔.

Itthaṃ tamhi pathe ramme vattamāne mahāmahe;

Gacchanto rattisesena tiṃsayojanamañjase.

เมื่อมีการบูชาใหญ่อันน่ารื่นรมย์ดำเนินไปบนทางนั้นอย่างนี้ พระองค์เสด็จไปตลอดระยะทาง ๓๐ โยชน์ ด้วยเวลาที่เหลือแห่งราตรี

195.

๑๙๕.

Patvā’nomānadītīraṃ piṭṭhito turagassa so;

Otaritvāna vimale sītale sikatātale.

เมื่อเสด็จถึงฝั่งแม่น้ำอโนมา พระองค์เสด็จลงจากหลังม้า ประทับบนหาดทรายอันบริสุทธิ์และเย็น

196.

๑๙๖.

Vissamitvā idaṃ vatvā ‘‘gacchāhī’ti sakaṃ puraṃ;

Ābharaṇāni ādiya channe’maṃ guragampi ca.’’

ทรงพักผ่อนแล้วตรัสว่า "ฉันนะ เจ้าจงรับเครื่องประดับและม้าตัวนี้แล้วกลับไปยังเมืองของตนเถิด"

197.

๑๙๗.

Ṭhito tasmiṃ mahāvīro accanta nisitā’sinā;

Sugandhavāsitaṃ moḷiṃ chetvā’nukkhipi ambare.

พระมหาบุรุษผู้กล้าหาญประทับยืนอยู่ ณ ที่นั้น ทรงใช้พระขรรค์อันคมกริบยิ่ง ตัดพระเมาลีอันอบอวลด้วยกลิ่นหอม แล้วเหวี่ยงขึ้นไปในอากาศ

198.

๑๙๘.

Cāruhemasumuggena kesadhātuṃ nabhuggataṃ;

Pūjanatthaṃ sahassakkho sirasā sampaṭicchiya.

ท้าวสหัสนัยน์ทรงรับพระเกศธาตุที่ลอยขึ้นไปในอากาศด้วยผอบทองอันงดงามไว้บนพระเศียร เพื่อบูชา

199.

๑๙๙.

Vilocanānandakarindanīlamayehi cūḷāmaṇi cetiyaṃ so;

Patiṭṭhapesā’malatāvatiṃse ubbedhato yojanamattamaggā.

พระอินทร์นั้นทรงสถาปนาจุฬามณีเจดีย์ สูงประมาณ ๑ โยชน์ ด้วยแก้วอินทนิลอันยังความยินดีแก่ดวงตา ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์อันบริสุทธิ์

200.

๒๐๐.

Uttamaṭṭhaparikkhāraṃ dhāretvā brahmunābhataṃ;

Ambare’ca pavijjhittha varaṃ dussayugampi ca.

ทรงรับเครื่องบริขารอันประเสริฐ ๘ อย่างที่ท้าวมหาพรหมนำมาถวาย และทรงเหวี่ยงคู่ผ้าอันประเสริฐขึ้นไปในอากาศ

201.

๒๐๑.

Tamā’dāya mahābrahmā brahmaloke manoramaṃ;

Dvādasayojanubbedhaṃ dussathūpaṃ akārayi.

ท้าวมหาพรหมนั้นทรงรับคู่ผ้านั้นแล้ว ทรงสร้างทุสสเจดีย์อันน่ารื่นรมย์ สูง ๑๒ โยชน์ ในพรหมโลก

202.

๒๐๒.

Nāmenā’nupiyaṃ nāma gantvā ambavanaṃ tahiṃ;

Sattāhaṃ vītināmetvā pabbajjāsukhato tato.

เสด็จไปสู่ป่ามะม่วงชื่ออนุปิยะ ณ ที่นั้น ทรงยับยั้งอยู่ ๗ วัน ด้วยความสุขแห่งบรรพชา

203.

๒๐๓.

Gantvāne’kadinene’va tiṃsayojanamañjasaṃ;

Patvā rājagahaṃ dhīro piṇḍāya cari subbato.

พระธีรเจ้าผู้มีวัตรอันดีงาม เสด็จไปตามทางสิ้นระยะทาง ๓๐ โยชน์ โดยหลายวัน แล้วเสด็จถึงกรุงราชคฤห์ ทรงเที่ยวบิณฑบาต

204.

๒๐๔.

Indanīlasilāyā’pi katā pākāragopurā;

Hemacalā’va dissanti tassā’bhāgi tahiṃ tadā.

แม้กำแพงและซุ้มประตูที่สร้างด้วยศิลาอินทนิล ก็ปรากฏเป็นดุจภูเขาทองด้วยพระรัศมีของพระองค์ในที่นั้นในกาลนั้น

205.

๒๐๕.

Ko’yaṃ sakko nukho brahmā māro nāgo’tiādinā;

Bhiyyo kotuhaḷappatto padisvā taṃ mahājano.

มหาชนเห็นพระองค์แล้ว ต่างเกิดความสงสัยยิ่งนักว่า "ผู้นี้เป็นใครหนอ เป็นพระอินทร์ พระพรหม มาร หรือพญานาค?" เป็นต้น

206.

๒๐๖.

Pavisitvā garahetūna bhattaṃ yāpanamattakaṃ;

Yugamattaṃ’va pekkhanto gacchanto rājavīthiyaṃ.

เสด็จเข้าไปเพื่อรับภัตตาหารเพียงพอแก่การยังชีพ ทรงทอดพระเนตรเพียงชั่วแอก เสด็จไปตามถนนหลวง

207.

๒๐๗.

Mathitaṃ merumanthena samudda’va mahājanaṃ;

Tamhā so ākulī katvā gantvā paṇḍavapabbataṃ.

ทรงยังมหาชนให้ปั่นป่วน ดุจมหาสมุทรที่ถูกภูเขาเมรุคน แล้วเสด็จออกจากที่นั้นไปยังภูเขาปัณฑวะ

208.

๒๐๘.

Tato tasse’va chāyāya bhūmibhāge manorame;

Nisinno missakaṃ bhattaṃ paribhuñjitumā’rabhi.

ลำดับนั้น ประทับนั่งในร่มเงาของภูเขานั้นนั่นเอง บนพื้นดินอันน่ารื่นรมย์ ทรงเริ่มเสวยภัตตาหารที่ระคนกัน

209.

๒๐๙.

Paccavekkhaṇamattena antasappaṃ nivārisa;

Dehavammikato dhīro nikkhamantaṃ mahabbalo.

ผู้มีปัญญา ผู้มีกำลังมาก ได้ยับยั้งงูภายในที่กำลังออกมาจากรังปลวกคือร่างกาย เพียงด้วยการพิจารณา.

210.

๒๑๐.

Bhutvāna bimbisārena narindena narāsabho;

Nimantino’pi rajjena upagantvāna’nekadhā.

พระองค์ผู้เป็นดุจโคอุสภะในหมู่มนุษย์ ได้เสวยพระกระยาหารที่พระเจ้าพิมพิสารผู้เป็นจอมมนุษย์ถวายแล้ว แม้ถูกนิมนต์ด้วยราชสมบัติ ก็ได้เสด็จไปหลายครั้ง.

211.

๒๑๑.

Paṭikkhipiya taṃ rajjaṃ atha tenā’bhiyācito;

Dhammaṃ desehi mayhanti buddho hutvā anuttaro.

ทรงปฏิเสธราชสมบัตินั้นแล้ว ครั้นแล้วถูกพระราชาองค์นั้นทูลอ้อนวอนว่า "ขอพระองค์จงเป็นพระพุทธเจ้าผู้ไม่มีใครยิ่งกว่า แล้วโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์เถิด."

212.

๒๑๒.

Datvā paṭiññaṃ manujādhipassa dhīro’pagantvāna padhānabhūmiṃ;

Anaññasādhāraṇadukkarāni katvā tato kiñci apassamāno.

ผู้กล้าหาญทรงประทานปฏิญญาแก่จอมมนุษย์แล้ว ได้เสด็จไปสู่ภูมิแห่งความเพียร ทรงกระทำสิ่งที่ทำได้ยากซึ่งไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ครั้นแล้วไม่ทรงเห็นสิ่งใด (ที่เป็นประโยชน์).

213.

๒๑๓.

Oḷārikannapānāni bhuñjitvā dehasampadaṃ;

Patvā’japālanigrodhamūlaṃ patto suro viya.

เสวยอาหารและน้ำอันหยาบแล้ว ทรงถึงความสมบูรณ์แห่งพระวรกาย เสด็จถึงโคนต้นไทรอชปาลนิโครธ ดุจดังเทวดา.

214.

๒๑๔.

Puratthā’bhimukho hutvā nisinno’si jutindharo;

Dehavaṇṇehi nigrodho hemavaṇṇo’si tassa so.

ผู้ทรงรัศมีอันรุ่งเรือง ทรงหันพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออกแล้วประทับนั่ง ต้นไทรนั้นได้เป็นสีทองด้วยพระฉวีวรรณของพระองค์.

215.

๒๑๕.

Samiddhapatthanā ekā sujātā nāma sundarī;

Hemapātiṃ sapāyāsaṃ sīsenā’dāya onatā.

หญิงงามคนหนึ่งชื่อสุชาดา ผู้มีความปรารถนาอันสำเร็จแล้ว ทูนถาดทองพร้อมด้วยข้าวมธุปายาสไว้บนศีรษะแล้วน้อมลง.

216.

๒๑๖.

Tasmiṃ adhiggahītassa rukkhadevassa tāvade;

Baliṃ dammī’ti gantvāna disvā tā dīpaduttamaṃ.

ในทันใดนั้น ได้ไปเพื่อถวายพลีแก่รุกขเทวดาผู้สิงสถิตอยู่ในต้นไม้นั้น แล้วได้เห็นพระผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้าพระองค์นั้น.

217.

๒๑๗.

Dovo’ti saññāya udaggacittā pāyāsapātiṃ pavarassa datvā;

‘‘Āsiṃsanā ijjhiyathā hi mayhaṃ tuyhampi sā sāmi samijjhitū’ti.’’

สำคัญว่าเป็นเทวดา มีจิตเบิกบาน ถวายถาดข้าวมธุปายาสแก่พระผู้ประเสริฐแล้ว (กล่าวว่า) "ความปรารถนาของดิฉันสำเร็จแล้ว ขอความปรารถนานั้นจงสำเร็จแก่ท่านด้วยเถิด เจ้าข้า."

218.

๒๑๘.

Icce’vaṃ vacanaṃ vatvā gatā tamhā varaṅganā;

Atha pāyāsapātiṃ taṃ gahetvā munipuṅgavo.

หญิงผู้ประเสริฐนั้นกล่าวคำอย่างนี้แล้ว ได้ไปจากที่นั้น ครั้นแล้วพระมุนีผู้ประเสริฐทรงถือถาดข้าวมธุปายาสนั้น.

219.

๒๑๙.

Gantvā nerañjarātīraṃ bhūtvā taṃ varabhojanaṃ;

Paṭisotaṃ pavissajji tassā pātiṃ manoramaṃ.

เสด็จไปสู่ฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา เสวยพระกระยาหารอันประเสริฐนั้นแล้ว ทรงลอยถาดอันน่ารื่นรมย์ของนางนั้นทวนกระแส.

220.

๒๒๐.

Jantālipālimananettavilumpamānaṃ,Samphullasālavanarājivirājamānaṃ;

Devindanandanavanaṃ’va’bhinandanīya,Mu’yyānamu’ttamataraṃ pavaro’pagantvā.

พระผู้ประเสริฐได้เสด็จไปสู่อุทยานอันประเสริฐยิ่ง ซึ่งช่วงชิงดวงใจและดวงตาของหมู่ภมร ซึ่งรุ่งเรืองด้วยหมู่ป่าสาละที่บานสะพรั่ง น่ารื่นรมย์ดุจสวนนันทวันของพระอินทร์.

221.

๒๒๑.

Katvā divāvihāraṃ so sāyaṇhasamaye tahiṃ;

Gacchaṃ kesaralīlāya bodhipādapasantikaṃ.

พระองค์ทรงกระทำวิหารธรรมในเวลากลางวัน ณ ที่นั้น ในเวลาเย็น เสด็จไปสู่ใกล้ต้นโพธิ์ด้วยลีลาแห่งราชสีห์.

222.

๒๒๒.

Brahmasurāsuramahoragapakkhirāja,Saṃsajjitoruvaṭume dipadānamindo;

Pāyāsi sotthiyadvijo tiṇahārako taṃ,Disvāna tassa adadā tiṇamuṭṭhiyo so.

พระอินทร์แห่งสัตว์สองเท้า (พระพุทธเจ้า) ผู้เสด็จไปบนทางหลวงอันกว้างใหญ่ที่ประดับประดาไว้ด้วยพรหม เทวดา อสูร นาคใหญ่ และพญาปักษี พราหมณ์โสตถิยะผู้หาหญ้า ได้เห็นพระองค์นั้นแล้ว ได้ถวายฟ่อนหญ้าแก่พระองค์.

223.

๒๒๓.

Indivarāravindādikusumāna’mbarā tahiṃ;

Patantī vuṭṭhidhārā’va gacchante dīpaduttame.

เมื่อพระผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้าเสด็จไป ดอกบัวเขียว ดอกบัวหลวงเป็นต้น ในอากาศ ณ ที่นั้น ตกลงมาดุจสายฝน.

224.

๒๒๔.

Cārucandanacuṇṇādi’dhupagandhehi nekadhā;

Anokāso’si ākāso gacchante dīpaduttame.

เมื่อพระผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้าเสด็จไป อากาศไม่มีช่องว่างด้วยผงจันทน์อันงดงามและกลิ่นธูปเป็นต้นหลายอย่าง.

225.

๒๒๕.

Ratanujjalachattehi cāruhemaddhajehi ca;

Anokāso’si ākāso gacchante dipaduttame.

เมื่อพระผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้าเสด็จไป อากาศไม่มีช่องว่างด้วยฉัตรอันรุ่งเรืองด้วยรัตนะและด้วยธงทองอันงดงาม.

226.

๒๒๖.

Velukkhepasahassehi kīḷantehi marūhi’pi;

Anokāso’si ākāso gacchante dipaduttame.

เมื่อพระผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้าเสด็จไป อากาศไม่มีช่องว่างแม้ด้วยเหล่าเทวดาผู้เล่นสนุกด้วยการโบกพัดเป็นพันๆ ครั้ง.

227.

๒๒๗.

Suradundubhivajjāni karontehi marūhipi;

Anokāso’si ākāso gacchante dipaduttame.

เมื่อพระผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้าเสด็จไป อากาศไม่มีช่องว่างแม้ด้วยเหล่าเทวดาผู้ประโคมดนตรีทิพย์.

228.

๒๒๘.

Suraṅganāhi saṅgitiṃ gāyantihi’pi’nekadhā;

Anokāso’si ākāso gacchante dipaduttame.

เมื่อพระผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้าเสด็จไป อากาศไม่มีช่องว่างแม้ด้วยเหล่านางเทพอัปสรผู้ขับร้องเพลงหลายอย่าง.

229.

๒๒๙.

Manoramā kiṇṇarakiṇṇaraṅganā,Manoramaṅgā uragoragaṅkanā;

Manoramā tamhi ca naccagītiyo,Manoramā’nekavidhā pavattayuṃ.

กินนรและกินรีผู้มีรูปน่ารื่นรมย์ นาคและนาคีผู้มีอวัยวะน่ารื่นรมย์ การฟ้อนรำและขับร้องอันน่ารื่นรมย์ ณ ที่นั้น หลายอย่างอันน่ารื่นรมย์ได้เกิดขึ้น.

230.

๒๓๐.

Tadā mahoghe’va mahāmagehi,Pavattamāne iti so mahāyaso;

Tiṇe gahetvā tibhavekanāyako,Upāgato bodhidumindasantikaṃ.

ในกาลนั้น เมื่อมหาพิธีอันยิ่งใหญ่ได้ดำเนินไปดุจกระแสน้ำใหญ่ พระผู้มีพระยศใหญ่พระองค์นั้น พระผู้นำผู้เดียวในภพสาม ทรงถือหญ้า ได้เสด็จเข้าไปใกล้ต้นโพธิ์อันประเสริฐ.

231.

๒๓๑.

Viddumāsitaselaggarajatācalasannibhaṃ;

Katvā padakkhiṇaṃ bodhipādapaṃ dipaduttamo.

พระผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้า ทรงกระทำประทักษิณต้นโพธิ์ ซึ่งมีส่วนเปรียบด้วยยอดเขาเงินและยอดเขาศิลาสีดำอันประดับด้วยปะการัง.

232.

๒๓๒.

Puratthimadisābhāge acale raṇadhaṃsake;

Mahītale ṭhito dhīro cālesi tiṇamuṭṭhiyo.

ผู้กล้าหาญผู้ทำลายสงคราม (กิเลส) ประทับยืนอยู่บนพื้นดินอันไม่หวั่นไหว ในส่วนทิศตะวันออก ทรงโปรยฟ่อนหญ้า.

233.

๒๓๓.

Viddasahatthamatto so pallaṅko āsi tāvade;

Atha naṃ abbhutaṃ disvā mahāpañño vicintayi.

บัลลังก์นั้นมีประมาณ ๑๔ ศอก ได้เกิดขึ้นในทันใดนั้น ครั้นแล้วพระผู้มีปัญญามากทรงเห็นสิ่งอัศจรรย์นั้นแล้ว ทรงดำริ.

234.

๒๓๔.

‘‘Maṃsalohitamaṭṭhi ca nahārū ca taco ca me;

Kāmaṃ sussatu nevā’haṃ jahāmi vīriyaṃ’’iti.

"เนื้อ เลือด กระดูก เอ็น และหนังของเรา จงเหือดแห้งไปตามปรารถนาเถิด เราจักไม่ละความเพียรเลย."

235.

๒๓๕.

Ābhujitvā mahāvīro pallaṅkama’parājitaṃ;

Pācinābhimukho tasmiṃ nisīdi dīpaduttamo.

พระมหาวีรเจ้าผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้า ทรงคู้บัลลังก์อันไม่พ่ายแพ้ ประทับนั่งหันพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก ณ ที่นั้น.

236.

๒๓๖.

Devadevassa devindo saṅkhamā’dāya tāvade;

Vīsuttarasatubbedhaṃ dhamayanto tahiṃ ṭhito.

พระอินทร์ของเทวดาผู้เป็นเทพ ทรงถือสังข์ซึ่งมีขนาด ๑๒๐ ศอก ในทันใดนั้น ทรงเป่าอยู่ ณ ที่นั้น.

237.

๒๓๗.

Dutiyaṃ puṇṇacandaṃ’va setacchattaṃ tiyojanaṃ;

Dhārayanto ṭhito sammā mahābrahmā sahampati.

ท้าวสหัมบดีมหาพรหม ทรงถือฉัตรขาวสามโยชน์ดุจพระจันทร์เต็มดวงดวงที่สอง ตั้งมั่นอยู่.

238.

๒๓๘.

Cārucāmaramā’dāya suyāmo’pi surādhipo;

Vījayanto ṭhito tattha mandaṃ mandaṃ tigāvutaṃ.

แม้ท้าวสุยามะผู้เป็นจอมเทวดา ทรงถือพัดอันงดงาม ทรงพัดอยู่ ณ ที่นั้นช้าๆ สามคาวุต.

239.

๒๓๙.

Beluvaṃ vīṇamā’dāya suropañcasikhavhayo;

Nānāvidhalayopetaṃ vādayanto tathā ṭhito.

เทพบุตรชื่อปัญจสิขะ ถือพิณเบลวะ บรรเลงท่วงทำนองต่างๆ ได้ยืนอยู่เช่นนั้น.

240.

๒๔๐.

Thutigītāni gāyanto nāṭakīhi purakkhato;

Tathe’va’ṭṭhāsi so nāgarājā kālavhayo’pi ca.

พญานาคชื่อกาละนั้น ก็ได้ยืนอยู่เช่นนั้น ขับร้องเพลงสรรเสริญ มีพวกนักฟ้อนรำแวดล้อม.

241.

๒๔๑.

Gahetvā hemamañjusā surapupphehi pūritā;

Pūjayantā’va aṭṭhaṃsu battiṃsā’pi kumārikā.

แม้กุมาริกา ๓๒ นาง ถือหีบทองที่เต็มไปด้วยดอกไม้ทิพย์ ได้ยืนบูชาอยู่.

242.

๒๔๒.

Sendadevasaṅghehi tehi itthaṃ mahāmahe;

Vattamāne tadā māro pāpimā iti cintayi.

เมื่อมหาสักการะดำเนินไปอย่างนี้ โดยหมู่เทพเหล่านั้นพร้อมด้วยพระอินทร์ ครั้งนั้น มารผู้มีบาปได้คิดอย่างนี้.

243.

๒๔๓.

‘‘Atikkamitukāmo’yaṃ kumāro visayaṃ mama;

Siddhattho atha siddhatthaṃ karissāmī’’ti tāvade.

"กุมารนี้ปรารถนาจะล่วงพ้นวิสัยของเรา สิทธัตถะ เราจะทำให้เขาไม่สำเร็จ (อ-สิทธัตถะ)" ดังนี้ ทันที.

244.

๒๔๔.

Māpetva bhiṃsanatarorusahassabāhuṃ,Saṅgayha tehi jalitā vividhāyudhāni;

Āruyha cāru diradaṃ girimekhalākkhyaṃ,Caṇḍaṃ diyaḍḍhasatayojanamāyataṃ taṃ.

เนรมิตแขนพันหนึ่งอันน่าสะพรึงกลัวยิ่งนัก ถืออาวุธต่างๆ ที่ลุกโชนด้วยแขนเหล่านั้น ขึ้นช้างชื่อคิริเมขละอันสง่างาม ซึ่งดุร้าย มีความยาวร้อยห้าสิบโยชน์นั้น.

245.

๒๔๕.

Nānānanāya’nalavaṇṇasiroruhāya,Rattoruvaṭṭabahiniggatalocanāya;

Daṭṭhoṭṭhabhiṃsanamukhāyu’ragabbhujāya,Senāya so parivuto vividhāyudhāya.

เขาถูกแวดล้อมด้วยกองทัพที่มีอาวุธต่างๆ มีใบหน้าต่างๆ กัน มีผมสีเหมือนไฟ มีดวงตาแดงกลมโตถลนออกมา มีปากน่าสะพรึงกลัวเพราะกัดริมฝีปาก มีแขนเหมือนงู.

246.

๒๔๖.

Tattho’pagamma atibhīmaramaṃ ravanto,Siddhatthame’tha iti gaṇhatha bandhathe’maṃ;

Āṇāpayaṃ suragaṇaṃ sahadassanena,Caṇḍānīluggatapicuṃ’va palāpayittha.

เข้าไปในที่นั้น ส่งเสียงคำรามอย่างน่าสะพรึงกลัวยิ่งนัก สั่ง (กองทัพ) ว่า "จงจับ จงมัดสิทธัตถะนี้" ได้ทำให้หมู่เทพหนีไปเหมือนลมพัดสำลีที่ฟูขึ้นอย่างรุนแรง.

247.

๒๔๗.

Gambhīramegharavasantibhavaṇḍanādaṃ,Vātaṃca māpiya tato subhagassa tassa;

Kaṇṇampi vīvaravarassa manoramassa,No āsiyeva calituṃ pabhu antakotha.

และเนรมิตลมที่มีเสียงดังสนั่นหวั่นไหวเหมือนเสียงเมฆครืนครั่นลึกซึ้ง จากนั้น แม้ชายจีวรอันงดงามประเสริฐของพระผู้มีบุญนั้น ก็ไม่สามารถจะขยับได้เลย.

248.

๒๔๘.

Saṃvaṭṭavuṭṭhijavasannibhabhīmaghora,Vassaṃ pavassiya tato’dakabindukampi;

Nāsakkhi netuma’tulassa samīpakampi,Disvā tama’bbhutama’tho’pi sudummukho so.

และยังฝนที่น่าสะพรึงกลัวและน่าขนลุกเหมือนความเร็วของฝนในกัลป์พินาศให้ตก แม้หยดน้ำก็ไม่สามารถนำไปใกล้พระผู้หาประมาณมิได้ได้เลย ครั้นเห็นความอัศจรรย์นั้นแล้ว เขาก็มีหน้าตาบูดบึ้งยิ่งนัก.

249.

๒๔๙.

Accantabhīmanaḷaaccisamujjaloru,Pāsānabhasmakalalāyudhavassadhārā;

Aṅgārapajjalitavālukavassadhārā,Vassāpayittha sakalāni imāni tāni.

ได้ยังสายฝนหิน เถ้า โคลน และอาวุธที่น่าสะพรึงกลัวยิ่งนัก มีเปลวไฟลุกโชนเหมือนไฟป่า และสายฝนถ่านเพลิงและทรายที่ลุกโชน ทั้งหมดเหล่านั้นให้ตกลงมา.

250.

๒๕๐.

Mārānubhāvabalato nabhato’pagantvā,Patvāna puññasikharuggatasantikaṃ tu;

Mālāguḷappabhūtibhāvagatāni’thāpi,Lokantare’va timiraṃ timiraṃ sughoraṃ.

ด้วยกำลังอานุภาพของมาร สิ่งเหล่านั้นไปจากท้องฟ้า ถึงใกล้พระผู้มีบุญอันสูงสุด ได้กลายเป็นพวงมาลัยเป็นต้น และความมืดมิดอันน่าสะพรึงกลัวยิ่งนักเหมือนในโลกันตนรก.

251.

๒๕๑.

Māpetva mohatimirampi hatassa tassa,Dehappabhāgi sataraṃsisatoditaṃ’va;

Jātaṃ manoramataraṃ atidassanīya,Mā’lokapuñjama’valokiya pāpadhammo.

รัศมีกายของพระองค์นั้น (ทำลายความมืดคือโมหะแล้ว) ได้กลายเป็นกองรัศมีที่น่ารื่นรมย์ยิ่งนัก น่าดูยิ่งนัก เหมือนแสงร้อยดวงอาทิตย์ที่ขึ้นพร้อมกัน มารผู้มีบาปเห็นกองรัศมีนั้นแล้ว.

252.

๒๕๒.

Kopoparattavadano bhukuṭippavārā,Accantabhiṃsanavirūpakavesadhārī;

Accantatiṇhataradhāramasaṅgame’va,Cakkāyudhaṃ carataraṃ api merurājaṃ.

มีใบหน้าแดงก่ำด้วยความโกรธ มีคิ้วขมวด ทรงเพศน่าสะพรึงกลัวและน่าเกลียดยิ่งนัก (ปล่อย) อาวุธจักรที่หมุนไปอย่างรวดเร็ว แม้เหนือสิเนรุราช.

253.

๒๕๓.

Saṅkhaṇḍayantami’va thūlakalīrakaṇḍaṃ,Vissajji tena’pi na kiñci guṇākarassa;

Kātuṃ pahuttamu’pagañchi tato tame’taṃ,Gantvā nabhā kusumachattatamā’ga sīsaṃ.

ประหนึ่งจะตัดท่อนหน่อไม้หนาๆ อาวุธจักรนั้นถูกปล่อยไปโดยมารนั้น ก็ไม่สามารถทำอันตรายใดๆ แก่พระผู้เป็นบ่อเกิดแห่งคุณได้เลย อาวุธจักรนั้นไปจากท้องฟ้า ได้กลายเป็นฉัตรดอกไม้เหนือพระเศียร.

254.

๒๕๔.

Vissajjitā’pi senāya selakūṭānalākulā;

Pagantvā nabhasā mālāgulattaṃ samupāgatā.

แม้สิ่งที่ถูกปล่อยไปโดยกองทัพ เต็มไปด้วยเปลวไฟเหมือนยอดเขา ไปจากท้องฟ้า ได้กลายเป็นพวงมาลัย.

255.

๒๕๕.

Tampi disvā sasoko so gantvā dhīrassa santikaṃ;

Pāpuṇāti mamevā’yaṃ pallaṅko aparājito.

ครั้นเห็นสิ่งนั้นแล้ว เขาก็เศร้าโศก ไปใกล้พระผู้มีปัญญา (แล้วกล่าวว่า) "บัลลังก์อันไม่พ่ายแพ้นี้เป็นของข้าพเจ้าเท่านั้น."

256.

๒๕๖.

Ito uṭṭhaha pallaṅkā iti’bhāsittha dhīmato;

Katakalyāṇakammassa pallaṅkatthāya māra te.

"จงลุกขึ้นจากบัลลังก์นี้" ได้กล่าวแก่พระผู้มีปัญญาอย่างนี้ "มารเอ๋ย บัลลังก์นี้มีไว้สำหรับผู้ทำกรรมดี."

257.

๒๕๗.

Ko sakkhī’ti pavutto so ime sabbe’ti sakkhino;

Senāyā’bhimukhaṃ hatthaṃ pasāretvāna pāpimā.

เมื่อถูกถามว่า "ใครเป็นพยาน?" มารผู้มีบาปเหยียดมือไปทางกองทัพ "คนทั้งหมดเหล่านี้เป็นพยาน."

258.

๒๕๘.

Ghoranādena’haṃ sakkhi ahaṃ sakkhī’ti tāya’pi;

Sakkhibhāvaṃ vadāpetvā tasse’vaṃ samudīrayi.

ให้ (กองทัพ) กล่าวความเป็นพยานด้วยเสียงอันน่าสะพรึงกลัวว่า "ข้าพเจ้าเป็นพยาน ข้าพเจ้าเป็นพยาน" แล้วได้กล่าวแก่พระองค์อย่างนี้.

259.

๒๕๙.

Ko te siddhattha sakkhī’ti atha tenā’tulena’pi;

Mame’ttha sakkhino māra nasanti’ti sacetanā.

"สิทธัตถะ ใครเป็นพยานของท่าน?" ครั้งนั้น พระผู้หาประมาณมิได้นั้น "มารเอ๋ย พยานที่มีชีวิตในที่นี้ไม่มีแก่เรา."

260.

๒๖๐.

Rattameghopanikkhantahemavijjuvabhāsuraṃ;

Nīharitvā surattambhā cīvarā dakkhiṇaṃ karaṃ.

ทรงเหยียดพระหัตถ์ขวาออกจากจีวรสีแดงสด สว่างไสวเหมือนสายฟ้าทองคำที่พุ่งออกมาจากเมฆแดง.

261.

๒๖๑.

Bhūmiyā’bhimukhaṃ katvā kasmā pāramibhūmiyaṃ;

Unnādetvā ni’dāne’vaṃ nissaddāsī’ti bhūmiyā.

หันไปทางพื้นดิน "เพราะเหตุไร พื้นดินอันเป็นที่รองรับบารมี ได้เปล่งเสียงดังขึ้นอย่างนี้ในกาลก่อน ในกาลนี้พื้นดินจึงเงียบเสียง?"

262.

๒๖๒.

Muñcāpite rave nekasate megharave yathā;

Buddhanāgabalā nāgaṃ jānūhi supapatiṭṭhitaṃ.

เมื่อเสียงหลายร้อยถูกเปล่งออกมาประดุจเสียงเมฆคำราม ช้าง (คิริเมขละ) ก็คุกเข่าลงตั้งมั่นด้วยกำลังของพระพุทธนาคะ.

263.

๒๖๓.

Disvāni’dāni gaṇhāti’dāni gaṇhāti cintiya;

Sambhinnadāṭhasappo’va hatadappo sudummukho.

ครั้นเห็นแล้ว คิดว่า "บัดนี้จะจับ บัดนี้จะจับ" มารนั้นก็เหมือนงูที่เขี้ยวหัก มีความถือตัวอันถูกทำลาย มีหน้าตาบูดบึ้งยิ่งนัก.

264.

๒๖๔.

Pahāyā’yudhavatthāni’laṅkārāni anekadhā;

Cakkavāḷāvalā yāva sasenāya palāyi so.

เขาก็หนีไปพร้อมกับกองทัพ ละทิ้งอาวุธ เครื่องนุ่งห่ม และเครื่องประดับต่างๆ มากมาย จนถึงขอบจักรวาล.

265.

๒๖๕.

Taṃ mārasenaṃ sabhayaṃ sasokaṃ palāyamānaṃ iti devasaṅghā;

Disvāna mārassa parājayo’yaṃ jayo’ti siddhattha kumārakassa.

หมู่เทพทั้งหลาย ครั้นเห็นกองทัพมารนั้นกำลังหนีไปอย่างหวาดกลัวและเศร้าโศก (จึงกล่าวว่า) "นี่คือความพ่ายแพ้ของมาร นี่คือชัยชนะของเจ้าชายสิทธัตถะ."

266.

๒๖๖.

Sammodamānaṃ abhipūjayantā dhīraṃ sugandhappabhūtihi tasmiṃ;

Punā’gatā nekathutīhi sammā ugghosamānā chanavesadhāri.

หมู่เทพผู้แต่งกายด้วยชุดงานเทศกาล ยินดีและบูชาพระผู้มีปัญญาด้วยของหอมเป็นต้นในที่นั้น กลับมาอีกครั้ง เปล่งเสียงสรรเสริญมากมายอย่างถูกต้อง.

267.

๒๖๗.

Evaṃ mārabalaṃ dhīro viddhaṃsetvā mahabbalo;

Ādicce dharamāne’va nisinno acalāsane.

พระผู้มีปัญญาผู้มีกำลังมาก ทำลายกำลังมารอย่างนี้ เมื่อพระอาทิตย์ยังคงอยู่ ได้ประทับนั่งบนบัลลังก์อันไม่หวั่นไหว.

268.

๒๖๘.

Yāmasmiṃ paṭhame pubbenivāsaṃ ñāṇa’muttamo;

Visodhetvāna yāmasmiṃ majjhime dibbalocanaṃ.

ในปฐมยาม พระองค์ผู้ประเสริฐสุด ทรงชำระปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ในมัชฌิมยาม ทรงชำระทิพยจักษุญาณ.

269.

๒๖๙.

So paṭiccasamuppāde atha pacchimayāmake;

Otāretvāna ñāṇaṃsaṃ sammasanno anekadhā.

พระองค์นั้นทรงหยั่งพระญาณลงในปฏิจจสมุปบาทในปัจฉิมยาม ทรงพิจารณาโดยประการต่างๆ มากมาย.

270.

๒๗๐.

Lokadhātusataṃ sammā unnādetvā’ruṇodaye;

Buddho hutvāna sambuddhosambuddhajalocano.

ทรงยังโลกธาตุร้อยให้บันลือขึ้นโดยชอบเมื่ออรุณขึ้น ทรงเป็นพระพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้เองโดยชอบ ผู้มีพระเนตรแจ่มใสด้วยการตรัสรู้.

271.

๒๗๑.

‘‘Anekajātisaṃsāraṃ sandhāvissa’’ntiādinā;

Udāne’daṃ udānesi pītivegena sādiso.

พระองค์ผู้ทรงเป็นเช่นนั้น ได้ทรงเปล่งอุทานนี้ด้วยบทว่า 'เราท่องเที่ยวไปในสงสารมีชาติไม่น้อย' เป็นต้น ด้วยกำลังแห่งปีติ.

272.

๒๗๒.

Sallakkhetvāguṇe tassa pallaṅkassa anekadhā;

Nā tāva’uṭṭhahissāmi ito pallaṅkato iti.

ทรงพิจารณาคุณของบัลลังก์นั้นโดยประการต่างๆ มากมายว่า 'เราจักยังไม่ลุกขึ้นจากบัลลังก์นี้'.

273.

๒๗๓.

Samāpattī samāpajjī anekasatakoṭiyo;

Satthā tatthe’va sattāhaṃ nisinno acalāsane.

พระศาสดาประทับนั่งบนอาสนะอันไม่หวั่นไหว ณ ที่นั้นนั่นแลตลอดเจ็ดวัน ทรงเข้าสมาบัติหลายร้อยโกฏิ.

274.

๒๗๔.

Ajjā’pi nūna dhīrassa siddhatthassa yasassino;

Atthi kattabbakiccañhi tasmā āsanamālayaṃ.

แม้ในวันนี้หนอ ยังมีกิจที่ควรทำอยู่ของพระสิทธัตถะผู้มีปัญญาและมีพระยศเป็นแน่ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงยังทรงอาลัยในอาสนะ.

275.

๒๗๕.

Najahāsī’ti ekaccadevatānā’si saṃsayaṃ;

Ñatvā tāsaṃ vitakkaṃ taṃ sametuṃ santamānaso.

เทวดาบางพวกมีความสงสัยว่า '(พระองค์) ยังไม่ทรงละ (อาสนะ) ไป' พระองค์ผู้มีพระทัยอันสงบ ทรงทราบความวิตกนั้นของเทวดาเหล่านั้น เพื่อจะระงับความวิตกนั้น.

276.

๒๗๖.

Uṭṭhāya hemahaṃso’va hemavaṇṇo pabhaṅkaro;

Abbhuggantvā nabhaṃ nātho akāsi pāṭihāriyaṃ.

พระโลกนาถผู้มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ ทรงยังแสงสว่างให้เกิด ทรงลุกขึ้นดุจพญาหงส์ทอง เสด็จขึ้นสู่ท้องฟ้า ทรงกระทำปาฏิหาริย์.

277.

๒๗๗.

Vitakkame’vaṃ iminā marūnaṃ sammu’pasammā’nimisesi bodhiṃ;

Sampūjayanto nayanambujehi sattāhama’ṭṭhāsi jayāsanañca.

ทรงระงับความวิตกของเทวดาทั้งหลายด้วยอาการอย่างนี้แล้ว ทรงจ้องมองพระศรีมหาโพธิ์โดยไม่กะพริบพระเนตร ทรงบูชาพระศรีมหาโพธิ์และชัยบัลลังก์ด้วยพระเนตรดุจดอกบัว ประทับยืนอยู่ตลอดเจ็ดวัน.

278.

๒๗๘.

Subhāsurasmiṃ ratanehi tasmiṃ savaṅkamanto varacaṅkamasmiṃ;

Manoramasmiṃ ratanālayehi’pi visuddhadhammaṃ vicinaṃ visuddho.

พระองค์ผู้บริสุทธิ์ ทรงจงกรมอยู่ในที่จงกรมอันประเสริฐอันรุ่งเรืองด้วยรัตนะนั้น และทรงพิจารณาพระธรรมอันบริสุทธิ์ในเรือนแก้วอันน่ารื่นรมย์.

279.

๒๗๙.

Mūlejapālatarurājavarassa tassa,Māraṅganānama’malānanapaṅkajāni;

Sammā milāpiya tato mucalindamūle,Bhogindacittakumudāni pabodhayanto.

ณ โคนต้นอชปาลนิโครธอันประเสริฐนั้น ทรงยังดอกบัวคือใบหน้าอันผุดผ่องของเหล่านางมารให้เหี่ยวแห้งไปโดยชอบ จากนั้น ณ โคนต้นมุจลินท์ ทรงยังดอกบัวคือจิตของพญานาคให้เบิกบาน.

280.

๒๘๐.

Mūle’pi rājayatanassa tassa tasmiṃ samāpattisukhampi vindaṃ;

Saṃvītināmesi manuññavaṇṇo ekūnapaññāsadināni dhīmā.

พระผู้มีปัญญา ผู้มีพระฉวีวรรณน่ารื่นรมย์ ทรงเสวยสุขในสมาบัติ ณ โคนต้นราชายตนะนั้น ทรงยังเวลาสี่สิบเก้าวันให้ล่วงไป.

281.

๒๘๑.

Anotattodakaṃ dantakaṭṭhanāgalatāmayaṃ;

Harīṭakāgadaṃ bhutvā devindenābhatuttamaṃ.

ทรงเสวยน้ำจากสระอโนดาต ไม้สีฟันที่ทำจากเถาวัลย์นาคลดา และยาสมออันประเสริฐที่ท้าวสักกะเทวราชนำมาถวาย.

282.

๒๘๒.

Vānijehi samānītaṃ samatthamadhupiṇḍikaṃ;

Mahārājūpanītamhi pattamhi patigaṇhiya.

ทรงรับก้อนน้ำผึ้งที่พวกพ่อค้านำมาถวาย ในบาตรที่ท้าวมหาราชทั้งสี่น้อมถวาย.

283.

๒๘๓.

Bhojanassāvasānamhi japālatarumūlakaṃ;

Gantvādhigatadhammassa gambhīrattamanussari.

เมื่อเสร็จภัตกิจแล้ว เสด็จไป ณ โคนต้นอชปาลนิโครธ ทรงระลึกถึงความลึกซึ้งแห่งพระธรรมที่ทรงบรรลุ.

284.

๒๘๔.

Mahīsandhārako vārikkhandhasannibhako ayaṃ;

Gambhīrodhigato dhammo mayā santo’tiādinā.

พระธรรมอันสงบที่เราบรรลุแล้วนี้ลึกซึ้งยิ่งนัก เปรียบเหมือนห้วงน้ำที่รองรับแผ่นดินไว้ เป็นต้น.

285.

๒๘๕.

Dhammagambhīrataṃ dhammarājassa sarato sato;

Āsevaṃ takkaṇaṃ dhammaṃ imaṃ me paṭivijjhituṃ.

เมื่อพระธรรมราชาผู้มีสติทรงระลึกถึงความลึกซึ้งแห่งพระธรรม (ทรงดำริว่า) การที่ใครๆ จะแทงตลอดพระธรรมที่เราเสพและตรึกตรองมานี้ (เป็นสิ่งที่ทำได้ยาก).

286.

๒๘๖.

Vāyamanto sampattayācakānaṃ manoramaṃ;

Kantetvā uttamaṅgañca moḷibhūsanabhūsitaṃ.

ทรงพยายามตัดพระเศียรที่ประดับด้วยเครื่องประดับมวยผมอันงดงาม เพื่อประทานแก่เหล่าผู้ขอที่มาถึง.

287.

๒๘๗.

Suvañjitāni akkhini uppāṭetvāna lohitaṃ;

Gaḷato nīhiritvāna bhariyaṃ lāvaṇṇabhāsuraṃ.

ทรงควักพระเนตรที่ตกแต่งดีแล้วออก ทรงหลั่งพระโลหิตออกจากลำพระศอ และทรงสละพระชายาผู้มีพระสิริโฉมงดงาม.

288.

๒๘๘.

Atrajañca dadantena kulavaṃsappadīpakaṃ;

Dānaṃ nāma na dinnañca natthi sīlaṃ arakkhitaṃ.

เมื่อทรงประทานพระโอรสผู้เป็นประทีปแห่งวงศ์ตระกูล ชื่อว่าทานที่ไม่ได้ให้นั้นไม่มี และศีลที่ไม่ได้รักษาก็ไม่มี.

289.

๒๘๙.

Tathāhi saṅkhapālādiattabhāvesu jīvitaṃ;

Mayā pariccajantena sīlabhedabhayena ca.

แท้จริง ในอัตภาพทั้งหลายมีสังขปาลชาดกเป็นต้น เราได้สละชีวิตเพราะกลัวการทำลายศีล.

290.

๒๙๐.

Khantivādādike nekaattabhāve apūritā;

Chejjādiṃ pāpunattena pāramī natthi kāci me.

ในอัตภาพเป็นอันมากมีขันติวาทีชาดกเป็นต้น บารมีใดของเราที่ยังไม่เต็มเปี่ยมด้วยการยอมถูกตัดอวัยวะเป็นต้นนั้น ไม่มีเลย.

291.

๒๙๑.

Tassa me vidhamantassa mārasenaṃ vasundharā;

Na kampittha ayaṃ pubbenivāsaṃ sarato’pi ca.

เมื่อเรากำลังกำจัดกองทัพมาร แผ่นดินนี้ก็ไม่หวั่นไหว แม้เมื่อระลึกถึงบุพเพนิวาสานุสสติญาณ แผ่นดินก็ไม่หวั่นไหว.

292.

๒๙๒.

Visodhentassa me yāme majjhime dibbalocanaṃ;

Na kampittha pakampittha pacchime pana yāmake.

เมื่อเรากำลังชำระทิพยจักษุในมัชฌิมยาม แผ่นดินก็ไม่หวั่นไหว แต่ในปัจฉิมยาม แผ่นดินกลับหวั่นไหว.

293.

๒๙๓.

Paccayākārañāṇaṃ me tāvade paṭivijjhato;

Sādhukāraṃ dadantī’ca muñcamānā mahāravaṃ.

ในขณะที่เรากำลังแทงตลอดปฏิจจสมุปบาทญาณ แผ่นดินก็ได้ให้สาธุการและเปล่งเสียงกึกก้อง.

294.

๒๙๔.

Sampuṇṇalāpū viya kañjikāhi,Takkehi puṇṇaṃ viya vāṭikā’va;

Sammakkhito’va’ñjanakehi hattho,Vasāhi sampīta pilotikā’va.

เหมือนน้ำเต้าที่เต็มด้วยน้ำข้าว เหมือนกระสอบที่เต็มด้วยน้ำนมเปรี้ยว เหมือนมือที่เปื้อนด้วยยาหยอดตา เหมือนผ้าเก่าที่ชุ่มด้วยไขมัน.

295.

๒๙๕.

Kilesapuñjabbharito kiliṭṭho,Rāgena ratto api desaduṭṭho;

Mohena mūḷho’ti mahabbalena,Loko avijjānikarākaro’yaṃ.

โลกนี้เต็มไปด้วยกองกิเลส เป็นของเศร้าหมอง ถูกราคะย้อมแล้ว ถูกโทสะประทุษร้ายแล้ว ถูกโมหะอันมีกำลังมากครอบงำแล้ว โลกนี้จึงเป็นบ่อเกิดแห่งหมู่แห่งอวิชชา.

296.

๒๙๖.

Kinnāma dhammaṃ paṭivijjhate’taṃ,Attho hi ko tassi’ti desanāya;

Evaṃ nirussāhama’gañchi nātho,Pajāya dhammāmatapānadāne.

ใครเล่าจะแทงตลอดพระธรรมนี้ได้ ประโยชน์อะไรจะมีด้วยการแสดงธรรมนั้น พระโลกนาถทรงมีความท้อถอยอย่างนี้ ในการประทานน้ำอมฤตคือพระธรรมแก่หมู่สัตว์.

297.

๒๙๗.

Nicchāretvā mahānādaṃ tato brahmā sahampatī;

Nassati vata bho loko iti loko vinassati.

ลำดับนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมเปล่งเสียงกึกก้องว่า 'ท่านผู้เจริญ โลกพินาศแล้วหนอ โลกกำลังพินาศแล้ว'.

298.

๒๙๘.

Brahmasaṅghaṃ samādāya devasaṅghañca tāvade;

Lokadhātusate satthu samīpaṃ samupāgato.

ท้าวสหัมบดีพรหมนั้นพาหมู่พรหมและหมู่เทพในร้อยโลกธาตุ เข้าไปเฝ้าพระศาสดาในทันใดนั้น.

299.

๒๙๙.

Gantvā mahītale jānuṃ nihacca sirasañjaliṃ;

Paggayha ‘‘bhagavā dhammaṃ desetu’’ itiādinā.

ไปแล้ว คุกเข่าลงบนพื้นดิน ประนมมือเหนือเศียร ยกขึ้น (ซึ่งอัญชลี) ด้วยคำว่า "ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรม" เป็นต้น.

300.

๓๐๐.

Yācito tena sambuddharavindavadano jino;

Lokadhātusataṃ buddhacakkhunā’lokayaṃ tadā.

พระชินเจ้าผู้เป็นพระสัมพุทธเจ้า มีพระพักตร์ดุจดอกบัว อันท่านนั้นทูลอ้อนวอนแล้ว ในกาลนั้น ทรงทอดพระเนตรโลกธาตุร้อยหนึ่งด้วยพุทธจักษุ.

301.

๓๐๑.

Tasmiṃ apparajakkhādimaccā disvā’ti ettakā;

Vibhajitvā’tha te satte bhabbābhabbavasena so.

พระองค์นั้น ครั้นทรงเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้มีกิเลสธุลีน้อยเป็นต้น มีประมาณเท่านี้ในโลกธาตุนั้นแล้ว ทรงจำแนกสัตว์เหล่านั้นโดยความเป็นผู้ควรและไม่ควร (แก่การตรัสรู้).

302.

๓๐๒.

Abhabbe parivajjetvā bhabbe’vā’dāya buddhiyā;

Upanetu jano’dāni saddhābhājanama’ttano.

ทรงเว้นสัตว์ผู้ไม่ควร (แก่การตรัสรู้) แล้ว ทรงถือเอาแต่สัตว์ผู้ควร (แก่การตรัสรู้) ด้วยพระปัญญา (ทรงดำริว่า) บัดนี้ ชนจงน้อมนำภาชนะแห่งศรัทธาของตนเข้ามา.

303.

๓๐๓.

Pūressāmī’ti taṃ tassa saddhammāmatadānato;

Vissajji brahmasaṅghassa vacanāmataraṃsiyo.

(ทรงดำริว่า) "เราจักให้เต็ม" ซึ่งภาชนะแห่งศรัทธาของชนนั้น ด้วยการประทานอมตธรรม ทรงเปล่งรัศมีคือพระดำรัสอันเป็นอมตะแก่หมู่พรหมแล้ว.

304.

๓๐๔.

Tatojapālodayapabbatodito,Mahappabho buddhadivākaro nabhe;

Maṇippabhāsannibhabhāsurappabho,Pamocayaṃ bhāsurabuddharaṃsiyo.

แต่นั้น พระพุทธเจ้าผู้เป็นดุจพระอาทิตย์ ผู้เสด็จขึ้นจากภูเขาคือต้นอชปาลนิโครธ ผู้มีรัศมีมาก ผู้มีรัศมีรุ่งเรืองดุจแสงแก้วมณี ทรงเปล่งพระพุทธรัศมีอันรุ่งเรืองในท้องฟ้า.

305.

๓๐๕.

Pamodayanto upakādayo tadā,Kamena aṭṭhārasayojanañjasaṃ;

Atikkamitvāna suphullapādape,Vijambhamānāligaṇābhikūjitaṃ.

ในกาลนั้น ทรงยังอุปกาชีวกเป็นต้นให้ยินดี ทรงล่วงเลยหนทาง ๑๘ โยชน์โดยลำดับ ซึ่งมีต้นไม้บานสะพรั่ง อันหมู่ภมรที่กำลังบินว่อนส่งเสียงก้องกังวาน.

306.

๓๐๖.

Nirantaraṃ nekadijupakūjitaṃ suphrallapaṅkeruha gandhavāsitaṃ gato;

Yasassī migadāyamuttamaṃ tahiṃ tapassī atha pañcavaggiyā.

พระผู้มีพระยศผู้ทรงบำเพ็ญตบะ (พระพุทธเจ้า) เสด็จไปแล้วสู่ป่าอิสิปตนมฤคทายวันอันประเสริฐในที่นั้น ซึ่งมีหมู่นกหลายชนิดส่งเสียงก้องกังวานไม่ขาดสาย และหอมฟุ้งด้วยกลิ่นดอกบัวที่บานสะพรั่ง ครั้นแล้ว ปัญจวัคคีย์ (ก็อยู่ที่นั่น).

307.

๓๐๗.

Devātidevaṃ tibhavekanāthaṃ,Lokantadassiṃ sugataṃ sugattaṃ;

Disvāna dhīraṃ munisīharājaṃ,Kumantaṇaṃ te iti mantayiṃsu.

ครั้นเห็นพระมุนีผู้เป็นดุจราชสีห์ ผู้ทรงปัญญา ผู้เป็นเทวดาเหนือเทวดาทั้งหลาย ผู้เป็นที่พึ่งหนึ่งเดียวในภพสาม ผู้ทรงเห็นที่สุดแห่งโลก ผู้เสด็จไปดีแล้ว ผู้มีพระกายงามแล้ว พวกเขาได้ปรึกษาหารือกัน (ในทางที่ไม่ดี) ดังนี้.

308.

๓๐๘.

‘‘Bhutvāna oḷārikaannapānaṃ,Suvaṇṇavaṇṇo paripuṇṇakāyo;

Etā’vuso’yaṃ samaṇo imassa,Karoma nā’mhe abhivādanādiṃ.

"อาวุโส สมณะนี้จงมาเถิด สมณะนี้บริโภคอาหารและน้ำอันหยาบแล้ว มีผิวพรรณดุจทอง มีกายบริบูรณ์ พวกเราจะไม่กระทำการไหว้เป็นต้นแก่สมณะนี้."

309.

๓๐๙.

Ayaṃ visālanvayato sasūto,Sambhāvanīyo bhuvi ketubhūto;

Paṭiggahetuṃ’rahatā’sanaṃ tu,Tasmā’sanaṃ’yevi’ti paññapema.’’

"สมณะนี้เกิดแล้วจากตระกูลใหญ่ เป็นที่น่าเคารพ เป็นดุจธงชัยในโลก แต่ควรรับอาสนะ เพราะฉะนั้น พวกเราจงจัดอาสนะไว้เท่านั้น" ดังนี้.

310.

๓๑๐.

Ñatvā’tha bhagavā tesaṃ vitakkaṃ tikkhabuddhiyā;

Mettānilakadambehi mānaketuṃ padhaṃsayī.

ครั้นพระผู้มีพระภาคทรงทราบวิตกของพวกเขาด้วยพระปัญญาอันคมกล้าแล้ว ทรงทำลายธงคือมานะด้วยหมู่ลมคือเมตตา.

311.

๓๑๑.

Samatthā nahi saṇṭhātuṃ sakāya katikāya te;

Akaṃsu lokanāthassa vandanādīni dhīmato.

พวกเขาไม่สามารถตั้งอยู่ในคำมั่นของตนได้ ได้กระทำการไหว้เป็นต้นแก่พระโลกนาถผู้ทรงปัญญา.

312.

๓๑๒.

Buddhabhāvaṃ ajānantā munayo munirājino;

Āvuso vādato tassa kevalaṃ samudīrayuṃ.

พวกมุนีไม่รู้ความเป็นพระพุทธเจ้าของพระมุนีผู้เป็นพระราชา ได้กล่าวแต่เพียงคำว่า "อาวุโส" แก่พระองค์นั้น.

313.

๓๑๓.

Atha lokavidū lokanātho tesamu‘‘dīratha;

Āvusovādato neva satthuno’’ samudīrayi.

ครั้นแล้ว พระโลกนาถผู้รู้แจ้งโลก ได้ตรัสแก่พวกเขาว่า "พวกเธออย่ากล่าวคำว่า 'อาวุโส' แก่พระศาสดาเลย" ดังนี้.

314.

๓๑๔.

‘‘Bhikkhave arahaṃ sammā sambuddho’ti tathāgato’’;

Buddhabhāvaṃ pakāsetvā attano tesamu’ttamo.

พระผู้ประเสริฐ (พระพุทธเจ้า) ทรงประกาศความเป็นพระพุทธเจ้าของพระองค์เองแก่พวกเขาว่า "ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง" ดังนี้.

315.

๓๑๕.

Nisinno tehi paññatte dassaneyyuttamāsane;

Brahmanādena te there sīlabhūsanabhūsite.

ประทับนั่งแล้วบนอาสนะอันประเสริฐน่าดูที่พวกเขาจัดถวาย ด้วยพระสุรเสียงอันไพเราะดุจเสียงพรหม (ทรงเรียก) พระเถระเหล่านั้นผู้ประดับด้วยเครื่องประดับคือศีล.

316.

๓๑๖.

Āmantetvāna brahmānaṃ nekakoṭipurakkhato;

Dhammacakkaṃ pavattento desanāraṃsinā tadā.

ในกาลนั้น ครั้นทรงเรียกพรหมทั้งหลายผู้มีหลายโกฏิแวดล้อมแล้ว ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไปด้วยรัศมีคือพระธรรมเทศนา.

317.

๓๑๗.

Mohandhakārarāsimpi hantvā loke manoramaṃ;

Dhammālokaṃ padassetvā veneyyambujabuddhiyā.

ทรงทำลายแม้ซึ่งกองแห่งความมืดคือโมหะในโลกอันน่ารื่นรมย์แล้ว ทรงแสดงแสงสว่างคือธรรมแก่ปัญญาดุจดอกบัวของสัตว์ผู้ควรแนะนำ.

318.

๓๑๘.

Migakānanasaṅkhāto raṇabhūmitale iti;

Rājā mahānubhāvo’vadhammarājā visārado.

พระธรรมราชาผู้แกล้วกล้า ดุจพระราชาผู้มีอานุภาพมาก (ทรงกระทำสงคราม) บนพื้นภูมิแห่งสงครามอันนับว่าเป็นป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ดังนี้.

319.

๓๑๙.

Desanāsiṃ samādāya dhībhujena manoramaṃ;

Veneyyajanabandhunaṃ mahānatthakaraṃ sadā.

ทรงถือเอาซึ่งพระแสงขรรค์คือพระธรรมเทศนาอันน่ารื่นรมย์ด้วยพระพาหาคือพระปัญญา (เพื่อทำลายกิเลส) ผู้เป็นเสมือนญาติแต่กลับทำความพินาศอย่างใหญ่หลวงแก่หมู่สัตว์ผู้ควรแนะนำเสมอ.

320.

๓๒๐.

Kilesārī padāḷetvā saddhammajayadundubhiṃ;

Paharitvāna saddhammajayaketuṃ sudujjayaṃ.

ทรงทำลายซึ่งข้าศึกคือกิเลสแล้ว ทรงตีซึ่งกลองชัยคือพระสัทธรรม ทรงยกซึ่งธงชัยคือพระสัทธรรมอันเอาชนะได้ยากยิ่ง.

321.

๓๒๑.

Ussāpetvāna saddhammajayatthuṇuttamaṃ subhaṃ;

Patiṭṭhāpiya lokekarājā hutvā sivaṅkaro.

ทรงยกขึ้นซึ่งเสาชัยคือพระสัทธรรมอันประเสริฐอันงดงามแล้ว ทรงประดิษฐานแล้ว เป็นพระราชาผู้เป็นหนึ่งเดียวในโลก ผู้กระทำความสวัสดี.

322.

๓๒๒.

Pamocetvāna janataṃ brahāsaṃsārabandhanā;

Nibbāṇanagaraṃ netukāmo lokahite rato.

ทรงปลดเปลื้องซึ่งหมู่ชนจากเครื่องผูกคือสังสารวัฏอันใหญ่หลวง ผู้ทรงปรารถนาจะนำไปสู่นิพพานนคร ผู้ทรงยินดีในประโยชน์เกื้อกูลแก่โลก.

323.

๓๒๓.

Suvaṇṇācalakūṭaṃ’va jaṅgamaṃ cārudassanaṃ;

Patvo’ruvelagāmiṃ taṃ añjasaṃ’va surañjasaṃ.

เสด็จไปสู่อุรุเวลา ดุจยอดภูเขาทองอันเคลื่อนที่ได้ น่าดูน่าชม ดุจหนทางแห่งเทพอันน่ารื่นรมย์ยิ่ง.

324.

๓๒๔.

Bhaddavaggiyabhūpālakumāre tiṃsamattake;

Maggattayāmatarasaṃ pāyenvā rasamu’ttamaṃ.

ทรงให้เจ้าชายภัททวัคคีย์มีประมาณ ๓๐ องค์ ดื่มซึ่งรสอันประเสริฐคือรสแห่งอมตธรรมคือมรรคสามแล้ว.

325.

๓๒๕.

Pabbajjamu’ttamaṃ datvā lokassa’tthāya bhikkhavo;

Uyyojetvāna sambuddho cārikaṃ carathā’ti te.

พระสัมพุทธเจ้าทรงประทานบรรพชาอันประเสริฐเพื่อประโยชน์แก่โลกแล้ว ทรงส่งภิกษุเหล่านั้นไปว่า "พวกเธอจงจาริกไป" ดังนี้.

326.

๓๒๖.

Gantvo’ruvelaṃ jaṭilānama’nto-Jaṭā ca chetvāna jaṭā bahiddhā;

Pāpetva aggañjasamu’ttamo te,Purakkhato indu’va tārakābhi.

เสด็จไปสู่อุรุเวลา ทรงตัดชฎาภายในและชฎาภายนอก (ของชฎิล) แล้ว ทรงให้ชฎิลเหล่านั้นบรรลุทางอันประเสริฐ พระองค์ผู้ประเสริฐ อันแวดล้อมแล้ว ดุจพระจันทร์อันหมู่ดาวแวดล้อม.

327.

๓๒๗.

Purakkhato tehi anāsavehi,Chabbaṇṇaraṃsābharanuttamehi;

Disaṅganāyo atisobhayanto,Pakkhīnamakkhīni’pi pīṇayanto.

อันพระอรหันต์เหล่านั้นแวดล้อมแล้ว ผู้มีเครื่องประดับอันประเสริฐคือพระฉัพพรรณรังสี ทรงยังทิศทั้งหลายให้งดงามยิ่ง ทรงยังนัยน์ตาของหมู่นกให้ยินดีด้วย.

328.

๓๒๘.

Dinnaṃ paṭiññaṃ samanussaranto,Taṃ bimbisārassa mahāyasassa;

Mocetukāmo vararājavaṃsaṃ,Dhajūpamānassa guṇālayassa.

ทรงระลึกถึงปฏิญญาที่ให้ไว้แล้วแก่พระเจ้าพิมพิสารผู้มีพระยศมากนั้น ทรงปรารถนาจะปลดเปลื้องซึ่งราชวงศ์อันประเสริฐ ผู้เป็นดุจธงชัย ผู้เป็นที่รวมแห่งคุณ.

329.

๓๒๙.

Sikhaṇḍimaṇḍalāraddhanaccaṃ laṭṭhivanavhayaṃ;

Uyyānama’gamā nekatarusaṇḍābhimaṇḍitaṃ.

ได้เสด็จไปยังอุทยานชื่อลัฏฐิวัน ซึ่งประดับประดาด้วยหมู่ไม้มากมาย และมีการฟ้อนรำที่เริ่มโดยฝูงนกยูง.

330.

๓๓๐.

Bimbisāranarindo so’gatabhāvaṃ mahesino;

Suṇitvā pītipāmojjabhūsanena vibhūsito.

พระเจ้าพิมพิสารนั้น ทรงสดับการเสด็จมาของพระมหามุนีแล้ว ทรงประดับประดาด้วยเครื่องประดับคือปีติและปราโมทย์.

331.

๓๓๑.

Tamu’yyānu’pagantvāna mahāmaccapurakkhato;

Satthupādāravindehi sobhayanto siroruhe.

เสด็จไปถึงอุทยานนั้นแล้ว มีหมู่มหาอำมาตย์แวดล้อม ทรงประดับพระเศียรด้วยพระบาทอันเปรียบด้วยดอกบัวของพระศาสดา.

332.

๓๓๒.

Nisinno bimbisāraṃ taṃ saddhammaamatambunā;

Devindagīyamānaggavaṇṇo vaṇṇābhirājito.

(พระศาสดา) ประทับนั่งแล้ว ทรงรุ่งเรืองด้วยพระฉวีวรรณ มีพระคุณอันยอดเยี่ยมที่เหล่าทวยเทพขับร้องสรรเสริญ (และทรงแสดงธรรม) ด้วยน้ำอมฤตคือพระสัทธรรมแก่พระเจ้าพิมพิสารนั้น.

333.

๓๓๓.

Devadānavabhogindapūjito so mahāyaso;

Rammaṃ rājagahaṃ gantvā devindapurasannibhaṃ.

พระผู้มีพระยศใหญ่พระองค์นั้น อันเหล่าเทพ อสูร และนาคราชบูชาแล้ว เสด็จไปสู่กรุงราชคฤห์อันน่ารื่นรมย์ ซึ่งเปรียบดังเมืองของท้าวสักกะ.

334.

๓๓๔.

Narindagehaṃ ānīto narindena sarāsabho;

Bhojanassā’vasānamhi cālayanto mahāmahiṃ.

พระผู้ประเสริฐกว่านรชนนั้น ถูกพระราชาทรงนำไปยังพระราชวัง เมื่อเสร็จสิ้นภัตตาหารแล้ว ทรงยังแผ่นดินใหญ่ให้หวั่นไหว.

335.

๓๓๕.

Patigaṇhiya samphullatarurājavirājitaṃ;

Rammaṃ veluvanārāmaṃ vilocana rasāyanaṃ.

ทรงรับพระเวฬุวันมหาวิหารอันน่ารื่นรมย์ ซึ่งรุ่งเรืองด้วยหมู่ไม้ใหญ่ที่บานสะพรั่ง และเป็นเครื่องบำรุงสายตา.

336.

๓๓๖.

Sitapulinasamūhacchannabhālaṅkatasmiṃ,Surabhikusumagandhākiṇṇamandānilasmiṃ;

Vividhakamalamālālaṅkatambāsayasmiṃ,Vipulavimalatasmiṃ valliyāmaṇḍapasmiṃ.

ในที่ซึ่งประดับด้วยหาดทรายขาวสะอาดที่ปกคลุมเป็นหมู่, ในที่ซึ่งลมรำเพยพัดเอากลิ่นดอกไม้อันหอมหวนฟุ้งไป, ในที่ซึ่งสระน้ำประดับด้วยพวงดอกบัวนานาชนิด, ในซุ้มเถาวัลย์อันกว้างขวางและบริสุทธิ์นั้น.

337.

๓๓๗.

Suranaramahanīyo cārupādāravindo,Vimalakamalanetto kundadantābhirāmo;

Guṇaratanasamuddo nāthanātho munindo,Kaṇakakiraṇasobho somasommānano so.

พระผู้มีพระบาทอันงามดุจดอกบัว อันเหล่าเทพและมนุษย์บูชา, มีพระเนตรบริสุทธิ์ดุจดอกบัว, มีพระทนต์งามดุจดอกมะลิ, เป็นมหาสมุทรแห่งรัตนคุณ, เป็นที่พึ่งของสัตว์โลก เป็นจอมมุนี, มีพระรัศมีรุ่งเรืองดุจทองคำ, มีพระพักตร์อ่อนโยนดุจพระจันทร์นั้น.

338.

๓๓๘.

Vimalapavarasīlakkhandhavārañca katvā,Ruciravarasamādhīkuntamu‘‘ssāpayitvā;

Tikhiṇatarasubhaggaṃ buddhañāṇorukaṇḍaṃ,Viharati bhamayanto kāmama’ggā vihārā.

ทรงกระทำกองศีลอันบริสุทธิ์และประเสริฐ, ทรงยกหอกคือสมาธิอันงามและประเสริฐขึ้น, ทรงยังลูกศรคือพุทธญาณอันคมกล้าและประเสริฐยิ่งให้หมุนเวียนไป, ทรงประทับอยู่ในวิหารอันยอดเยี่ยม.

339.

๓๓๙.

Tadā suddhodano rājā‘‘putto sambodhimuttamaṃ;

Patvā pavattasaddhammacakko lokahitāya me.

ครั้งนั้น พระเจ้าสุทโธทนะ (ทรงดำริว่า) "พระโอรสของข้าพเจ้าได้บรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุดแล้ว ทรงยังพระสัทธรรมจักรให้เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่โลก."

340.

๓๔๐.

Rājagahaṃ’ca nissāya ramme veluvane’dhunā;

Vasatī‘‘ti suṇitvāna buddhabhūtaṃ sakatrajaṃ.

ทรงสดับแล้วว่า "พระโอรสของพระองค์ได้เป็นพระพุทธเจ้าแล้ว ประทับอยู่ในพระเวฬุวันอันน่ารื่นรมย์ อาศัยกรุงราชคฤห์ในบัดนี้" ดังนี้.

341.

๓๔๑.

Daṭṭhukāmo navakkhattuṃ navāmacce mahesino;

Navayodhasahassehi saddhiṃ pesesi santikaṃ.

ทรงปรารถนาจะทอดพระเนตร (พระพุทธเจ้า) จึงทรงส่งมหาอำมาตย์เก้าคน พร้อมด้วยทหารเก้าพันคน ไปเฝ้าพระมหามุนีถึงเก้าครั้ง.

342.

๓๔๒.

Gantvā te dhammarājassa sutvā’nopamadesanaṃ;

Uttamatthaṃ labhitvāna sāsanampi napesayuṃ.

พวกเขาทั้งหลายไปแล้ว สดับพระธรรมเทศนาอันหาที่เปรียบมิได้ของพระธรรมราชา ได้บรรลุอุดมประโยชน์แล้ว ก็มิได้ส่งข่าวสารกลับไป.

343.

๓๔๓.

Tesve’kampi apassanto kāludāyiṃ subhāratiṃ;

Āmantetvā mahāmaccaṃ pabbajjābhirataṃ sadā.

ไม่ทรงเห็นแม้แต่คนเดียวในหมู่พวกเขา จึงทรงเรียกมหาอำมาตย์กาฬุทายีผู้มีวาจางาม ผู้ยินดีในการบวชอยู่เสมอ.

344.

๓๔๔.

‘‘Sugattaratanaṃ netvā mama nettarasāyanaṃ;

Yena kenacu’pāyena karohī’’ti tama’bravī.

ตรัสกับเขาว่า "จงนำพระรัตนกายอันงาม ซึ่งเป็นเครื่องบำรุงสายตาของข้าพเจ้ามา ด้วยอุบายใดอุบายหนึ่งเถิด."

345.

๓๔๕.

Atha yodhasahassena tampi pesesi so’pi ca;

Gantvā sapariso satthu sutvā sundaradesanaṃ.

ครั้งนั้น พระองค์ก็ทรงส่งเขาไปอีกพร้อมด้วยทหารพันคน เขาก็ไปแล้วพร้อมด้วยบริวาร สดับพระธรรมเทศนาอันไพเราะของพระศาสดาแล้ว.

346.

๓๔๖.

Arahattañjasaṃ patvā pabbajitvā narāsabhaṃ;

Namassanto sa sambuddhaṃ paggayha sirasañjaliṃ.

ได้บรรลุอรหัตตผลโดยพลัน บวชแล้ว เขานมัสการพระสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐกว่านรชน ประคองอัญชลีเหนือเศียรเกล้า.

347.

๓๔๗.

‘‘Vasantakālajjanītātirattavaṇṇābhirāmaṅkurapallavāni;

Sunīlavaṇṇujjalapattayuttā sākhāsahassāni manoramāni.

"หน่อและใบอ่อนอันงาม มีสีแดงจัดที่เกิดในฤดูวสันต์, กิ่งก้านเป็นพันอันน่ารื่นรมย์ มีใบสีเขียวเข้มสดใส.

348.

๓๔๘.

Visiṭṭhagandhākulaphāliphullanānāvicittāni mahīruhāni;

Sucittanānāmigapakkhisaṅghasaṅgīyamānuttamakānanāni.

ต้นไม้ทั้งหลายอันมีกลิ่นหอมฟุ้งไปทั่ว บานสะพรั่งด้วยดอกไม้นานาชนิดอันวิจิตร, ป่าอันยอดเยี่ยมที่หมู่เนื้อและนกนานาชนิดอันสวยงามขับขานเพลง.

349.

๓๔๙.

Sunīlasātodakapūritāni sunādikādambakadambakāni;

Sugandhendīvarakallahārā ravindarattambujabhūsitāni.

(สระน้ำ) เต็มไปด้วยน้ำใสสะอาดสีเขียวเข้ม มีหมู่หงส์และนกกระเรียนส่งเสียงไพเราะ, ประดับด้วยดอกบัวเขียว ดอกบัวขาวอันหอมหวน ดอกบัวแดง และดอกบัวหลวง.

350.

๓๕๐.

Tīrantare jātadumesu pupphakiñjakkharājīhi virājitāni;

Muttātisetāmalasekatāni rammāni nekāni jalāsayāni.

สระน้ำมากมายอันน่ารื่นรมย์ ซึ่งรุ่งเรืองด้วยแถวเกสรดอกไม้ในหมู่ต้นไม้ที่เกิดอยู่ริมฝั่ง และมีหาดทรายขาวสะอาดบริสุทธิ์ดุจไข่มุก.

351.

๓๕๑.

Manuññaveḷuriyakañcukānivaguṇṭhitāni’ca susaddalehi;

Sunīlabhūtāni mahītalāni nabhāni mandānila saṅkulāni.

พื้นดินทั้งหลายกลายเป็นสีเขียวเข้ม ถูกปกคลุมด้วยหญ้าเขียวสดอันงามดุจไพฑูรย์, ท้องฟ้าเต็มไปด้วยลมรำเพย.

352.

๓๕๒.

Anantabhogehi janehi phītaṃ,Surājadhāniṃ kapiḷābhidhāniṃ;

Gantuṃ bhadante samayo’’tiādiṃ,Saṃvaṇṇi vaṇṇaṃ gamanañjasassa.

(พระกาฬุทายี) ได้พรรณนาคุณแห่งการเสด็จไปสู่เมืองหลวงชื่อกบิลพัสดุ์ อันอุดมสมบูรณ์ด้วยผู้คนที่มีโภคะอันไม่สิ้นสุด โดยกล่าวว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถึงเวลาที่จะเสด็จไปแล้ว" ดังนี้เป็นต้น.

353.

๓๕๓.

Suvaṇṇanaṃ taṃ sugato suṇitvā,‘‘Vaṇṇesi vaṇṇaṃ gamanassu’dāyi;

Kinnū‘‘ti bhāsittha tato udāyi,Kathesi’daṃ tassa sivaṅkarassa.

พระสุคตทรงสดับคำพรรณนานั้นแล้ว ตรัสว่า "อุทายีพรรณนาคุณแห่งการเสด็จไป อะไรกันหนอ?" จากนั้น พระอุทายีได้กราบทูลสิ่งนี้แก่พระผู้ทรงกระทำความสวัสดีนั้น.

354.

๓๕๔.

‘‘Bhante pitā dassanami’cchate te,Suddhodano rājavaro yasassī;

Tathāgato lokahitekanātho,Karotu saññātakasaṅgahanti.’’

"ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระบิดาของพระองค์คือพระเจ้าสุทโธทนะผู้ประเสริฐและมีพระยศ ทรงปรารถนาจะทอดพระเนตรพระองค์ ขอพระตถาคตผู้เป็นที่พึ่งหนึ่งเดียวเพื่อประโยชน์แก่โลก จงทรงสงเคราะห์พระญาติเถิด."

355.

๓๕๕.

Suṇitvā madhuraṃ tassa giraṃ lokahite rato;

‘‘Sādhu’dāyi karissāmi ñātakānanti saṅgahaṃ.’’

พระผู้ทรงยินดีในประโยชน์แก่โลก ทรงสดับพระดำรัสอันไพเราะของท่านนั้นแล้ว (ตรัสว่า) "ดีละ อุทายี เราจักสงเคราะห์พระญาติ."

356.

๓๕๖.

Jaṅgamo hemamerū’va rattakambalalaṅkato;

Vimalo puṇṇacando’va tārakāparivārito.

ดุจภูเขาทองพระสุเมรุที่เคลื่อนที่ได้ ประดับด้วยผ้ากัมพลแดง, ดุจพระจันทร์เต็มดวงอันบริสุทธิ์ แวดล้อมด้วยหมู่ดาว.

357.

๓๕๗.

Saddhiṃ vīsasahassehi santacittehi tādihi;

Gacchanto sirisampanno añjase saṭṭhiyojane.

เสด็จไปผู้ทรงสมบูรณ์ด้วยสิริ พร้อมด้วยพระอรหันต์สองหมื่นรูปผู้มีจิตสงบ ในระยะทางหกสิบโยชน์.

358.

๓๕๘.

Dine dine vasitvāna yojane yojane jino;

Dvīhi māsehi sampatto buddho jātapuraṃ varaṃ.

พระชินเจ้าประทับพักแรมวันละโยชน์ เสด็จถึงเมืองประสูติอันประเสริฐภายในสองเดือน.

359.

๓๕๙.

Buddhaṃ visuddhakamalānanasobhamānaṃ,Bālaṃsumālisatabhānusamānabhānuṃ;

Cakkaṅkitorucaraṇaṃ caraṇādhivāsaṃ,Lokattayekasaraṇaṃ araṇaggakāyaṃ.

พระพุทธเจ้าผู้ทรงมีพระพักตร์งามรุ่งเรืองดุจดอกบัวบริสุทธิ์ ผู้ทรงมีพระรัศมีรุ่งโรจน์ดุจพระอาทิตย์ร้อยดวงที่ส่องแสงเจิดจ้า ผู้ทรงมีพระบาทอันประดับด้วยจักร ผู้ทรงเป็นที่พึ่งแห่งจรณะ ผู้ทรงเป็นสรณะอันเอกของโลกทั้งสาม ผู้ทรงมีพระกายอันปราศจากกิเลสเครื่องเศร้าหมอง.

360.

๓๖๐.

Sampuṇṇahemaghaṭatoraṇadhūmagandha,Mālehi veṇupaṇavādihi dundubhīhi;

Cittehi chattadhajacāmaravījanīhi,Suddhodanādivanipā abhipūjayiṃsū.

เหล่าชาวเมืองมีพระเจ้าสุทโธทนะเป็นต้น ได้พากันบูชาด้วยหม้อทองเต็มเปี่ยม ซุ้มประตู ธูปหอม พวงมาลัย ด้วยขลุ่ย ปี่พาทย์ และกลองทั้งหลาย ด้วยฉัตร ธง และพัดอันวิจิตร.

361.

๓๖๑.

Susajjitaṃ puraṃ patvā munindo taṃ manoramaṃ;

Sugandhipupphakiñjakkhālaṅkatorutalākulaṃ.

พระจอมมุนีเสด็จถึงเมืองอันประดับตกแต่งดีแล้วนั้น ซึ่งน่ารื่นรมย์ใจ เต็มไปด้วยสระน้ำที่ประดับด้วยเกสรดอกไม้หอม.

362.

๓๖๒.

Suphullajalajākiṇṇa acchodakajalālayaṃ;

Mayūramaṇḍalāraddha raṅgehi ca virājitaṃ.

เต็มไปด้วยดอกบัวบานสะพรั่ง มีน้ำใสสะอาด เป็นที่อยู่ของน้ำ และรุ่งเรืองด้วยสีสันที่ฝูงนกยูงพากันรำแพน.

363.

๓๖๓.

Cārucaṅkamapāsāda latāmaṇḍapamaṇḍitaṃ;

Pāvekkhi pavaro rammaṃ nigrodhārāmamuttamaṃ.

พระผู้ประเสริฐได้เสด็จเข้าสู่นิโครธารามอันประเสริฐ น่ารื่นรมย์ใจ ซึ่งประดับด้วยทางจงกรมอันงดงาม ปราสาท และซุ้มเถาวัลย์.

364.

๓๖๔.

‘‘Amhākame’sasiddhattho putto natto’ti’’ādinā;

Cintayitvāna sañjātamānasatthaddhasākiyā.

เหล่าศากยะผู้มีใจกระด้างด้วยความถือตัว ได้คิดว่า "พระสิทธัตถะนี้เป็นบุตร เป็นหลานของเรา" ดังนี้เป็นต้น.

365.

๓๖๕.

Dahare dahare rāja kumāre idama’bravuṃ;

‘‘Tumhe vandatha siddhatthaṃ navandāma mayanti taṃ.’’

พวกเขาจึงกล่าวกับราชกุมารหนุ่มๆ ว่า "พวกท่านจงไหว้พระสิทธัตถะเถิด ส่วนพวกเราจะไม่ไหว้พระองค์."

366.

๓๖๖.

Idaṃ vatvā nisīdiṃsu katvā te purato tato;

Adantadamako danto tilokekavilocano.

กล่าวแล้วดังนี้ พวกเขาก็นั่งลงเบื้องหน้าพระองค์ พระผู้ทรงฝึกผู้ที่ยังไม่ได้รับการฝึก ผู้ทรงฝึกแล้ว ผู้ทรงเป็นดวงตาหนึ่งเดียวของโลกทั้งสาม.

367.

๓๖๗.

Tesaṃ ajjhāsayaṃ ñatvā ‘‘na maṃ vandanti ñātayo;

Handa vandāpayissāmi’dāni nesanti’’ tāvade.

ทันใดนั้น พระองค์ทรงทราบอัธยาศัยของพวกเขาว่า "ญาติทั้งหลายไม่ไหว้เรา เอาเถิด บัดนี้เราจะให้พวกเขาไหว้."

368.

๓๖๘.

Abhiññā pādakajjhānaṃ samāpajjitvā jhānato;

Vuṭṭhāya hemahaṃso’va hemavaṇṇo pabhaṅkaro.

ทรงเข้าปฐมฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญาแล้ว เสด็จออกจากฌาน ทรงมีพระฉวีวรรณดุจสีทอง ทรงเปล่งรัศมีดุจหงส์ทอง.

369.

๓๖๙.

Abbhuggantvā nabhaṃ sabbasattanettarasāyanaṃ;

Gaṇḍambarukkhamūlasmiṃ pāṭihāriyasannibhaṃ.

เสด็จเหาะขึ้นไปในอากาศ เป็นที่ชื่นชมแก่สายตาของสัตว์ทั้งปวง ทรงกระทำปาฏิหาริย์อันน่าอัศจรรย์ ณ โคนต้นมะม่วงคัณฑามพฤกษ์.

370.

๓๗๐.

Asādhāraṇama’ññesaṃ pāṭihāriyamu’ttamaṃ;

Ramanīyatare tasmiṃ akāsi munipuṅgavo.

พระจอมมุนีได้ทรงกระทำปาฏิหาริย์อันประเสริฐ ซึ่งไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น ณ ที่อันน่ารื่นรมย์ยิ่งนั้น.

371.

๓๗๑.

Disvā tama’bbhutaṃ rājā suddhodanonarāsabho;

Sañjātapītipāmojjo sakyavaṃsekanāyako.

พระราชาสุทโธทนะผู้ประเสริฐกว่านรชน ผู้เป็นผู้นำหนึ่งเดียวแห่งศากยวงศ์ ทรงเห็นปาฏิหาริย์อันอัศจรรย์นั้นแล้ว ทรงเกิดปีติปราโมทย์.

372.

๓๗๒.

Satthupādāravindehi sake cārusiroruhe;

Bhūsite’kāsi te sabbe sākiya’ akaruṃ tathā.

ทรงให้พระเกศาอันงดงามของพระองค์ประดับด้วยพระบาทของพระศาสดา และเหล่าศากยะทั้งปวงก็กระทำเช่นนั้น.

373.

๓๗๓.

Dhīro pokkharavassassa avasāne manoramaṃ;

Dhammavassaṃ pavassetvā sattacittāvanuggataṃ.

พระผู้มีปัญญา ทรงยังฝนธรรมอันน่ารื่นรมย์ให้ตกลงมา ซึ่งเกิดขึ้นจากจิตใจของสัตว์ทั้งหลาย เมื่อฝนโบกขรพรรษสิ้นสุดลง.

374.

๓๗๔.

Mahāmoharajaṃ hantvā sasaṅgho dutiye dine;

Pavekkhi sapadānena piṇḍāya puramu’ttamaṃ.

ทรงกำจัดธุลีคือโมหะอันใหญ่หลวงแล้ว ในวันที่สอง พระองค์พร้อมด้วยพระสงฆ์ ได้เสด็จเข้าไปสู่เมืองอันประเสริฐเพื่อบิณฑบาตตามลำดับตรอก.

375.

๓๗๕.

Tassa pādāravindāni’ravindāni anekadhā;

Uggantvā patigaṇhiṃsu akkantakkantaṭhānato.

ดอกบัวหลายชนิดได้ผุดขึ้นมารองรับพระบาทของพระองค์ ณ ทุกย่างก้าวที่เสด็จไป.

376.

๓๗๖.

Dehajotikadambehi gopuraṭṭālamandirā;

Piñjarattaṃ gatā tasmiṃ pākārappabhūti tadā.

ในกาลนั้น ซุ้มประตู หอคอย ปราสาท และกำแพงเมืองเป็นต้น ได้กลายเป็นสีเหลืองทองด้วยหมู่แห่งพระรัศมีจากพระวรกายของพระองค์.

377.

๓๗๗.

Carantaṃ pavisitvāna piṇḍāya puravīthiyaṃ;

Lokālokakaraṃ vīraṃ santaṃ dantaṃ pabhaṅkaraṃ.

พระองค์ผู้ทรงเป็นวีระ ผู้ทรงกระทำให้โลกสว่างไสว ผู้สงบ ผู้ฝึกแล้ว ผู้ทรงเปล่งรัศมี ได้เสด็จเข้าไปในถนนของเมืองเพื่อบิณฑบาต.

378.

๓๗๘.

Pasādajanake ramme pāsāde sā yasodharā;

Sīhapañjarato disvā ṭhitā pemaparāyaṇā.

พระนางยโสธราผู้เปี่ยมด้วยความรัก ทรงยืนอยู่ ณ ปราสาทอันน่ารื่นรมย์ใจที่ยังความเลื่อมใสให้เกิดขึ้น ทอดพระเนตรเห็นพระองค์จากสีหบัญชร.

379.

๓๗๙.

Bhūsane maṇiraṃsīhi bhāsuraṃ rāhulaṃ varaṃ;

Āmantetvā padassetvā ‘‘tuyhame’so pitā’’ti taṃ.

ทรงเรียกพระราหุลผู้ประเสริฐ ผู้รุ่งเรืองด้วยรัศมีแห่งแก้วมณีที่ประดับอยู่ แล้วทรงชี้ให้ดูว่า "นี่คือบิดาของเจ้า."

380.

๓๘๐.

Niketamu’pasaṅkamma suddhodanayasassino;

Vanditvā tama’nekāhi itthīhi parivāritā.

เสด็จเข้าไปยังพระตำหนักของพระเจ้าสุทโธทนะผู้ทรงมียศ ทรงไหว้พระองค์พร้อมด้วยสตรีจำนวนมากที่แวดล้อมอยู่.

381.

๓๘๑.

‘‘Deva devindalīlāya putto te’dha pure pure;

Caritvā carate’dāni piṇḍāyā’ti ghare ghare’’.

"ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเทพ พระโอรสของพระองค์ผู้ทรงเคยประทับอยู่ในพระราชวังอย่างเทพเจ้า บัดนี้กำลังเสด็จบิณฑบาตไปตามบ้านเรือน."

382.

๓๘๒.

Pavedesi pavedetvā’gamā mandirama’ttano;

Ānandajalasandoha pūrito’rucilocanā.

ทรงแจ้งให้ทราบแล้ว ก็เสด็จกลับสู่พระตำหนักของพระองค์เอง โดยมีพระเนตรเปี่ยมด้วยน้ำตาแห่งความปีติยินดี.

383.

๓๘๓.

Tato sesanarindānaṃ indo indova laṅkato;

Kampamāno pagantvāna vegena jinasantikaṃ.

จากนั้น พระราชาผู้เป็นใหญ่กว่าราชาทั้งหลาย ดุจพระอินทร์ผู้เป็นใหญ่ในลังกา ทรงสั่นสะท้าน เสด็จไปหาพระชินเจ้าอย่างรวดเร็ว.

384.

๓๘๔.

‘‘Sakyapuṅgava te ne’sa vaṃso mā cara mā cara;

Vaṃse putte’karājā’pi na piṇḍāya carī pure.’’

"ข้าแต่พระศากยบุตรผู้ประเสริฐ นี่ไม่ใช่ธรรมเนียมของวงศ์ตระกูลของพระองค์ ขอพระองค์อย่าเสด็จบิณฑบาตเลย แม้แต่พระราชาผู้เป็นโอรสองค์เดียวในวงศ์ตระกูลก็ไม่เคยเสด็จบิณฑบาตในเมือง."

385.

๓๘๕.

Iti vutte narindena munindo guṇasekharo;

‘‘Tuyhame’so mahārāja vaṃso mayhaṃ pana’nvayo.

เมื่อพระราชาตรัสอย่างนั้น พระจอมมุนีผู้เป็นยอดแห่งคุณธรรม ตรัสว่า "ข้าแต่มหาราช นี่เป็นวงศ์ตระกูลของพระองค์ แต่เชื้อสายของอาตมภาพ.

386.

๓๘๖.

Buddhavaṃso’’ti sambuddhavaṃsaṃ tassa pakāsayī;

Atho tasmiṃ ṭhitoyeva desento dhammamu’ttariṃ.

คือพุทธวงศ์" ดังนี้ แล้วทรงประกาศพุทธวงศ์แก่พระองค์ จากนั้นขณะที่ประทับยืนอยู่นั่นเอง ก็ทรงแสดงธรรมอันประเสริฐ.

387.

๓๘๗.

‘‘Uttiṭṭhe nappamajjeyya dhammami’’ccādimu’ttamaṃ;

Gāthaṃ manoramaṃ vatvā sotūnaṃ sivamā’vahaṃ.

ทรงกล่าวคาถาอันประเสริฐและน่ารื่นรมย์ใจที่นำมาซึ่งความสุขแก่ผู้ฟัง มีความว่า "พึงลุกขึ้น อย่าประมาทในธรรม" เป็นต้น.

388.

๓๘๘.

Dassanaggarasaṃ datvā santappetvā tamu’ttamo;

Tenā’bhiyācito tassa niketaṃ samupāgato.

พระผู้ประเสริฐทรงประทานรสอันยอดเยี่ยมแห่งการเห็น (ธรรม) ทรงยังพระราชาให้เอิบอิ่มแล้ว เมื่อพระราชาทูลอาราธนา ก็เสด็จไปยังพระตำหนักของพระองค์.

389.

๓๘๙.

Saddhiṃ visasahassehi tādīhi dipaduttamaṃ;

Madhurodanapānena santappetvā mahīpati.

พระราชาทรงยังพระผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้า พร้อมด้วยพระอรหันต์สองหมื่นรูปผู้คงที่ ให้อิ่มหนำด้วยข้าวและน้ำอันโอชะ.

390.

๓๙๐.

Cuḷāmaṇīmarīcīhi piñjarañjalikehi taṃ;

Rājuhi saha vanditvā nisīdi jinasantike.

พร้อมด้วยพระราชาทั้งหลาย ถวายบังคมพระองค์นั้นด้วยอัญชลีอันเป็นสีทองด้วยรัศมีแห่งจุฬามณี แล้วประทับนั่งใกล้พระชินเจ้า.

391.

๓๙๑.

Tā’pi nekasatā gantvā sundarā rājasundarī;

Narindena anuññātā nisidiṃsu tahiṃ tadā.

แม้เหล่านางกษัตริย์ผู้สิริโฉมหลายร้อยเหล่านั้น ได้รับอนุญาตจากพระราชาแล้ว จึงไปประทับนั่ง ณ ที่นั้นในกาลนั้น.

392.

๓๙๒.

Desetvā madhuraṃ dhammaṃ tilokatilako jino;

Ahampa’jja na gaccheyyaṃ save bimbāya mandiraṃ.

พระชินเจ้าผู้เป็นดุจเครื่องประดับแห่งโลกทั้งสาม ทรงแสดงพระธรรมอันไพเราะแล้ว [ทรงดำริว่า] "หากในวันนี้ เราไม่ไปสู่ตำหนักของพระนางพิมพา..."

393.

๓๙๓.

Dayāya hadayaṃ tassā phāleyyā’ti dayālayo;

Sāvakaggayugaṃ gayha mandiraṃ pitarā gato.

พระผู้มีพระทัยเป็นที่อาศัยแห่งความกรุณา ทรงพาคู่พระอัครสาวกเสด็จไปสู่ตำหนักพร้อมด้วยพระบิดา ด้วยพระกรุณาว่า "หัวใจของพระนางนั้นพึงแตก [หากเราไม่ไป]"

394.

๓๙๔.

Nisīdi pavisitvāna buddho buddhāsane tahiṃ;

Chabbaṇṇaraṃsijālehi bhāsuranto’va bhānumā.

พระพุทธเจ้าเสด็จเข้าไปแล้ว ประทับนั่งบนพุทธอาสน์ ณ ที่นั้น ทรงรุ่งเรืองด้วยข่ายแห่งพระรัศมี ๖ สี ดุจพระอาทิตย์.

395.

๓๙๕.

Manosilācuṇṇasamānadehamarīvijālehi virājamānā;

Pakampitā hemalatā’va bimbā bimbadharā satthu samīpa’māga.

พระนางพิมพาผู้มีริมฝีปากแดงดุจผลตำลึง มีพระวรกายอันสั่นสะเทือนดุจเถาวัลย์ทอง ทรงรุ่งเรืองด้วยข่ายแห่งรัศมีกายอันเสมอด้วยผงหรดาล เสด็จมาใกล้พระศาสดา.

396.

๓๙๖.

Satthu pādesu samphassasītaluttamavārinā;

Nibbāpesi mahāsokapāvakaṃ hadayindhane.

ทรงดับไฟคือความโศกใหญ่ในเชื้อเพลิงคือหทัยได้แล้ว ด้วยน้ำอันยอดเยี่ยมคือการสัมผัสพระบาทของพระศาสดาอันเย็น.

397.

๓๙๗.

Rājā satthu pavedesi bimbāyā’ti bahuṃ guṇaṃ;

Munindo’pi pakāsesi candakiṇṇarajātakaṃ.

พระราชาทรงกราบทูลพระคุณของพระนางพิมพาเป็นอันมากแด่พระศาสดา แม้พระมุนินทร์ก็ทรงประกาศจันทกินนรชาดก.

398.

๓๙๘.

Tadā nandakumārassa sampatte maṅgalattaye;

Vivāho abhiseko ca iti gehappavesanaṃ.

ในกาลนั้น เมื่อมงคลสามอย่างของนันทกุมารมาถึงแล้ว คือ การวิวาห์ การอภิเษก และการเข้าสู่เรือน.

399.

๓๙๙.

Maṅgalānaṃ pureyeva pabbājesi pabhaṅkaro;

Anicchantaṃ’va netvā taṃ ārāmaṃ rammamuttamaṃ.

ก่อนมงคลเหล่านั้นนั่นเอง พระผู้ทรงยังแสงสว่างให้เกิด ทรงพาพระนันทกุมารนั้นผู้ไม่ปรารถนาไปสู่อารามอันรื่นรมย์ยอดเยี่ยม แล้วทรงให้บรรพชา.

400.

๔๐๐.

Attānama’nugacchantaṃ dāyajjatthaṃ sakatrajaṃ;

Kumāraṃ rāhulaṃ cā’pi kumārābharaṇujjalaṃ.

และทรงพาเจ้าชายราหุลผู้เป็นโอรสของพระองค์ ผู้ตามเสด็จพระองค์เพื่อขอทรัพย์มรดก ผู้รุ่งเรืองด้วยเครื่องประดับของกุมาร.

401.

๔๐๑.

‘‘Sukhā’va chāyā te me’’ti uggirantaṃ giraṃ piyaṃ;

‘‘Dāyajjaṃ me dadāhī’ti dāyajjaṃ me dadāhi ca’’.

ผู้เปล่งวาจาอันเป็นที่รักว่า "ร่มเงาของท่านนี้เป็นสุขแก่ข้าพเจ้า" และ "ขอพระองค์โปรดประทานทรัพย์มรดกแก่ข้าพเจ้า ขอพระองค์โปรดประทานทรัพย์มรดกแก่ข้าพเจ้า"

402.

๔๐๒.

Ārāmameva netvāna pabbājesi niruttaraṃ;

Saddhammaratanaṃ datvā dāyajjaṃ tassa dhīmato.

ทรงพาไปสู่อารามนั่นเอง ทรงให้บรรพชาอันยอดเยี่ยมแล้ว ทรงประทานรัตนะคือพระสัทธรรมเป็นทรัพย์มรดกแก่พระราหุลผู้มีปัญญานั้น.

403.

๔๐๓.

Nikkhamma tamhā sugataṃsumāli tahiṃ jantusaroruhāni;

Saddhammaraṃsīhi vikāsayanto upāgato rājagahaṃ punā’pi.

พระสุคตผู้เป็นดุจพระอาทิตย์เสด็จออกจากที่นั้นแล้ว ทรงยังดอกบัวคือหมู่สัตว์ในที่นั้นให้เบ่งบานด้วยรัศมีคือพระสัทธรรม เสด็จมายังกรุงราชคฤห์อีกครั้ง.

404.

๔๐๔.

Kusumākula sundaratarupavane padumuppala bhāsurasaranikare;

Puthucaṅkamamaṇḍitasitasikate subhasītavane viharati sugato.

พระสุคตประทับอยู่ในป่าสีตวันอันงดงาม ซึ่งมีป่าอันมีต้นไม้สวยงามระเกะระกะด้วยดอกไม้ มีสระน้ำอันรุ่งเรืองด้วยดอกบัวและดอกอุบล และมีหาดทรายขาวอันประดับด้วยทางจงกรมมากมาย.

405.

๔๐๕.

Tadā sudattavhayaseṭṭhiseṭṭho,Bahūhi bhaṇḍaṃ sakaṭehi gayha;

Sāvatthito rājagahe manuññe,Sahāyaseṭṭhissa gharū’pagantvā.

ในกาลนั้น เศรษฐีผู้ประเสริฐชื่อสุทัตตะ นำสินค้าไปด้วยเกวียนเป็นอันมาก จากเมืองสาวัตถี ไปสู่เรือนของเศรษฐีผู้เป็นสหายในกรุงราชคฤห์อันน่ารื่นรมย์.

406.

๔๐๖.

Tene’va vutto subhagena buddho,Jāto’ti loke dipadānamindo;

Sañjātapītīhi udaggacitto,Rattiṃ pabhātaṃ iti maññamāno.

เศรษฐีนั้นอันสหายกล่าวว่า "พระพุทธเจ้าผู้เป็นจอมแห่งสัตว์สองเท้า อุบัติขึ้นแล้วในโลก" ดังนี้ จึงมีจิตเบิกบานด้วยปีติที่เกิดขึ้น สำคัญว่าราตรีสว่างแล้ว.

407.

๔๐๗.

Nikkhamma tamhā vigatandhakāre,Devānubhāvena mahāpathamhi;

Gantvāna taṃ sītavanaṃ surammaṃ,Sampuṇṇa candaṃ’va virājamānaṃ.

ออกจากที่นั้นแล้ว ในทางใหญ่ที่ปราศจากความมืดด้วยอานุภาพของเทวดา ไปสู่ป่าสีตวันอันน่ารื่นรมย์ยิ่งนั้น อันรุ่งเรืองดุจพระจันทร์เต็มดวง.

408.

๔๐๘.

Taṃ dīparukkhaṃ viya pajjalantaṃ,Vilocanānandakaraṃ mahesiṃ;

Disvāna tassu’ttamapādarāgaṃ,Paṭiggahetvā sirasā sudhīmā.

เศรษฐีผู้มีปัญญา เห็นพระมหามุนีผู้รุ่งโรจน์ดุจต้นประทีป ผู้ยังดวงตาให้เพลิดเพลิน รับพระบาทอันประเสริฐของพระองค์ด้วยเศียรเกล้า.

409.

๔๐๙.

Gambhīraṃ nipuṇaṃ dhammaṃ suṇitvā vimalaṃ varaṃ;

Sotāpattiphala’mpatvā sahassanaya maṇḍitaṃ.

ฟังพระธรรมอันลึกซึ้ง ละเอียดอ่อน บริสุทธิ์ และประเสริฐแล้ว บรรลุโสดาปัตติผลอันประดับด้วยนัยพันประการ.

410.

๔๑๐.

Nimantetvāna sambuddhaṃ sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ;

Vaṇṇagandharasūpetaṃ datvā dānaṃ sukhāvahaṃ.

นิมนต์พระสัมพุทธเจ้าผู้เป็นผู้นำโลกพร้อมด้วยพระสงฆ์แล้ว ถวายทานอันประกอบด้วยสี กลิ่น รส และนำมาซึ่งความสุข.

411.

๔๑๑.

Satthu āgamanatthāya sāvatthinagaraṃ varaṃ;

Paṭiññaṃ so gahetvāna gacchanto antarāpathe.

เศรษฐีนั้นรับปฏิญญาเพื่อการเสด็จมาของพระศาสดา สู่เมืองสาวัตถีอันประเสริฐแล้ว เดินทางไปในระหว่างทาง.

412.

๔๑๒.

Yojane yojane vāru cittakammasamujjale;

Vihāre pavare datvā kārāpetvā bahuṃ dhanaṃ.

ในทุกๆ โยชน์ ได้สร้างวิหารอันประเสริฐอันรุ่งเรืองด้วยจิตรกรรม โดยสละทรัพย์เป็นอันมาก.

413.

๔๑๓.

Sāvatthiṃ puna’rāgantvā pāsādasatamaṇḍitaṃ;

Toraṇaṅghikapākāragopurādivirājitaṃ.

กลับมายังเมืองสาวัตถีอีกครั้ง อันประดับด้วยปราสาทร้อยหลัง รุ่งเรืองด้วยซุ้มประตู กำแพง และประตูเมืองเป็นต้น.

414.

๔๑๔.

Puraṃ apahasantaṃ’va devindassā’pi sabbadā;

Sabbasampattisampannaṃ naccagītādisobhitaṃ.

เมืองที่เย้ยหยันแม้เมืองของพระอินทร์อยู่เสมอ สมบูรณ์ด้วยสมบัติทั้งปวง งดงามด้วยการฟ้อนรำและขับร้องเป็นต้น.

415.

๔๑๕.

Kasmiṃ so vihareyyā’ti bhagavā lokanāyako;

Samantānuvilokento vihārārahabhūmikaṃ.

"พระผู้มีพระภาคผู้เป็นผู้นำโลกพึงประทับอยู่ที่ไหนหนอ" ดังนี้ (เศรษฐี) ตรวจดูภูมิประเทศที่ควรแก่วิหารโดยรอบ.

416.

๔๑๖.

Jetarājakumārassa uyyānaṃ nandanopamaṃ;

Chāyūdakādisampannaṃ bhūmibhāgaṃ udikkhiya.

เห็นส่วนแห่งพื้นดินอันสมบูรณ์ด้วยร่มเงาและน้ำเป็นต้น คืออุทยานของเจ้าชายเชต ผู้เปรียบด้วยสวนนันทวัน.

417.

๔๑๗.

Hiraññakoṭisanthāravasene’va mahāyaso;

Kiṇitvā pavare tamhi narāmaramanohare.

เศรษฐีผู้มียศใหญ่ ซื้อที่อันประเสริฐนั้นอันเป็นที่รื่นรมย์ใจของมนุษย์และเทวดา ด้วยการปูลาดด้วยเงินโกฏิ.

418.

๔๑๘.

Niccaṃ kiṅkiṇijālanādaruciraṃ siṅgīva siṅgākulaṃ,Rammaṃnekamaṇīhi channachadanaṃ āmuttamuttāvaliṃ;

Nānārāgavitāna bhāsurataraṃ pupphādinā’laṅkata,Citraṃ gandhakuṭiṃ varaṃ suvipulaṃ kāresi bhūsekharaṃ.

(เศรษฐี) สร้างพระคันธกุฎีอันวิจิตร ประเสริฐ และกว้างขวางยิ่ง อันเป็นดุจยอดแห่งแผ่นดิน อันน่ารื่นรมย์ด้วยเสียงแห่งข่ายกระดิ่งอยู่เสมอ อันเกลื่อนกล่นด้วยยอดดุจทอง อันมีหลังคาปกคลุมด้วยแก้วมณีหลายชนิดอันน่ารื่นรมย์ อันประดับด้วยพวงมุกดา อันรุ่งเรืองยิ่งด้วยเพดานหลากสี อันประดับด้วยดอกไม้เป็นต้น.

419.

๔๑๙.

Jinatrajānampi visālamālayaṃ,Vitānanānāsayanāsanujjalaṃ;

Sumaṇḍitaṃ maṇḍapavaṅkamādinā,Vilumpamānaṃ manalocanaṃ sadā.

แม้ (ที่พำนัก) ของเหล่าพุทธบุตร ก็มีบริเวณกว้างขวาง รุ่งเรืองด้วยเพดาน ที่นอน และที่นั่งต่าง ๆ ประดับประดาดีแล้วด้วยมณฑปและซุ้มประตูเป็นต้น ย่อมดึงดูดดวงตาและใจอยู่เสมอ

420.

๔๒๐.

Athāpi saṇhāmalasetavālukaṃ,Savedikācāruvisālamālakaṃ;

Jalāsayaṃ sāta’tisītalodakaṃ,Sugandhisogandhikapaṅkajākulaṃ.

อนึ่ง (สระน้ำนั้น) มีทรายขาวสะอาดละเอียด มีรั้วระเบียงอันงดงามและลานกว้าง มีน้ำเย็นสนิทน่ารื่นรมย์ เต็มไปด้วยดอกบัวสายและดอกบัวหลวงที่มีกลิ่นหอม

421.

๔๒๑.

Suphullasālāsanasoganāga,Punnāgapūgādivirājamānaṃ;

Manoramaṃ jetavanābhidhānaṃ,Kārāpayī seṭṭhi vihāraseṭṭhaṃ.

เศรษฐีได้สร้างวิหารอันประเสริฐชื่อว่าเชตวัน อันน่ารื่นรมย์ รุ่งเรืองด้วยต้นสาละ ต้นอสนะ ต้นอโศก และต้นกากะทิงที่บานสะพรั่ง อีกทั้งต้นบุนนาคและต้นหมากเป็นต้น

422.

๔๒๒.

Visālakelāsadharādharuttamā-Bhirāmapākāraphanindagopito;

Janassa sabbābhimanatthasādhako,Vihāracintāmaṇi so virājite.

วิหารดุจแก้วจินดามณีนั้นรุ่งเรือง มีกำแพงอันน่ารื่นรมย์ดุจยอดเขาไกรลาสอันกว้างใหญ่ มีพญานาคคุ้มครอง เป็นที่สำเร็จประโยชน์ตามความปรารถนาทั้งปวงของมหาชน

423.

๔๒๓.

Tato āgamanatthāya munindaṃ nāthapiṇḍiko;

Dūtaṃ pāhesi so satthā sutvā dūtassa sāsanaṃ.

แต่นั้น อนาถบิณฑิกะได้ส่งทูตไปเพื่อกราบทูลเชิญพระจอมมุนีให้เสด็จมา พระศาสดาพระองค์นั้นทรงสดับข่าวสารของทูตแล้ว

424.

๔๒๔.

Mahatā bhikkhusaṅghena tadā tamhā purakkhato;

Nikkhamitvā’nupubbena patto sāvatthimuttamaṃ.

ในกาลนั้น พระองค์อันหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่แวดล้อมแล้ว เสด็จออกจากที่นั้นโดยลำดับ ถึงแล้วซึ่งเมืองสาวัตถีอันอุดม

425.

๔๒๕.

Samujjalāni nekāni dhajānādāya sundarā;

Kumārā purato satthu nikkhamiṃsu surā yathā.

เหล่ากุมารถือธงอันงดงามหลายหลากอันรุ่งเรือง ได้ออกไปข้างหน้าพระศาสดา ดุจเหล่าเทวดาฉะนั้น

426.

๔๒๖.

Nikkhamiṃsu tato tesaṃ pacchato taruṇaṅganā;

Cārupuṇṇaghaṭādāya devakaññā yathā tathā.

แต่นั้น เหล่าหญิงสาวได้ออกไปตามหลังพวกเขา ถือหม้อน้ำอันเต็มเปี่ยมที่งดงาม ดุจเหล่าเทพธิดาฉะนั้น

427.

๔๒๗.

Puṇṇapātiṃ gahetvāna seṭṭhino bhariyā tathā;

Saddhiṃ nekasatitthihi nekālaṅkāralaṅkatā.

ภรรยาของเศรษฐีก็เช่นกัน ถือถาดอันเต็ม (ด้วยเครื่องบูชา) พร้อมด้วยสตรีหลายร้อยคน ผู้ประดับประดาด้วยเครื่องอลังการมากมาย

428.

๔๒๘.

Mahāseṭṭhi mahāseṭṭhisatehi saha nāyakaṃ;

Abbhuggañchi mahāvīraṃ pūjito tehi nekadhā.

มหาเศรษฐีพร้อมด้วยมหาเศรษฐีหลายร้อยคน ได้ออกไปต้อนรับพระมหาวีระผู้เป็นผู้นำ พระองค์อันมหาเศรษฐีเหล่านั้นบูชาแล้วด้วยประการต่าง ๆ

429.

๔๒๙.

Chabbaṇṇaraṃsīhi manoramehi,Puraṃ varaṃ piñjaravaṇṇabhāvaṃ;

Nento munindo sugato sugatto,Upāvisī jetavanaṃ vihāraṃ.

พระจอมมุนีผู้เสด็จไปดีแล้ว มีพระวรกายงดงาม ทรงยังพระนครอันประเสริฐให้มีสีเหลืองทองด้วยพระรัศมี ๖ ประการอันน่ารื่นรมย์ ได้เสด็จเข้าไปยังพระเชตวันวิหาร

430.

๔๓๐.

Cātuddisassa saṅghassa sambuddhapamukhassa’haṃ;

Imaṃ dammi vihāranti satthu cārukarambuje.

(กราบทูลว่า) ข้าพระองค์ขอมอบถวายวิหารนี้แก่สงฆ์ผู้มาจากทิศทั้งสี่ มีพระสัมพุทธเจ้าเป็นประมุข (พลางหลั่งน้ำ) ลงในพระหัตถ์อันงามดุจดอกบัวของพระศาสดา

431.

๔๓๑.

Sugandhavāsitaṃ vāriṃ hemabhiṅkārato varaṃ;

Ākiritvā adā rammaṃ vihāraṃ cārudassanaṃ.

ทรงหลั่งน้ำที่อบด้วยกลิ่นหอมจากเต้าน้ำทองคำอันประเสริฐ แล้วได้ถวายวิหารอันน่ารื่นรมย์และมีทัศนียภาพอันงดงาม

432.

๔๓๒.

Surammaṃ vihāraṃ paṭiggayaha seṭṭhaṃ,Anagghe vicittāsanasmiṃ nisinno;

Janindānamindo tilokekanetto,Tilokappasādāvahaṃ taṃ manuññaṃ.

พระองค์ผู้เป็นจอมแห่งนรชน เป็นดวงตาหนึ่งเดียวของโลก ทรงรับวิหารอันประเสริฐที่น่ารื่นรมย์ยิ่ง ประทับนั่งบนอาสนะอันวิจิตรหาค่ามิได้ ทรง (แสดงธรรม) อันนำมาซึ่งความเลื่อมใสแก่โลกทั้งสามในวิหารอันน่ารื่นรมย์นั้น

433.

๔๓๓.

Udārānisaṃsaṃ vihārappadāne,Anāthappadānena nāthassa tassa;

Sudattābhidhānassa seṭṭhissa satthā,Yasassī hitesī mahesī adesī.

พระศาสดาผู้มีพระยศ ผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล ผู้เป็นมหาฤๅษี ได้ทรงแสดงอานิสงส์อันยิ่งใหญ่ในการถวายวิหาร แก่เศรษฐีชื่อสุทัตตะ ผู้เป็นที่พึ่งของคนอนาถา

434.

๔๓๔.

Udārānisaṃsaṃ vihārappadāne,Kathetuṃ samattho vinā bhūripaññaṃ;

Tilokekanāthaṃ naro kosi yutto,Mukhānaṃ sahassehi nekehi cā’pi.

นอกจากพระผู้มีปัญญาไพศาล ผู้เป็นที่พึ่งหนึ่งเดียวของโลกแล้ว มนุษย์คนใดเล่าจะสามารถกล่าวอานิสงส์อันยิ่งใหญ่ในการถวายวิหารได้ แม้จะมีปากตั้งหลายพันปากก็ตาม

435.

๔๓๕.

Iti vipulayaso so tassa dhammaṃ kathetvā,Api sakalajanānaṃ mānase tosayanto;

Paramamadhuranādaṃ dhammabheriṃ mahantaṃ,Viharati paharanto tattha tatthūpagantvā.

พระองค์ผู้มีพระยศอันไพบูลย์นั้น ทรงแสดงธรรมแก่เขาแล้ว ทรงยังใจของมหาชนทั้งปวงให้ยินดี ทรงประโคมกลองธรรมอันไพเราะยิ่งใหญ่ เสด็จไปประทับอยู่ ณ ที่นั้น ๆ

436.

๔๓๖.

Evaṃ tilokahitadena mahādayena,Lokuttamena paribhuttapadesapantiṃ;

Niccaṃsurāsuramahoragarakkhasādi,Sampūjitaṃ ahami’dāni nidassasissaṃ.

บัดนี้ ข้าพเจ้าจักแสดงลำดับสถานที่ที่พระองค์ผู้สูงสุดในโลก ผู้ทรงประทานประโยชน์แก่โลกทั้งสามด้วยพระมหากรุณาได้ทรงใช้สอย (ประทับ) อันเหล่าเทวดา อสูร พญานาค และยักษ์เป็นต้น บูชาอยู่เป็นนิตย์

437.

๔๓๗.

Saddhammaraṃsinikarehi jinaṃsumāli,Veneyyapaṅkajavanāni vikāsayanto;

Vāsaṃ akāsi pavaro paṭhamamhi vasse,Bārāṇasimhi nagare migakānanamhi.

พระชินเจ้าผู้เป็นดุจดวงอาทิตย์ด้วยหมู่พระรัศมีแห่งพระสัทธรรม ทรงยังป่าดอกบัวคือเวไนยสัตว์ให้เบิกบาน ได้ประทับอยู่ตลอดพรรษาที่หนึ่ง ในป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เมืองพาราณสี

438.

๔๓๘.

Nānāppakāraratanāpaṇapantivīthi,Ramme pure pavararājagahābhidhāne;

Vāsaṃ akāsi dutiye tatiye catutthe,Vassepi kantataraveluvaneva nātho.

พระผู้นำได้ประทับอยู่ตลอดพรรษาที่สอง ที่สาม และที่สี่ ในพระเวฬุวันอันน่ารื่นรมย์ยิ่ง ในเมืองอันประเสริฐชื่อราชคฤห์ ซึ่งมีแถวร้านค้าอัญมณีหลากหลายชนิด

439.

๔๓๙.

Bhūpālamoḷimaṇiraṃsivirājamānaṃ,Vesālināmaviditaṃ nagaraṃ surammaṃ;

Nissāya sakyamunikesari pañcamamhī,Vassamhi vāsamakarittha mahāvanasmiṃ.

พระศากยมุนีผู้เป็นดุจราชสีห์ ทรงอาศัยเมืองอันน่ารื่นรมย์ยิ่งชื่อเวสาลี ซึ่งรุ่งเรืองด้วยรัศมีแห่งมณีบนมงกุฎของพระราชา ได้ประทับอยู่ในป่ามหาวันตลอดพรรษาที่ห้า

440.

๔๔๐.

Phullātinīlavimaluppalacārunetto,Siṃgīsamānatanujotihi jotamāno;

Buddho anantaguṇasannidhi chaṭṭhavasse,Vāsaṃ akā vipulamaṅkula pabbatasmiṃ.

พระพุทธเจ้าผู้เป็นที่รวมแห่งคุณอันหาที่สุดมิได้ มีพระเนตรอันงามดุจดอกอุบลเขียวที่บานสะพรั่ง รุ่งเรืองด้วยพระรัศมีแห่งพระวรกายดุจทองคำ ได้ประทับอยู่ตลอดพรรษาที่หก บนภูเขามังกุละอันกว้างใหญ่

441.

๔๔๑.

Gambhīraduddasataraṃ madhuraṃ marūnaṃ,Desetva dhammamatulo sirisannivāso;

Devindasītalavisālasilāsanasmiṃ,Vassamhi vāsama’karī muni sattamamhi.

พระมุนีผู้หาที่เปรียบมิได้ ผู้เป็นที่สถิตแห่งสิริ ทรงแสดงธรรมอันลึกซึ้ง ยากที่จะเห็นได้ อันไพเราะแก่เหล่าเทวดา ได้ประทับอยู่ตลอดพรรษาที่เจ็ด บนบัลลังก์ศิลาอันเย็นสบายและกว้างใหญ่ของพระอินทร์

442.

๔๔๒.

Phullāravindacaraṇo caraṇādhivāso,So suṃsumāragirināmadharādharamhi;

Vāsaṃ akā paramamāraji aṭṭhamasmiṃ,Vassamhi kantarabhesakalāvanamhi.

พระองค์ผู้ทรงชนะมารอย่างยิ่ง มีพระบาทดุจดอกบัวบาน เป็นที่สถิตแห่งจรณะ (ความประพฤติอันประเสริฐ) ได้ประทับอยู่ตลอดพรรษาที่แปด ในป่าเภสกลาวันอันน่ารื่นรมย์ บนภูเขาชื่อสุงสุมารคีรี

443.

๔๔๓.

Nānāmatātibahutitthiyasappadappaṃ,Hantvā tilokatilako navamamhi vasse;

Vāsaṃ akāsi rucire atidassanīye,Kosambisimbalivane jinapakkhirājā.

พระชินเจ้าผู้เป็นดุจพญาปักษา (ครุฑ) ผู้เป็นดุจเครื่องประดับของโลกทั้งสาม ทรงกำจัดความเย่อหยิ่งดุจงูของเหล่าเดียรถีย์ผู้มีทิฏฐิต่าง ๆ มากมาย ได้ประทับอยู่ตลอดพรรษาที่เก้า ในป่าไม้งิ้ว (สีมพลีวัน) อันน่ารื่นรมย์และน่าดูยิ่ง ใกล้เมืองโกสัมพี

444.

๔๔๔.

Tesaṃ mahantakalahaṃ samituṃ yatīnaṃ,Nissāya vāraṇavaraṃ dasamamhi vasse;

Pupphābhikiṇṇavipulāmalakānanasmiṃ,Vāsaṃ akā munivaro varapāraleyyo.

พระมุนีผู้ประเสริฐ ได้ประทับอยู่ตลอดพรรษาที่สิบ ณ ป่าปาลิไลยกะอันประเสริฐ ในป่าอันกว้างใหญ่สะอาดบริสุทธิ์ที่เต็มไปด้วยดอกไม้ เพื่อระงับการทะเลาะวิวาทอันใหญ่หลวงของเหล่าภิกษุเหล่านั้น โดยทรงอาศัยช้างอันประเสริฐ

445.

๔๔๕.

Dhammāmatena janataṃ ajarāmarattaṃ,Nento vilocanamanoharasuddhadanto;

Nālābhidhānadijagāmavare munindo,Vāsaṃ akā amitabuddhi dasekavasse.

พระจอมมุนีผู้มีพระปัญญาหาประมาณมิได้ มีพระทนต์ขาวสะอาดน่าดูน่าชม ทรงยังมหาชนให้ถึงความเป็นผู้ไม่แก่ไม่ตายด้วยอมตธรรม ได้ประทับอยู่ตลอดพรรษาที่สิบเอ็ด ในหมู่บ้านพราหมณ์ชื่อนาฬา

446.

๔๔๖.

Verañja cārudijagāmasamīpabhūte,Ārāmake surabhipupphaphalābhirāme;

Sabbaññu sakyamuni bārasamamhi vasse,Vāsaṃ akāsi pucimandadumindamūle.

พระศากยมุนีผู้เป็นสัพพัญญู ได้ประทับอยู่ตลอดพรรษาที่สิบสอง ณ โคนต้นสะเดา (ปูจิมันทะ) อันประเสริฐ ในอารามอันน่ารื่นรมย์ด้วยดอกไม้และผลไม้หอม ซึ่งอยู่ใกล้หมู่บ้านพราหมณ์ชื่อเวรัญชาอันงดงาม

447.

๔๔๗.

Phullāravindavadano racicārusobho,Lokassa atthacariyāya dayādhivāso;

Vāsaṃ akā ruciracāliyapabbatasmiṃ,Vīro tilokagaru terasamamhi vasse.

พระวีระผู้เป็นครูของโลกทั้งสาม มีพระพักตร์ดุจดอกบัวบาน มีพระรัศมีอันงาม เป็นที่สถิตแห่งพระมหากรุณาเพื่อประโยชน์แก่โลก ได้ประทับอยู่ตลอดพรรษาที่สิบสาม ในภูเขาจาลิยะอันน่ารื่นรมย์

448.

๔๔๘.

Bandhūkapupphasamapādakarābhirāmo,Dhammissaro pavarajetavane suramme;

Dhīro mahiddhi muni cuddasamamhi vasse,Vāsaṃ akā sakalasattahitesu yutto.

พระธรรมิศวรผู้มีฤทธิ์มาก พระมุนีผู้มีปัญญา มีพระบาทและพระหัตถ์อันน่ารื่นรมย์ดุจดอกบานเที่ยง ทรงขวนขวายในประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งปวง ได้ประทับอยู่ตลอดพรรษาที่สิบสี่ ในพระเชตวันวิหารอันประเสริฐและน่ารื่นรมย์

449.

๔๔๙.

Veneyyabandhuvanarāgagaje vihantvā,Vassamhi pañcadasame munisīharājā;

Vāsaṃ akā kapilavatthudharādharoru,Nigrodharāmaramaṇīyamaṇigguhāyaṃ.

พระมุนีผู้เป็นพญาราชสีห์ ทรงกำจัดช้างคือราคะในป่าคือหมู่สัตว์ที่พึงแนะนำแล้ว ทรงประทับอยู่ในนิโครธารามอันรื่นรมย์ดุจถ้ำแก้ว ในกรุงกบิลพัสดุ์อันยิ่งใหญ่ดุจขุนเขา ในพรรษาที่ ๑๕

450.

๔๕๐.

Yakkhampi kakkhalataraṃ suvinītabhāvaṃ,Netvā pure varatamālavakābhidhāne;

Vasmamhi vāsamakarī dasachaṭṭhamamhi,Nento janaṃ bahutarampi ca santimaggaṃ.

ทรงนำยักษ์ผู้ดุร้ายยิ่งให้ถึงความเป็นผู้ว่าง่ายแล้ว ทรงประทับอยู่ในเมืองอันประเสริฐชื่ออาฬวกะ ในพรรษาที่ ๑๖ ทรงนำชนเป็นอันมากให้ถึงทางแห่งความสงบ

451.

๔๕๑.

Pākāragopuraniketanatoraṇādi,Nettābhirāmavararājagahe mahesi;

Vāsaṃ akānadhivaro dasasattamamhi,Vassamhi patthayaso bhuvanattayasmiṃ.

พระมหามุนีผู้ไม่มีใครยิ่งกว่า ผู้มีพระยศแผ่ไปในภพทั้งสาม ทรงประทับอยู่ในกรุงราชคฤห์อันประเสริฐ อันงดงามน่าดูด้วยกำแพง ซุ้มประตู อาคาร และซุ้มโค้งเป็นต้น ในพรรษาที่ ๑๗

452.

๔๕๒.

Dhammosadhena madhurena sukhāvahena,Lokassa ghoratararāgarajaṃ vihantvā;

Vassamhi vāsamakarī dasaaṭṭhamasmiṃ,Aṅgīraso pavaracāliyapabbatasmiṃ.

พระอังคีรส ทรงกำจัดธุลีคือราคะอันร้ายกาจยิ่งของโลก ด้วยโอสถคือพระธรรมอันไพเราะและนำมาซึ่งความสุขแล้ว ทรงประทับอยู่บนภูเขาจาลิยะอันประเสริฐ ในพรรษาที่ ๑๘

453.

๔๕๓.

Venayyabandhujanamoharipuṃ uḷāraṃ,Hantvāna dhammaasinā varadhammarājā;

Ekūnavīsatimake puna tattha vasse,Vāsaṃ akā madhurabhārati lokanātho.

พระธรรมราชาผู้ประเสริฐ พระโลกนาถผู้มีพระวาจาไพเราะ ทรงกำจัดข้าศึกคือโมหะอันยิ่งใหญ่ของหมู่สัตว์ที่พึงแนะนำ ด้วยพระขรรค์คือพระธรรมแล้ว ทรงประทับอยู่ ณ ที่นั้นอีก ในพรรษาที่ ๑๙

454.

๔๕๔.

Suddhāsayo pavararājagahe vicitte,Vāsaṃ akāsi samavīsatimamhi vasse;

Lokassa atthacaraṇe subhakapparukkho,Cintāmaṇippavarabhaddaghaṭo munindo.

พระมุนินทร์ผู้มีพระทัยบริสุทธิ์ ทรงเป็นประดุจต้นกัลปพฤกษ์อันดีงาม เป็นจินดามณีและหม้อน้ำอันประเสริฐในการบำเพ็ญประโยชน์แก่โลก ทรงประทับอยู่ในกรุงราชคฤห์อันประเสริฐและวิจิตร ในพรรษาที่ ๒๐

455.

๔๕๕.

Evaṃ tilokamahito anibaddhavāsaṃ,Katvā carampaṭhamabodhiyudārapañño;

Chabbaṇṇaraṃsisamupetavicittadeho,Lokekabandhu bhagavā avasesakāle.

พระผู้มีพระภาคผู้เป็นที่บูชาของโลกทั้งสาม ผู้มีพระปัญญาอันอุดม ทรงจาริกไปโดยไม่ประทับอยู่ประจำที่ในช่วงปฐมโพธิกาลอย่างนี้ ทรงมีพระกายอันวิจิตรประกอบด้วยพระรัศมี ๖ สี ทรงเป็นญาติผู้เดียวของโลก ในกาลที่เหลือ

456.

๔๕๖.

Sāvatthiyaṃ pavarajetavane ca ramme,Dibbālaye ca samalaṅkatapubbarāme;

Vāsaṃ akāsi muni vīsatipañcavasse,Lokābhivuddhinirato sukhasannivāso.

พระมุนีผู้ทรงยินดีในการยังโลกให้เจริญ ผู้มีที่ประทับอันเป็นสุข ทรงประทับอยู่ในพระเชตวันอันประเสริฐและรื่นรมย์ และในบุพพารามอันประดับประดาด้วยวิหารทิพย์ ในกรุงสาวัตถี เป็นเวลา ๒๕ พรรษา

457.

๔๕๗.

Iti amitadayo yo pañcatāḷīsavasse,Manujamanavanasmiṃ jātarāgaggirāsiṃ;

Paramamadhuradhammambuhi nibbāpayanto,Avasi samunimegho lokasantiṃ karotu!

พระมุนีผู้เป็นประดุจมหาเมฆ ผู้มีพระกรุณาหาประมาณมิได้นั้น ทรงดับกองไฟคือราคะที่เกิดขึ้นในป่าคือใจของมนุษย์ด้วยน้ำคือพระธรรมอันไพเราะยิ่ง ตลอด ๔๕ พรรษา ขอพระองค์จงทรงประทานความสงบแก่โลกเทอญ!

458.

๔๕๘.

Paññāvaraṅganā mayhaṃ sañjātā manamandire;

Tosayantī sabbajanaṃ vuddhiṃ gacchatu sabbadā.

ขอปัญญาประดุจนางผู้ประเสริฐของข้าพเจ้า ซึ่งเกิดขึ้นแล้วในวิมานคือใจ ยังชนทั้งปวงให้ยินดี จงเจริญยิ่งขึ้นไปทุกเมื่อเทอญ

459.

๔๕๙.

Citaṃ yaṃ racayantena jinassa caritaṃ mayā;

Puññaṃ tassānubhāvena sampatto tusitālayaṃ.

บุญใดที่ข้าพเจ้าสะสมไว้ในการรจนาพุทธจริตของพระชินเจ้า ด้วยอานุภาพแห่งบุญนั้น ขอให้ข้าพเจ้าได้ถึงซึ่งดุสิตภพ

460.

๔๖๐.

Metteyyalokanāthassa suṇanto dhammadesanaṃ;

Tena saddhiṃ ciraṃ kālaṃ vindanto mahatiṃ siriṃ.

ขอให้ข้าพเจ้าได้ฟังพระธรรมเทศนาของพระเมตไตรยโลกนาถ และได้เสวยสิริอันยิ่งใหญ่ร่วมกับพระองค์ตลอดกาลนาน

461.

๔๖๑.

Buddhe jāte mahāsattoramme ketumanīpure;

Rājavaṃse janītvāna tihetupaṭisandhiko.

เมื่อพระพุทธเจ้าผู้เป็นพระมหาบุรุษอุบัติขึ้นในเมืองเกตุมาตีอันรื่นรมย์ ขอให้ข้าพเจ้าได้เกิดในราชสกุล มีปฏิสนธิด้วยไตรเหตุ

462.

๔๖๒.

Civaraṃ piṇḍapātañca anagghaṃ vipulaṃ varaṃ;

Senāsanañca bhesajjaṃ datvā tassa mahesino.

ขอให้ข้าพเจ้าได้ถวายจีวร บิณฑบาตอันหาค่ามิได้ อันไพบูลย์และประเสริฐ เสนาสนะและเภสัช แด่พระมหามุนีพระองค์นั้น

463.

๔๖๓.

Sāsane pabbajitvāna jotento tamanuttaraṃ;

Iddhimā satimā sammā dhārento piṭakattayaṃ.

ขอให้ข้าพเจ้าได้บวชในพระศาสนา ทำพระศาสนาอันยอดเยี่ยมนั้นให้รุ่งเรือง เป็นผู้มีฤทธิ์ มีสติ ทรงไว้ซึ่งพระไตรปิฎกโดยชอบ

464.

๔๖๔.

Vyākato tena buddho yaṃ hessatīti anāgate;

Uppannuppannabuddhānaṃ dānaṃ datvā sukhāvahaṃ.

ขอให้ข้าพเจ้าได้รับการพยากรณ์จากพระพุทธเจ้าพระองค์นั้นว่า จักได้เป็นพระพุทธเจ้าในอนาคต และได้ถวายทานอันนำมาซึ่งความสุข แด่พระพุทธเจ้าทั้งหลายที่อุบัติขึ้นสืบๆ กันมา

465.

๔๖๕.

Saṃsāre saṃsaranto hi kapparukkho ca pāṇinaṃ;

Icchiticchitamannādiṃ dadanto madhuraṃ caraṃ.

เมื่อท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ ขอให้ข้าพเจ้าเป็นประดุจต้นกัลปพฤกษ์ของเหล่าสัตว์ ให้ข้าวและน้ำเป็นต้นตามที่ปรารถนา ประพฤติตนอย่างงดงาม

466.

๔๖๖.

Maṃsalohitanettādiṃ dadaṃ cittasamāhito;

Sīlanekkhammapaññādiṃ pūrento sabbapāramiṃ.

ขอให้ข้าพเจ้าได้สละเนื้อ เลือด และดวงตาเป็นต้น ด้วยจิตที่ตั้งมั่น บำเพ็ญบารมีทั้งปวง มีศีล เนกขัมมะ และปัญญาเป็นต้นให้บริบูรณ์

467.

๔๖๗.

Pāramisikharaṃ patvā buddho hutvā anuttaro;

Desetvā madhuraṃ dhammaṃ jantūnaṃ sivamāvahaṃ.

ขอให้ข้าพเจ้าได้บรรลุถึงยอดแห่งบารมี ได้เป็นพระพุทธเจ้าผู้ไม่มีใครยิ่งกว่า แสดงพระธรรมอันไพเราะ นำมาซึ่งความสุขเกษมแก่หมู่สัตว์

468.

๔๖๘.

Sabbaṃ sadevakaṃ lokaṃ brahāsaṃsārabandhanā;

Mocayitvā varaṃ khemaṃ pāpuṇyeṃ sivaṃ puraṃ.

ขอให้ข้าพเจ้าได้ปลดเปลื้องโลกทั้งปวงพร้อมทั้งเทวดา จากเครื่องผูกคือสังสารวัฏอันใหญ่ยิ่ง แล้วบรรลุถึงพระนิพพานอันเป็นเมืองแห่งความสุขอันเกษมและประเสริฐ

469.

๔๖๙.

Laṅkālaṅkāra bhūtena bhūpālanvayaketunā;

Vijayabāhunā raññā sakanāmena kārite.

ในวิหารที่พระเจ้าวิชัยพาหุ ผู้เป็นเครื่องประดับแห่งลังกาทวีป เป็นธงชัยแห่งราชวงศ์ ทรงสร้างไว้ด้วยพระนามของพระองค์เอง

470.

๔๗๐.

Satoyāsayapākāra gopurādivirājite;

Pariveṇavare ramme vasatā santavuttinā.

โดยข้าพเจ้าผู้มีปกติสงบ ผู้อาศัยอยู่ในปริเวณอันประเสริฐและรื่นรมย์ อันรุ่งเรืองด้วยสระน้ำ กำแพง และซุ้มประตูเป็นต้น

471.

๔๗๑.

Medhaṅkarābhidhānena dayāvāsena dhīmatā;

Therena racitaṃ etaṃ sabbha saṃsevitaṃ sadā.

คัมภีร์นี้อันพระเถระนามว่าเมธังกร ผู้เป็นที่อาศัยแห่งความเมตตา ผู้มีปัญญา รจนาไว้แล้ว อันสัตบุรุษทั้งหลายพึงซ่องเสพทุกเมื่อ

472.

๔๗๒.

Bhave bhave’dha gāthānaṃ tesattati catussataṃ;

Ganthato pañcapaññāsā-dhikaṃ pañcasataṃ iti.

ในคัมภีร์นี้มีคาถา ๔๗๓ คาถา และโดยรวมทั้งคัมภีร์มี ๕๕๕ คาถา