| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
Jinavaṃsadīpaṃ जिनवंशदीप Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो. 1. १. Mahādayo yo hadayo’dayo’dayoHitāya dukkhānubhave bhave bhave,Akāsi sambodhipadaṃ padaṃ padaṃTamābhivandāmi jinaṃ jinaṃ jinaṃ; (Yamakabandhanaṃ) ज्यांचे हृदय महाकरुणेने भरलेले आहे, ज्यांनी प्राण्यांच्या कल्याणासाठी प्रत्येक जन्मात दुःखाचा अनुभव घेतला आणि ज्यांनी परम संबोधीपद प्राप्त केले, त्या जिन (विजेत्या) बुद्धांना मी वंदन करतो. 2. २. Pahāya yatthā’bhiratiṃ ratiṃ ratiṃRamanti dhammeva munī munī munī,Vimuttidaṃ sabbabhavā bhavā’bhavāTamābhivande mahitaṃ hitaṃ hitaṃ; (Yamakabandhanaṃ) ज्या धम्मामध्ये संसारातील आसक्ती सोडून मुनीजन केवळ धम्मातच रममाण होतात, जो सर्व प्रकारच्या भव-विभवातून (अस्तित्वातून) विमुक्ती देणारा आहे, त्या पूजनीय आणि कल्याणकारी धम्माला मी वंदन करतो. 3. ३. Nipītasaddhammarasā rasā’rasāSupuññakhetto’rasataṃ sataṃ sataṃ,Gatā vidhūtā vinayena yena yeTamābhivande’sigaṇaṅgaṇa’ṅgaṇaṃ; (Yamakabandhanaṃ) ज्यांनी सद्धम्माच्या रसाचे प्राशन केले आहे, जे उत्तम पुण्यक्षेत्र आहेत, जे बुद्धांचे औरस पुत्र आहेत, आणि ज्यांनी विनयाच्या (शिस्तीच्या) द्वारे सर्व क्लेशांना दूर करून शांतता प्राप्त केली आहे, त्या संघसमूहाला मी वंदन करतो. 4. ४. Jinā’natambhoruha haṃsarājinīJinorasānaṃ mukhapañjarā’li nī,Sadatthasāraṃ sarasaṃ visūda nīUpetu me mānasameva vāṇi nī; जिनांच्या (बुद्धांच्या) मुखकमलातील राजहंसिणीप्रमाणे असणारी, बुद्धांच्या औरस पुत्रांच्या (शिष्यांच्या) मुखरूप पिंजऱ्यातील भ्रमरीप्रमाणे असणारी, श्रेष्ठ अर्थाचे सार असलेली, सरस आणि निर्मळ अशी वाणी माझ्या मनात प्रवेश करो. 5. ५. Kammāvasesā vicito’pajātyāGanthā’hisaṅkhāravibandhakā me,Paṇāma puññātisayena’nenaMā pākadānā’vasarā bhavantu; विविध जन्मांमध्ये संचित केलेले माझे उर्वरित कर्म आणि मला बांधून ठेवणारे संस्काररूप बंध, या वंदनेच्या अतिशय पुण्यामुळे मला विपाक (फळ) देण्यास असमर्थ ठरोत. 6. ६. Suvaṇṇavaṇṇassa jinassa vaṇṇaṃVaṇṇeyya kappampi kajito suvaṇṇo,Kappassi’vosāna manattatāyaNa pāpuṇe buddhaguṇāna mantaṃ; सुवर्णवर्णीय जिनांच्या (बुद्धांच्या) गुणांचे वर्णन जर एखाद्या सुवर्णकंठ असलेल्या व्यक्तीने संपूर्ण कल्पभर केले, तरी अनित्यता असल्यामुळे कल्पाचा अंत होईल, परंतु बुद्धगुणांचा अंत होणार नाही. 7. ७. Niddhanta cāmīkara cāru rūpaṃSarassatī bhūsaṇa bhāsanaṃca,Anañña sādhāraṇa ñāṇamassaAvāviyā’cintiya mapakpameyyaṃ; त्यांचे सुंदर रूप शुद्ध सोन्यासारखे आहे, त्यांचे भाषण हे वाणीचे भूषण आहे, आणि त्यांचे अद्वितीय व असाधारण ज्ञान हे अकंप, अचिंत्य आणि अमर्याद आहे. 8. ८. Kuhiṃ asādhāraṇa rūpa līlāKuhiṃ asādhāraṇa vāṇi līlā,Kuhiṃ asādhāraṇañāṇa līlāKuhiṃ nu me mandamatissa līlā; कुठे ती (बुद्धांची) असाधारण रूपलीला! कुठे ती असाधारण वाणीलीला! कुठे ती असाधारण ज्ञानलीला! आणि कुठे माझ्यासारख्या मंदबुद्धीची ही अल्प लीला! 9. ९. Vibhāvimānī paravamhino yeIssā’bhimānena vibhaññamānā,Gavesayantī’dha parassa randhaṃTesaṃ pasaṃsāgarahāhi kimme; जे स्वतःला बुद्धिमान समजून इतरांचा तिरस्कार करतात, जे मत्सर आणि अभिमानाने ग्रस्त आहेत आणि जे येथे इतरांचे दोष शोधत असतात; त्यांच्या स्तुती किंवा निंदेशी मला काय कर्तव्य? 10. १०. Pasattha satthāgama pāradassīYe sādhavo sādhu guṇappasantā,Ganthassa nimmāṇaparissamaṃ noJānanti teyeva idhappamāṇā; जे सत्पुरुष प्रशंसनीय शास्त्रांचे पारंगत आहेत, जे उत्तम गुणांनी शांत आहेत, तेच या ग्रंथाच्या निर्मितीचे आमचे श्रम जाणू शकतात आणि तेच येथे प्रमाण आहेत. 11. ११. Ādiccavaṃsappabhavassa tassaJinassa satthāgamakovidehi,Vuttopi pubbācariyehi yesuGanthesu saṅkhepavasena vaṃso; आदित्यवंशात (सूर्यवंशात) उत्पन्न झालेल्या त्या जिनांचा (बुद्धांचा) वंश जरी पूर्व आचार्यांनी, जे शास्त्रांमध्ये कोविद (तज्ज्ञ) होते, ग्रंथांमध्ये संक्षेप रूपाने सांगितला असला; 12. १२. Na tehi sakkā sugatassa vaṃsaṃKiñcāpi viññātu masesayitvā,Sampuṇṇavaṃsassa vibhāvanāyaTasmā samussāhita mānasena; तरीही त्यांच्याद्वारे सुगतांचा (बुद्धांचा) वंश संपूर्णपणे जाणून घेणे शक्य नाही. म्हणून, संपूर्ण वंशाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी उत्साहित झालेल्या मनाने; 13. १३. Abhippasanno ratanattayamhiPasatthavaṃsappabhavo pabhunaṃ,Vibhusaṇo vissutakittighosoYo bhāti laṅkāya muḷārabhāgyo; जे त्रिरत्नांवर अत्यंत श्रद्धा ठेवणारे आहेत, प्रशंसनीय अशा शासक वंशात जन्माला आलेले आहेत, जे भूषणरूप आहेत, ज्यांची कीर्ती सर्वत्र पसरलेली आहे आणि जे लंकेमध्ये थोर भाग्याने शोभून दिसतात; 14. १४. Amandacāgā’bhiratassaPunandu nāmassa dayādhanassa,Buddhe pasādātisayassa tassaAjjhesanañcāpi paṭiggahetvā; जे महान दानामध्ये रमणारे आहेत, 'पुनंदु' नावाचे, दया हेच ज्यांचे धन आहे आणि ज्यांची बुद्धांवर अत्यंत श्रद्धा आहे, अशा त्यांच्या विनंतीचा स्वीकार करून; 15. १५. Nassāya pubbācariyo’padesaṃSotūna matthāya mayā hitāya,Niruttiyā māgadhikāya sammāVidhīyate’daṃ jinavaṃsadīpaṃ; पूर्व आचार्यांच्या उपदेशाचा आश्रय घेऊन, श्रोत्यांच्या हितासाठी आणि कल्याणासाठी, माझ्याद्वारे मागधी (पाली) भाषेमध्ये हा 'जिनवंशदीप' चांगल्या प्रकारे रचला जात आहे. 16. १६. Saddhāsinehānugatāya paññā-Dasāya sotūhi manovimāne,Padīpito’yaṃ jinavaṃsadīpa-Dīpoharepāpatamappabandhaṃ; श्रोत्यांन्या मनरूपी महालात, श्रद्धारूपी तेलाने आणि प्रज्ञारूपी वातीने प्रज्वलित केलेला हा 'जिनवंशदीप' नावाचा दिवा पापांच्या अंधकाराचा नाश करो. 17. १७. Puraṅgapuṇṇā sirijambudīpeSampattibhārena divā’vatiṇṇā,Yā devarājassa’marāvatī’vā-Marāvatīnāma purī pure’sī; वैभवशाली जम्बुद्विपामध्ये पूर्वी 'अमरावती' नावाचे एक नगर होते, जे श्रेष्ठ नागरिकांनी समृद्ध होते आणि जे आपल्या संपत्तीच्या भाराने जणू देवराजाची (इंद्राची) अमरावतीच स्वर्गातून खाली उतरली असावी असे वाटत होते. 18. १८. Vijjādharānañca vihaṅgamānaṃVibandha vehāsagatiṃ bahāsa,Yasmiṃ purasmiṃ jitaveri cakkaṃPākāracakkaṃ viya cakkavāḷaṃ; ज्या नगरामध्ये शत्रूंच्या समूहाला जिंकणारा तट (कोट) हा चक्रवाळ पर्वतासारखा होता, जो विद्याधरांच्या आणि पक्ष्यांच्या आकाशातील गतीला अडथळा आणत असे. 19. १९. Sañcumbitamhoja rajo pabandha-Supiñjarāpā parikhāhirāmā,Puritthi pākāra nitambabhāgeSamubbahī kañcana mekhalā’bhaṃ; कमळांच्या परागकणांनी पिवळसर झालेल्या पाण्याने युक्त असलेली सुंदर तटबंदीची खंदक (परिखा), त्या नगराच्या तटरूपी नितंबावर सोन्याच्या मेखलेप्रमाणे (कमरपट्ट्याप्रमाणे) शोभून दिसत होती. 20. २०. Rattindivā rattamaṇi’ndanīla-Maṇippabhārañjita rājadhāni,Babandha yā’mandasurindacāpa-Samujjalākāsatalabbilāsaṃ; ती राजधानी रात्रंदिवस लाल मणी आणि इंद्रनील मण्यांच्या प्रभेने रंगलेली असून, जणू तेजस्वी इंद्रधनुष्याने सुशोभित झालेल्या आकाशतळाची शोभा धारण करत होती. 21. २१. Yahiṃvadhūnaṃ vadanambujehiKatāvamānaṃ hariṇaṅkabimbaṃ,Pabhāhi nīlopalatoraṇātaṃSokābhībhūtaṃca vivaṇṇamāpa; जेथे (ज्या नगरात) स्त्रियांच्या मुखकमलांमुळे अपमानित झालेला चंद्र, निळ्या मण्यांच्या तोरणांच्या प्रभेमुळे जणू शोकाकुल होऊन फिकट (विवर्ण) पडला होता. 22. २२. Saroruha’ntī maṇimandirābhā-Sañcumbitaṃ puṇṇasasaṅkabimbaṃ; Saṅkāya rāmājanatā’bhirāmāKare pasāresi puramhi yasmiṃ; ज्या नगरामध्ये सुंदर स्त्रियांनी, मण्यांच्या महालांच्या प्रभेने स्पर्श केलेल्या पूर्णचंद्राला कमळ समजून, आपले हात पुढे पसरले होते. 23. २३. Yattha’ṅganānaṃ paṭibimbitāniĀdāsabhittīsu mukhambujāni,Āsuṃ vighātāya madhubbatānaṃVilocanālīna manuggahāya; जेथे आरशासारख्या भिंतींवर प्रतिबिंबित झालेली स्त्रियांची मुखकमले भुंग्यांच्या भ्रमास कारणीभूत ठरत होती, परंतु त्यांच्या नेत्ररूपी भ्रमरांना मात्र कोणताही अडथळा येत नव्हता. 24. २४. Sammatta mātaṅga dharādharehiYasmiṃ abhissanda madassavanti,Turaṅga raṅgehī taraṅga mālāSamākulevā’si vidhūta dhūlī; ज्या नगरामध्ये पर्वतासारख्या मदोन्मत्त हत्तींच्या गंडस्थळातून वाहणाऱ्या मदजलप्रवाहामुळे आणि घोड्यांच्या धावण्याने उडणाऱ्या धुळीमुळे, ते नगर जणू लाटांनी व्याकुळ झालेल्या समुद्रासारखे वाटत होते. 25. २५. Nikkhittavīṇā maṇinupurānaṃVilāsinīnaṃ mudupāṇi pāde,Mattālimālā kalanādinī kiṃNālaṅkaruṃ yattha katāvakāsā; जेथे संधी मिळताच मदोन्मत्त भ्रमरांच्या समूहाने, विलास करणाऱ्या स्त्रियांच्या वीणा आणि मणिनूपुरांनी युक्त असलेल्या कोमल हात-पायांना आपल्या गुंजारवाने सुशोभित केले नाही का? 26. २६. Dhavatthinīnaṃ kucasārasehiNettālibhārā’nananīrajehi,Yā hāsavīcīhi purī rajanyāRarāja samaphullasarojinī’va; पांढरी वस्त्रे परिधान करू इच्छिणाऱ्या स्त्रियांच्या कुचरूपी कमळांनी, नेत्ररूपी भ्रमरांनी युक्त असलेल्या मुखकमलांनी आणि हास्यरूपी लाटांनी युक्त असलेले ते नगर रात्रीच्या वेळी जणू प्रफुल्लित कमळिणीसारखे शोभत होते. 27. २७. Candappabhā cumbita candakantaPāsāṇadhārā maṇicandikāsū,Candānanānaṃ yahi maṅganāhaṃParissamasso’pasamāya’hesuṃ; जेथे चंद्रकिरणांनी स्पर्श केलेल्या चंद्रकांत मण्यांच्या महालांच्या गच्चीवर, चंद्रमुखी स्त्रियांचा थकवा दूर होत असे. 28. २८. Yasmiṃ pūre uddhamadho vinaddha-Jutippabandho maṇimandirānaṃ,Samubbahī geruka paṅka diddha-Vitāna paccattharaṇabbilāsaṃ ज्या नगरामध्ये मण्यांच्या महालांची वर आणि खाली पसरलेली अखंड प्रभा, जणू गेरूच्या रंगाने माखलेल्या चांदव्याची (वितानाची) आणि चटईची (आस्तरणाची) शोभा धारण करत होती. 29. २९. Suvaṇṇa muttā maṇi vaṃsavaṇṇā-Pavāḷa rūpī vajirehiñcā’pi,Yā sattadhaññehi dhanehi phītāAhū puri dhaññavatī’va nārī; (Silesabandhanaṃ) जे नगर सुवर्ण, मोती, मणी, वैडूर्य, प्रवाळ, चांदी आणि हिरे यांनी समृद्ध होते, तसेच सात प्रकारच्या धान्यांनी व धनाने संपन्न होते, ते नगर जणू भाग्यवान (धन्यवती) स्त्रीप्रमाणे शोभत होते. 30. ३०. Pasāritā’nekadisāmukhesuVicittavatthā’bharaṇādipūrā,Yatthā’paṇā nijjitakapparukkhāKariṃsu lokābhimatatthasiddhiṃ; जेथे अनेक दिशांना पसरलेली आणि विविध वस्त्रे, अलंकार इत्यादींनी भरलेली दुकाने, कल्पवृक्षालाही मागे टाकून लोकांच्या इच्छित मनोकामना पूर्ण करत होती. 31. ३१. Parāgarattā madhupātimattāSamhinnavelā ghananīlavālā,Haṃsāsayā pañcasarābhirāmāYasmiṃ taḷākā viya kāmabhogī; (Silesabandhanaṃ) ज्या नगरामध्ये कामोपभोग घेणारे लोक हे तलावांसारखे होते; जे परागाने (किंवा अनुरागाने) रंगलेले, मधाने (किंवा मद्याने) धुंद झालेले, घनदाट काळ्या केसांनी (किंवा गडद निळ्या पाण्याने) युक्त, हंसांचे आश्रयस्थान असलेले आणि पंचबाणांनी (किंवा पाच प्रकारच्या कमळांनी) मनोहर वाटत होते. 32. ३२. Purantarasmiṃ ratanagghikānaṃRaṃsippabandhehi hatandhakāre,KundāravindabbhudayenayasmiṃRattindivābheda mavedi loko; ज्या नगराच्या आत मण्यांच्या तोरणांच्या किरणसमूहाने अंधकार नष्ट केला होता, तेथे लोक केवळ कुंद (मोगरा) आणि कमळांच्या उमलण्यावरूनच रात्र व दिवसाचा भेद जाणू शकत होते. 33. ३३. Mātaṅgajīmūtaghaṭāya ghaṇṭā-Ṭaṅkāragambhīraravāya yasmiṃ,Palambhītā mattasikhaṇḍimālāAkā vikālepi akhaṇḍakīḷaṃ; ज्या नगरामध्ये मेघसमूहासारख्या हत्तींच्या गळ्यातील घंटांच्या गंभीर आवाजाने भ्रमित झालेल्या मदोन्मत्त मयूरांच्या (मोरांच्या) थव्याने, अवेळीही (पावसाळा नसतानाही) अखंड क्रीडा केली. 34. ३४. Puramhi yasmiṃ caraṇambujehiVadhūjato bandhitanūpurehi,Vikāsa kokāsana sīsa baddhaMattāli sesa’mbujinī ajesi; ज्या नगरामध्ये नूपुर (पैंजण) बांधलेल्या आपल्या पाऊलरूपी कमळांनी, स्त्रियांनी जणू त्या कमळिणीलाही जिंकले होते जिच्या उमललेल्या कमळांवर मदोन्मत्त भ्रमर बसलेले असतात. 35. ३५. Rasātalaṃ nāgaphaṇāvanaddhaṃNabhotalaṃ vijjulatāvanaddhaṃ,Yā chāditā rūpiyajātarūpa-Dhajāvalīhā’jini rājadhānī; चांदी आणि सोन्याच्या ध्वजांच्या रांगांनी झाकलेली ती राजधानी, जणू नागांच्या फणांनी वेढलेल्या रसातलाला (पाताळाला) आणि विजेच्या लतांनी वेढलेल्या आकाशतळालाही मागे टाकत होती. 36. ३६. Nānatthasāraṃ mitadhātuvaṇṇaṃChandārahaṃ pāṇagaṇā’bhirāmaṃ,Kavippasatthaṃ sarasaṃ silesā-Laṅkārapajjaṃ’va puraṃ yamāsi; (Silesabandhanaṃ) ते नगर जणू श्लेष अलंकाराने युक्त असलेल्या काव्यासारखे होते; जे विविध मौल्यवान वस्तूंनी (किंवा अर्थांनी) समृद्ध, मोजक्या धातूंनी (किंवा अक्षरांनी) युक्त, प्राणिमात्रांना (किंवा वाचकांना) प्रिय, कवींनी प्रशंसिलेले आणि रसाळ होते. 37. ३७. Puramhi tasmiṃ karuṇānidhānoBuddhaṅkuro brāhmaṇasāravaṃse,Asaṅkhakappāna mito catunnaṃLakkhādikānaṃ udapādi pubbe; त्या नगरामध्ये, आजपासून चार असंख्येय आणि एक लाख कल्पांपूर्वी, करुणेचे सागर असलेले बोधिसत्व (बुद्धांकुर) एका श्रेष्ठ ब्राह्मण वंशात जन्माला आले. 38. ३८. Bhovādivaṃse’kadivākarassaPuññānubhāvo’dayamaṅgalehi,Jātassa kho sampati jambudīpoVilumpayī maṅgalavāsalīlaṃ; त्या ब्राह्मण वंशातील अद्वितीय सूर्यासारख्या (बोधिसत्वांच्या) जन्माच्या वेळी, त्यांच्या पुण्याच्या प्रभावामुळे आणि उदयोन्मुख मंगलामुळे, संपूर्ण जंबुद्वीप जणू मंगलमयी उत्सवाच्या लीलेने न्हाऊन निघाला. 39. ३९. Jātakkhaṇe tassa sarīrajenaGandhena vaṇṇena sake nikete,Hatappabhā candanateladīpāSaṇṭhānamattehi vijāniyāsuṃ; त्यांच्या जन्माच्या क्षणी, त्यांच्या शरीरातून निघणाऱ्या सुवासामुळे आणि तेजामुळे त्यांच्या स्वतःच्या घरात चंदनाच्या तेलाचे दिवे फिके पडले आणि ते केवळ त्यांच्या आकारावरूनच ओळखता येत होते. 40. ४०. Vimuttadosāhi sukhedhitāhiDhātīhi kumbhorupayodharāhi,Bhato kumāro sukumārakāyoKhepesi so kānici vāsarāni; दोषांपासून मुक्त, सुखी आणि घागरीसारखे स्तन असलेल्या दाईंनी सांभाळलेले, सुकुमार शरीराचे ते कुमार काही दिवस घालवते झाले. 41. ४१. Mahāmahecā’tha pavattamāneSaveda vedaṅga vidū vidūhi,Kārāpayuṃ te pitaro’rasassaNāmaṃ sumedho’ti padatthasāraṃ; त्यानंतर, एक मोठा उत्सव साजरा होत असताना, वेद आणि वेदांगांचे ज्ञान असलेल्या विद्वानांच्या साहाय्याने, त्यांच्या मातापित्यांनी आपल्या औरस पुत्राचे 'सुमेध' (ज्याचा अर्थ बुद्धीचा सार असा आहे) असे नाव ठेवले. 42. ४२. Uḷārabhāgyena samaṃ kumāreSaṃvaddhamāne jananī na tittiṃ,Pāyāsi nīlāmakalalocanāliṃMukhambujaṃ tassa’bhicumbamānā; महान भाग्यासोबत ते कुमार वाढत असताना, त्यांची माता तृप्त न होता, त्यांच्या नीलकमलासारख्या नेत्रांनी युक्त असलेल्या मुखकमलाचे वारंवार चुंबन घेत त्यांना स्तनपान करवत असे. 43. ४३. Sukhedhita’ṅgāvayavo kumāroVimānabhumyā maṇinimmitāya,Parodi mātāpitaro’bhiyācaṃBimbaṃ kanijaṃ jānuyugena gacchaṃ; सुखाने वाढलेल्या अवयवांचे ते कुमार, मण्यांनी जडवलेल्या प्रासादाच्या जमिनीवर गुडघ्यांच्या बळावर चालत असताना, सुवर्णबिंबाची मागणी करत मातापित्यांकडे रडू लागले. 44. ४४. Suvaṇṇabimbo’pamacārurūpoSamācaraṃ dhātibhujā’valambaṃ,Viññāsapāda’ṅgulimañjarīhiSalīlamāvāsamalaṅkarittha; सुवर्णबिंबासारखे सुंदर रूप असलेले ते कुमार, दाईच्या हाताचा आधार घेऊन चालताना, आपल्या पायांच्या बोटांच्या नाजूक हालचालींनी त्या निवासस्थानाला लीलेने सुशोभित करत असत. 45. ४५. Nijena tejena ca jivalokaṃYasena’pubbācarimaṃ phusanto,Tirokaritvā ravicandasobhaṃSaṃvaḍḍhi dhīro ubhato sujato; आपल्या स्वतःच्या तेजाने आणि अभूतपूर्व कीर्तीने जीवलोकाला स्पर्श करत, सूर्य आणि चंद्राच्या शोभेलाही फिके पाडत, दोन्ही बाजूंनी सुजात असलेले ते धीर पुरुष वाढू लागले. 46. ४६. So sattamā yāva pitāmahassaYugā sagabbhāsayasuddhiko’si,Nihīnajacco’ti na jātivādāKhitto’pakuṭṭho bhavi vippaseṭṭho; ते आपल्या पूर्वजांच्या सातव्या पिढीपर्यंत मातृकुळ आणि पितृकुळ या दोन्ही बाजूंनी शुद्ध जन्माचे होते. 'हे नीच जातीचे आहेत' असे म्हणून कोणत्याही जातिवाद्याने त्यांना कधीही तुच्छ लेखले नाही किंवा त्यांची निंदा केली नाही; ते विप्रश्रेष्ठ होते. 47. ४७. Vedantayaṃ so sanighaṇṭu satthaṃSakeṭubhaṃ sākkharabheda satthaṃ,Sādhabbatabbedi’tihāsa satthaṃAvedi vedaṅgayutaṃ pa satthaṃ; त्यांनी निघंटु, केटुभ, अक्षरांचे प्रकार आणि इतिहास या शास्त्रांसह तीन वेद आणि वेदांगांनी युक्त अशा प्रशंसनीय शास्त्रांचे अध्ययन केले होते. 48. ४८. Ajjhāyako mantadharo pavīṇoKalāsu lokāyatalakkhaṇesu,Papūrakāri padako kavīnaṃTetā’si veyyākaraṇo gaṇiso; ते वेदांचे पाठक, मंत्रांचे ज्ञाता, कलांमध्ये निपुण, लोकायत आणि लक्षणशास्त्र यांत कुशल, कवींचे मार्गदर्शक, व्याकरणकार आणि गणांचे नायक होते. 49. ४९. Kandappadappā’naladhumarāji-Līlāvalambi nijamassurāji,Na kevalaṃ komalagaṇḍabhāgaṃManampi thīnaṃ malinīkarittha; कामदेवाच्या गर्वाच्या अग्नीतून निघणाऱ्या धुराच्या रेषेसारखी शोभा धारण करणारी त्यांची दाढीची रेषा केवळ त्यांच्या कोमल गालांनाच सुशोभित करत नव्हती, तर ती स्त्रियांच्या मनालाही व्याकुळ करत असे. 50. ५०. Tandebhavaṇṇāyatana’ṇṇavamhiNarūpataṇhātaraṇi narānaṃ,Pāyāsi cakkhāyatanappiyāhiTīrantaraṃ cittaniyāmakaṭṭhā; त्या रूप-आयतन रूपी महासागरामध्ये, मनुष्यांच्या रूप-तृष्णेची नौका, चक्षु-आयतन प्रिय असणाऱ्या रूपांच्या माध्यमातून मनाच्या नियंत्रणावरून दुसऱ्या किनाऱ्याकडे वाहून जात असे. 51. ५१. Dvijo sumedho suvisuddhamedhoMātāpitunnaṃ nidhanāvasāne,Puññānubhāvappabhavaṃ agāra-Majjhāvasaṃ kāmasukhaṃ’nubhuñjī; अत्यंत शुद्ध बुद्धी असलेले ते द्विज सुमेध, आपल्या मातापित्यांच्या मृत्यूनंतर, पुण्याच्या प्रभावाने प्राप्त झालेल्या गृहस्थाश्रमात राहून कामसुखाचा उपभोग घेऊ लागले. 52. ५२. Nisajja pāsādatale’kadā soPallaṅkamādhāya rahogatova,Punabbhavuppatti sarīrabhedoDukkho’ti cintesi sabhāvacintī; एकदा प्रासादाच्या गच्चीवर एकांतात मांडी घालून बसलेले असताना, निसर्गाचा विचार करणाऱ्या त्यांनी असा विचार केला की, 'पुनर्जन्म आणि शरीराचा नाश हे अत्यंत दुःखदायक आहे.' 53. ५३. Jāto sa’haṃ jātijarārujādi-Dhammo’mhi tasmā bhavadukkhasuññaṃ,Niccaṃ ajātiṃ ajaraṃ arogaṃGavesituṃ vaṭṭati nibbuti’nti; मी जन्माला आलो आहे आणि जन्म, जरा, व्याधी इत्यादी माझ्या स्वभावातच आहे. म्हणून, अस्तित्वाच्या दुःखापासून मुक्त, नित्य, अजन्मा, अजर आणि अरोग अशा निर्वाणाचा शोध घेणे मला योग्य आहे. 54. ५४. Yathāpidukkhe sati ca’tthisātaṃTadaññamuṇhe sati sītamatthi,Bhavamhi sante vibhavo’pi evaṃNibbāṇamatthī tividhaggisante; ज्याप्रमाणे दुःख असताना सुखही असते, आणि उष्णता असताना थंडपणाही असतो, त्याचप्रमाणे अस्तित्व असताना विभव देखील असतो; आणि राग, द्वेष व मोह या त्रिविध अग्नीच्या शांत होण्याने निर्वाण देखील अस्तित्वात असते. 55. ५५. Sāvajjadhamme ihavijjamāneSaṃvijjate bho niravajjadhammo,Ajāti hoti sati jātiyā’tiEvaṃ vicintesi sadatthavintī; हे मित्रा! जर या जगात सदोष धर्म अस्तित्वात आहेत, तर निर्दोष धर्मही नक्कीच असणार. जर जन्म आहे, तर अजन्म देखील असणारच. आपल्या कल्याणाचा विचार करणाऱ्या त्यांनी असा विचार केला. 56. ५६. Disvā yathā guthagato taḷākaṃNa tassa doso na tamotareyya,Kilesadhove amatamhi santeTathā na sevetha na tassa doso; ज्याप्रमाणे विष्ठेने माखलेल्या माणसाने पाण्याचा तलाव पाहूनही त्यात प्रवेश केला नाही, तर तो तलावाचा दोष नसतो; त्याचप्रमाणे क्लेशांचे प्रक्षालन करणारे अमृत अस्तित्वात असतानाही जर कोणी त्याचा आश्रय घेतला नाही, तर तो त्या अमृताचा दोष नसतो. 57. ५७. Pāpāriruddho sati khemamaggeNa tassa doso na sukhaṃ vajeyya,Pāpāriruddho sati khemamaggeTathā nagaccheyya na tassa doso; (Yamakabandhanaṃ) पापरूपी शत्रूंनी वेढलेला मनुष्य, सुरक्षित मार्ग उपलब्ध असतानाही जर त्या सुखाच्या मार्गाने गेला नाही, तर तो त्या मार्गाचा दोष नसतो. त्याचप्रमाणे पापरूपी शत्रूंनी वेढलेला मनुष्य सुरक्षित मार्ग असतानाही जर गेला नाही, तर तो त्या मार्गाचा दोष नसतो. 58. ५८. Yathāpi vejje sati ghorarogīNa tassa doso ta labhe tikicchaṃ,Rāgādirogī sati buddhavejjeDhammosadhaṃ ne’cchati kassa doso; ज्याप्रमाणे वैद्य उपलब्ध असतानाही जर एखादा गंभीर आजारी माणूस उपचार करून घेत नसेल, तर तो वैद्याचा दोष नसतो; त्याचप्रमाणे बुद्धरूपी वैद्य उपलब्ध असतानाही जर रागादी रोगांनी ग्रस्त असलेला मनुष्य धम्मरूपी औषधाची इच्छा करत नसेल, तर यात कोणाचा दोष आहे? 59. ५९. Yo kaṇṭhabaddhaṃ kuṇapaṃ pahāyaYathāsukhaṃ gacchati sericārī,Tathevi’maṃ kucchita pūtikāyaṃYaṃnūna gaccheyyamahaṃ jahitvā; ज्याप्रमाणे गळ्याला बांधलेले प्रेत फेकून देऊन माणूस मुक्तपणे आणि सुखाने निघून जातो, त्याचप्रमाणे या निंद्य आणि दुर्गंधीयुक्त शरीराचा त्याग करून मी का निघून जाऊ नये? 60. ६०. Uccāraṭhānamhi janā’napekkhāKatvā karīsāni kayathā vajanti,Tathā sarīraṃ kuṇapehi pūraṃYaṃnūna gaccheyyamahaṃ jahitvā; ज्याप्रमाणे लोक शौचालयात विष्ठा विसर्जन केल्यानंतर तिच्याकडे न पाहता निघून जातात, त्याचप्रमाणे अशुद्धीने भरलेल्या या शरीराचा त्याग करून मी का निघून जाऊ नये? 61. ६१. Nāvaṃ yathā jajjaramāpagāhiṃVajeyya netā atapekkhakova,Tathā navadvārasavaṃ sarīraṃYaṃnūna gaccheyyamahaṃ jahitvā; ज्याप्रमाणे नदीत चालणारा नावाडी जीर्ण नौकेचा कोणताही मोह न ठेवता ती सोडून निघून जातो, त्याचप्रमाणे नऊ छिद्रांतून अशुद्धी वाहणाऱ्या या शरीराचा त्याग करून मी का निघून जाऊ नये? 62. ६२. Corehi gacchaṃ avahārabhītyāKhemaṃ sumedho puramotareyya,Tathā sarīraṃ kusalāvahāraṃYaṃnūna gaccheyyamahaṃ jahitvā; ज्याप्रमाणे चोरांसोबत प्रवास करणारा मनुष्य चोरीच्या भयाने त्यांना सोडून एखाद्या सुरक्षित नगरात प्रवेश करतो, त्याचप्रमाणे कुशल गुणांचे हरण करणाऱ्या या शरीराचा त्याग करून मी का निघून जाऊ नये? 63. ६३. Nekkhamma saṅkappa paro’pamāhiAnussaritve’vamuḷāravīro,Hato’rapāre tibhave asāreVihāsi ukkaṇṭhitamānaso so; अशा प्रकारे श्रेष्ठ उपमांच्या साहाय्याने नैष्क्रम्य संकल्पाचे चिंतन करून, त्या महान वीराने या अथांग आणि असार अशा त्रैलोक्यातील आसक्ती नष्ट केली आणि ते विरक्त मनाने राहू लागले. 64. ६४. Suvaṇṇa muttā maṇi rūpiyādi-Dhanehi dhaññehi ca pūritāni,Avāpuritvāna,tha kosakoṭṭhā-Gārāni taṃ dassayi rāsivaḍḍho; त्यानंतर, 'राशिवड्ढ' याने सोने, मोती, मणी, चांदी इत्यादी धनांनी आणि धान्यांनी भरलेली भांडारे व कोठारे उघडून ती त्यांना दाखवली. 65. ६५. Pitāmahānaṃ pakapitāmahānaṃMātāpitunnaṃ vibhavā panettha,AnappakāthāvarajaṅgamāteSaṃdissare dhīra sumedhavippa; हे धीर विप्र सुमेध! हे आपल्या आजोबांचे, पणजोबांचे आणि मातापित्यांचे वैभव आहे. येथे विपुल प्रमाणात स्थावर आणि जंगम संपत्ती दिसत आहे. 66. ६६. So sattamā yāva paveṇivaṭṭāVibhāvayitvā vibhavassarāsiṃ,Dhanāgamassāpi dhanabbayassaPamāṇa’mācīkkhipamāṇadassiṃ; सातव्या पिढीपर्यंत परंपरेने चालत आलेल्या त्या अफाट संपत्तीचे प्रदर्शन करत, त्याने संपत्तीची आवक आणि खर्च यांचे प्रमाण मोजून दाखवले. 67. ६७. Kuṭumbametaṃ paṭipajjamānoKāmesu devoviya indriyāni,Icchānurūpaṃ paricārayassuIcceva mārocayi rāsivaḍḍho; या कुटुंबाचा स्वीकार करून, एखाद्या देवाप्रमाणे आपल्या इच्छेनुसार कामभोगांमध्ये इंद्रियांचे सुख उपभोगून घ्यावे, असे राशिवड्ढने त्यांना सांगितले. 68. ६८. Amuṃ mahantaṃ dhanadhaññarāsiṃSamāvinitve’ka kahāpaṇampi,Nā’dāya mātāpitaropya’ho toGatā yathākamma mito parattha; अरेरे! या अफाट धनधान्याच्या राशी गोळा करूनही, माझे मातापिता येथून जाताना एक कहापण देखील सोबत न घेता आपापल्या कर्मानुसार परलोकात निघून गेले. 69. ६९. TabbatthusāraggahaṇātisūroVossaggasanto atha sattasāro,Rañño samārociya etamatthaṃBheriṃ carāpesi sake puramhi; त्यानंतर, वस्तूंच्या सारभूत तत्त्वाचे ग्रहण करण्यात अत्यंत कुशल, त्यागामुळे शांत झालेले आणि सत्त्वाचे सार असलेले त्यांनी राजाला ही गोष्ट कळवून आपल्या नगरात दवंडी पिटवली. 70. ७०. Santappayi bherivirāvagandha-Māghāya sampattajātā’lijātaṃ,Bhovādi nānāratanādibhoga-Madhūhi sattāha’manāthanātho; अनाथांचे नाथ असलेल्या त्यांनी, दवंडीच्या आवाजरूपी सुवासाने आकर्षित होऊन आलेल्या लोकांच्या समुदायाला विविध रत्ने आणि भोगांच्या मधाने सात दिवसांपर्यंत तृप्त केले. 71. ७१. Tadagga yaññālaya vārivāha-Dhārānipātaddhanavuṭṭhihetu,Mahā janassā’dhikavatthutaṇhā-Taṭāni bhinnāni manodahesu; त्या महान दानयज्ञरूपी ढगातून कोसळणाऱ्या पाण्याच्या धारेसारख्या धनवृष्टीमुळे, लोकांच्या मनातील भौतिक वस्तूंच्या तीव्र तृष्णेचे बंध फुटून गेले. 72. ७२. Sukhedhito kāmasukhaṃ pahāyaGharā’bhīnikkhamma tato sumedho,Ajjhogahetvā himavanta’māpaDhammesako dhammakapakabbata’ntaṃ; सुखात वाढलेल्या सुमेधांनी कामसुखाचा त्याग केला आणि घरातून महाभिनिष्क्रमण करून, धम्माचा शोध घेत त्यांनी हिमालयात प्रवेश केला आणि ते धम्मक पर्वतावर पोहोचले. 73. ७३. Vitakkamaññāya’tha devaraññāVyāpārito māpayi vissakammo,Tahiṃ vivekakkhamaka massamañcaManoramaṃ caṅkamabhumibhāgaṃ; त्यानंतर, त्यांच्या मनातील विचार जाणून देवराज यांच्या आज्ञेने विश्वकर्म्याने तेथे एकांतासाठी योग्य असा एक आश्रम आणि एक सुंदर चंक्रमण मार्ग निर्माण केला. 74. ७४. Tamassamaṃ pabbajitehi suññaṃUpecca soñcāramavāpuritvā,Ñatvā tadantolikhita’kkharāniKhāriṃparikkhārabharaṃavekkhi; तपस्वींनी रहित असलेल्या त्या आश्रमात जाऊन, त्यांनी प्रवेशद्वार उघडले आणि तेथे आत लिहिलेली अक्षरे वाचून, त्यांनी तेथील कावड आणि परिष्कारांचे ओझे पाहिले. 75. ७५. NivatthavatthaṃnavavadosupetaṃVivajjiyāvajjiyavajjadassi,Dhāresitaṃbārasadhānisaṃsa-Manojapupphattharavākacīraṃ; दोषांकडे पाहणाऱ्या त्यांनी नऊ दोषांनी युक्त असलेले आपले वस्त्र सोडून दिले आणि बारा फायदे असलेल्या, सुंदर फुलांच्या अंथरुणासारख्या वल्कलाचे धारण केले. 76. ७६. Punnāgapupphattharakā’bhirāmaṃAṃse vidhāyā’jinacammakhaṇḍaṃ,Katvā jaṭāmaṇḍala mittamaṅgeTivaṅka mādāya’tha khārikājaṃ; पुन्नाग फुलांच्या अंथरुणासारखे सुंदर दिसणारे हरिणाचे चामडे खांद्यावर ठेवून, डोक्यावर जटांचा मुकुट बांधून आणि तीन बाक असलेली कावड हातात घेऊन... 77. ७७. Bhujaṅgabhogo’rubhujena dhīroĀdāya cālambanadaṇḍakoṭiṃ,Samaggahī tāpasavesamevaṃVirattacittoka vibhaveva bhave’pi; सर्पाच्या शरीरासारख्या विशाल हाताने आधारासाठी काठीचे टोक हातात धरून, त्या धीर पुरुषाने अस्तित्व आणि अनस्तित्व या दोन्ही गोष्टींविषयी विरक्त चित्त ठेवून अशा प्रकारे तपस्व्याचा वेष परिधान केला. 78. ७८. So caṅkamī caṅkamamotaritvāSilātalasmiñca divā nisajji,Sāyaṃ paviṭṭho vasi paṇṇasālaṃNipajji kaṭṭhattharasesamañce; ते चंक्रमणावर चंक्रमण करून, चंक्रमणावरून उतरून दिवसा शिलातळावर (दगडी शिळेवर) बसले. संध्याकाळी पर्णकुटीत प्रवेश करून ते तेथे राहिले आणि लाकडी फळ्यांच्या किंवा गवताच्या अंथरुणाने युक्त अशा मंचकावर (खाटेवर) निजले. 79. ७९. Pacacūsakālamhi pabujjhito soĀvajjayitvā’gamanappavattiṃ,Vivekakāmassa mame’ttha vāsoKāmaṃ gharāvāsasamo siyā’ti; पहाटेच्या वेळी जागे झाल्यावर त्यांनी आपल्या येण्याच्या उद्देशाचे चिंतन केले आणि विचार केला, 'विवेक (एकांत) इच्छिणाऱ्या माझ्यासाठी येथील निवास हा खरोखर गृहस्थाश्रमासारखाच (घरवासासारखाच) होईल.' 80. ८०. Aduñhi paṇṇacchadanaṃ kapota-Pādāruṇaṃ beluvapakkavaṇṇā,Bhūmīpi bhittī rajatāvadātāMañco’pi cittattharavārurūpo; कारण ते पानांचे छप्पर कबुतराच्या पायासारखे तांबडे आहे, जमीन पिकलेल्या बेलाच्या फळासारख्या रंगाची आहे, भिंती चांदीसारख्या पांढऱ्याशुभ्र आहेत आणि मंचक (खाट) देखील सुंदर चित्रविचित्र अंथरुणाने युक्त आहे. 81. ८१. Subhāka manāpā mama pakaṇṇasālāSādīnavā dupparibhāriyā’yaṃ,Paṇītabhikkhā pariyeṭṭhi mūla-Dukkhassa natthi’ti pamāṇa manto; माझी ही पर्णकुटी अत्यंत सुंदर आणि मनमोहक आहे, परंतु ती दोषांनी युक्त असून तिची देखभाल करणे कठीण आहे. उत्तम भिक्षेचा शोध घेणे हे दुःखाचे मूळ आहे आणि त्याला काही मर्यादा नाही. 82. ८२. Agārasaññāya paṭikkhapitvāTañca’ṭṭhadosā kulapaṇṇasālaṃ,Dasaṅga sādhāraṇa rukkhamūlaṃPhalāphakhalāhāra mupecca bhojī; घराच्या भावनेमुळे (आसक्तीमुळे) आणि आठ दोषांनी युक्त असल्यामुळे त्या पर्णकुटीचा त्याग करून, त्यांनी दहा गुणांनी युक्त अशा वृक्षाच्या मुळाचा (झाडाच्या सावलीचा) आश्रय घेतला आणि फळे व कंदमुळे गोळा करून ते खाऊ लागले. 83. ८३. Sumedhaso so divasāni sattaMahāpadhānaṃ padahaṃ sumedho,Patto abhiññāsu vasisu pāraṃSabbaṃka samāpattisukhaṃ avindi; त्या सुज्ञ सुमेधांनी सात दिवस महाप्रधान (महान वीर्य/प्रयत्न) करून अभिज्ञांमध्ये (उच्च आध्यात्मिक ज्ञानामध्ये) वशित्व मिळवले आणि पारंगत होऊन सर्व समापत्तींच्या सुखाचा अनुभव घेतला. 84. ८४. Tasmiṃkhaṇe kānana devatāhiSādhū’ti nigghositapītighoso,Abbhuggato tassa yasena saddhiṃVisuddhavijjācaraṇu’bbhavena; त्याच क्षणी, वनदेवतांनी केलेल्या 'साधू, साधू' अशा आनंदोत्सवाचा घोष त्यांच्या विशुद्ध विद्या आणि चरणातून (शील व आचरणातून) उत्पन्न झालेल्या यशासह आकाशात गुंजला. 85. ८५. Vijjādharā tagguṇadīpakāniMutiṅgavīṇādhanibandhavāni,Gāyiṃsu gītāni’va naccamānoHimācalo sampati sampavedhi; विद्याधरांनी त्यांच्या गुणांचे वर्णन करणारी आणि मृदंग व वीणेच्या सुरांनी बद्ध असलेली गीते गायिली, आणि जणू काही नृत्य करत असल्यासारखा हिमालय पर्वत थरथर कापला (कंपित झाला). 86. ८६. Muddhaṅkuraṃ bhudharakuṭabāhu-Satehi tannijjhara cāmarehi,Vidhūyamānehi vidhūtapāpaṃKatopahāreva mahāsarā’pī; पर्वतांच्या शिखरांच्या शेकडो बाहूंनी धबधब्यांच्या रूपातील चामरे ढाळली जात असताना, आणि महासरोवरांनी देखील जणू काही निष्पाप (पापरहित) झालेल्या त्यांना आदराने भेटवस्तू अर्पण केल्या. 87. ८७. Akālameghaddhani bherirāva-Vyāpāritā mattasikhaṇḍisaṇḍā; Ajjhāvasantaṃ vanasaṇḍamajjhaṃMahiṃsucā’khaṇḍanataṇḍavena; अकाली आलेल्या ढगांच्या गर्जनेला नगाऱ्याचा आवाज समजून उत्तेजित झालेल्या मत्त मयूरांच्या (मोरांच्या) थव्यांनी, त्या वनखंडाच्या मध्यभागी राहणाऱ्या त्यांचे अखंड तांडव नृत्याने पूजन केले. 88. ८८. Mandā’nilā’mandabhujā’valamba-Sunīlasākhāmaṇivijanīhi,Lataṅganā’liṅgitasālasāmīSaṃvijayuṃ vitadarampi dhīraṃ; लता रूपी स्त्रियांनी आलिंगन दिलेल्या साल वृक्षांनी, मंद वाऱ्यामुळे हलणाऱ्या आपल्या नीलवर्ण शाखा रूपी रत्नखचित पंख्यांनी त्या निर्भय आणि धीर पुरुषाला वारा घातला. 90. ९०. Kapītanā’soka tamāla nīpāKapītanā’soka tamāla nīpā, (samattapādabhyāsa mahā yamakaṃ)Kapītanā’soka tamāla nīpāKapītanā’soka tamāla nīpā; कपीतन (आंबे), अशोक, तमाल आणि नीप (कळंब) वृक्ष; कपीतन, अशोक, तमाल आणि नीप वृक्ष; कपीतन, अशोक, तमाल आणि नीप वृक्ष; कपीतन, अशोक, तमाल आणि नीप वृक्ष. (हे संपूर्ण पादाच्या पुनरावृत्तीचे महा-यमक आहे). 91. ९१. Na velalitā kiṃ pasavakā’vataṃsāLatāvitānā madhupālisālī,Latāvitānā madhupā’lisālīNa vellitā kiṃ pakasavā’vataṃsā; (Samuggabheda yamakaṃ) नवीन पालवी आणि फुलांचे दागिने धारण केलेल्या वेली काय डोलत नव्हत्या? वेलींचे मांडव भुंग्यांच्या समूहाने युक्त होते. वेलींचे मांडव भुंग्यांच्या समूहाने युक्त होते, नवीन पालवी आणि फुलांचे दागिने धारण केलेल्या वेली काय डोलत नव्हत्या? (हे समुग्गभेद यमक आहे). 92. ९२. Pupphāvalī kandala pāṭalaggāKalāpinī sā vanarājinīlā,Pupphākulī kandana pāṭalakkhīKalāpanīlā vara rājinīva; (Addhagomuttikā bandhanaṃ) फुलांच्या माळा, कंद आणि पाटल (तांबड्या) रंगाची टोके असलेली आणि मोरांच्या समूहाने युक्त असलेली ती नीलवर्ण वनराई, फुलांनी भरलेली, कंदयुक्त, तांबड्या डोळ्यांची आणि मोरांच्या पिसाऱ्यासारखी निळी असणाऱ्या एखाद्या श्रेष्ठ राणीसारखी शोभत होती. (हे अर्धगोमूत्रिका बंधन आहे). 93. ९३. Natāsiro mañjarikāsuramhāNatāsiro pañjalikāva ramme,Vane nibaddhaṃ ramito vibhāsiVineyya bandhūracīto pahāro; (Pādagomuttikā bandhanaṃ) वाकलेल्या शिखरांवर सुंदर मंजिऱ्या (फुलांचे तुरे) धारण केलेल्या आणि जणू काही हात जोडून नमस्कार करणाऱ्या त्या रमणीय वनात राहणारे, विनेय (शिष्य) जनांचे बंधू आणि पूजनीय असणारे ते तपस्वी सुशोभित झाले. (हे पादगोमूत्रिका बंधन आहे). 94. ९४. Rajokirantā’vanatā latāsuṃLājokirantā vanitā natāva,Dvijoaraññaṃ vasitā pitāghoGajotarantova latā vitānaṃ; (Silokagomuttikā bandhanaṃ ākulajālamitipi) परागकण (धूळ) उडवणाऱ्या आणि वाकलेल्या वेली, जणू काही लाह्या विखुरणाऱ्या आणि नम्र झालेल्या स्त्रियांसारख्या दिसत होत्या. अरण्यात राहणारे पक्षी आणि पापरहित झालेले ते तपस्वी, वेलींच्या मांडवातून जाणाऱ्या हत्तीप्रमाणे शोभत होते. (हे श्लोकगोमूत्रिका बंधन आहे). 95. ९५. Mataṅgajindā na masakkariṃsuPādāni natvāna padipadhāmaṃ,Paññādhavaṃ pīna tapaṃ phalehiHimaddipāde parisuttamañhi; (Kabbanāma gabbha cakkaṃ) हिमालयाच्या पायथ्याशी असलेल्या त्या अतिशय उत्तम अरण्यात, गजेंद्रांनी (श्रेष्ठ हत्तींनी) मार्गाचे दीप असणाऱ्या, प्रज्ञावान आणि प्रगल्भ तपश्चर्येने युक्त असणाऱ्या त्यांच्या चरणांना वंदन करून त्यांचा आदर सत्कार केला. (हे काव्यनाम गर्भ चक्र आहे). 96. ९६. Mettāya chattaṃ’va phaṇaṃ phaṇindoDhāresi sīse vasino cacāra,Nathāmavā’kāva’balesu kiñciMedhāya nando thiravāci kheme; (Kavināma gabbha cakkaṃ) नागराजांनी मैत्रीभावाने आपल्या फणेला छत्रासारखे त्या जितेंद्रिय तपस्वींच्या डोक्यावर धरले, जे शांत आणि सुरक्षित ठिकाणी स्थिर वाणीने युक्त होऊन विहार करत होते. दुर्बलांवर त्यांनी कधीही आपला प्रभाव किंवा शक्ती दाखवली नाही. (हे कविनाम गर्भ चक्र आहे). 97. ९७. No’sitehi’ssa santāsa’nū’na tosa vato do,Dāyato vasato na’nusantāsassa hitesino; (Gāthaddhavisaya paṭiloma yamakaṃ) अरण्यात राहणाऱ्या, सर्वांचे कल्याण इच्छिणाऱ्या आणि संतोषी असणाऱ्या त्या तपस्वीला असज्जनांकडून कोणताही त्रास किंवा भय नव्हते. (हे गाथार्धविषय प्रतिलोम यमक आहे). 98. ९८. Yokā’sā’vāsa kāyo kāma’kāma’makāma’kā,Sakāyanā’nāya’kāsa vāma nā ga ganā’mavā; (Sabbato bhadda bandhanaṃ) ज्यांचे शरीर आकाशात विहार करणारे आहे, जे निष्काम आहेत आणि ज्यांनी आपल्या शरीरावरील आसक्ती सोडून दिली आहे, अशा त्या निरोगी आणि श्रेष्ठ तपस्वींनी आकाशात गमन केले. (हे सर्वतोभद्र बंधन आहे). 99. ९९. Dayāya vasito dāye yāpajāsiva māsadā,Yajārahaṃ rañjamāno vasihaṃso ciraṃvasi; (Addhabbhama bandhanaṃ) करुणेने युक्त होऊन अरण्यात राहणारे, प्रजेचे कल्याण करणारे, पूजेस पात्र असणारे आणि ध्यानधारणेत रममाण होणारे ते तपस्वी एखाद्या राजहंसाप्रमाणे तेथे दीर्घकाळ राहिले. (हे अर्धभ्रम बंधन आहे). 100. १००. Madhumada madhukara virute viruteMalayaja surahīta pavane pavaneHimavati vikasita padume padumeAdhisukha manubhavi savasi savakasi; (Pādanta yamakaṃ) मधाने धुंद झालेल्या भुंग्यांच्या गुंजारवाने युक्त अशा वनात, चंदनाच्या सुवासाने सुवासित झालेल्या वाऱ्यामध्ये, आणि हिमालयात उमललेल्या कमळांच्या सानिध्यात त्यांनी अत्यंत सुखाचा अनुभव घेत निवास केला. (हे पादांत यमक आहे). Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe dūrenidāne sumedhabrāhmaṇāpadānaparidīpo. अशा प्रकारे, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या, मेधानंद नावाच्या यतींनी (भिक्खूंनी) रचलेल्या 'जिनवंसदीप' (जिनवंशदीप) मधील 'दूरेनिदान' अंतर्गत 'सुमेध ब्राह्मण अपदान' स्पष्ट करणारा हा भाग समाप्त झाला. Paṭhamo saggo. पहिला सर्ग. 1. १. (Mandā’kkantā) marapurasiriṃ sabbasampattisāraṃJambuddīpā’sama sarasije kaṇṇikā sannikāsaṃ,Rammaṃ rammavhaya puravaraṃ pāramīpāradassīBuddho dīpaṅkara dasabalo sabbalokekadī; ()Tasmiṃ kāle vipulakaruṇā nārisañcodita’ttoNānā khīṇāsava parivuto cārikaṃ sañcaranto,Saṃvattento sunipuṇatayaṃ dhammacakkaṃ kamenaPatvā tasmiṃ paṭivasati sodassanavhe vihāre; () (मंदाक्रांता वृत्त) देवलोकाच्या वैभवासारखे आणि सर्व संपत्तीचे सार असलेल्या, जंबुद्वीपरूपी अद्वितीय कमळाच्या कर्णिरेसारख्या (मध्यभागासारख्या) असणाऱ्या 'रम्म' नावाच्या सुंदर आणि श्रेष्ठ नगरामध्ये, पारमितांच्या पार गेलेले, सर्व जगाचे एकमेव दीप असणारे, दशबल बुद्ध दीपंकर आले. त्या काळी, विपुल करुणेने प्रेरित होऊन, अनेक क्षीणास्रवांनी (अर्हतांनी) वेढलेले ते चारिका (धम्मयात्रा) करत, अत्यंत निपुणतेने धम्मचक्र प्रवर्तित करत, क्रमशः तेथे पोहोचले आणि 'सुदस्सन' नावाच्या विहारात राहू लागले. 3. ३. Sutvā dipaṅkara bhagavato nāgarā kittisaddaṃSambuddho so itipi arahaṃ tyādinā’bbhuggataṃ taṃ,Gāhāpetvā tuvaṭatuvaṭaṃ vatthabhesajja pānaṃTannittā’suṃ pamuditamatā gandhamakālādihatthā; () "ते भगवान बुद्ध अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आहेत..." अशी भगवान दीपंकरांची पसरलेली कीर्ती ऐकून, त्या नगरातील नागरिकांनी अत्यंत आनंदित होऊन वस्त्रे, औषधे, पेये आणि हातात सुगंध व पुष्पमाला घेऊन त्वरित त्यांच्या दर्शनासाठी प्रस्थान केले. 4. ४. Patvā dīpaṅkaratarihariṃ gandhamālādikehiPūjetvāta’ñajalimukulikā ekamantaṃ nisinnā,Dhammaṃ sutvā savaṇasubhagaṃ buddhapāmokkhasaṅghaṃSaṃyācitvā muditahadayā svāttayā’pagañjuṃ; () नरश्रेष्ठ भगवान दीपंकरांच्या समीप पोहोचून, सुगंध व पुष्पमाला इत्यादींनी त्यांची पूजा करून आणि हात जोडून ते एका बाजूला बसले. कानाला गोड वाटणारा धम्म उपदेश ऐकून, त्यांनी बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला दुसऱ्या दिवशीच्या भोजनाचे आमंत्रण दिले आणि प्रसन्न चित्ताने ते आपापल्या घरी परतले. 5. ५. Sajjetvā te dutiyadivase sajjanā dānasālaṃUssāpattā dhajakadaliyo puṇṇakumbhe ṭhapennā,Kubbantā’pi dhavalasuḷinu’kkhepa lājopahāraṃEvaṃ tassā’gamana mayanaṃ laṅkarontā vihāsuṃ; () दुसऱ्या दिवशी त्या सज्जनांनी दानशाळा सजवली, ध्वज आणि केळीचे खांब उभारले, पूर्णकुंभ (पाण्याचे भरलेले कलश) ठेवले, आणि पांढरी वाळू व लाह्या विखरून ते भगवान बुद्धांच्या यात्रेचा मार्ग सुशोभित करू लागले. 6. ६. Abbhuggantvā atha himavatā so sumedho tapassiGacchaṃ tesaṃ upari nabhasā vākacīraṃ dhunanno,Disvā pītippamuditajate añjasaṃ sodhayanteSañjhāmegho riva parilasaṃ dhataritthe’kamantaṃ; () त्यानंतर, हिमालयातून आकाशात उड्डाण करून, आपले वल्कले (झाडाच्या सालीचे वस्त्र) हवेत फडकावत जाणारे ते तपस्वी सुमेध, आकाशातून जात असताना त्यांनी लोकांना अत्यंत आनंदाने मार्ग स्वच्छ करताना पाहिले. संध्याकाळच्या ढगाप्रमाणे चमकत ते एका बाजूला जमिनीवर उतरले. 7. ७. Saṃsodhentā kalalavisamaṭṭhāna saṅkāradhānaṃKasmā tumhe paṭipathamimaṃ’laṅkarothā’ti pucchi,Bhante dīpaṅkaratarahari’dāni nissāya rammaṃBuddho hutvā viharati mahādhammasaṅkhaṃ dhamanto; () चिखल, विषम (खचलेल्या) जागा आणि कचऱ्याचे ढीग साफ करणाऱ्या लोकांना त्यांनी विचारले, "तुम्ही हा मार्ग कशासाठी सजवत आहात?" लोकांनी उत्तर दिले, "भंते, नरश्रेष्ठ भगवान दीपंकर आता बुद्ध होऊन, महान धम्मशंखाचा नाद करत या रम्म नगराच्या आश्रयाने विहार करत आहेत." 8. ८. So sambuddho parivutamahābhikkhusaṅgho yato noGāmakkhettaṃ pavisati tato’laṅkaromā’bruviṃsu,Buddhūppādo kimuta sutaraṃ dullabho buddhasaddoIccevaṃso sumariya alaṅkattukāmo’si maggaṃ; () "ते सम्यक्संबुद्ध महान भिक्खू संघासह आमच्या गावाच्या हद्दीत प्रवेश करणार आहेत, म्हणूनच आम्ही हा मार्ग सजवत आहोत," असे ते म्हणाले. 'बुद्ध' हा शब्द अत्यंत दुर्मिळ आहे आणि 'बुद्धांचा जन्म किती दुर्मिळ आहे!' याचे स्मरण करून, त्यांनी (सुमेधांनी) देखील तो मार्ग सजवण्याची इच्छा व्यक्त केली. 9. ९. Jhānā’bhiññā ratatakavacu’jjotamāna’ttabhāvoSaddhāye’so acalasadiso iddhimā tāpaso’ti,Sallakkhetvā kalalavisamaṃ duggamaggappadesaṃSajjetuṃ te sapadi muditā sādhavo tassa’daṃsu; () ध्यान आणि अभिज्ञांच्या कवचाने ज्यांचे शरीर देदीप्यमान होत आहे आणि जे श्रद्धेमध्ये पर्वतासारखे अचल आहेत, असे हे ऋद्धीमान (चमत्कारी शक्ती असलेले) तपस्वी आहेत, हे ओळखून त्या सज्जनांनी अत्यंत आनंदाने त्यांना रस्त्याचा एक चिखलमय, विषम आणि दुर्गम भाग दुरुस्त करण्यासाठी दिला. 10. १०. Nānāpupphaṃ jalajathalajaṃ ocinitvā vanamhāTetvā devāsurabhavanato koviḷārādipupphe,Ānetvā’haṃ bhujagabhavatā phullakaṇḍuppalāniChekosmī’ti vithariya pathaṃ iddhiyā saṃvidhātuṃ; () वनातून जलज (पाण्यात उगवणारी) आणि थलज (जमिनीवर उगवणारी) अशी विविध प्रकारची फुले गोळा करून, देव आणि असुरांच्या लोकांतून कोविळार इत्यादी फुले आणून, आणि नागलोकातून उमललेली निळी कमळे आणून, मी ऋद्धीच्या (प्रातिहार्य) साहाय्याने मार्ग सजवण्यात कुशल असल्यामुळे तो मार्ग व्यवस्थित तयार केला. 11. ११. Katve’vaṃ me hadayamakuḷaṃ tovikāseyya tasmāVeyyāvaccaṃ visadamatino kāyikaṃ saṃvidhāya,Ajjevā’haṃ vipulakusalaṃ sañcinissa’ntī dhīroSaṃsodhetuṃ kalalakalusaṃ añjasaṃ ārabhittha; () अशा प्रकारे आपल्या हृदयकमळाला प्रफुल्लित करून, प्रसन्न चित्ताने शारीरिक सेवा (वैय्यावच्च) करून, 'आजच मी विपुल कुशल (पुण्य) संचित करीन' असा विचार करून त्या धीर (सुमेध तापसाने) चिखलाने माखलेला तो मार्ग स्वच्छ करण्यास सुरुवात केली. 12. १२. Passantānaṃ vimalanayano’bhāsa jimūtagabbheBuddhobuddho’tya’bhihitavaco vijjurājīva cārī,Tasmiṃ paṅke nijakaratala’mebhājapacchihi dhīmāPaṃsuṃ datvā rajatadhavalaṃ vālukaṃ vokiranto; () पाहणाऱ्यांसाठी निर्मळ नेत्र असलेले, ढगांच्या गर्भातील विजेच्या रेषेप्रमाणे चमकणारे आणि 'बुद्ध, बुद्ध' असा घोष ऐकू येत असताना, त्या बुद्धिमान (सुमेध तापसाने) आपल्या हातांनी आणि टोपल्यांनी त्या चिखलावर माती टाकून चांदीसारखी पांढरी शुभ्र वाळू पसरवली. 13. १३. Tasmi ṭhāne kallalulite suṭṭhu nā’laṅkatevaSaddhiṃ dīpaṅkara’nadhivaro’nekakhīṇāsavehi,Patto brahmā’maranaraphaṇisiddhavijjādharānaṃSaṃvattante suvipulamahe pāṭihīre uḷāre; () त्या चिखलमय आणि पूर्णपणे न सजवलेल्या ठिकाणी, अनेक क्षीणासवांसह (अर्हतांसह) अनुपम दीपंकर बुद्ध आले; त्यावेळी ब्रह्मा, देव, मनुष्य, नाग, सिद्ध आणि विद्याधर यांच्याद्वारे अत्यंत भव्य उत्सव आणि महान प्रातिहार्ये (चमत्कार) घडत होती. 14. १४. Hema’mbhojo’pamasuvadanaṃ maṇḍitaṃ lakkhaṇho-Sītyā’nubyañjanavilasitaṃ ketumālāvilāsaṃ,Satthāraṃ taṃ disidisi pabhāniccharanta’ñjasambhiĀgacchantaṃ viya maṇitale mattamātaṅgarājā; () सुवर्णकमळासारखे सुंदर मुख असलेले, ऐंशी अनुव्यंजनांनी सुशोभित, केतुमालेने (प्रभावलीने) शोभिवंत आणि सर्व दिशांना प्रभा (प्रकाश) पसरवीत, रत्नजडित भूमीवर एखाद्या मत्त गजराजाप्रमाणे मार्गावरून येणाऱ्या त्या शास्त्याला (बुद्धाला) पाहिले. 15. १५. Oloketvā vimalanayanañcandaniluppalāniUmmiletvā ratanaphalakaṃ akkamantova piṭṭhiṃ,Nānākhīṇāsavaparicuto kaddamaṃ nā’kkamitvāSambuddhoyaṃ vajatu iti me dīgharattaṃ hitāya; () त्यांचे नीलकमळासारखे निर्मळ नेत्र पाहून, जणू काही ते रत्नांच्या पाटावरच पाऊल ठेवत आहेत असे वाटत होते. अनेक क्षीणासवांनी वेढलेले हे सम्यक्संबुद्ध चिखलावर पाय न ठेवता माझ्या पाठीवरून जावेत, जेणेकरून माझे दीर्घकाळ कल्याण होईल (असा विचार सुमेधाने केला). 16. १६. Sallakkhetvā khara’jinajaṭāvākacīrāni keseOmuñcitvā visamakalale pattharitvā’ttabhāvaṃ,Setuṃ katvā paramapaṇidhī kominī codita’ttoPañcā’bhiññāratanamaṇimā svā’cakujjo nipajji; () असा विचार करून, त्याने आपले खडबडीत अजिन (हरणाचे चामडे), जटा आणि वल्कले काढून त्या विषम चिखलावर आपले शरीर पसरवले आणि स्वतःलाच एक पूल बनवले. परम संकल्पाने (प्रणिधानाने) प्रेरित होऊन, पाच अभिज्ञांच्या रत्नमण्यांनी युक्त असलेला तो (सुमेध) पालथा निजला. 17. १७. Sutvā gāthāpadampi na me bhāriyaṃ saṃkileseViddhaṃsetvā varasivuraṃ pattumicche sacā’haṃ,Saṃvijjante tibhavabhavane dukkhitā’nantasatteSo’bhaṃ eko kathamadhigame dhamma maññātaveso; () जर मी इच्छिले, तर केवळ एक गाथा ऐकूनही क्लेशांचा नाश करून श्रेष्ठ शिवपद (निर्वाण) प्राप्त करणे माझ्यासाठी कठीण नाही. परंतु या तिन्ही लोकांमध्ये अनंत प्राणी दुःख भोगत आहेत; मग मी एकट्यानेच अज्ञात वेषात धर्म प्राप्त करून काय करू? 18. १८. Yannūnā’haṃ parahitarato sammadaññāya bodhiṃĀropetvā nikhilajanataṃ’nuttaraṃ dhammanāvaṃ,Uttāretvā varasivapuraṃ vaṭṭadukkhodadhimhāPacchā dīpaṅkaramuni yathā nibbutiṃ pāpuṇissaṃ; () त्यापेक्षा, परोपकारात मग्न राहून, मी स्वतः सम्यक् संबोधी प्राप्त करीन आणि संपूर्ण जनतेला अनुत्तर धर्मनौकेत बसवून, संसारदुःखाच्या सागरातून पार करून श्रेष्ठ शिवपुरात (निर्वाणपुरात) पोहचवीन; आणि त्यानंतर दीपंकर मुनींप्रमाणे परिनिर्वाण प्राप्त करीन. 19. १९. Iccevaṃ so pumariya samodhānayitvā’ṭṭhadhammeSaṃsāramhā’vataraṇamahāseturūpo pajānaṃ,Muddhābaddha’ñjalipuṭajaṭo paṅkapiṭṭhe nipannoSambodhatthaṃ paṇidhimakari tāva tappādamūle; () अशा प्रकारे विचार करून, आठ अटींचे (अष्टधर्मांचे) संधान साधून, लोकांसाठी संसारातून पार होणारा महासेतू (पूल) बनून, डोक्यावर हात जोडून चिखलावर पडलेल्या त्या सुमेधाने संबोधीसाठी (बुद्धत्वासाठी) त्यांच्या (दीपंकर बुद्धांच्या) पादमूलाशी प्रणिधान (संकल्प) केले. 20. २०. Ussisaṭho sapadi bhagavā pañcavaṇṇappasādaṃUmmīletvā nayanayugalaṃ phullanīluppalābhaṃ,Disvā nīlopalamaṇimayaṃ vātapānañcayaṃ’vaUgghāṭento isivaramhāpaṅkajaṃ paṅkapiṭṭhe; () तेव्हा तात्काळ भगवंतांनी (दीपंकर बुद्धांनी) आपल्या डोक्याजवळ उभे राहून, उमललेल्या नीलकमळासारखे तेज असणारे आणि पाच रंगांच्या प्रसन्नतेने युक्त असलेले आपले दोन्ही नेत्र उघडले; आणि जणू काही नीलमण्यांची खिडकी उघडावी, तसे चिखलावर पडलेल्या त्या ऋषिश्रेष्ठाला (सुमेधाला) पाहिले. 21. २१. Etassi’jajhissati iti ayaṃ patthanā’nāgataṃsa-Ñāṇaṃ sammā patiniya ito kappalakkhādhikānaṃ,Āvajjento upari caturāsaṅkhiyānantya’vediPatvā bodhiṃ ahamiva siyā gotamo nāma buddho; () 'याची ही प्रार्थना पूर्ण होईल' असे जाणून, आपल्या अनागत (भविष्यातील) ज्ञानाने इथून पुढे चार असंख्येय आणि एक लाख कल्प काळाचा विचार करून त्यांनी जाणले की, 'हा बोधी प्राप्त करून माझ्यासारखाच गोतम नावाचा बुद्ध होईल.' 22. २२. Tumhe sampassatha iti imaṃ tāpasaṃ saṅghamajjheVatve’vaṃ so padamasadisaṃ dhammarājā dadanto,Samhinditthā’dharakisalayā’lattakaṃ nāgataṃya-Paññāmuddā’ṅkitapadasataṃ vattasandesagabbhaṃ; () संघाच्या मध्ये 'तुम्ही या तापसाला पाहता का?' असे विचारून, त्या धर्मराजांनी (दीपंकर बुद्धांनी) आपल्या कोवळ्या पानांसारख्या लाल ओठांतून भविष्यातील संदेशाने युक्त, प्रज्ञा-मुद्रेने अंकित आणि अनुपम असे भाकीत वर्तवले. 23. २३. Vāsaṭṭhānaṃ kapilanagaraṃ nāma māsāmahesiMātā suddhodananarapati te pitā’diccavaṃse,Bimbā bimbā dharavati piyā hema bimbā bhirāmāTasmiṃkāle tanujaratanaṃ rāhulo hessate te; () तुझे निवासस्थान कपिलनगर नावाचे असेल, तुझी माता मायादेवी असेल, सूर्यवंशातील शुद्धोदन राजा तुझा पिता असेल. तुझी लाडकी पत्नी सुवर्णबिंबासारखी अत्यंत सुंदर बिंबा (यशोधरा) असेल आणि त्या काळी तुला राहुल नावाचा रत्नसमान पुत्र होईल. 24. २४. Hessante te paṭhamadutiyassāvakā sāriputta-Moggallānā dvijakulabhavā bhuripaññiddhimanto,Ānandākhyo yati pati rupaṭṭhāyakosāvikānaṃKhemātheri parama yugalaṃ uppalabbaṇṇatheri; () ब्राह्मण कुळात जन्मलेले, महाप्रज्ञावान आणि ऋद्धीमान असणारे सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान हे तुझे प्रथम व द्वितीय मुख्य श्रावक असतील. आनंद नावाचा भिक्खू तुझा उपस्थायक (सेवक) असेल आणि भिक्खुणींमध्ये खेमा थेरी आणि उप्पलवण्णा थेरी ही श्रेष्ठ जोडी असेल. 25. २५. Assattho te vijayaviṭapī tvañca kho gotamavhoChabbassānī padahiya gharā nikkhamitvā sakamhā,Pāyāsaggaṃ parivisiya bho tvaṃ sujātāya dinnaṃBodhiṃ bujjhissasi iti dhuvaṃ bodhimūle nisajja; () तुझा विजयी बोधिवृक्ष 'अस्सत्थ' (पिंपळ) असेल आणि तुझे नाव 'गोतम' असेल. आपल्या घरातून निघून सहा वर्षे दुष्कर तपश्चर्या (प्रधान) करून, सुजातेने दिलेली श्रेष्ठ खीर ग्रहण करून, तू बोधिवृक्षाच्या मुळाशी बसून निश्चितपणे बोधी प्राप्त करशील. 26. २६. Satthā sañjhāghanapaṭalato muttavijjullate,vaSandassetvā nijabhujalataṃ cīvarabbhantaramhā,Pakhyākāsi jaladhararavā’kāragambhīraghoyaṃNicchāretvā suradhanurivo’bhāsa chabbaṇṇaraṃsi; () संध्याकाळच्या दाट ढगांतून मुक्त झालेल्या विजेच्या रेषेप्रमाणे, शास्त्यांनी (बुद्धांनी) आपल्या चीवराच्या आतून आपला बाहू बाहेर काढून दाखवला आणि इंद्रधनुष्यासारखे सहा रंगांचे किरण (षड्रंग रश्मी) पसरवीत, ढगांच्या गर्जनेसारख्या गंभीर आवाजात हे घोषित केले. 27. २७. Amhe dīpaṅkarabhagavato sāsane nā’vabuddhāLacchāmā’ti tava parimukhe’vā’yatiṃ mokkhadhammaṃ,Tasmiṃ pattā’khīla suranarāpatthayuṃ taṅkhaṇevaṃPūjetvā’tañjalisarasije pādapīṭhamhi tassa; () 'आम्ही जर भगवान दीपंकरांच्या शासनात (काळात) मुक्त झालो नाही, तर भविष्यात तुमच्याच समोर मोक्षधर्म (निर्वाण) प्राप्त करू' अशी इच्छा तेथे उपस्थित सर्व देव आणि मनुष्यांनी त्याच क्षणी व्यक्त केली; आणि आपले हात जोडून त्यांच्या पादपीठाची पूजा केली. 28. २८. Buddho brahmāmaranarasiro cumbitaṅghī sarojoSampūjetvā’ṭṭhahi jaṭilakaṃ pupphamuṭṭhīhi tamhā,Pakkāmi so kanakasikharīhāri kiñjakkhabhāreUbbhūta’mhoruhavanasire appayanto padāni; () ब्रह्मा, देव आणि मनुष्यांच्या मस्तकांनी ज्यांच्या चरणकमळांचे चुंबन घेतले आहे, अशा त्या बुद्धांनी (दीपंकर बुद्धांनी) त्या जटाधारी तापसाची (सुमेधाची) आठ मुठी फुलांनी पूजा केली; आणि सुवर्णशिखराप्रमाणे सुंदर परागकणांनी युक्त अशा निर्माण झालेल्या विशाल कमळवनावर आपले पाय ठेवत तेथून प्रस्थान केले. 29. २९. Rammaṃ rammaṃ mahīya jaṭilaṃ pupphamuṭṭhīhi katvāKhīṇā khīṇāsavavasigaṇā dakkhiṇaṃ pakkamiṃsu,Devā’devā pavuramakaruṃ vandanāmānapūjaṃDīpaṃ dīpaṅkaradasabalañcā’nugantvā nivattā; () त्या सुंदर भूमीवर जटाधारी तापसाची फुलांच्या मुठींनी पूजा करून, जितेंद्रिय अशा सर्व क्षीणासवांनी (अर्हतांनी) त्यांना प्रदक्षिणा घालून प्रस्थान केले. देव आणि असुरांनी विपुल वंदना, मान आणि पूजा केली; आणि दीपंकर दशबलांच्या मागे मागे जाऊन ते परतले. 30. ३०. Tamhā ṭhānā gatasati jane sannisinnassa tassaPallaṅkenā’maranara pariccanta pupphāsanamhi,Jātikkhettā tahimupagatā devatā etamatthaṃĀrocesuṃ mahitavaraṇā añjalimañjarīhiṃ; () त्या ठिकाणाहून सर्व लोक निघून गेल्यावर, देव आणि मनुष्यांनी अर्पण केलेल्या फुलांच्या आसनावर पद्मासन घालून बसलेल्या त्या सुमेध तापसाकडे जातिक क्षेत्रातील (दशसहस्री लोकधातूतील) देवता आल्या; आणि हात जोडून त्यांनी त्या पूजनीय श्रेष्ठ पुरुषाला ही गोष्ट सांगितली: 31. ३१. Pubbe pupphāsanupari samārūḷhabuddhaṅkurānaṃAddhāne’ve’tarahi bhavatocā’sanārohaṇamhi,Ekālokā dasahi guṇitā lokadhātu sahassīSaṃvattante tvamanavarataṃ hessase tena buddho; () पूर्वी जेव्हा जेव्हा बोधिसत्त्व फुलांच्या आसनावर विराजमान झाले, आणि आता जेव्हा तुम्ही या आसनावर बसला आहात, तेव्हा दहा हजार लोकधातू एकाच प्रकाशाने उजळून निघाल्या आहेत; यावरून हे निश्चित आहे की तुम्ही निरंतर बुद्ध व्हाल. 32. ३२. Tāsaṃ vācaṃ savaṇamadhuraṃ devatānaṃ nisammaBhiyyo cittappabhavavīriyo pītivipphāritatto,Pubbe sattuttamaparicitā bodhisambhāradhammāĀvajjesi kati iti sudhī dhammadhātuṃ sahetuṃ; () त्या देवतांचे ते कर्णमधुर शब्द ऐकून, मनातील वीर्य (उत्साह) अधिक वाढवून आणि प्रीतीने प्रफुल्लित होऊन, त्या बुद्धिमान सुमेधाने विचार केला: 'पूर्वीच्या श्रेष्ठ पुरुषांनी धर्मधातूचा साक्षात्कार करण्यासाठी किती बोधिसंभार धर्मांचे (पारमितांचे) आचरण केले होते?' 33. ३३. Okujjitvā dharaṇiṭhapito puṇṇa kumbho sumedhaVissandetvā salilamakhilaṃ kintupaccāharetha,Evaṃ datvā dhanasutakalatta’ṅgapaccaṅgajīveNibbinno mā bhavi’ti paṭhamaṃ pāramiṃ’dhiṭṭhahi so; () हे सुमेधा! ज्याप्रमाणे पाण्याने पूर्ण भरलेला घडा उलटा करून जमिनीवर ठेवला असता तो आपले सर्व पाणी ओतून देतो आणि काहीही शिल्लक ठेवत नाही; त्याचप्रमाणे तू देखील धन, पुत्र, पत्नी, अंग-प्रत्यंग आणि स्वतःचा जीव यांचे दान करून कधीही खिन्न होऊ नकोस—असा विचार करून त्याने पहिल्या 'दान पारमिते'चा दृढ संकल्प केला. 34. ३४. Nā’pekkhitvā yathariva nijaṃ jīvitaṃ jīvitaṃ’vaRakkhanto sañcarati camari cāmara candikābhaṃ,Evaṃ sīlaṃ varasivapuradvāramārakkha dhīraAjjhiṭṭhāsi iti sadutiyaṃ pāramiṃ suddhasīlo; () ज्याप्रमाणे चमरी हरीण आपल्या स्वतःच्या प्राणाची पर्वा न करता, चंद्राच्या प्रकाशासारख्या सुंदर असलेल्या आपल्या शेपटीचे (चामराचे) रक्षण करत फिरते; त्याचप्रमाणे हे धीर पुरुषा, तू देखील श्रेष्ठ अशा शिवपूर (निर्वाण) नगराचे द्वार असलेल्या शीलाचे रक्षण कर. अशा प्रकारे शुद्ध शील असलेल्या त्यांनी दुसऱ्या पारमितेचा (शील पारमितेचा) दृढ निश्चय केला. 35. ३५. Saṃviggo yo ciraparivasaṃ ghorakārāgharamhiMuttīṃ tamhā’gamayati yathā hohi nekkhammanittoNibbinno tvaṃ tathariva bhave bandhanāgārarūpeAjjhiṭṭhāsi tatiyampi so pāramintye’kacārī; () जो मनुष्य भयंकर कारागृहात दीर्घकाळ राहिल्यामुळे भयभीत होऊन त्यातून सुटकेची इच्छा करतो, त्याचप्रमाणे तू देखील कारागृहासारख्या असणाऱ्या या संसाराविषयी विरक्त होऊन नैष्क्रम्य-तत्पर (गृहत्यागास उत्सुक) हो. अशा प्रकारे त्या एकाकी विहार करणाऱ्या त्यांनी तिसऱ्या पारमितेचा (नैष्क्रम्य पारमितेचा) दृढ निश्चय केला. 36. ३६. Hīnukkaṭṭhaṃ kulamanugharaṃ bhikkhako bhikkhu bhikkhaṃAṇvāhiṇḍaṃ labhati naciraṃ saṃvaraṭṭho yathe’vaṃ,Sambodhattha bhaja paṭibale paṇḍite puṭṭhapañhoAjjhiṭṭhāsi tvamiti matimā pāramiṃ so catutthiṃ; () ज्याप्रमाणे संयमी असलेला भिक्खू नीच किंवा उच्च कुळातील घराघरांमध्ये भिक्षेसाठी फिरताना लवकरच भिक्षा प्राप्त करतो; त्याचप्रमाणे हे बुद्धीमान, तू संबोधीच्या प्राप्तीसाठी समर्थ व पंडित (विद्वान) लोकांची सेवा कर आणि त्यांना प्रश्न विचार. अशा प्रकारे त्या बुद्धिमान त्यांनी चौथ्या पारमितेचा (प्रज्ञा पारमितेचा) दृढ निश्चय केला. 37. ३७. Niccussāho vicarati yathā kesarī sericārīEvaṃ ṭhāne gamanasayanecā’sane tvaṃ sumedha,Ussoḷhī tyāsithilavīriyo hoti sambodhanatthaṃAjjhīṭṭhāsi thiravīriyavā pañcamiṃ pāramiṃ so; () ज्याप्रमाणे सिंह सतत उत्साहाने युक्त होऊन स्वच्छंदपणे विहार करतो; हे सुमेध, त्याचप्रमाणे तू देखील उभे राहताना, चालताना, झोपताना आणि बसताना संबोधीच्या प्राप्तीसाठी दृढ प्रयत्न कर, तुझे वीर्य (उत्साह) शिथिल होऊ देऊ नकोस. अशा प्रकारे त्या दृढवीर्यवान त्यांनी पाचव्या पारमितेचा (वीर्य पारमितेचा) दृढ निश्चय केला. 38. ३८. Iṭṭhāniṭṭhaṃ pathaviriva bho sabbamānāvamānaṃNāpajjitvā manasiviktiṃ tvaṃ sahanto khamanto,Sambodhatthaṃ paravadhakhamo hohi’tī khantivādīAjjhiṭṭhāsi parahitarato chaṭṭhamiṃ pāramiṃ so; () हे मित्रा, ज्याप्रमाणे पृथ्वी आपल्यावर टाकलेल्या इष्ट किंवा अनिष्ट गोष्टी सहन करते आणि मनात कोणताही विकार उत्पन्न होऊ देत नाही; त्याचप्रमाणे तू देखील सर्व मान-अपमान सहन करत, संबोधीच्या प्राप्तीसाठी इतरांच्या आघातांना क्षमा करणारा 'क्षांतीवादी' हो. अशा प्रकारे परोपकारात मग्न असलेल्या त्यांनी सहाव्या पारमितेचा (क्षांती पारमितेचा) दृढ निश्चय केला. 39. ३९. Vīthiṃ nātikkamati niyamaṃ osadhītārakā’yaṃEvaṃ santuttama paricitaṃ saccavācaṃ sumedha,Tvaṃ māvitikkami karahaci boddhukāmo subodhiṃAjjhiṭṭhāsi’tya’vitathakathi sattamiṃ pāramiṃ so; () ज्याप्रमाणे ओषधी तारा (शुक्र तारा) आपल्या निश्चित मार्गाचे आणि नियमाचे कधीही उल्लंघन करत नाही; हे शांत पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या सुमेध, त्याचप्रमाणे तू देखील उत्तम संबोधी प्राप्त करण्याची इच्छा धरून, कधीही सत्यवचनाचे उल्लंघन करू नकोस. अशा प्रकारे सत्य बोलणाऱ्या त्यांनी सातव्या पारमितेचा (सत्य पारमितेचा) दृढ निश्चय केला. 40. ४०. Tamhāṭhānā balavapavane vāyamāne’pi thokaṃKappaṭṭhāsi tacalati yathā pabbato suppataṭṭho,Tvaṃ tiṭṭhāhi tathariva adhiṭṭhānadhammesu daḷhaṃAjjhiṭṭhāsī’tyavalasadiso ca’ṭṭhamiṃ pāramiṃ so; () ज्याप्रमाणे सुप्रतिष्ठित असलेला पर्वत जोरदार वारा वाहत असतानाही आपल्या जागेवरून जराही हलत नाही आणि स्थिर राहतो; त्याचप्रमाणे तू देखील अधिष्ठान धर्मामध्ये दृढ राहा. अशा प्रकारे पर्वतासारख्या अचल असलेल्या त्यांनी आठव्या पारमितेचा (अधिष्ठान पारमितेचा) दृढ निश्चय केला. 41. ४१. Otiṇṇesu udakarahado bho nihīnuttamesuSītattaṃ sampharati hi samaṃ vārinā bhāvayeni,Mettāyevaṃ tibhavabhavane sabbasattesu tulyaṃAjjhiṭṭhāsi samuti navamiṃ pāramiṃ metta citto; () हे मित्रा, ज्याप्रमाणे पाण्याचा जलाशय त्यात उतरणाऱ्या नीच किंवा उत्तम अशा सर्वच लोकांवर आपल्या पाण्याने समान रीतीने शीतलता पसरवतो; त्याचप्रमाणे तू देखील तिन्ही लोकातील सर्व प्राण्यांवर समान मैत्रीभाव ठेव. अशा प्रकारे मैत्रीपूर्ण चित्त असलेल्या त्यांनी नवव्या पारमितेचा (मैत्री पारमितेचा) दृढ निश्चय केला. 42. ४२. Iṭṭhāniṭṭhe sati paṭihate vatthujāte yathāhiMajjhattā’yaṃ vasumativadhū hoti dukkhe sukheka vā,Evaṃ bho tvaṃ bhava samatulāsantibho’pekkha ko’tiAjjhiṭṭhāsi savasi dasamiṃ pāramiṃ bhurimedho; () ज्याप्रमाणे ही पृथ्वीरूपी वधू तिच्यावर टाकलेल्या इष्ट किंवा अनिष्ट वस्तूंबाबत आणि सुखात किंवा दुःखात तटस्थ राहते; हे मित्रा, त्याचप्रमाणे तू देखील तराजूच्या पारड्याप्रमाणे समतोल आणि उपेक्षाशील (तटस्थ) हो. अशा प्रकारे महाबुद्धिमान त्यांनी दहाव्या पारमितेचा (उपेक्षा पारमितेचा) दृढ निश्चय केला. 43. ४३. Ālolento tidasapamitaṃ pāramisāgaraṃ soSattādhiso nisitamatimā ñāṇamatthā’calena,Āvajjesi vasumatavadhu sādhukāraṃ’va dentiSaṃkampi sampati satimato dhammatejena tena; () प्राण्यांचे स्वामी आणि तीक्ष्ण बुद्धी असलेल्या त्यांनी आपल्या ज्ञानरूपी पर्वताने तीस प्रकारच्या पारमितारूपी समुद्राला ढवळून काढत चिंतन केले. त्यावेळी त्या स्मृतिमान (जागरूक) महापुरुषाच्या धम्मतेजामुळे ही पृथ्वीरूपी वधू जणू साधुकार (धन्यवाद) देत असल्यासारखी थरथर कापली. 44. ४४. Bhīrūcchamhī ghaṇapathaviyā kampamātāyi’māyaPatvā dīpaṅkarabhagavato rammavāsī samīpaṃ,Sampucchiṃsu vasumati bhusaṃ kampi taṃkissahetuĀvajjetvā samuti munino tampavattiṃ kathesi; () या विस्तीर्ण पृथ्वीच्या कंपनाने भयभीत झालेले रम्मवती नगराचे रहिवासी भगवान दीपंकरांच्या समीप गेले आणि त्यांनी विचारले, 'ही पृथ्वी एवढ्या तीव्रतेने का कापली? याचे काय कारण आहे?' तेव्हा मुनींनी (भगवान दीपंकरांनी) चिंतन करून त्यांना ती सर्व हकीकत सांगितली. 45. ४५. Nikkaṅkhā te punapi nagarā nāgarā taṃ upeccaSampūjesuṃ caraṇayugalaṃ gandhamālādikehi,Katvā tena’ñjalisarasije yena dīpaṅkare’ṇoUṭṭhāsi so purisatisaho sannīsinnāsanamhā; () शंकारहित झालेल्या त्या नगरवासीयांनी पुन्हा त्यांच्याजवळ जाऊन गंध, पुष्पमाला इत्यादींनी त्यांच्या चरणयुगुलांची पूजा केली. त्यानंतर भगवान दीपंकरांच्या दिशेने आपले हस्तकमल जोडून (अंजली करून) ते पुरुषसिंह (सुमेध तापस) आपल्या बसलेल्या आसनावरून उठले. 46. ४६. Mā te rogo bhavi paṭibhayaṃ mā bhavi chambhitattaṃSaṅkappo te paramapaṇidhi sijjhataṃ khippameva,Itthañcā’sithutipadasataṃ jātikhettā gatā taṃPupphādīhi mahīya jaṭilaṃ nijjarā byāhariṃsu; () 'तुम्हाला कोणताही रोग नसो, कोणतेही भय नसो आणि कंप सुटू नये! तुमचा संकल्प आणि परम संकल्प (प्रणिधी) लवकरच यशस्वी होवो!' अशा प्रकारे, जन्मक्षेत्रात आलेल्या देवांनी (देवतांनी) त्या जटाधारी तापसाची (सुमेध तापसाची) फुले इत्यादींनी पूजा करून शेकडो स्तुतीवचनांनी त्यांचे अभिनंदन केले. 47. ४७. Abbhuggantvā pavanapadaviṃ devatānaṃ manāniBodhātvo himavati sakaṃ assamaṃ tāpaso so,Patto atthācalamupagamī taṅkhaṇe raṃsimālīSaṅkocetvā sarasijavanaṃ saṃharitvā’ṃsujālaṃ; () हवेच्या मार्गाने (आकाशात) उडून देवतांच्या मनाला आनंदित करत, ते बोधिसत्व तापस हिमालयातील आपल्या आश्रमात पोहोचले. त्याच क्षणी, कमळांच्या वनाला संकुचित करत आणि आपल्या किरणांचे जाळे आवरून घेत सूर्य अस्ताचलाला गेला (मावळला). 48. ४८. Rammaṃ dīpaṅkarabhagavato rammavatyā’bhidhānaṃVāsaṭṭhānaṃ janakajananī dve sudevassumedhā,Niccopaṭṭhāyakayativaro sāgatomaṅgalocaTissocā’suṃ paṭhamadutiyassāvakā theranāgā; () भगवान दीपंकरांचे सुंदर निवासस्थान 'रम्मवती' नावाचे नगर होते. सुदेव आणि सुमेधा हे त्यांचे माता-पिता होते. नेहमी सेवा करणारे श्रेष्ठ यती (भिक्खू) 'सागत' हे त्यांचे उपस्थायक होते, आणि 'मंगल' व 'तिस्स' हे त्यांचे पहिले व दुसरे मुख्य श्रावक (थेरनाग) होते. 49. ४९. Nānākhīṇāsavaparivuto cā’si nandā sunandāTassā’hesuṃ paṭhamadutiyassāvikā aggabhūtā,Kāyo’sitiratanapamito pipphalināmabodhiAṭṭhāsi so pacurajanataṃ tārayaṃ vassalakkhaṃ; () ते अनेक क्षीणासवांनी (अर्हतांनी) वेढलेले होते. 'नंदा' आणि 'सुनंदा' या त्यांच्या पहिल्या व दुसऱ्या मुख्य अग्रश्राविका होत्या. त्यांचे शरीर ऐंशी हात (रतन) उंच होते आणि 'पिप्पली' (पिंपळ) नावाचा त्यांचा बोधिवृक्ष होता. ते एक लाख वर्षे जगले आणि त्यांनी बहुसंख्य लोकांना (संसारसागरातून) तारले. 50. ५०. Satthā dīpaṅkaravho suranarasaraṇodīpadīpocirassaṃDīpevo dhammadīpaṃ tibhuvanabhavane vīta’vijjandhakāraṃAggikkhandho’vabhāsaṃ vihariya parinibbāyi khīṇāsavā’piKhīṇasnehāpadīpāyathariva ariyā sāvakā nibbutā’suṃ; () देव आणि मनुष्यांचे शरणस्थान असलेले, तिन्ही लोकांमध्ये अज्ञानाचा अंधकार नष्ट करून धम्मरूपी दिवा प्रज्वलित करणारे आणि अग्नीच्या विशाल समूहाप्रमाणे प्रकाशणारे 'दीपांकर' नावाचे शास्ते दीर्घकाळ विहरून परिनिर्वाण पावले; आणि त्यांचे अर्हत श्रावक देखील, ज्यांचे तेल संपले आहे अशा दिव्यांप्रमाणे, पूर्णपणे निवाण (निर्वाण) पावले. Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jitavaṃsadīpe dūrenidāne sumedha tāpasassa mūlapaṇiṭhānaṭṭhapanapavatti paridīpo dutiyo saggo. अशा प्रकारे, मेधानंद नावाच्या यतींनी रचलेल्या, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या 'जितवंशदीप' ग्रंथातील 'दूरेनिदान' अंतर्गत 'सुमेध तापसाच्या मूळ प्रणिधानाच्या स्थापनेची हकीकत' दर्शवणारा हा दुसरा सर्ग समाप्त झाला. 1. १. Lokaṃ (’vasantatilako) kumudākaraṃ māKoṇḍaññanāmabhagavā’tha pabodhayatto,Jāto tadā varamatī vijitāvi rājāSampanna cakkaratano’bhavi cakkamatti; () त्यानंतर, कमळांच्या तलावाप्रमाणे असलेल्या या जगाला प्रबोधित करण्यासाठी 'कोंडञ्ञ' (कोंडण्य) नावाचे भगवान उत्पन्न झाले. त्यावेळी श्रेष्ठ बुद्धी असलेले 'विजितावी' नावाचे राजे चक्ररत्नाने संपन्न असे चक्रवर्ती सम्राट झाले. 2. २. Saṅghassa buddhapamukhassa uḷāradānaṃDatvā vidhāya paṇidhiṃ varabodhiyā so,Rajjaṃ pahāya jinasāsanamotaritvāJhānānya’lattha paṭilaṅvarappadāno; () त्यांनी बुद्धप्रमुख संघाला उदार दान देऊन श्रेष्ठ संबोधीसाठी प्रणिधान (संकल्प) केले. त्यानंतर आपले राज्य सोडून जिनशासनात (बुद्धांच्या शासनात) प्रव्रजित होऊन, श्रेष्ठ दानाचे प्रदाते असलेल्या त्यांनी ध्यान (झाने) प्राप्त केले. 3. ३. Tassā’si rammavatināma puraṃ sunandoRājā ahosi janako jananī sujātā,Bhaddassubhaddasamaṇā varasāvakā’suṃTisso’patissa’samaṇi varasāvikāyo; () त्यांचे नगर 'रम्मवती' नावाचे होते. 'सुनंद' राजे त्यांचे पिता होते आणि 'सुजाता' त्यांची माता होती. 'भद्द' आणि 'सुभद्द' हे त्यांचे श्रेष्ठ श्रावक (भिक्खू) होते, तर 'तिस्सा' आणि 'उपतिस्सा' या त्यांच्या श्रेष्ठ श्राविका (भिक्खुणी) होत्या. 4. ४. Lakkhāyuko vijayabodhi visālasāla-Kalyāṇi nāma tadupaṭṭhahi cā’nuruddho,Tassā’ṭṭha sītiratanappamitaṃ sarīraṃĀsuṃ tayo ariyasāvakasannipātā; () त्यांचे आयुष्य एक लाख वर्षांचे होते. 'विजय' नावाचा विशाल सालवृक्ष हा त्यांचा बोधिवृक्ष होता. 'अनुरुद्ध' नावाचे भिक्खू त्यांचे उपस्थायक (सेवक) होते. त्यांचे शरीर अठ्ठ्याऐंशी हात (रतन) उंच होते आणि त्यांच्या काळात आर्य श्रावकांचे तीन संनिपात (सभा) झाले. 5. ५. Tassā’parena samayeni’ha’naṅgabhaṅgoUppajji maṅgalajino janamaṅgalāya,Buddhaṅkuro’tiruciro surucī samaññoĀsi tadā’vatisuro dvijavaṃsaketu; () त्यांच्या नंतरच्या काळात, लोकांच्या कल्याणासाठी कामविकाररहित असे 'मंगल' नावाचे जिन (बुद्ध) उत्पन्न झाले. त्यावेळी अत्यंत देदीप्यमान असलेले आणि ब्राह्मण वंशाचे केतू असलेले 'सुरुची' नावाचे बोधिसत्व (बुद्धांकुर) होते. 6. ६. Datvā sasāvakajitassa dināni sattaPatthesi bodhimasamaṃ gavapānadānaṃ,Pabyākato bhagavatā bhavanā’hīgantvāPabbajjito sukhamavindi samādhijaṃ so; () त्यांनी श्रावकांसह असलेल्या जिनांना (बुद्धांना) सात दिवस गोदुग्ध-पानाचे दान देऊन अतुलनीय संबोधीची प्रार्थना केली. भगवंतांकडून (भविष्यवाणीद्वारे) व्याकृत (घोषित) झाल्यावर, त्यांनी घराचा त्याग करून प्रव्रज्या घेतली आणि समाधीपासून उत्पन्न होणाऱ्या सुखाचा अनुभव घेतला. 7. ७. Tassu’ntaraṃ puravaraṃ pitaro’ttara’vhāĀsuṃ sudevasamaṇo vasi dhammaseno,Tassā’ggasāvakayugaṃ sakasāvikānaṃBhaddaṃyugaṃ abhavi sivalicā’pya’sokā; () त्यांचे श्रेष्ठ नगर 'उत्तर' नावाचे होते आणि त्यांचे माता-पिता देखील 'उत्तर' नावाचेच होते. 'सुदेव' आणि 'धम्मसेन' हे त्यांचे मुख्य श्रावकद्वय होते, तर 'सीवला' आणि 'असोका' या त्यांच्या मुख्य श्राविका होत्या. 8. ८. Taṃ pālito jinamupaṭṭhahi aṭṭha’sītiHattho’si tassa vajirūpamarūpakāyo,Bodhī’pi nāgataru sāvakasantipātāĀsuṃ tayo navutivassasahassamāyu; () 'पालित' नावाचे भिक्खू त्या जिनांचे (बुद्धांचे) उपस्थायक होते. त्यांचे वज्रासारखे दृढ शरीर अठ्ठ्याऐंशी हात उंच होते. 'नागवृक्ष' (नागचाफा) हा त्यांचा बोधिवृक्ष होता, त्यांच्या काळात श्रावकांचे तीन संनिपात झाले आणि त्यांचे आयुष्य नव्वद हजार वर्षांचे होते. 9. ९. Tassā’parena sumano karuṇānidhānoNātho manojamathano udapādi loke,Buddhaṅkuro’bhavi tadā’tulanāgarājāTeja’ggijālajalito atuliddhimā so; () त्यांच्या (मङ्गल बुद्ध) नंतर, करुणेचे सागर, मनातील क्लेशांचे दमन करणारे आणि जगाचे नाथ असणारे 'सुमन' नावाचे बुद्ध उत्पन्न झाले. त्यावेळी बुद्धअंकुर (बोधिसत्व) हे अतुलनीय तेज आणि अद्भूत ऋद्धीने युक्त असलेले एक महान नागराज होते. 10. १०. Nāgo’pi nāgabhavanamhi sasāvakassaBuddhassa dibbaturiyehi katupahāro,Datvāna dānamatulaṃ paṇidhiṃ akāsiBuddho bhavissasi tuvanti ahāsi buddho; () त्या नागराजाने आपल्या नागलोकात श्रावकांसह बुद्धांची दिव्य वाद्यांनी पूजा केली आणि अतुलनीय दान देऊन (बुद्धत्वासाठी) प्रणिधान (संकल्प) केले. तेव्हा बुद्धांनी त्यांना "तू भविष्यात बुद्ध होशील" असे भाकीत केले. 11. ११. Khemavhayaṃ puramahū janako sudantoRājā janetti sirimā nijasāvakānaṃ; Aggā bhaviṃsu saraṇo vasi bhāvitattoSoṇā tadaggasamaṇi’si tathu’pasoṇā; () त्यांच्या नगराचे नाव 'खेम' होते, पिता सुदत्त राजा होते आणि माता सिरीमा होती. त्यांच्या श्रावकांमध्ये 'सरण' आणि 'भावितत्त' हे मुख्य श्रावक (अग्रश्रावक) होते. 'सोणा' आणि 'उपसोणा' या मुख्य भिक्खुणी (अग्रश्राविका) होत्या. 12. १२. Tassā’si nāgataru bodhi udenatero-Paṭṭhāyako navutivassasahassamāyu,Ubbedhato navutihatthamitaṃ sarīraṃĀsuṃ tayo ariyasāvakasannipātā; () त्यांचे बोधिवृक्ष 'नागवृक्ष' (नागचाफा) होते. 'उदेन' हे त्यांचे उपस्थायक (सेवक) होते. त्यांचे आयुष्यमान नव्वद हजार वर्षांचे होते आणि शरीराची उंची नव्वद हात होती. त्यांच्या काळात आर्य श्रावकांचे तीन संनिपात (सभा) झाले. 13. १३. Tassā’parena udapādi’ha revatākhyoDevādivanditapado bhuvi devadevo,Sattuttamo bhavi tadā atidevanāmoBhovādivaṃsatilako catuvedavedī; () त्यांच्या (सुमन बुद्ध) नंतर, देव आणि इतरांनी ज्यांच्या चरणांची वंदना केली आहे असे, देवांचे देव आणि प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ असणारे 'रेवत' नावाचे बुद्ध या जगात उत्पन्न झाले. त्यावेळी बुद्धअंकुर (बोधिसत्व) हे चार वेदांचे ज्ञाते आणि भोवादी (ब्राह्मण) वंशाचे भूषण असलेले 'अतिदेव' नावाचे ब्राह्मण होते. 14. १४. Baddhañjalī sirasi dhammakathaṃ nisammaGantvāna taṃ saraṇamuttaramuttariyaṃ; Datvā’hipatthayi sukhodhimatho mahesiBuddho bhavissasi tuvantī visākarittha; () त्यांनी डोक्यावर हात जोडून (अंजली करून) धम्म उपदेश ऐकला आणि त्या उत्तम बुद्धांना शरण जाऊन आपले उत्तरीय वस्त्र दान केले व बुद्धत्वाची आकांक्षा केली. तेव्हा त्या महर्षींनी (बुद्धांनी) "तू भविष्यात बुद्ध होशील" असे भाकीत केले. 15. १५. Tassā’si dhaññavatināma puraṃ jinassaMātā mahesi vipulā vipulo pitā’si,Sabrahmadevavaruṇo bhavi saṅghamajjheBhaddā ca bhaddayugalaṃ duvidhaṃ subhaddā; () त्या जिनांचे (बुद्धांचे) नगर 'धञ्ञवती' नावाचे होते. त्यांची माता विपुला आणि पिता विपुल राजा होते. संघामध्ये 'वरुण' आणि 'ब्रह्मदेव' हे मुख्य श्रावक होते, आणि 'भद्दा' व 'सुभद्दा' या दोन मुख्य श्राविका होत्या. 16. १६. Taṃ sambhavo vasi upaṭṭhahi nāgabodhiRukkhopya’sitiratanaṃ bhavi attabhāvo,Āyuppamāṇampi saṭṭhisahassavassaṃĀsuṃ tayo ariyasāvakasannipātāta; 'संभव' हे त्यांचे उपस्थायक होते. त्यांचे बोधिवृक्ष 'नागवृक्ष' होते. त्यांच्या शरीराची उंची ऐंशी हात होती आणि आयुष्यमान साठ हजार वर्षांचे होते. त्यांच्या काळात आर्य श्रावकांचे तीन संनिपात झाले. 17. १७. Tassā’paramhi samaye janapārijātoUppajji sobhitajino jitapañcamāro,Ajjhāyako sakalaveda muḷārabhogīBuddhaṅkuro bhavi tadā’jitanāmavappo; त्यांच्या नंतरच्या काळात, मानवांसाठी पारिजातकासारखे असणारे आणि पाच मारांवर विजय मिळवणारे 'सोभित' नावाचे जिन (बुद्ध) उत्पन्न झाले. त्यावेळी बुद्धअंकुर (बोधिसत्व) हे सर्व वेदांचे ज्ञाते आणि विपुल संपत्तीने युक्त असलेले 'अजित' नावाचे ब्राह्मण होते. 18. १८. Dhammaṃ nisamma saraṇesu patiṭṭhahitvāSaṅghassa buddhapamukhassa uḷāradānaṃ,Datvā padhānapaṇidhāna makāsi dhīroTvaṃ lacchasi’ti varabodhi mahāsi satthā; () त्यांनी धम्म ऐकून आणि त्रिशरणात प्रतिष्ठित होऊन, बुद्धप्रमुख संघाला उदार दान दिले आणि बुद्धत्वासाठी दृढ संकल्प केला. तेव्हा शास्त्यांनी (बुद्धांनी) "तू श्रेष्ठ बोधी प्राप्त करशील" असे भाकीत केले. 19. १९. Rammaṃ sudhammamahu tassa puraṃ sudhammoRājā ahosi janako janikā sudhammāTassā’ggasāvakayugaṃ asamo sunettoTassāvikā’ggayugalaṃ nakulā sujātā; () त्यांचे रमणीय नगर 'सुधम्म' नावाचे होते. त्यांचे पिता सुधम्म राजा होते आणि माता सुधम्मा होती. 'असम' आणि 'सुनेत्त' हे त्यांचे दोन मुख्य श्रावक होते, आणि 'नकुला' व 'सुजाता' या दोन मुख्य श्राविका होत्या. 20. २०. Nāgassa nāgataru bodhi sarīramaṭṭha-Paṇṇāsahatthapamitaṃ tamatomathero,Sopaṭṭhahī navutivassasahassamāyuĀsuṃ tayo ariya sāvaka sannipātā; () त्यांचे बोधिवृक्ष 'नागवृक्ष' होते. त्यांच्या शरीराची उंची अठ्ठावन्न हात होती. 'अतोम' नावाचे थेर त्यांचे उपस्थायक होते. त्यांचे आयुष्यमान नव्वद हजार वर्षांचे होते आणि आर्य श्रावकांचे तीन संनिपात झाले. 21. २१. Uppajji tassa aparena anomadassiBuddho pabuddhakamalāmalanīlanetto,Buddhaṅkuro jitasurāri tadāni yakkha-Senāpatī bhavi mahiddhimahānubhāvo; () त्यांच्या नंतर, उमललेल्या कमळासारखे निर्मळ आणि नीलवर्ण डोळे असलेले 'अनोमदस्सी' नावाचे बुद्ध उत्पन्न झाले. त्यावेळी बुद्धअंकुर (बोधिसत्व) हे महान ऋद्धी आणि प्रभाव असलेले एक यक्ष-सेनापती होते. 22. २२. Sambodhi maggapuriso paṇidhānayaṃ soSaṅghassa buddhapamukhassa uḷāradānaṃ,Pādāsi tisu saraṇesu patiṭṭhahitvāBuddho bhavissasi tuvanti jino’bruvitaṃ; () संबोधीच्या मार्गावर चालणाऱ्या त्या महापुरुषाने (बोधिसत्त्वांनी) त्रिशरणात प्रतिष्ठित होऊन, बुद्धप्रमुख संघाला उदार दान दिले. तेव्हा जिनांनी (बुद्धांनी) "तू भविष्यात बुद्ध होशील" असे सांगितले. 23. २३. Ṭhānañhi candavatināma yasodharākhyāMātā mahesi yasavā janako janindo,Tassa’ggasāvakayugaṃ nisabho atomoDve sundarī ca sumanā carasāvikā’suṃ; () त्यांचे जन्मस्थान 'चंदवती' नावाचे नगर होते. त्यांची माता यशोधरा आणि पिता यसवंत (यसवा) राजा होते. 'निसभ' आणि 'अनोम' (अतोम) हे त्यांचे दोन मुख्य श्रावक होते, आणि 'सुन्दरी' व 'सुमना' या दोन मुख्य श्राविका होत्या. 24. २४. Bodhī’pi tassa kakudho munidehamaṭṭha-Paṇṇāsahatthapamitaṃ varuṇābhidhāno,Thero upaṭṭhahi ca lakkhapamāṇamāyuĀsuṃ tayo ariyasāvakasannipātā; () Scale: त्यांचे बोधिवृक्ष 'ककुध' (अर्जुन वृक्ष) होते. त्या मुनींच्या शरीराची उंची अठ्ठावन्न हात होती. 'वरुण' नावाचे थेर त्यांचे उपस्थायक होते. त्यांचे आयुष्यमान एक लाख वर्षांचे होते आणि आर्य श्रावकांचे तीन संनिपात झाले. 25. २५. Tassā’parena padumo dipadānamindoJāto pabujjhitamanopadumo pajānaṃ,Dhīro babhūva varavāraṇakumbhabhedīSīho tadā rucirakesarabhāragīvo; () त्यांच्या नंतर, लोकांच्या कल्याणासाठी उमललेल्या कमळासारखे मन असलेले, मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ 'पदुम' नावाचे बुद्ध उत्पन्न झाले. त्यावेळी धीर बुद्धअंकुर (बोधिसत्व) हे सुंदर आयाळ असलेले आणि हत्तींच्या गंडस्थळाचा भेद करणारे एक पराक्रमी सिंह होते. 26. २६. Buddhaṃ nirodhasukhavediyanaṃ vatamhiSattāhamakkhipadūmehi tamaccayitvā,Cittaṃ pasādiya punā’gatasāvakesuSīho vibhāsi paṭiladdhavarappadāno; () निरोध-समापत्तीच्या सुखाचा अनुभव घेणाऱ्या बुद्धांची सात दिवस कमळाच्या फुलांनी पूजा करून आणि आपले चित्त प्रसन्न करून, श्रावक परत आल्यावर त्या सिंहाने बुद्धांकडून श्रेष्ठ वरदान (भविष्यवाणी) प्राप्त केले. 27. २७. Tassā’si campakapuraṃ padumābhidhānoRājā ahosi janako asamā janettī,Sālopasālayatayo varasāvakā’suṃRāmā’pi tassa paramāsamaṇi surāmā; () त्यांचे नगर 'चम्पक' नावाचे होते. त्यांचे पिता पदुम राजा होते आणि माता असमा होती. 'साल' आणि 'उपसाल' हे त्यांचे मुख्य श्रावक होते, आणि 'रामा' व 'सुरामा' या मुख्य श्राविका होत्या. 28. २८. Nāmenu’paṭṭhahi vasi varuṇo tamaṭṭha-Paṇṇāsahatthamita massa sarīramā’si,Bodhi’pi soṇataru lakkhapamāṇamāyuĀsuṃ tayo ariyasāvakasannipātā; () 'वरुण' नावाचे जितेंद्रिय थेर त्यांचे उपस्थायक होते. त्यांच्या शरीराची उंची अठ्ठावन्न हात होती. त्यांचे बोधिवृक्ष 'सोणवृक्ष' होते. त्यांचे आयुष्यमान एक लाख वर्षांचे होते आणि आर्य श्रावकांचे तीन संनिपात झाले. 29. २९. Tassā’parena varado muni nāradavhoPāpandhakāranikaraṃ bhīduro’dapādi,Buddhaṅkuro bhavi tadā’khilajhātabhiññā-Lābhī pavattaphalabhoji tapodhanīso; () त्यांच्या नंतर, वर देणारे, पापांच्या अंधकाराचा नाश करणारे 'नारद' नावाचे मुनी (बुद्ध) उत्पन्न झाले. त्यावेळी बुद्धअंकुर (बोधिसत्व) हे सर्व ध्यान आणि अभिज्ञा प्राप्त केलेले, गळून पडलेली फळे खाऊन राहणारे एक महान तपस्वी होते. 30. ३०. Katvānu’ḷārapaṇidhāna muḷāraviroDatvā sasāvakajinassa uḷāradānaṃ,Pūjesi taṃ surabhinā haricandanenaSatthāpi sampati viyākaraṇaṃ adāsi; () त्या महान वीराने (बोधिसत्त्वांनी) श्रावकांसह बुद्धांना उदार दान देऊन आणि सुगंधी हरिचंदनाने त्यांची पूजा करून बुद्धत्वासाठी दृढ संकल्प केला. तेव्हा शास्त्यांनी (बुद्धांनी) त्यांना भविष्यात बुद्ध होण्याचे भाकीत केले. 31. ३१. Tassā’si dhaññavatināma puraṃ sumedhoRājā ahosi janako jananī anomā,Dve bhaddasālajitamittavasi vasina-Maggo’ntarā samaṇi phagguṇi bhikkhunītaṃ; () त्यांचे नगर 'धञ्ञवती' नावाचे होते. त्यांचे पिता सुमेध राजा होते आणि माता अनोमा होती. 'भद्रसाल' आणि 'जितमित्त' हे त्यांचे मुख्य श्रावक होते, आणि 'उत्तरा' व 'फग्गुणी' या मुख्य श्राविका होत्या. 32. ३२. Vāseṭṭhabhikkhu tadupaṭṭhahi rūpakāyoTassā’ṭṭhasitiratanaṃ mahasoṇasākhī,Bodhiddumo navutivassasahassamāyuĀsuṃ tayo ariyasāvakasantipātā; () 'वासेठ' नावाचे भिक्खू त्यांचे उपस्थायक होते. त्यांच्या शरीराची उंची अठ्ठ्याऐंशी हात होती. त्यांचे बोधिवृक्ष 'महाशोण' (सोणवृक्ष) होते. त्यांचे आयुष्यमान नव्वद हजार वर्षांचे होते आणि आर्य श्रावकांचे तीन संनिपात झाले. 33. ३३. Tassā’parena padumuttara dhammarājāJāto tilokapadumo padumappitaṅghī,Aḍḍho uḷāravibhavo maharaṭṭhiyo soBuddhaṅkuro bhavi tadā jaṭilābhidhāno; () त्यांच्या नंतर, तिन्ही लोकांमध्ये कमळासारखे श्रेष्ठ आणि कमळासारखे चरण असलेले, धम्मराज 'पदुमुत्तर' नावाचे बुद्ध उत्पन्न झाले. त्यावेळी बुद्धअंकुर (बोधिसत्व) हे 'जटिल' नावाचे अत्यंत श्रीमंत, वैभवशाली आणि राष्ट्रपती (किंवा प्रांताधिकारी) होते. 34. ३४. Sambodhiyā’dhigama paccayapatthanaṃ soVirovidhāya padumuttarapādamūle,Saṅghassa buddhapamukhassa ticivarāniPādāsi tīsuratanesu abhippasanno; () त्या वीराने (बोधिसत्त्वांनी) पदुमुत्तर बुद्धांच्या चरणांशी संबोधी प्राप्तीसाठी प्रार्थना केली आणि त्रिरत्नांवर अत्यंत प्रसन्न होऊन बुद्धप्रमुख संघाला तिचीवर (तीन वस्त्रे) दान केले. 35. ३५. Tassā’si haṃsavatināma puraṃ jinassaĀnandabhupati pitā janikā sujātā,Dve tassa devalasujātavasi vasinaṃAggā bhaviṃsu samaṇisvāmitāsamā’ggā; () त्या जिनांचे (बुद्धांचे) नगर 'हंसवती' नावाचे होते. त्यांचे पिता आनंद राजा होते आणि माता सुजाता होती. 'देवल' आणि 'सुजात' हे त्यांचे मुख्य श्रावक होते, आणि 'अमिता' व 'असमा' या मुख्य श्राविका होत्या. 36. ३६. Lakkhāyuko sajayabodhika visālasālaRukkho upaṭṭhahi muniṃ sumanābhidhāno,Tassa’ṭṭha’sitiratanappamitaṃ sarīraṃĀsuṃ tayo bhagavato gaṇasannipātā; () Scale: त्यांचे आयुष्यमान एक लाख वर्षांचे होते. त्यांचे बोधिवृक्ष 'शालवृक्ष' होते. 'सुमन' नावाचे थेर त्यांचे उपस्थायक होते. त्यांच्या शरीराची उंची अठ्ठ्याऐंशी हात होती आणि भगवंतांच्या श्रावकांचे तीन संनिपात झाले. 37. ३७. Tassā’parena samayena sumedhanāmoLokamhi pātubhavi lokahitāya satthā,Buddhaṅkuro kira tadānyu’bhato sujātoSvā’sitikoṭivibhavo’ttara māṇavo’si; () त्यांच्या नंतरच्या काळात, जगाच्या कल्याणासाठी 'सुमेध' नावाचे शास्ते (बुद्ध) जगात प्रकट झाले. त्यावेळी बुद्धअंकुर (बोधिसत्व) हे दोन्ही बाजूंनी (माता-पित्याकडून) उच्च कुळात जन्मलेले आणि ऐंशी कोटी संपत्तीचे मालक असलेले 'उत्तर' नावाचे तरुण ब्राह्मण होते. 38. ३८. Vissajjiyāna vibhavaṃ tiṃsatikoṭiṃDatvāna dānamasmaṃ sugate sasaṅghe,Pabbajjito paramabodhi mapatthayitthaByākāsi somuni ta’mijjhanabhāva’maddhā; () आपली तीस कोटी संपत्ती दान करून आणि संघासहित सुगतांना (बुद्धांना) अतुलनीय दान देऊन, त्यांनी प्रव्रज्या घेतली आणि परम बोधीची आकांक्षा केली. तेव्हा त्या मुनींनी (बुद्धांनी) त्यांचा हा संकल्प नक्कीच पूर्ण होईल असे भाकीत केले. 39. ३९. Rammaṃ sudassanamahū nagaraṃ sudantoTassā’si bhūpati pitā jananī sudattā,Saṅghesu’hosu saraṇo vasi sabbakāmoRāmā yamāni paramānya’bhavuṃka surāmā; () त्यांचे रमणीय नगर 'सुदस्सन' नावाचे होते. त्यांचे पिता सुदत्त राजा होते आणि माता सुदत्ता होती. 'सरण' आणि 'सब्बकाम' हे त्यांचे मुख्य श्रावक होते, आणि 'रामा' व 'सुरामा' या मुख्य श्राविका होत्या. 40. ४०. Bodhī’pi nīpataru sāgaranāmathero’Paṭṭhāsi taṃ navutivassasahassamāyu,Tassā’ḍhasitiratanu’ggatamāsi gattaṃĀsuṃ tayo satimato gaṇasantipātā; () त्यांचे बोधिवृक्ष 'नीप' (कदंब) वृक्ष होते. 'सागर' नावाचे थेर त्यांचे उपस्थायक (सेवक) होते. त्यांचे आयुष्य नव्वद हजार वर्षांचे होते. त्यांच्या शरीराची उंची अठ्ठ्याऐंशी (८८) हात होती. त्या स्मृतिमान बुद्धांच्या श्रावकांचे तीन संनिपात (सभा) झाले. 41. ४१. Tassā’parena samayena janappadīpoJāto sujātabhagavā jitapañcamāro,Sampannasattaratato varacakkavattiRājā babhūvi’ha mahāpuriso tadāso; () त्यांच्या नंतरच्या काळात, जगाचे दीप, पाचही मारांवर विजय मिळवणारे 'सुजात' नावाचे भगवान उत्पन्न झाले. त्यावेळी हा महापुरुष (बोधिसत्व) सात रत्नांनी संपन्न असा श्रेष्ठ चक्रवर्ती राजा होता. 42. ४२. Dhammā’matena mudito ratanadvayassaDatvā sasattaratanaṃ catudīparajjaṃ,Pabbajji bodhipaṇidhiṃ paṇidhāya dhīmāÑatvā mahāmuni tamijjhanabhāvamāha; धर्मामृताने आनंदित होऊन, त्या बुद्धिमान बोधिसत्त्वांनी आपले सात रत्नांसह चारही द्वीपांचे राज्य द्विरत्नांना (बुद्ध आणि संघ) दान केले आणि बोधीची आकांक्षा धरून प्रव्रज्या घेतली. हे जाणून त्या महामुनींनी (सुजात बुद्धांनी) त्यांच्या आकांक्षेच्या सिद्धीविषयी (भविष्यवाणी) सांगितले. 43. ४३. Rammaṃ sumaṅgalamahū puramuggatākhyoRājā pitābhavi pabhāvatināma mātā,Aggābhaviṃsu ca sudassanadevatherāNāgā gaṇassadasi nāgasamālatheri; () त्यांचे नगर रमणीय सुमंगल होते, उग्गत नावाचे राजा त्यांचे पिता होते आणि प्रभावती नावाची त्यांची माता होती. सुदर्शन आणि देव हे त्यांचे अग्रश्रावक (थेर) होते, आणि नागा व नागसमाला या त्यांच्या अग्रश्राविका (थेरी) होत्या. 44. ४४. Taṃ nāradomuniru’paṭṭhahi ca’ttabhāvoPaṇṇāsahatthapamito bhaviveṇubodhi,Tassā’bhavī navutivassasahassamāyuĀsuṃ tayo dhītimato gaṇasannipātā; () नारद नावाच्या मुनींनी त्यांची सेवा (उपस्थान) केली. त्यांच्या शरीराची उंची पन्नास हात होती आणि 'वेणू' (बांबू) हा त्यांचा बोधिवृक्ष होता. त्यांचे आयुष्य नव्वद हजार वर्षांचे होते. त्या धैर्यवान बुद्धांच्या श्रावकांचे तीन संनिपात झाले. 45. ४५. Tassā’pareni’ha nirūpamarūpasāroJātobabhūva piyadassisamantadassi,Dhīro tadanya’bhavi kassapamāṇavo soVedesu tīsu kusalo kusalaṃ gavesi; () त्यांच्या नंतर, या जगात अनुपम रूपसौंदर्याचे स्वामी, सर्वदर्शी 'पियदस्सी' भगवान उत्पन्न झाले. त्यावेळी हा धीर पुरुष 'कस्सप' नावाचा तरुण ब्राह्मण (माणवक) होता, जो तिन्ही वेदांमध्ये निपुण असून कल्याणाचा (कुशलाचा) शोध घेणारा होता. 46. ४६. So koṭilakkhaparimāṇadhatabbayenaSaṅgassa buddhapamukhassa mahāvihāraṃ,Katvā padāsi abhipatthitabuddhabhāvoBuddho’pi tappaṇidhisiddhi siyā’tya’bhāsi; () त्यांनी एक लाख कोटी द्रव्य खर्च करून बुद्धप्रमुख संघासाठी एक महाविहार बांधून दान केला आणि बुद्धत्वाची आकांक्षा धरली. बुद्धांनीही त्यांची ही आकांक्षा यशस्वी होईल, असे भाकीत केले. 47. ४७. Candāmahesi jananī janako pudinnoRājā babhūva puramassa anomanāmaṃ,Āsuṃ tadaggayugalāni sujātadhamma-Dinnā gaṇassadasi pakālitasabbadassi; () चंदामहेषी (चंदा देवी) त्यांची माता होती आणि पुदिन्न नावाचे राजा त्यांचे पिता होते. त्यांचे नगर अनोम नावाचे होते. पालित आणि सर्वदर्शी (सब्बदस्सी) हे त्यांचे अग्रश्रावक होते, आणि सुजाता व धम्मदिन्ना या त्यांच्या अग्रश्राविका होत्या. 48. ४८. Taṃ sotavhasamaṇo samupaṭṭhahitthaBodhī piyaṅgu bhagavā’si asitihattho,Aṭṭhāsika so navutivassasahassama’ssaĀsuṃ tayo matimato gaṇasannipātā; () सोत नावाच्या श्रमणांनी त्यांची सेवा केली. 'पियंगु' हा त्यांचा बोधिवृक्ष होता. भगवान ऐंशी हात उंच होते. त्यांचे आयुष्य नव्वद हजार वर्षांचे होते. त्या बुद्धिमान बुद्धांच्या श्रावकांचे तीन संनिपात झाले. 49. ४९. Tassā’parena samayenu’dapādi lokeLokatthasādhanarato munira’tthadassī,Sattuntamo’pi niratikkamadhammasimoTejiddhimā isi tadā’si susimanāmo; () त्यांच्या नंतरच्या काळात, जगाच्या कल्याणात मग्न असणारे, प्राण्यांमध्ये उत्तम आणि अमर्याद धर्मसीमा असणारे 'अत्थदस्सी' नावाचे मुनी जगात उत्पन्न झाले. त्यावेळी हा बोधिसत्व 'सुसीम' नावाचा तेजस्वी व ऋद्धीमान ऋषी होता. 50. ५०. Ānīya dibbabhavanā kusumāni tassaMandāravāni supatiṭṭhitapādapīṭhe,Sampūjiyāna paṇidhānamakāsi satthāTvaṃ mādiso’bruvi bhavissasi cā’yatinti; () त्यांनी देवलोकातून मंदारपुष्पे आणून त्यांच्या सुप्रतिष्ठित पादपीठावर (पादुकांवर) त्यांचे पूजन केले आणि बुद्धत्वाची आकांक्षा केली. तेव्हा शास्त्यांनी (बुद्धांनी) म्हटले, 'भविष्यात तू माझ्यासारखाच होशील.' 51. ५१. Tassā’si sobhitapuraṃ bhavisāgaravhoRājā pitā janatidevi sudassanākhyā,Santopasantasamaṇā varasāvakā’suṃDhammā tadaggasamaṇipya’bhavuṃ sudhammā; () त्यांचे नगर शोभित होते, सागर नावाचे राजा त्यांचे पिता होते आणि सुदर्शना नावाची त्यांची माता होती. संत आणि उपसंत हे त्यांचे श्रेष्ठ श्रावक होते, आणि धम्मा व सुधम्मा या त्यांच्या मुख्य भिक्षुणी (अग्रश्राविका) होत्या. 52. ५२. Tañcā’bhayo munirūpaṭṭhahi sopya’sīti-Hatthuggato satasahassapamāṇamāyu,Campeyyasākhi bhavi bodhi subodhihetuĀsuṃ tayo ariyasavakasannitā; () अभय नावाच्या मुनींनी त्यांची सेवा केली. ते ऐंशी हात उंच होते आणि त्यांचे आयुष्य एक लाख वर्षांचे होते. 'चंपक' (चाफा) हा त्यांचा बोधिवृक्ष होता. त्यांच्या आर्य श्रावकांचे तीन संनिपात झाले. 53. ५३. Tassā’parena udapādi’ha dhammadassīNissīmadhī’nadhivaro bhavapāradassi,So tāvatiṃsabhavatamhi mahānubhāvoBuddhaṅkuro bhavi tadā kira devarājā; () त्यांच्या नंतर, असीम बुद्धीचे स्वामी, सर्वश्रेष्ठ आणि भवसागराच्या पलीकडे पाहणारे 'धम्मदस्सी' भगवान या जगात उत्पन्न झाले. त्यावेळी हा महानुभाव बोधिसत्व तावतिंस देवलोकात देवांचा राजा (शक्र) होता. 54. ५४. Dibbāni gandhakusumāni kathāgatassaCakkaṅkitorucaraṇamburuhāsanamhi,Pūjesi dibbaturiyehi ca buddhabhāvaṃSo patthayaṃ munitamijjha nabhāvamāha; () त्यांनी तथागतांच्या चक्रचिन्हांकित अशा श्रेष्ठ चरणकमलांवर दिव्य सुगंधी फुले वाहून आणि दिव्य वाद्यांच्या गजरात त्यांची पूजा केली. त्यांनी बुद्धत्वाची प्रार्थना केली असता, त्या मुनींनी (धम्मदस्सी बुद्धांनी) त्यांच्या आकांक्षेच्या सिद्धीविषयी सांगितले. 55. ५५. Ṭhāniyamāsi saraṇaṃ sugatassa tassaRājā pitā’si saraṇo janani sunandā,Aggābhaviṃsu padumovasi phussadevoKhemā ca bhikkhusamaṇisva’pi sabbanāmā; () त्या सुगतांचे नगर 'शरण' होते, शरण नावाचे राजा त्यांचे पिता होते आणि सुनंदा त्यांची माता होती. पदुम (पद्म) आणि फुस्सदेव हे त्यांचे अग्रश्रावक होते, आणि खेमा व सब्बा (सब्बनामा) या त्यांच्या मुख्य भिक्षुणी (अग्रश्राविका) होत्या. 56. ५६. Thero sunettavisuto tadupaṭṭhahi soLakkhāyuko’si jayabodhi ñca bimbijālo,Tassā’pya’sitiratanappamitaṃ sarīraṃĀsuṃ tayo ariyasāvakasannipātā; () सुनेत्त नावाच्या प्रसिद्ध थेरांनी त्यांची सेवा केली. त्यांचे आयुष्य एक लाख वर्षांचे होते आणि 'बिंबिजाल' (कुरुवक) हा त्यांचा विजयी बोधिवृक्ष होता. त्यांच्या शरीराची उंची ऐंशी हात होती. त्यांच्या आर्य श्रावकांचे तीन संनिपात झाले. 57. ५७. Tassā’parena samayeni’ga siddhabodhiSiddhatthanāmavidito udapādi satthā,Buddhaṅkuro bhavi tadā’khīlaṅajhānalābhīBhoji pavattitaphalaṃ vasi maṅgalākhyo; () त्यांच्या नंतरच्या काळात, सिद्धबोधी प्राप्त झालेले 'सिद्धार्थ' नावाचे शास्ते जगात उत्पन्न झाले. त्यावेळी हा बोधिसत्व सर्व ध्यानांचा लाभ घेतलेला आणि केवळ गळून पडलेली फळे खाणारा 'मंगल' नावाचा तपस्वी होता. 58. ५८. Sampannagandharasikaṃ paripakkamekaṃĀnīya so vipakulajambubhalaṃ vanamhā,Pādāsi tassa paṇidhīkatabuddhabhāvoTañcānubhuya bhagavāpi viyākarittha; () त्यांनी जंगलातून सुगंधी आणि रसाळ असे एक मोठे पिकलेले जांभूळ आणून त्यांना अर्पण केले आणि बुद्धत्वाची आकांक्षा केली. त्या फळाचा आस्वाद घेऊन भगवंतांनीही त्यांच्याविषयी भविष्य वर्तवले. 59. ५९. Vehāramāsi nagaraṃ jayasenanāmoRājā ahosi janako jananī suphassāBhikkhūsu tassa vasi sambahulo sumittoDve sīvali ñca samaṇīsu varā surāmā; () त्यांचे नगर वेहार होते, जयसेन नावाचे राजा त्यांचे पिता होते आणि सुफस्सा त्यांची माता होती. संबल आणि सुमित्त हे त्यांचे मुख्य भिक्षु श्रावक होते, आणि सीवली व सुरामा या त्यांच्या मुख्य भिक्षुणी (अग्रश्राविका) होत्या. 60. ६०. Taṃ revatomuni munindamuṭṭhahitthaBodhī’pi tassa kaṇikāramabhīruho’si,Lakkhāyuko sa’narasārathi saṭṭhihatthoĀsuṃ tayo ariyasāvakasannipātā; () रेवत नावाच्या मुनींनी त्या मुनींद्रांची सेवा केली. 'कणिकार' (पिवळा चाफा) हा त्यांचा बोधिवृक्ष होता. मनुष्यांचे सारथी असणाऱ्या त्या बुद्धांचे आयुष्य एक लाख वर्षांचे होते आणि त्यांची उंची साठ हात होती. त्यांच्या आर्य श्रावकांचे तीन संनिपात झाले. 61. ६१. Tassā’pareni’ha samubbhavi nissanāmoSatthā pasatthacaraṇo caturo’ghatiṇṇo,Buddhaṅkuro bhavi tadāni sujātarājāRājaññamoḷimaṇilaṅkatapādapīṭho; () त्यांच्या नंतर, प्रशंसनीय आचरण असणारे आणि चारही ओघांना (संसार-प्रवाहांना) पार केलेले 'तिस्स' नावाचे शास्ते या जगात उत्पन्न झाले. त्यावेळी हा बोधिसत्व 'सुजात' नावाचा राजा होता, ज्याचे पादपीठ इतर राजांच्या मुकुटमण्यांनी सुशोभित होते. 62. ६२. Hitvā sa’rajjamisiveyadharo sudhīroDibbehi’nekakusumehi jinaṃ vajantaṃ,Pūjesi muddhani tamāpavitānasobhaṃSatthā’pi tappaṇidhisiddhi siyā’tya’bhāsi; () आपल्या राज्याचा त्याग करून, ऋषींचे वस्त्र परिधान केलेल्या त्या बुद्धिमान बोधिसत्त्वांनी चालत जाणाऱ्या जिनांची (बुद्धांची) अनेक दिव्य फुलांनी पूजा केली आणि त्यांच्या डोक्यावर फुलांचे सुंदर छत (वितान) तयार केले. शास्त्यांनीही त्यांची ही आकांक्षा यशस्वी होईल, असे भाकीत केले. 63. ६३. Khemaṃ purañhi janako janasandhanāmoRājā janetti padumā nijasaṅghamajjhe,Dve brahmadevudaya vissutatheranāgāPhussā ca aggayugalānya’bhavuṃ sudattā; () त्यांचे नगर खेम होते, जनसंध नावाचे राजा त्यांचे पिता होते आणि पदुमा त्यांची माता होती. त्यांच्या संघामध्ये ब्रह्मदेव आणि उदय हे दोन प्रसिद्ध थेर अग्रश्रावक होते, आणि फुस्सा व सुदत्ता या त्यांच्या मुख्य भिक्षुणी (अग्रश्राविका) होत्या. 64. ६४. Taṃ sambhavovasi vasindamupaṭṭhahitthaTassā’sanavhataru bodhi sa’saṭṭhitattho,Aṭṭhāsi vassagaṇanāya mahesi lakkhaṃĀsuṃ tayo ariyasāvakasannipātā; () संभव नावाच्या जितेंद्रिय मुनींनी त्यांची सेवा केली. 'असन' हा त्यांचा बोधिवृक्ष होता आणि त्यांची उंची साठ हात होती. ते महर्षी एक लाख वर्षे जगले. त्यांच्या आर्य श्रावकांचे तीन संनिपात झाले. 65. ६५. Tassā’parena bhavasāgarapādassiPhusso mahāmuniri’hakabbhudapādi loke,Dhīro tadāni vijitāvi jitārivaggoRājā babhūva surarājanibho’rutejo; () त्यांच्या नंतर, भवसागराचा पार पाहणारे 'फुस्स' नावाचे महामुनी या जगात उत्पन्न झाले. त्यावेळी हा धीर बोधिसत्व शत्रूंवर विजय मिळवणारा, देवराजासारखा महातेजस्वी 'विजितावी' नावाचा राजा होता. 66. ६६. Sambodhi maggapuriso paṇīdhāya phītaṃRajjaṃ vivajjiya sa’pabbajito janassa,Aññāya tīṇipiṭakāni kathesi dhammaṃVyākāsi phussabhagavā’pi’va pubbabuddhā; () संबोधीच्या मार्गाची आकांक्षा धरून, त्यांनी आपल्या समृद्ध राज्याचा त्याग केला आणि प्रव्रज्या घेतली. तिन्ही पिटकांचे ज्ञान मिळवून त्यांनी लोकांना धम्म उपदेश केला. भगवान फुस्स यांनीही पूर्व बुद्धींप्रमाणे त्यांच्याविषयी भविष्य वर्तवले. 67. ६७. Tassā’si kāsinagaraṃ jayasenanāmoRājā pitā’si janati sirimā mahesi,Saṅghesu’bhosu’pi surakkhitadhammasetāCālā tadaggayugalāni tathū’pañcālā; () त्यांचे नगर कासी होते, जयसेन नावाचे राजा त्यांचे पिता होते आणि सिरिमा नावाची देवी त्यांची माता होती. सुरक्खित आणि धम्मसेन हे त्यांचे अग्रश्रावक होते, आणि चाला व उपचाला या त्यांच्या मुख्य भिक्षुणी (अग्रश्राविका) होत्या. 68. ६८. Bodhiddumā’malakasākhi sarīramaṭṭha-Paṇṇāsahatthapamitaṃ sabhiyābhidhāno,Sopaṭṭhahī navutivassasahassamāyuĀsuṃ tayo bhakavato gaṇasannipātā; () त्यांचा बोधिवृक्ष 'आमलक' (आवळा) होता. त्यांच्या शरीराची उंची अठ्ठावन्न हात होती. सभिय नावाच्या थेरांनी त्यांची सेवा केली. त्यांचे आयुष्य नव्वद हजार वर्षांचे होते. भगवंतांच्या श्रावकांचे तीन संनिपात झाले. 69. ६९. Tassā’parena sanarāmarasattasāroSatthā vipassi’ha samubbhavi sabbadassī,Kammena kenaci mahiddhimahānubhāvoBuddhaṅkuro’bhavi tadā’tulanāgarājā; () त्यांच्या नंतर, देव आणि मनुष्यांसह सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ, सर्वदर्शी 'विपस्सी' नावाचे शास्ते या जगात उत्पन्न झाले. त्यावेळी हा बोधिसत्व आपल्या पूर्वकर्मामुळे महान ऋद्धीमान व प्रभावशाली असा 'अतुल' नावाचा अनुपम नागराज होता. 70. ७०. Aṅgīrasassa ghanakañcanahaddapīṭhaṃPādāsi tassa khavitaṃ ratanehi nānā,So buddhabhāvamahipatthiya bodhisattoVyākāsi tatthasunisajja jino vipassi; () त्यांनी त्या अंगीरसांना (विपस्सी बुद्धांना) विविध रत्नांनी जडवलेले सोन्याचे एक पादपीठ (आसन) अर्पण केले. त्या बोधिसत्त्वांनी बुद्धत्वाची आकांक्षा केली असता, तिथे सुखपूर्वक बसून जीन विपस्सी बुद्धांनी त्यांच्याविषयी भविष्य वर्तवले. 71. ७१. Tassā’si bandhumatināmapuraṃ tadeva-Nāmo pitā janani bandhumatī mahesi,Dve khaṇḍatissavasino varasāvakā’suṃCandā ca bhaddayugalaṃ bhavi candamittā; () त्यांचे (विपस्सी बुद्धांचे) नगर बंधुमती नावाचे होते. त्यांचे पिता बंधुमान नावाचे राजे होते आणि माता बंधुमती राणी होती. खंड आणि तिस्स हे त्यांचे दोन प्रमुख श्रावक (अग्रश्रावक) होते, आणि चंदा व चंदमित्ता या दोन प्रमुख श्राविका (अग्रश्राविका) होत्या. 72. ७२. Dehaṃ asitiratataṃ tamasokathero-Paṭṭhāsi bodhiviṭapī bhavi kaṇhavaṇṭā,Vāsaṃakā munira’sītisahassavassaṃĀsuṃ tayo ariyasāvakasannipātā; () त्यांचे शरीर ऐंशी हात उंच होते. अशोक थेर हे त्यांचे परिचारक (उपस्थायक) होते. पाटली हा त्यांचा बोधिवृक्ष होता. त्या मुनींचे आयुष्य ऐंशी हजार वर्षांचे होते. त्यांच्या काळात आर्य श्रावकांचे तीन संमेलन झाले. 73. ७३. Tassā’parena adhisīlasamādhipaññoSatthā samubbhavī sikhī janakappasākhī,Dhīro tadā’bhavi arindamanāmarājāSaddho pahūtaratato ratanattayamhi; () त्यांच्या नंतर, शील, समाधी आणि प्रज्ञेने युक्त, लोकांना आनंद देणारे शिखी नावाचे शास्ता उत्पन्न झाले. त्या काळी बोधिसत्व हे अरिंदम नावाचे धैर्यवान राजे होते, जे त्रिरत्नांवर अत्यंत श्रद्धा ठेवणारे होते. 74. ७४. Bhikkhañca sattaratanābharaṇābhirāmaṃÑatvāna hatthiratanaṃ sugate sasaṅghe,So buddhabhāvamahipatthayi sattasāroVyākāsi lacchasi sukhodhipadanti satthā; () त्यांनी सुगत आणि त्यांच्या संघाला भिक्षा तसेच सात रत्नांच्या आभूषणांनी सुशोभित केलेले हत्ती-रत्न दान करून, बुद्धत्वाची आकांक्षा केली. तेव्हा शास्त्यांनी त्यांना भविष्य वर्तवले की, 'तुम्ही हे सुखद बुद्धपद प्राप्त कराल.' 75. ७५. Buddhassa cāriṇavatī nagaraṃ ahosiMātā pabhāvati pitā aruṇavha rājā,Saṅghesu’bhosu abhibhuvasi sambhavo caAggābhaviṃsu makhilāpadumābhidhānā; () त्या बुद्धांचे नगर अरुणवती नावाचे होते. त्यांची माता प्रभावती आणि पिता अरुण नावाचे राजे होते. अभिभू आणि संभव हे त्यांचे दोन अग्रश्रावक होते, आणि अखिला व पदुमा या त्यांच्या दोन अग्रश्राविका होत्या. 76. ७६. Khemaṅkaro jinamupaṭṭhahi sattatiṃsa-Hatthucchito vijayabodhi ca puṇḍariko,So sattatiṃsatisahassa mitāyuko’siĀsuṃ tayo tadiyasāvakasannipātā; () खेमंकर नावाचे थेर या जिनांचे उपस्थायक होते. त्यांची उंची सदतीस हात होती आणि पुंडरीक हा त्यांचा बोधिवृक्ष होता. त्यांचे आयुष्य सदतीस हजार वर्षांचे होते आणि त्यांच्या श्रावकांचे तीन संमेलन झाले. 77. ७७. Tassā’pareni’ha samubbhavi ketumālā-Byāmappabhāparilasaṃ munivessabhū’ti,Buddhaṅkuro kira tadāni sudassanavha-Rājā babhūva pararājagajindasīho; () त्यांच्या नंतर, प्रभामंडळ आणि व्यामप्रभेने सुशोभित असणारे वेस्सभू नावाचे मुनी या जगात उत्पन्न झाले. त्या काळी बोधिसत्व हे सुदस्सन नावाचे राजे होते, जे शत्रू राजांच्या हत्तींसाठी सिंहासारखे पराक्रमी होते. 78. ७८. Saṅghassa buddhapamukhassa sacīvaraṃ soDatvāna dānamatulaṃ jinasāsanamhi,Sabbaññubodhimabhipatthiya pabbajitthaBuddho bhavissasi dhuvanti tamāhasatthā; () त्यांनी बुद्धप्रमुख संघाला चीवरांसह अतुलनीय दान दिले आणि जिनशासनात प्रव्रज्या घेऊन सर्वज्ञ बुद्धत्वाची आकांक्षा केली. तेव्हा शास्त्यांनी त्यांना सांगितले की, 'तुम्ही निश्चितच बुद्ध व्हाल.' 79. ७९. Tassā’pya’nopamapuraṃ bhavi suppatītoRājā pitā yasavatī janikā mahesī,Soṇuttarā ca nijasāvakasāvikānaṃDāmā matiddhiparamā paramā samālā; () त्यांचे नगर अनुपम नावाचे होते. त्यांचे पिता सुप्पतीत राजे होते आणि माता यशवती राणी होती. सोण आणि उत्तर हे त्यांचे प्रमुख श्रावक होते, आणि दामा व समाला या अत्यंत ऋद्धीवान अशा त्यांच्या प्रमुख श्राविका होत्या. 80. ८०. Bodhī’pi tassa bhavi sālamahīrūho’pa-Sampannabhikkhu tadupaṭṭhahi saṭṭhihattho,Satthā vihāsi samasaṭṭhisahassavassaṃĀsuṃ tayo tadiyasāvakasattipātā; () साल हा त्यांचा बोधिवृक्ष होता. उपसन्न नावाचे भिक्खू त्यांचे उपस्थायक होते. त्यांची उंची साठ हात होती. ते शास्ता साठ हजार वर्षे जगले आणि त्यांच्या श्रावकांचे तीन संमेलन झाले. 81. ८१. Tassā’pareni’kaha samubbhavi saccasandoVeneyyabandhu bhagavā kakusandhanāmo,Buddhaṅkuro bhuvi tadā’bhavi khemarājāDānappabandhajalasekasudhotahattho; () त्यांच्या नंतर, सत्यप्रतिज्ञ आणि विनेयजनांचे बंधू असणारे ककुसंध नावाचे भगवान या जगात उत्पन्न झाले. त्या काळी बोधिसत्व हे खेम नावाचे राजे होते, ज्यांचे हात निरंतर दान देण्याच्या पाण्याच्या सिंचनाने नेहमी ओले राहत असत. 82. ८२. So pattacīvarapabhūtikamannapānaṃDatvā sasāvakajinassa gharā’bhigantvā,Pabbajji bodhipaṇidhiṃ paṇidhāya rājāSatthāsayā’tya’vaca tappaṇidhānasiddhi; () त्या राजांनी श्रावकांसह जिनांना पात्र, चीवर, अन्न आणि पेय यांचे दान दिले. नंतर गृहत्याग करून प्रव्रज्या घेतली आणि बोधीची आकांक्षा केली. तेव्हा शास्त्यांनी त्यांच्या मनातील हेतू जाणून त्यांच्या आकांक्षेच्या सिद्धीची घोषणा केली. 83. ८३. Khemavahayaṃ nagaramassa pitā’ggidattoVippo vibhāvi abhavi janikā visākhā,Sañjivatheradutiyo vidhuro ca theroSāmā tadaggayugalaṃ bhavi campakākhyā; () त्यांचे नगर खेमवती नावाचे होते. त्यांचे पिता अग्निदत्त नावाचे विद्वान ब्राह्मण होते आणि माता विशाखा होती. संजीव आणि विधुर हे त्यांचे दोन प्रमुख थेर होते, आणि सामा व चंपका या त्यांच्या दोन प्रमुख श्राविका होत्या. 84. ८४. Taṃ buddhijo jinamupaṭṭhahi tassa gattaṃTāḷisahatthamitamāsi sirisabodhi,TāḷisahāyanasahassapamāṇamāyuEko’va tassa bhavi sāvakasannipāto; () बुद्धिज नावाचे थेर या जिनांचे उपस्थायक होते. त्यांचे शरीर चाळीस हात उंच होते आणि शिरीष हा त्यांचा बोधिवृक्ष होता. त्यांचे आयुष्य चाळीस हजार वर्षांचे होते आणि त्यांच्या श्रावकांचे केवळ एकच संमेलन झाले. 85. ८५. Tassā’paramhi samaye karuṇānidhānoLokābhibhū kanakabhudharahārirūpo,Uppajji koṇagamanomuni pabbatākhyoBhumissaro bhavi mahāpuriso tadāni; () त्यांच्या नंतरच्या काळात, करुणेचे सागर, जगावर विजय मिळवणारे आणि सुवर्णपर्वतासारखे मनोहर रूप असणारे कोणागमन नावाचे मुनी उत्पन्न झाले. त्या काळी महापुरुष पर्वत नावाचे राजे होते. 86. ८६. Saṅghassa buddhapamukhassa uḷāradānaṃDatvā mahagghavaracivarasāṭake ca,So pakabbajittha abhipatthita buddhabhāvoBuddho bhavissasi tuvanti tamāhasatthā; () त्यांनी बुद्धप्रमुख संघाला मौल्यवान व श्रेष्ठ चीवरे आणि वस्त्रे यांचे उदार दान दिले. नंतर त्यांनी प्रव्रज्या घेतली आणि बुद्धत्वाची आकांक्षा केली. तेव्हा शास्त्यांनी त्यांना सांगितले की, 'तुम्ही बुद्ध व्हाल.' 87. ८७. Nāmena sobhavati tampuramuttarākhyāMātā pitā’vanisuro bhavi yaññadatto,Hīyosottaravasī samaṇi samuddāTasso’ttarā ca paramā parisāsu’bhosu; () त्यांचे नगर सोभती नावाचे होते. त्यांची माता उत्तरा आणि पिता यज्ञदत्त नावाचे ब्राह्मण होते. सोस्स आणि उत्तर हे त्यांचे प्रमुख भिक्खू श्रावक होते, आणि समुद्रा व उत्तरा या त्यांच्या दोन्ही संघांतील प्रमुख श्राविका होत्या. 88. ८८. Taṃ sotthijo jinamupaṭṭhahi tiṃsahatthoAṅgīraso bhavi udumbarasākhi bodhi,So tiṃsahāyanasahassamitāyuko’siEko’va tassa bhavi sāvakasantipāto; () सोत्थिज नावाचे थेर या जिनांचे उपस्थायक होते. त्यांची उंची तीस हात होती आणि त्यांना अंगीरस असेही म्हणत. उदुंबर हा त्यांचा बोधिवृक्ष होता. त्यांचे आयुष्य तीस हजार वर्षांचे होते आणि त्यांच्या श्रावकांचे केवळ एकच संमेलन झाले. 89. ८९. Tassā’pareni’ha mahāmuni kassapākhyoLokamhi pātubhavi khaggavisāṇakappo,Buddhaṅkuro bhuvi tadā’bhavi jotipāloVedesu tīsu sakalāsu kalāsu cheko; () त्यांच्या नंतर, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे दृढनिश्चयी असणारे कस्सप नावाचे महामुनी या जगात प्रकट झाले. त्या काळी बोधिसत्व हे जोतिपाल नावाचे तरुण होते, जे तिन्ही वेदांमध्ये आणि सर्व कलांमध्ये निपुण होते. 90. ९०. Kalyāṇamittadutiyo sugataṃ upeccaSutvāna dhammamathasāsana motaritvā,Sabbaññubhāvamhipatthayi māṇavo soVyākāsi kassapamunī’pi munī’ca pubbā; () आपल्या कल्याणमित्रासोबत सुगतांकडे जाऊन, धम्म ऐकून आणि शासनात प्रवेश करून, त्या माणवकाने सर्वज्ञतेची आकांक्षा केली. तेव्हा कस्सप मुनींनीही मागील मुनींप्रमाणेच त्यांच्याविषयी भविष्य वर्तवले. 91. ९१. Bārāṇasi nagaramāsi pitā ca mātāDve brahmadattadhanavatya’bhidhānavanto,Bhikkhusu tassa samaṇisva’pi tissabhāra-Dvājā ca bhaddayugalātya’nuloruvelā; () त्यांचे नगर वाराणसी होते. त्यांचे पिता ब्रह्मदत्त आणि माता धनवती नावाचे होते. भिक्खूंमध्ये तिस्स आणि भारद्वाज हे त्यांचे दोन प्रमुख श्रावक होते, आणि भिक्खुणींमध्ये अनुला व उरुवेला या दोन प्रमुख श्राविका होत्या. 92. ९२. Taṃ sabbamittasamaṇo samupaṭṭhahitthaNigrodhasākhī jayabodhi sa’vīsahattho,Tassā’si visatisahassa pamāṇamāyuEko’va’hū ariyasāvakasannīpāto; () सब्बमित्त नावाचे भिक्खू त्यांचे उपस्थायक होते. वटवृक्ष हा त्यांचा विजयी बोधिवृक्ष होता. त्यांची उंची वीस हात होती. त्यांचे आयुष्य वीस हजार वर्षांचे होते आणि त्यांच्या आर्य श्रावकांचे केवळ एकच संमेलन झाले. Iti medhānandābhidhānena yatitā viracite sakalakavijana hadayānanda dānanidāne jinavaṃsadīpe dūrenidāne bodhisattassa sesapaṇidhātaṭṭhapana pavatti paridīpo tatiyo saggo. अशा प्रकारे, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या, मेधानंद नावाच्या यतीने रचलेल्या 'जिनवंसदीप' मधील 'दूरेनिदान' अंतर्गत बोधिसत्वांच्या उर्वरित आकांक्षेचे वर्णन करणारा हा तिसरा सर्ग समाप्त झाला. 1. १. Dīpaṅkarādicatuvīsati buddhapāda-Mūlesu laṅapaṇidhāna mahānidhāno,Lakkhādhikaṃ caturasaṅkhiyakappasaṅkhaṃPuññābhisandamabhisaṅkhari bodhisatto; () दीपंकर बुद्धांपासून सुरू होणाऱ्या चोवीस बुद्धांच्या चरणांशी महान प्रणिधान प्राप्त करून, बोधिसत्वांनी चार असंख्येय आणि एक लाख कल्प एवढ्या प्रदीर्घ काळात महान पुण्यसंचय केला. 2. २. Etthantare vividhabāhiravatthujātaṃSisa’kkhimaṃsarudhirāni ca puttadāre,So jivitampi kapaṇaḍikayācakānaṃVīro pariccaji pajāya hitatthameva; () या दरम्यान, प्राण्यांच्या कल्याणासाठीच त्या वीर बोधिसत्वांनी विविध बाह्य वस्तू, तसेच आपले मस्तक, डोळे, मांस, रक्त, मुले, पत्नी आणि स्वतःचे प्राण देखील गरीब याचकांना दान केले. 3. ३. Dānādhimuttipariyesana vippavesoPatvā tapovanamakitti tapodhanassa,Tihaṃ alattha sakaṭāhamaloṇaḍākaṃYassā’bhibhūtajaṭharassa jighacchitattā; () (Akitticariyaṃ) दानपारमितेचा शोध घेत तपोवनात प्रवेश केलेल्या अकित्ती नावाच्या तपस्व्याने, भुकेने व्याकुळ झालेले असतानाही, तीन दिवस एका फुटलेल्या पात्रात अळणी पाने स्वीकारली. (अकित्तिचर्या) 4. ४. Kantāramagga paṭipanna manātapattaṃPacceka buddhamahipassiya saṅakkhavippo,Phuṭṭhaṃ sakiccapasuto sūriyātapenaYo chattupāhaṇamadāsi sudhotapāṇi; () (Saṅkhacariyaṃ) वाळवंटाच्या मार्गावरून छत्रीशिवाय जाणाऱ्या आणि सूर्याच्या उष्णतेने व्याकुळ झालेल्या एका प्रत्येकबुद्धांना पाहून, शंख नावाच्या ब्राह्मणाने आपले हात स्वच्छ धुवून त्यांना स्वतःची छत्री आणि पादत्राणे दान केली. (शंखचर्या) 5. ५. Dubbhikkhapīḷanabhayena kaliṅgaraṭṭhāSaṃyācataṃ yadupagamma dhanañjayavho,Soṇḍāya gayha nijamañjana nāgarājaṃYo dakkhiṇodaka nisekamakāsi rājā; () (Kurudhammacariyaṃ) दुष्काळाच्या भीतीने पीडित झालेल्या कलिंग राज्यातील लोकांनी याचना केली असता, धनंजय नावाच्या राजांनी आपल्या अंजन नावाच्या श्रेष्ठ हत्तीची सोंड पकडून, दानोदक शिंपडून तो हत्ती दान केला. (कुरुधम्मचर्या) 6. ६. Hutvāna yo mahasudassana cakkavattīRājā kusāvatipuramhi divā ca ratto,Vatthattapānamupatesi carāpayitvāBheriṃka asesakapaṇḍikayācakānaṃ; () (Mahāsudassanacariyaṃ) कुसावती नगरात महासुदस्सन नावाचे चक्रवर्ती राजे असताना, त्यांनी दिवस-रात्र दवंडी पिटवून सर्व गरीब याचकांना अन्न, पेय आणि वस्त्रे दान केली. (महासुदस्सनचर्या) 7. ७. Yo sattabhumibhujasāsi purohito’piRājūhi laddhamakhilaṃ dhanadhaññarāsiṃ,Sampattayācakajanassa paricchajitvāPuññappabandhamabhisañcini bodhihetu; () (Mahāgovindacariyaṃ) सात राजांचे पुरोहित असतानाही, राजांनी दिलेला सर्व धनधान्याचा साठा आलेल्या याचकांना दान करून, त्यांनी बोधीच्या प्राप्तीसाठी महान पुण्यसंचय केला. (महागोविंदचर्या) 8. ८. Dhammānusāsi nimināma mahībhujo’piSālaṃ vidhāya mithilāya catummukhaṃ yo,AcchinnamatthijanapakkhicatuppadānaṃDānaṃ pavattayī purā dadataṃ variṭṭho; () (Nimirājacariyaṃ) जे पूर्वी दात्यांमध्ये श्रेष्ठ होते, ज्यांनी मिथिलेमध्ये चारी बाजूंनी खुली असलेली दानशाळा निर्माण करून, याचक, पक्षी आणि चतुष्पाद प्राण्यांना अखंडपणे दान दिले, त्या 'निमी' नावाच्या भूपतीने (राजाने) धर्माने शासन केले. (निमिराजचरियं) 9. ९. Yo ekarājasutacandakumārabhūtoMuddhābhiseka karaṇāya janehi gacchaṃ,Saṃvejito savibhave tibhave’pi yaññā-Vāṭaṃ vidhāya’bhipavattayi dānavaṭṭaṃ; () (Candakumāracariyaṃ) जे एकराजाचे पुत्र 'चन्दकुमार' झाले होते, जेव्हा लोक त्यांचा राज्याभिषेक करण्यासाठी जात होते, तेव्हा आपल्या वैभवाविषयी आणि तिन्ही लोकांच्या अनित्यतेविषयी संवेग (वैराग्य) प्राप्त करून, त्यांनी यज्ञशाळेचे रूपांतर करून दानाचा अखंड प्रवाह सुरू केला. (चन्दकुमारचरियं) 10. १०. Yo vatthusāragahaṇena atittarūpoBhumissaro’pi sivināma surādhipassa,Jaccandhavesagahitassa vilocanāniUppāṭayitva padadaṃ labhi dibbacakkhū; () (Sivirājacariyaṃ; ) जे 'शिवी' नावाचे पृथ्वीपती होते, भौतिक वस्तूंचे दान करून जे तृप्त झाले नव्हते, त्यांनी जन्मांधाचे रूप घेऊन आलेल्या देवाधिपतीला (शक्राला) आपले डोळे उपटून दान दिले आणि दिव्य चक्षू प्राप्त केले. (शिविराजचरियं) 11. ११. Dānādhimuttiparamo sasapaṇḍito yoMittenu sāsiya adhiṭṭhituposathaṅgo,Aṅgāramuddhani papāta sajīvitāsaṃHitvā dvijassa tanumaṃsapadātukāmo; () (Sasapaṇḍitacariyaṃ; Itidānapāramīṃ) जे दानाप्रती अत्यंत समर्पित असलेले 'शशपंडित' (ससा) होते, ज्यांनी आपल्या मित्रांना उपदेश करून उपोसथ व्रताचे पालन केले आणि एका ब्राह्मणाला आपल्या शरीराचे मांस देण्यासाठी, स्वतःच्या जीवाची आशा सोडून धगधगत्या कोळशांच्या ढिगाऱ्यावर उडी घेतली. (शशपंडितचरियं; ही दानपारमी होय) 12. १२. Yo mātuposakakari bhisamuddharattoAndhāya hatthidamakena kareṇukāya,Soṇḍāya suṭṭhugahito’pya’vikaṇḍitassaSīlassa khaṇḍanabhayā najanesi kopaṃ; () (Mātuposakacariyaṃ) जे आपल्या अंध माता-हत्तिणीचे पालनपोषण करणारे हत्ती होते, कमळाचे कंद काढत असताना हत्ती पाळणाऱ्याने (माहुताने) सोंडेने घट्ट पकडले असूनही, आपल्या अखंड शीलभंगाच्या भयाने त्यांनी क्रोध उत्पन्न केला नाही. (मातुपोसकचरियं) 13. १३. Yo bhuridattabhujago’parivammikaṭṭho,Sīlabbataṃ visadharo samadhiṭṭhahitvā,Peḷāya khittabhujage ahiguṇṭhikamhiSīlassa kuppanabhayena jahāsi kopaṃ; () (Bhuridattacariyaṃ; ) जे वारुळावर शीलव्रताचे पालन करणारे 'भूरिदत्त' नावाचे विषारी नागराज होते, गारुड्याने त्यांना पेटीत कोंडले तरीही, आपल्या शीलभंगाच्या भयाने त्यांनी क्रोधाचा त्याग केला. (भूरिदत्तचरियं) 14. १४. Sīlabbatādivibhavo jalitiddhimā yoCampeyyanāmabhujago ahiguṇṭhikamhi,Icchānurūpavicaro camarī’va vālaṃSīlaṃ jugopa napi tabbadhake cukopa; () (Campeyyacariyaṃ; ) जे शीलव्रतादी वैभवाने संपन्न आणि प्रज्वलित ऋद्धीने युक्त असलेले 'चंपेय्य' नावाचे नागराज होते, गारुड्याच्या ताब्यात असताना, चमरी गाय जशी आपल्या शेपटीचे रक्षण करते तसे त्यांनी आपल्या शीलाचे रक्षण केले आणि स्वतःला त्रास देणाऱ्यावरही ते क्रोधीत झाले नाहीत. (चंपेय्यचरियं) 15. १५. Yo cūlabodhivisuto samadiṭṭhahatvāSīlabbataṃ vanamupecca vasaṃ piyāya,Tāyaṃ pasayha gahitāya’pi kāsiraññāSīlabbisodhanaparo pajahittha rosaṃ; () (Cūlabodhicariyaṃ) जे 'चुलबोधी' नावाने प्रसिद्ध तपस्वी होते, ज्यांनी शीलव्रत धारण करून आपल्या प्रिय पत्नीसह वनात वास्तव्य केले होते, काशीच्या राजाने तिला बळजबरीने पळवून नेले तरीही, आपल्या शीलाच्या शुद्धतेसाठी त्यांनी क्रोधाचा त्याग केला. (चुलबोधीचरियं) 16. १६. Yo bhiṃsarūpi mahiso’pi valimukhassaĀguṃ titikkhamakhīlaṃ parisuddhasilo,Rukkhaṭṭhayakkhavacanāni paṭikkhipitvāTaṃ sīlabhaṅgabhayato bhayato mumoca; () जे भयंकर रूपाचे म्हैस असूनही अत्यंत शुद्ध शीलाचे होते, त्यांनी एका माकडाचा सर्व अपराध सहन केला आणि वृक्षावर राहणाऱ्या यक्षाचा सल्ला नाकारून, शीलभंगाच्या भयाने त्या माकडाला क्षमा केली. 17. १७. Yo vuyhamānamapanīya nadīpavāhāMittadduhiṃ putasajīvitadānahetu,Raññā mumoca vadhiyaṃ avikopanenaSīlassa rūruhariṇo’pi harissavaṇṇo, () (rūrumigarājacariyaṃ; ) जे सुवर्णवर्णाचे 'रुरु' नावाचे मृगराज (हरिण) होते, त्यांनी नदीच्या प्रवाहात वाहून जाणाऱ्या एका विश्वासघातकी माणसाला वाचवून त्याला जीवनदान दिले, आणि नंतर त्या माणसाने विश्वासघात करून राजाकरवी त्यांना पकडून दिले तरीही, आपल्या शीलाच्या रक्षणासाठी त्यांनी क्रोध न करता त्याला क्षमा केली. (रुरुमिगराजचरियं) 18. १८. Yo dantakaṭṭhasakalehi jaṭākulehiKuddhena kuṭajaṭilena katāhisāpo,Mātaṅganāmamuni sīladhanaṃ jugopaSampātasāparipumiddhibalena rakkhaṃ; () (Mātaṅgacariyaṃ; ) जे 'मातंग' नावाचे मुनी होते, एका क्रोधी आणि कपटी जटाधारी तपस्व्याने दात घासण्याच्या काडीच्या तुकड्याने त्यांना शाप दिला असता, त्यांनी आपल्या ऋद्धीबलाने त्या शापाचा प्रभाव नष्ट करून आपल्या शीलरूपी धनाचे रक्षण केले. (मातंगचरियं) 19. १९. Maggāvatiṇṇamadhamaṃ kalhābhīlāsā-Saṅghaṭṭitobhayarathaṅgamadhammayakkhaṃ,Kopagginā naparijhāpayamiddhimā yoSīlaṃ rarakkha khalu dhammikayakkharājā; () (Dhammādhamma devaputtacariyaṃ; ) जे 'धार्मिक यक्षराज' होते, मार्गावरून जात असताना भांडणाची इच्छा ठेवणाऱ्या एका अधर्मी यक्षाच्या रथाशी त्यांच्या रथाची धडक झाली, तेव्हा ऋद्धीमान असूनही त्यांनी क्रोधाग्नीने त्याला भस्म केले नाही, तर आपल्या शीलाचेच रक्षण केले. (धम्माधम्म देवपुत्तचरियं) 20. २०. Yo porisādavasagassa jayaddisassaRañño paṭiññamadhikicca vijivitāso,Khīttāyudho tadupagamma alīnasattoYakkhaṃ damesi nanu sīlavataṃ nidānā; () (Alīnasattacariyaṃ; ) जे 'अलीनसत्त' होते, नरभक्षकाच्या ताब्यात गेलेल्या जयद्दिस राजाच्या वचनाचे पालन करण्यासाठी, आपल्या जीवाची आशा सोडून आणि शस्त्रे टाकून त्या नरभक्षक यक्षाकडे गेले आणि आपल्या शीलव्रताच्या बळावर त्यांनी त्या यक्षाला वश केले. (अलीनसत्तचरियं) 21. २१. Yo saṅkhapālabhujago nijabhogapūra-Vyābhaṅgibhārataravāhiti bhojaputte,Kāruññamāpa abhigantumapādatāyaSīlassa bhaṅgabhayato’pi hutāsatejo; () (Saṅkhapālacariyaṃ; Iti sīlapāramiṃ; ) जे 'शंखपाल' नावाचे नागराज होते, अग्नीसारखे तेजस्वी असूनही, जेव्हा भोजपुत्रांनी त्यांच्या शरीराला तीक्ष्ण शस्त्रांनी छिन्नविच्छिन्न करून काठीला टांगून नेले, तेव्हा शीलभंगाच्या भयाने त्यांनी त्यांच्यावर क्रोध केला नाही, उलट त्यांच्याप्रती करुणाच बाळगली. (शंखपालचरियं; ही शीलपारमी होय) 22. २२. SaṅkhāradhammakhaṇabhaṅgasabhāvadassiUssāvabinduvilayaṃ’va yudhañjayo yo,Rājā janassa rudato pavihāya rajjaṃNekkhammapāramimapurayi pabbajitvā; () (Yudhañjaya cariyaṃ; ) जे 'युधंजय' नावाचे राजे होते, संस्कारित धर्मांचा (गोष्टींचा) स्वभाव दवबिंदूच्या नाशाप्रमाणे क्षणभंगुर पाहून, प्रजेच्या आक्रोशाकडे दुर्लक्ष करून राज्याचा त्याग केला आणि प्रव्रजित होऊन नैष्क्रम्य पारमी पूर्ण केली. (युधंजयचरियं) 23. २३. Yo somanassavisuto kururājaputtoDussīlakuṭajaṭilabbacanaṃ paṭicca,Raññā niyojitavadho vadhakāvakāsaṃLaddhānusāsiya’bhinikkhami cattarajjo; () (Somanassa cariyaṃ; ) जे कुरुराजपुत्र 'सोमनस' नावाने प्रसिद्ध होते, एका दुःशील आणि कपटी जटाधारी तपस्व्याच्या सांगण्यावरून राजाने त्यांना मृत्युदंडाची शिक्षा दिली असता, वधकांकडून वेळ मिळवून त्यांनी त्यांना उपदेश केला आणि राज्याचा त्याग करून ते अभिनिष्क्रमण करते झाले. (सोमनसचरियं) 24. २४. Yo kāsirājatanujo’pi ayogharākhyoĪhaṃ bhato ciramayogharavāsahīrū,Rajjaṃ pahāya paramaṃ pitarā padattaṃNekkhammapāramiparo vanamotarittha; () (Ayogharacariyaṃ; ) जे काशीराजाचे पुत्र असूनही 'अयोगृह' (लोखंडी घर) या नावाने ओळखले जात होते, भीतीपोटी दीर्घकाळ लोखंडी घरात वाढवले गेले असूनही, वडिलांनी दिलेले श्रेष्ठ राज्य सोडून, नैष्क्रम्य पारमी पूर्ण करण्यासाठी त्यांनी वनात प्रवेश केला. (अयोगृहचरियं) 25. २५. Yo pañcakāmaguṇadīpanato’padiṭṭha-Sambhattamittavacanampi paṭikkhipitvā,Niddhantakañcananibhacchavi kañcanākhyoPatvā tapovanamapabbaji bandhavehi; () (Bhisacariyaṃ; ) जे शुद्ध सोन्यासारखी कांती असलेले 'कांचन' नावाचे होते, पंचकामगुणांचे सुख दाखवणाऱ्या आपल्या प्रिय मित्रांचे बोलणे नाकारून, आपल्या बांधवांसह तपोवनात जाऊन प्रव्रजित झाले. (भिसचरियं) 26. २६. Pakkhittadaddulanahārurivā’nalamhiSaṅkhāradhammavisaye paṭivaṭṭitatto,Yo soṇabhusurasudhī vibhavaṃ pahāyaPabbajjituṃ sapariso pavanaṃ jagāma; () (Soṇapaṇḍitacariyaṃ; Iti nekkhamma pārami; ) आगीत टाकलेल्या चामड्याच्या तुकड्याप्रमाणे संस्कारित गोष्टींच्या विषयातून ज्यांचे मन विरक्त झाले होते, त्या बुद्धिमान 'सोण' पंडितांनी आपल्या अफाट वैभवाचा त्याग करून, आपल्या परिवारासह प्रव्रजित होण्यासाठी वनाचा मार्ग धरला. (सोणपंडितचरियं; ही नैष्क्रम्य पारमी होय) 27. २७. Yo seṇako sudhi pasibbakagabbhasāyiṃVippassi mohakalusikatamānasassa,Sappaṃ sughoramupadassiya dīghadassīPaññāsupāramimapūrayi bhurimedho; () (Seṇakapaṇḍita cariyaṃ; ) जे अत्यंत बुद्धिमान आणि दीर्घदर्शी 'सेणक' पंडित होते, मोहाने मलिन मन झालेल्या एका ब्राह्मणाच्या पिशवीत लपलेला अत्यंत भयंकर साप त्यांनी ओळखला आणि तो दाखवून देऊन प्रज्ञा पारमी पूर्ण केली. (सेणकपंडितचरियं) 28. २८. Yo yaṃ mahosadhasamākhyasudhī sudhīsoUmmaggasaṃvutanisaggavatisamo’pi,Ummaggato’va sabalaṃ mithilādhināthaṃPaññāpajāpatipati riputo mumoca; () (Mahosadhacariyaṃ iti paññā pāramī; ) जे पंडितांचे स्वामी 'महोसध' नावाने प्रसिद्ध होते, पृथ्वीप्रमाणे अत्यंत सहनशील असूनही, त्यांनी आपल्या प्रज्ञेच्या बळावर बोगद्याच्या मार्गाने मिथिलेच्या राजाला त्याच्या सैन्यासह शत्रूच्या तावडीतून सोडवले. (महोसधचरियं; ही प्रज्ञा पारमी होय) 29. २९. Vālenu’ḷāravīriyo vīriyena ghoraṃSaṃsāradukkhamiva yo kisakālako’pi,Gambhīrasāgarajalaṃ sapajānukampīUssiñcituṃ satatamārahi sattasāro; () (Kālaka cariyaṃ) जे महान वीर्याने युक्त होते, लहान आकाराचे 'कालक' (पक्षी) असूनही, आपल्या पिलांवरील करुणेपोटी, संसाराच्या घोर दुःखासारखे अथांग समुद्राचे पाणी उपसण्यासाठी आपल्या वीर्याने निरंतर प्रयत्नशील राहिले. (कालकचरियं) 30. ३०. Rājāmahādijanako janakundacandoGambhīrabhurisalilaṃ salilākaraṃ yo,Sūro’rubāhuvīriyo vīriyaṃ tatāraSaṃsārasindhutaraṇe taraṇīsarūpo; () (Mahājanakacariyaṃ; Iti vīriyapārami; ) जे लोकांसाठी चंद्रासमान असलेले राजे 'महाजनक' होते, अथांग आणि विशाल जलराशी असलेल्या समुद्राला ज्यांनी आपल्या बाहुबलाने आणि वीर्याने पोहून पार केले; संसाराचा समुद्र पार करण्यासाठी ते एका नौकेसमान होते. (महाजनकचरियं; ही वीर्य पारमी होय) 31. ३१. Yo khantitintahadayo yatikhantivādīChedāpite’pi sakalaṃ sakalattabhāve,Samapūtakhantijalamevabhūsaṃ sisecaVyāpādapāvakapadittakalāburāje; () (Khantivādī cariyaṃ) जे क्षमेने ओथंबलेले हृदय असलेले 'क्षांतिवादी' तपस्वी होते, त्यांचे संपूर्ण शरीर छिन्नविच्छिन्न केले जात असतानाही, त्यांनी क्रोधाग्नीने जळणाऱ्या कलाबू राजावर आपल्या अत्यंत शुद्ध क्षमारूपी जलाचाच वर्षाव केला. (क्षांतिवादीचरियं) 32. ३२. Yo dhammapālanaparo susu dhammapāloKārāpite’pi vadhakeha’simālakammaṃ,Āsannatāpanirayamhi patāparājeKhantiṃ pavattayi manappitakhantimetto; () (Dhammapāla cariyaṃ; Iti khantipāramī; ) जे धर्माचे पालन करणारे बालक 'धम्मपाल' होते, जल्लादांकडून आपल्या शरीराचे तुकडे केले जात असतानाही, नरकाच्या उंबरठ्यावर उभ्या असलेल्या प्रतापी राजावर त्यांनी आपल्या मनातील क्षमा आणि मैत्रीभावाने क्षमेचाच वर्षाव केला. (धम्मपालचरियं; ही क्षांति पारमी होय) 33. ३३. Yo antarīpagabhayaṃkarasuṃsumāra-Muddhāsamappitapado kapirājabhūto,Dinnaṃ paṭiññamanukubbamanaññalabbhaṃNajjā papāta paratīramasaccabhīrū; () (Kapirāja cariyaṃ) जे वानरराज झाले होते, नदीच्या मध्यभागी असलेल्या भयानक मगरीच्या डोक्यावर पाय ठेवून, असत्याला घाबरणारे असल्यामुळे, दिलेले वचन पूर्ण करण्यासाठी त्यांनी नदीच्या दुसऱ्या तीरावर उडी घेतली. (वानरराजचरियं) 34. ३४. Yo saccapāramiparo vasi paccanāmoSaccena saccamahīsandhiya saccadassī,Poriṃ samaggakaraṇiṃ sirijambudīpeSampālayaṃ sakalalokamavoca vācaṃ; () (Saccasavbhaya cariyaṃ; ) जे सत्यपारमितेमध्ये श्रेष्ठ, जितेंद्रिय आणि 'सच्च' (सत्य) नावाचे होते, ज्यांनी सत्याने सत्यभूमीचा शोध घेतला आणि जे सत्यदर्शी होते; ज्यांनी या शोभायमान जंबुद्विपात प्राचीन काळापासून चालत आलेली ऐक्य घडवून आणणारी आणि संपूर्ण जगाचे रक्षण करणारी वाणी उच्चारली. (सच्चसव्हय चरिया;) 35. ३५. Yo vaṭṭapotakadijo avirūḷhapakkha-Pādo’tikhuddakakulāvakagabbhasāyī,Saccena soḷasakarisamitappadeseDāvagginibbutimakā thiramāyugantaṃ; () (Vaṭṭapotaka cariyaṃ; ) जे पंख आणि पाय न फुटलेले, अत्यंत लहान घरट्यात राहणारे 'वट्टपोतक' (लावार पक्ष्याचे पिल्लू) नावाचे पक्षी झाले होते, त्यांनी सत्याच्या बळावर सोळा करीस (एक मोजमाप) क्षेत्रात पसरलेला वणवा (दावाग्नी) कल्प संपेपर्यंत शांत केला. (वट्टपोतक चरिया;) 36. ३६. Yo gijjhakākabakabāṇakabhakkhabhuta-Bandhu nidāgharavitāpaparikkhayā’pe,Ritte saramhi parimocayi maccharājāSaccena’kālajaladāgamapaccayena; () (Maccharāja cariyaṃ; ) उन्हाळ्याच्या कडक उन्हामुळे कोरड्या पडलेल्या तलावात, गिधाडे, कावळे, बगळे इत्यादींचे भक्ष्य बनत चाललेल्या आपल्या बांधवांना (माशांना), ज्या मत्स्यराजाने (माशांच्या राजाने) अकाली पाऊस पाडण्याच्या सत्यक्रियेद्वारे मुक्त केले. (मच्छराज चरिया;) 37. ३७. Duṭṭhāhidaṭṭhavisavegavimucchitaṃ yoMaṇḍabbatāpasavaro’rasayaññadattaṃ,Katvāna saccakiriyaṃ karuṇāya kaṇha-Dīpāyano muni mumoca tamāpadamhā; () (Kaṇhādīpāyana cariyaṃ; ) दुष्ट सर्पाच्या दंशाने विषाच्या वेगाने मूर्च्छित झालेल्या मांडव्य तापसाच्या यन्नदत्त (यज्ञदत्त) नावाच्या पुत्राला, ज्या कण्हदीपायन मुनींनी करुणेने सत्यक्रिया करून त्या संकटातून मुक्त केले. (कण्हदीपायन चरिया;) 38. ३८. Yo porisādavasago sutasomarājāRajje tiyojanasate sakajīvite’pi,Saccaṃ rarakkha nanu saccaparo nirāsoDinnaṃ paṭissavamubhinnamapānukubbaṃ; () (Sutasomacariyaṃ; Iti saccapāramī; ) जे नरभक्षकाच्या (पोरिसादाच्या) ताब्यात गेलेले सुतसोम राजे होते, त्यांनी तीनशे योजन विस्तीर्ण राज्याची आणि स्वतःच्या प्राणाचीही पर्वा न करता, दिलेले वचन पूर्ण करत सत्य पाळले; ते खरोखरच सत्यपरायण आणि निस्पृह होते. (सुतसोम चरिया; ही सत्यपारमिता होय;) 39. ३९. Nibbinnarajjavibhavo bhavabhīrūtāyaYo mūgapakkhabadhirākati mūgapakkho,Nīte nikhātumapaki sīvathikāvakāseDaḷhaṃ adhiṭṭhitavataṃ vata nojahāsi; () (Temiyacariyaṃ; Iti adhiṭṭhāna pāramī; ) संसाराच्या भयामुळे राजवैभवाचा कंटाळा येऊन, जे मुके, पांगळे आणि बहिरे असल्यासारखे (मूगपक्ख) राहिले; आणि जिवंत गाडण्यासाठी स्मशानात नेले असताही, ज्यांनी आपले दृढ अधिष्ठान (निश्चय) सोडले नाही. (तेमिय चरिया; ही अधिष्ठान पारमिता होय;) 40. ४०. Mettavihāraparamo piturandhayaṭṭhiYo somasommayadayo’pi suvaṇṇasāmo,Vāḷehi samparivuto pavane vihāriMettākhyapāramimapūrayi pāpabhīrū; () (Suvaṇṇasāmacariyaṃ; ) जे आपल्या अंध मातापित्यांचे आधारस्तंभ, चंद्रासारखे सौम्य व दयाळू सुवण्णसाम (सुवर्णशाम) होते; जे हिंस्त्र श्वापदांनी वेढलेले असूनही वनात मैत्रीभावाने राहिले आणि पापभीरू राहून ज्यांनी 'मेत्ता' (मैत्री) नावाची पारमिता पूर्ण केली. (सुवण्णसाम चरिया;) 41. ४१. Yo ekarājavisuto bhuvi kāsirājāMettākalattadutiyo sakajīvite’pi,Avachinnarajjavibhāve paṭipakkharājeMettāya samphari samaṃ paribhāvitāya; () (Ekarājacariyaṃ; Iti mettā pāramī; ) पृथ्वीवर 'एकराज' म्हणून प्रसिद्ध असलेले जे काशिराजे होते, ज्यांनी शत्रू राजाने आपले राज्य व वैभव हिरावून घेतले आणि स्वतःच्या प्राणावर बेतले तरीही, शत्रू राजावरही आपल्या पत्नीप्रमाणेच समान मैत्रीभावाने (मेत्ता) प्रेम केले. (एकराज चरिया; ही मैत्री पारमिता होय;) 42. ४२. Yā lomehaṃsavisuto’pi tulāsarikkhoMānāvamānanakaresu sukhe ca dukkha,Vāsaṃ cavaṭṭhiparikiṇṇasusānamajjheVeraṃ averamanupecca rarakkhu’pekkhaṃ; () (Lomahaṃsacariyaṃ; Iti upekkhāka pakāramiṃ) जे 'लोमहंस' म्हणून प्रसिद्ध होते, जे मान-अपमान आणि सुख-दुःखात तराजूच्या काट्याप्रमाणे समतोल राहिले; आणि हाडांनी वेढलेल्या स्मशानाच्या मध्यभागी राहूनही, वैर किंवा राग न बाळगता ज्यांनी उपेक्षा (उपेक्खा - तटस्थता) जपली. (लोमहंस चरिया; ही उपेक्षा पारमिता होय;) 43. ४३. So bodhiyā’bhiniyato paripakkañāṇoBuddhaṅkuro’pacitapāramitābalena,Nijjhāmataṇha’sitakañjakkhuppipāsa-Lokantarorunirayesu na jātu jāto; () ते बोधीसाठी निश्चित झालेले, परिपक्व ज्ञान असलेले बुद्धअंकुर (बोधिसत्व), आपल्या संचित पारमितांच्या बळावर, जळणारी तृष्णा, भूक व तहानेने व्याकुळ असणाऱ्या प्रेतयोनीत किंवा लोकांतरिय नावाच्या महापातळात (नरकात) कधीही जन्माला आले नाहीत. 44. ४४. Nālattha paṇḍakanapuṃsakamūgapakkha-Chaccandhajātibadhiritthijaḷattabhāvaṃ,So makkhikāmakasakutthakipillikādi-Jātyā napātubhavi kīṭapaṭaṅgajātyā; () त्यांनी कधीही नपुंसक, मुके, पांगळे, जन्मांध, बहिरे, स्त्री किंवा जडबुद्धी (मतिमंद) असा जन्म घेतला नाही; तसेच ते माशी, डास, ढेकूण, मुंगी किंवा कीटक-पतंग इत्यादी योनींमध्ये कधीही जन्माला आले नाहीत. 45. ४५. Nālattha gandhagajato puthulatta bhāvaṃNālattha vaṭṭasusukā sukhumanta bhāvaṃ,Nālattha umdanamammanakatta bhāvaṃNālattha evamatihīnataratta bhāvaṃ; त्यांनी गंधहत्तीसारखे अवाढव्य शरीर किंवा लहान पक्षी व सुसरीसारखे अत्यंत सूक्ष्म शरीर धारण केले नाही; तसेच ते कधी बुटके किंवा तोतरे झाले नाहीत आणि त्यांनी अशी कोणतीही अत्यंत हीन अवस्था प्राप्त केली नाही. 46. ४६. Nāhosi mātuvadhako pitughātako vāNāhosi saṅghabhiduro arahantaghāto,Nāhosi duṭṭhahadayena tathāgatassaNāhosi saṃjananako rudhirassa kāye; () ते कधीही मातृघातक (आईची हत्या करणारे) किंवा पितृघातक (वडिलांची हत्या करणारे) झाले नाहीत; त्यांनी कधी संघभेद केला नाही किंवा अर्हंताची हत्या केली नाही; आणि दुष्ट बुद्धीने तथागतांच्या शरीरातून रक्त काढण्याचे पापही त्यांनी कधी केले नाही. 47. ४७. Kammaṃ phakhalaṃ tadubhayaṃ paṭibāhino yeUcchedadiṭṭhigatikā vihariṃsu tesaṃ,Laddhiṃ kadāci naparāmasi saddahānoKammaṃ phalaṃ niyatabodhiparāyaṇo so; () कर्म आणि त्याचे फळ या दोन्ही गोष्टी नाकारणाऱ्या उच्छेदवादी लोकांच्या मतांचा त्यांनी कधीही स्वीकार केला नाही; कर्म आणि त्याच्या फळावर श्रद्धा ठेवणारे ते बोधिसत्व निश्चितपणे बोधीप्रती समर्पित होते. 48. ४८. Yasmiṃ bhave bhavati nāmacatukkamattaṃTatrā’pi puññakaraṇattha masaññasatte,Aṭṭhānato napaṭisandhimagaṇhi suddhā-Vāsesu pañcasu kadāci papañcabhīrū; () ज्या अस्तित्वात केवळ चार नाम-स्कंध असतात (अरूप लोक) किंवा पुण्यकर्म करण्यास वाव नसलेल्या 'असंज्ञसत्त' (संज्ञा नसलेल्या) लोकात त्यांनी कधीही प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) घेतली नाही; तसेच प्रपंचाचे (संसाराच्या विलंबाचे) भय बाळगणाऱ्या त्यांनी पाच 'शुद्धावास' स्वर्गात कधीही जन्म घेतला नाही. 49. ४९. Buddhaṅkuro niyatabodhipado kadāciDīghāyukesu’pibhavesu sukhānapekho,Katvā’dhimuttivacanaṃ idha jīvalokeNibbatti so tidasapāramipūraṇatthaṃ; () निश्चित बोधीपद प्राप्त करणारे ते बुद्धअंकुर (बोधिसत्व) कधीकधी दीर्घायुषी लोकांमध्ये मिळणाऱ्या सुखाची अपेक्षा न करता, स्वेच्छेने मृत्यूची (अधिमुक्ति-कालक्रिया) निवड करून, तीस पारमिता पूर्ण करण्यासाठी या मनुष्यलोकात जन्माला आले. 50. ५०. Iccevaṃ so purisanisabho duppavesassa bodhi-Pāsādassā’vataraṇasamattiṃsatisseṇirūpaṃ,Nipphādento parahitarato pāramīdhammajātaṃSaṃsāre saṃsari cirataraṃ ghoradukkhaṃ titikkhaṃ; () अशा प्रकारे, परोपकारात मग्न असलेल्या त्या पुरुषश्रेष्ठाने (बोधिसत्त्वांनी), प्रवेश करण्यास कठीण अशा बोधी-प्रासादावर (ज्ञानाच्या महालावर) चढण्यासाठी शिडीसारख्या असणाऱ्या तीस पारमितांचे पालन करत, घोर दुःख सहन करत या संसारात दीर्घकाळपर्यंत भ्रमण केले. Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānanda dānanidāne jinavaṃsadīpe durenidāne pāramidhammābhisaṅkharaṇa pavatti paridīpo catuttho saggo. अशा प्रकारे, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या, मेधानंद नावाच्या यतीने (भिक्खूने) रचलेल्या 'जिनवंसदीप' (जिनवंशदीप) ग्रंथातील 'दूरेनिदान' अंतर्गत 'पारमिताधर्मांचे संपादन' नावाचा चौथा सर्ग समाप्त झाला. 1. १. Atthavattapadaṃ nānāvaṇṇamaṇṇavajānvitaṃ,Patthyāvattamivāhosi jetuttarapuraṃ pure; () (Silesa bandhanaṃ; ) प्राचीन काळी जेतुत्तर नावाचे नगर हे विविध वर्णांनी (रंगांनी/अक्षरांनी) युक्त आणि समृद्ध अशा 'पथ्यावृत्त' (एक काव्यप्रकार) श्लोकासारखे अर्थपूर्ण व शोभायमान होते. (श्लेष बंधन;) 2. २. Parikhāmekhalādāma baddhapākārasoṇinī,Rarāja rājadhānī sā vadhūva patimaṇḍitā; () ती राजधानी एखाद्या नटलेल्या वधूप्रमाणे शोभून दिसत होती; जिच्यामध्ये खंदक हाच तिचा मेखला (कमरपट्टा) आणि तटबंदी हीच तिची कंबर होती. 3. ३. Maṇisiṅgaṃsumālābhi bālaṃsumālivibbhamaṃ,Sasaṅkamaṇḍalaṃ tasmiṃ palamhesā’bhīsārikā; () रत्नांच्या शिखरांच्या किरणांमुळे ते नगर बालसूर्यासारखे तेजस्वी दिसत होते; तेथे चंद्राचे मंडल हे अभिसारिकेसारखे (प्रियकराला भेटायला जाणाऱ्या स्त्रीसारखे) भासत होते. 4. ४. Indirāmandirā’mandamaṇimandirasālinī,Hemaddhajāvali tasmiṃ kiḷāpayi kalāpino; () लक्ष्मीच्या मंदिरासारख्या भव्य आणि रत्नांनी मढवलेल्या महालांनी युक्त असलेल्या त्या नगरातील सोन्याच्या ध्वजांची रांग मोरांना थुईथुई नाचवत असे. 5. ५. Rarāja nāgarājānaṃ kappitābharaṇehi ca,Dāṭhāhi dānadhārāhi meghavacchantā’va sā purī; () दागिन्यांनी सजवलेले हत्ती, त्यांचे सुळे आणि त्यांच्या गंडस्थळातून वाहणारे मदजल यांमुळे ते नगर जणू पाऊस पाडणाऱ्या ढगांप्रमाणे शोभून दिसत होते. 6. ६. Turaṅganikaroṇḍutadhulidhūsaritambaraṃ,Nivāritātapaṃraṅgavitānassirimāhari; () घोड्यांच्या टापांमुळे उडालेल्या धुळीने धूसर झालेले आकाश, सूर्याच्या उष्णतेला रोखून धरणाऱ्या रंगीबेरंगी चांदव्यासारखी (मंडपासारखी) शोभा धारण करत होते. 7. ७. Nīlasevāladhammillā samphullakamalā’nanā,Tahimuppalalola’kkhī haṃsapīnapayodharā; () तेथील कमळांचे तलाव हे एखाद्या स्त्रीसारखे भासत होते; ज्यांचे निळे शेवाळ हेच तिचे मोकळे केस, उमललेली कमळे हेच तिचे मुख, डोलणारी नीलकमळे हेच तिचे चंचल डोळे आणि हंस हेच तिचे पुष्ट स्तन होते. 8. ८. Kiñjakkharājirasānāruddharodhanitambinī,Bhiṅgālimaṇimañjirā nārī’vā’suṃ sarojinī; () (Silesa bandhanaṃ; ) कमळांचे परागकण हाच जिचा कमरपट्टा, जिचे किनारे हेच तिचे नितंब आणि भुंग्यांचे थवे हेच जिचे रत्नांचे पैंजण होते; असे ते कमळांचे तलाव एखाद्या सुंदर स्त्रीसारखे भासत होते. (श्लेष बंधन;) 9. ९. Kevakalaṃ kapparukkhehi vinā sā rājadhānya’hu,Visāṇārājadhānī’va sabbasampattisālinī; () केवळ कल्पवृक्षांशिवाय ती राजधानी सर्व प्रकारच्या संपत्तीने समृद्ध अशी कुबेराच्या अलकानगरीसारखीच होती. 10. १०. Kadāci purisājañño rājā’hosi pure tahiṃ,Vessantaro’tināmena vissuto bhuvanattaye; () एकेकाळी त्या नगरात तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध असलेले, 'वेस्सन्तर' (विश्वंतर) नावाचे एक पुरुषश्रेष्ठ राजे राज्य करत होते. 11. ११. Kumāro’va samāno so dānakīḷāparāyaṇo,Kāyūpagāni dhātīnaṃ ratanābharaṇāni’pi; () कुमारवयात असतानाही ते दान देण्याच्या कार्यात मग्न असत; त्यांनी आपल्या दाईंनी (सांभाळ करणाऱ्या स्त्रियांनी) अंगावर घातलेले रत्नांचे दागिनेही दान केले होते. 12. १२. Khaṇḍākhaṇḍaṃ karitvāna navakkhantuṃ kapariccaji,Evaṃ bāhiravatthūnidadanto aṭṭhavassiko; () त्यांनी त्या दागिन्यांचे तुकडे-तुकडे करून नऊ वेळा दान केले; अशा प्रकारे बाह्य वस्तूंचे दान देत असताना, वयाच्या आठव्या वर्षी... 13. १३. Pāsādamabhirīhitvā sonisajjā’bhiyācanaṃ,Dassāmī’ti vicintesi sisakkhimaṃsalohitaṃ; () महालावर चढून तेथे बसले असता, त्यांनी विचार केला की, "जर कोणी माझ्याकडे याचना केली, तर मी माझे मस्तक, डोळे, मांस आणि रक्त देखील दान करीन." 14. १४. Sukhedhito mahāsatto sukkapakkhe’va candimā,Pālesi dasadhammena patvā rajjasiriṃ pajaṃ; () शुक्लपक्षातील चंद्राप्रमाणे वाढणारे, सुखात वाढलेले ते महासत्व (बोधिसत्व), राजवैभव प्राप्त झाल्यावर 'दशराजधर्मा'नुसार (दहा राजधर्मांनुसार) प्रजेचे पालन करू लागले. 15. १५. Nisajjo paripāsāde so rājā ekadā raho,Kāmānaṃ saṅkilesañca vokārādīnavaṃ sari; () एकदा महालात एकांतात बसले असताना, त्या राजांनी कामभोगांमधील क्लेश आणि संसारातील दोषांचे (आदीनवांचे) स्मरण केले. 16. १६. Pabbajjāhirato rājā nibbinto vibhavebhave,Sampattisāramādāya hitvā rajjasiriṃ varaṃ; () प्रव्रज्येमध्ये (संन्यासात) रस असणारे ते राजे, वैभव आणि संसाराविषयी विरक्त झाले; त्यांनी श्रेष्ठ राजवैभवाचा त्याग करून, दानाच्या रूपाने संपत्तीचा खरा सार ग्रहण केला. 17. १७. Mattamātaṅgarājā’va aggipajjalakānanā,Rudato ñātisaṅghassa agārasmā’bhi nikkhamī; () पेटलेल्या जंगलातून बाहेर पडणाऱ्या एखाद्या मत्त हत्तीप्रमाणे, आपले नातेवाईक रडत असतानाही, त्यांनी गृहत्याग (अभिनिष्क्रमण) केला. 18. १८. Campakāsokavakulatarusaṇḍasumaṇḍitaṃ,Sikhaṇḍimaṇḍalākhaṇḍakīḷaṃ kokilakūjanaṃ; () जे चाफा, अशोक आणि बकुळीच्या वृक्षांच्या समूहाने सुशोभित होते, जेथे मोरांचे थवे थुईथुई नाचत होते आणि कोकिळांचे कूजन ऐकू येत होते (अशा वनाकडे ते निघाले). 19. १९. Anekamigapakkhīnamāsayaṃ salilāsayaṃ,Vīkāsakusumāmodappavāsitasamīraṇaṃ; () अनेक पशू-पक्ष्यांचे आश्रयस्थान असलेल्या, जलाशयांनी युक्त आणि उमललेल्या फुलांच्या सुवासाने सुगंधित झालेल्या वाऱ्याने युक्त अशा (त्या तपोवनात)... 20. २०. Madhumattā’liṅdhaṅkāranibbhara’mburuhākaraṃ,Sampātanijjharā’rāvagambhīrabhuribhūdharaṃ; () मधाने धुंद झालेल्या भुंग्यांच्या गुंजारवाने भरलेल्या कमळांच्या तलावांनी युक्त आणि कोसळणाऱ्या धबधब्यांच्या गंभीर आवाजाने गाजणाऱ्या विशाल पर्वतांनी युक्त अशा... 21. २१. Pavavekakkhamaṃ vaṅkapabbhāraṃ girigabbharaṃ,Duppavesapakathaṃ vaṅkagirināmatapovanaṃ; () एकांतासाठी योग्य, वक्र कडे आणि पर्वतांच्या गुहांनी युक्त, प्रवेश करण्यास कठीण अशा 'वंकगिरी' नावाच्या तपोवनात... 22. २२. Patvā laddhe’sipabbajjā kavilāso so mahībhujo,Caranto brahmacariyaṃ cirassaṃ vītināmayi; () तेथे पोहोचून प्रवज्जा ग्रहण करून, तो विलासप्रिय राजा (वेस्सन्तर) ब्रह्मचर्याचे आचरण करत दीर्घकाळ राहिला. 23. २३. Tassarañño mahesipi maddīnāma sukhedhitā,Puttadhītūbhisaddhiṃ taṃ tapovanamupāvisi; () त्या राजाची सुखात वाढलेली 'मद्दी' नावाची पट्टराणी देखील आपल्या पुत्र आणि कन्येसह त्या तपोवनात आली. 24. २४. Mahiccho pūjakovippo tadā bīgacchadassano,Yena vessantarosattasāro tenupasaṅkami; () तेव्हा अत्यंत लोभी आणि कुरूप दिसणारा एक जुजक नावाचा ब्राह्मण, जेथे सत्त्वांचे सार असलेले वेस्सन्तर होते, तेथे आला. 25. २५. Attho kammakarehī’ti jarājajjaritassa me,Puttañcadhītaraṃ yācī dhīraṃ patvā dayāparaṃ; () "वृद्धत्वामुळे जर्जर झालेल्या मला सेवकांची गरज आहे," असे सांगून त्याने त्या धीरगंभीर आणि दयाळू बोधिसत्त्वाकडे त्यांच्या पुत्र आणि कन्येची याचना केली. 26. २६. Ubho kaṇhājinaṃ jāliṃ sasenahabhārabhājanaṃ,Sammāsambodhikāmo so taṇhādāsabyamuttiyā; () सम्यक्संबोधीची आकांक्षा बाळगणाऱ्या आणि तृष्णेच्या दास्यत्वातून मुक्ती मिळवण्यासाठी त्यांनी आपले अत्यंत प्रिय असलेले जाली आणि कण्हाजिना या दोन्ही मुलांना... 27. २७. Dakkhiṇodakasamputajūjaka’ñjalibhājane,Samappayittha bandhitvā agamā’dāya niddayo; () जुजकाच्या अंजलीमध्ये दानोदक (दक्षिणेचे पाणी) सोडून त्यांना सोपवून दिले. तो निर्दयी ब्राह्मण त्यांना बांधून घेऊन निघून गेला. 28. २८. Dānādhimuttīvīmaṃsī vippākappenu’pāgato,Saṃyāci devarājā’tha maddideviṃ patibbataṃ; () त्यानंतर, दानाच्या पारमितेची परीक्षा घेण्यासाठी देवराज इंद्राने ब्राह्मणाचे रूप धारण करून येऊन, पतिव्रता मद्दी देवीची याचना केली. 29. २९. Dakkhiṇodakaniddhotahattho so dakkhiṇodakaṃ,Katvā devesavippassa deviṃ devo pariccaji; () दानोदकाने हात धुवून, त्या देवतुल्य राजाने (वेस्सन्तरांनी) दानोदक सोडून ती देवी त्या ब्राह्मणरूपी देवराजाला दान केली. 30. ३०. Sattakkhattuṃ pakampittha tassa pāramitejasā,Sādhusādhūti pattānumodantī’va mahīvadhū; () त्यांच्या पारमितेच्या तेजाने ही पृथ्वी सात वेळा कंपित झाली, जणू काही पृथ्वीरूपी वधू 'साधू, साधू' म्हणून अनुमोदन देत होती. 31. ३१. Iccevaṃ purisārañño paripācinapāramī,Maṇiraṃsismujjota pāsādasatalaṅkate; () अशा प्रकारे, पारमिता पूर्ण केलेले ते पुरुषश्रेष्ठ (वेस्सन्तर), मण्यांच्या किरणांनी प्रकाशमान आणि शेकडो महालांनी सुशोभित अशा... 32. ३२. Mandamandāniloṇḍūta pañcavaṇṇaddhajālīnaṃ,Maṇikiṃkiṇijālānurāvasotarasāyane; () मंद वाऱ्याने हलणाऱ्या पंचरंगी ध्वजांच्या समूहाने युक्त आणि मण्यांच्या लहान घंटांच्या आवाजाने कानांना तृप्त करणाऱ्या... 33. ३३. Dibbehi naccagītehi vāditehi manorame,Kandappamaṇḍapākāra raṅgamaṇḍapamaṇḍite; () दिव्य नृत्य, गीत आणि वादनाने मनोहर असलेल्या, कामदेवाच्या मंडपासारख्या रंगमंचांनी सुशोभित अशा... 34. ३४. Dibbantadibbarājūnaṃ indacāpasatehi’va,Cūḷāmaṇīmarīcihī sambādhīkaḷita’mbare; () दिव्य राजांच्या मुकुटमण्यांच्या किरणांनी शेकडो इंद्रधनुष्यांप्रमाणे आकाश व्यापून टाकलेल्या... 35. ३५. Accharāhi kucañcandanamitaṅgīhi dūrato,Vidhūtacandikārāji cārucāmara mārute; () चंदनाने सुवासित शरीराच्या अप्सरांनी दुरून ढाळलेल्या सुंदर चामरांच्या वाऱ्याने युक्त अशा... 36. ३६. Suttappabuddhaposo’va tusite tidasālaye,Tato cavitvā nibbatti hutvā santusita’vhayo; () झोपेतून जागे झालेल्या माणसाप्रमाणे, तेथून च्युत (मृत्यू) होऊन तुषित स्वर्गात 'संतुषित' नावाचे देवपुत्र म्हणून उत्पन्न झाले. 37. ३७. Dibbesu pañcakāmesu vasanto tusitālaye,Pañcindriyāni lokekalocano paricārayi; () तुषित स्वर्गात राहून, दिव्य अशा पंचकामगुणांचा उपभोग घेत, जगाचे एकमेव नेत्र असलेल्या त्यांनी आपल्या पाचही इंद्रियांना तृप्त केले. 38. ३८. Tadā dasasahassesu cakkavāḷesu devatā,Ekattha sannipatitā sutvā buddhahaḷāhaḷaṃ; () तेव्हा, 'बुद्ध-कोलाहल' (बुद्ध अवतरणार असल्याची घोषणा) ऐकून दहा हजार चक्रवाळांमधील देवता एका ठिकाणी एकत्र आल्या. 39. ३९. Teno’pasaṅkamitvāna yenā’si purisuttamo,Katvā tabbadanambhojaṃ nayanālikulālayaṃ; () जेथे ते पुरुषोत्तम होते, तेथे जाऊन, त्यांच्या मुखकमलाकडे आपले नेत्ररूपी भ्रमर लावून... 40. ४०. Cūḷāmaṇimayukhambutiddhotacaraṇāsane,Baddhañjalipuṭambhojamakulāti samappayuṃ; () आपल्या मुकुटमण्यांच्या किरणांच्या पाण्याने प्रक्षालित झालेल्या त्यांच्या पादपीठावर, कमळाच्या कळीप्रमाणे हात जोडून त्यांनी प्रार्थना केली. 41. ४१. Cakkavattipadaṃ sakkamārabrahmapadatayā,Nakho mārisa patthetvā pāramī paripācitā; () "हे महाभाग! आपण चक्रवर्ती पद, इंद्र पद, मार पद किंवा ब्रह्म पदाची आकांक्षा धरून पारमिता पूर्ण केलेल्या नाहीत." 42. ४२. Veneyyabandhubhutena sammāsambodhimicchatā,Tayā mārisa kicchena pūritā dasapāramī; () "विनेय (बोधप्राप्त होण्यास योग्य) जीवांचे बंधू बनून, सम्यक्संबोधीची इच्छा धरणाऱ्या आपण, हे महाभाग! अत्यंत कष्टाने दहा पारमिता पूर्ण केल्या आहेत." 43. ४३. Sadevakassa lokassa hitāya mātukucchiyaṃ,Uppajjatūti yāciṃsu taṃdhīraṃ karuṇāparaṃ; () "देवलोकासह संपूर्ण जगाच्या कल्याणासाठी आपण मातेच्या उदरात जन्म घ्यावा," अशी त्यांनी त्या परम कारुणिक आणि धीरगंभीर बोधिसत्त्वाकडे याचना केली. 44. ४४. Satavassāyuheṭṭhāpi uddhaṃ sahasahassato,Yasmā akālo buddhānaṃ tasmā kālaṃ vipassi so; () शंभर वर्षांपेक्षा कमी आणि एक लाख वर्षांपेक्षा जास्त आयुष्यमान असणे हा बुद्धांच्या उत्पत्तीचा काळ नसल्यामुळे, त्यांनी योग्य काळाचे निरीक्षण केले. 45. ४५. Yasmā aññesu dīpesu sambuddhā nopapajjare,Jāyanti jambudīpasmiṃ tasmā dīpaṃ vipassi so; () इतर द्वीपांमध्ये सम्यक्संबुद्ध जन्म घेत नाहीत, तर ते केवळ जम्बुद्वीपातच जन्म घेतात; म्हणून त्यांनी योग्य द्वीपाचे (जम्बुद्वीप) निरीक्षण केले. 46. ४६. Yasmā milakkhadesesu nūppajjanti tathāgatā,Jāyare majjhime dese tasmādesaṃ vipassi so; () म्लेंच्छ (सीमावर्ती) देशांमध्ये तथागत जन्म घेत नाहीत, तर ते मध्यदेशात जन्म घेतात; म्हणून त्यांनी योग्य देशाचे (मध्यदेश) निरीक्षण केले. 47. ४७. Yasmā najāyare vessasuddatvayesu jāyare,Khantiye brāhmaṇe buddhā kulaṃ tasmā vipassi so; () वैश्य किंवा शूद्र कुळात बुद्ध जन्म घेत नाहीत, तर ते क्षत्रिय किंवा ब्राह्मण कुळात जन्म घेतात; म्हणून त्यांनी योग्य कुळाचे निरीक्षण केले. 48. ४८. Yasmā anaññavisayā kucchi sambuddhamātuyā,Tasmā āyuparicchedavasena passi mātaraṃ; () सम्यक्संबुद्धांच्या मातेचे उदर इतर कोणासाठीही नसते, म्हणून त्यांनी मातेच्या आयुष्यमर्यादेचा विचार करून योग्य मातेचे निरीक्षण केले. 49. ४९. Lokekalocano evaṃ katvā pañcāvalokanaṃ,Tāsaṃ paṭiññaṃ pādāsi karuṇāpuṇṇamānaso; () जगाचे एकमेव नेत्र असलेल्या त्या बोधिसत्त्वांनी, अशा प्रकारे पाच महाविलोकने (निरीक्षणे) करून, कारुण्याने भरलेल्या अंतःकरणाने त्यांना आपली संमती दिली. 50. ५०. Tappādatāmarasacumbita moḷimālāSampattadevaparisā’ntaradhāyi tāva,Ogayha nandanavanaṃ tusitādhirājāTamhā cavī matidayādayināsabhāyo; () त्यांच्या चरणकमलांना आपल्या मुकुटातील माळांनी स्पर्श करून ती जमलेली देवसभा तेथून अंतर्धान पावली. त्यानंतर, तो तुषित स्वर्गाचा राजा, बुद्धिमान, दयाळू आणि श्रेष्ठ बोधिसत्त्व नंदनवनात प्रवेश करून तेथून च्युत (मृत) झाला. Iti medhānandābhidhānenayatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānatidāne jinavaṃsadīpe durenidāne vessantaracariyappabhutidevārādhanā pavatti paridīpo pañcamo saggo. अशा प्रकारे, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या, यती मेधानंद यांनी रचलेल्या 'जिनवंशदीप' मधील 'दूरेनिदान' अंतर्गत वेस्सन्तर चरिया आणि देव-आराधना वर्णन करणारा हा पाचवा सर्ग समाप्त झाला. Jinavaṃsadīpe dūrenidāna bhāgo paṭhamo. 'जिनवंशदीप' मधील 'दूरेनिदान' नावाचा पहिला भाग समाप्त झाला. 1. १. Yā sattasārapabhavā sirijambudīpePhītā’marāvatipurī’va purīvataṃsā,Ādiccavaṃsikanarindapaveṇi bhūmiLakkhyālayā kapilavatthupurī pure’si; () वैभवशाली जम्बुद्वीपात, सत्त्वांच्या श्रेष्ठ पुण्याने निर्माण झालेली, अमरावती नगरीप्रमाणे समृद्ध, सर्व नगरांमध्ये शिरोमणी, सूर्यवंशी राजांची वंशपरंपरा लाभलेली आणि लक्ष्मीचे निवासस्थान असलेली 'कपिलवस्तू' नावाची नगरी पूर्वी अस्तित्वात होती. 2. २. Vaṇṇehi kaṇṇasukhasaddarasehi jāta-Rūpehi atthavisarehi yatīhi yuttā,Yā rājadhāni puthupāṇagaṇappadehiĀsī (vasantatilakā) racanā yatheva; () (Silesa bandhanaṃ; ) जी राजधानी विविध रंगांनी, कानाला सुखद वाटणाऱ्या शब्दांनी व संगीताने, सुवर्णाने, विपुल संपत्तीने, संयमी मुनींनी आणि अनेक प्राण्यांच्या समूहाने युक्त होती; जणू काही ती 'वसंततिलका' वृत्तातील सुंदर काव्यरचनाच होती. 3. ३. Pācīdisābhujalatāya mahīyuvatyāSannaddhasaṅkhavalayassirimāvahantaṃ,Yassā sudhāsuparikammakataṃ rarājaPākāracakkamacalaṃ makuṭānukāraṃ; () पृथ्वीरूपी तरुणीच्या पूर्व दिशारूपी बाहूवर घातलेल्या पांढऱ्या शंखाच्या बांगडीची शोभा धारण करणारी, आणि चुन्याने पांढरी केलेली त्या नगरीची तटबंदी एखाद्या मुकुटाप्रमाणे शोभून दिसत होती. 4. ४. Yassā rarāja parikhā nagarindirāyaKiñjakkhiñjaritatīradasābhirāmā,SaṃsibbitālivittīmaṇitantupantīPākārasoṇibharato galitambaraṃ’va; () त्या नगरलक्ष्मीचा खंदक, कमळांच्या परागकणांनी पिवळसर झालेल्या किनाऱ्यांमुळे अत्यंत सुंदर दिसत होता; आणि त्यावर गुंफलेल्या भुंग्यांच्या रांगा मण्यांच्या दोऱ्यांसारख्या वाटत होत्या, जणू काही तटबंदीरूपी नितंबावरून खाली घसरलेले वस्त्रच होते. 5. ५. KandappadappamadirāmadamattadhuttāMandānileritasunīlalatāvitānaṃ,Yasmiṃ vilolanayanañjalipiyamānaṃĀpānabhuminibhamopavanaṃbhajiṃsu; () जेथे कामदेवाच्या गर्वाने आणि मद्याने धुंद झालेले विलासी तरुण, मंद वाऱ्याने हलणाऱ्या नीलवर्णीय लतांच्या मांडवांनी युक्त आणि चंचल नेत्रांनी पाहण्याजोग्या, मद्यपानगृहासारख्या वाटणाऱ्या उपवनाचा आश्रय घेत असत. 6. ६. Mattaṅganāya navayobbanagabbitāyaRaṅgālayaggamaṇidappaṇabimbitehi,Yā rājadhāni ghanapīnapayodharehiSommānanehi bhaji mānasavāpisobhaṃ; () जी राजधानी, आपल्या नवयौवनाने गर्विष्ठ झालेल्या स्त्रियांच्या पुष्ट व विशाल पयोधरांच्या आणि सौम्य मुखांच्या, रंगमंचावरील मण्यांच्या आरशात पडलेल्या प्रतिबिंबांमुळे मानस सरोवराची शोभा धारण करत होती. 7. ७. Saṅkappitābharaṇaraṃsi sateratālīDāṭhābalākavisarā madavuṭṭhidhārā,Yasmiṃ pure gharamayūrakulaṃ akāleKīḷāpayiṃsu varavāraṇavārivāhā; () ज्या नगरात, श्रेष्ठ हत्तींना पावसाळी ढग समजून, दागिन्यांच्या किरणांची चमक, दातांची पांढरी शुभ्र प्रभा आणि मदाचा वर्षाव यामुळे घरगुती मोरांच्या थव्यांनी अकालीच नृत्य करण्यास सुरुवात केली; 8. ८. Pākāracakkabahiniggata muggarāgaṃYasmiṃ turaṅganikaruddhaṭadhūlijālaṃ,Racchāvatārajanatāya khaṇaṃ janesiBhītiṃ padittapalayānalajālasobhaṃ; () ज्या नगरात, तटबंदीच्या बाहेर धावणाऱ्या घोड्यांच्या टापांमुळे उडालेल्या धुळीच्या लोटांनी, रस्त्यावरून जाणाऱ्या लोकांच्या मनात क्षणभर भीती निर्माण केली, जी धूळ पेटलेल्या प्रलयकालीन अग्नीच्या ज्वाळांसारखी शोभून दिसत होती; 9. ९. Yasmiṃ vimānamaṇisiṅgajutippabandha-Sañcumbitaṃ jitaraviṃ hariṇḍakabimbaṃ,NārījanānanasarojakatāvamānaṃKodhābhibhutamiva vaṇṇavikāramāpa; () ज्या नगरात, प्रासादांच्या रत्नजडित शिखरांच्या प्रकाशाने स्पर्शलेले आणि स्त्रियांच्या मुखकमलांच्या सौंदर्याने पराभूत झालेले चंद्राचे बिंब, जणू क्रोधाने लाल होऊन आपला रंग बदलल्यासारखे दिसत होते; 10. १०. Yatthissarehi samadhiggahitāni tuṅga-Kelāsakuṭadhavalāti manoharāti,Niccaṃ sudhāsuparikammakatāni cā’suṃLakkhīniketananibhāni niketanāni; () जिथे अधिपतींनी राहण्यासाठी बांधलेली, कैलास शिखरासारखी उंच आणि पांढरीशुभ्र, अत्यंत मनोहर, नेहमी चुन्याने लिंपलेली घरे लक्ष्मीच्या निवासस्थानासारखी शोभून दिसत होती; 11. ११. YatthindanilamaṇimāpitamaṇḍapaggeHemaddhajāvaliparibbhamaṇaṃka puramhi,Jīmūtakūṭapamukhe satavijjumālā-Līlāvahaṃ virahinīnamaghaṃ janesi; () ज्या नगरात, इंद्रनील मण्यांनी बनवलेल्या मंडपांच्या शिखरांवर सोन्याच्या ध्वजांचे फडफडणे, ढगांच्या शिखरांवर चमकणाऱ्या शेकडो विजांच्या माळेसारखे दिसत होते, जे विरही स्त्रियांच्या मनात दुःख निर्माण करत होते; 12. १२. SañjhānurāgamaṇitoraṇadīdhitīhiBhinnandhakāranikarā’khilanāgarānaṃ,Yā rājadhāni janayantipi tuṅgatuṭṭhiṃPītyā navāsi rajanīsma bhisārikānaṃ; () संध्याकाळच्या लाल रंगासारख्या रत्नजडित तोरणांच्या किरणांनी सर्व नागरिकांचा अंधार दूर केला होता; ती राजधानी आपल्या प्रकाशाने अभिसारिका स्त्रियांना अत्यंत आनंदित करून रात्रीलाही दिवसासारखे नवीन बनवत असे; 13. १३. SevālakesarasamākulatīrabhāgāSamphullarattapadumuppalakallahārā,HaṃsālisārasasamosaraṇābhirāmāYasmiṃ sunimmalajalā kamalākarāsuṃ; () ज्या नगरात, शेवाळ आणि परागकणांनी युक्त किनारे असलेले, उमललेली लाल कमळे, निळी कमळे आणि पांढरी कमळे यांनी सुशोभित, आणि हंस, कारंडव व सारस पक्षांच्या आगमनाने अत्यंत रमणीय वाटणारे स्वच्छ पाण्याचे तलाव होते; 14. १४. Yasmiṃpure kulavadhūvadanambujānaṃLaddhuṃ nirūpamasiriṃ bhusamussahantā,Yāvajja setasarasiruhasītaraṃsīAññoññabaddhapaṭighā’va vajanti nāsaṃ; () ज्या नगरात, कुलीन स्त्रियांच्या मुखकमलांचे अनुपम सौंदर्य प्राप्त करण्यासाठी अत्यंत प्रयत्न करणारे पांढरे कमळ आणि चंद्र, जणू एकमेकांबद्दल वैरभाव बाळगूनच नष्ट होत असत; 15. १५. Yasmiṃ suvaṇṇamakaṇirūpiyavaṃsavaṇṇa-Muttāpavāḷacajirehi mahārahehi,Nānāpaṇā sukhumakāsikasāṇahaṅga-Koseyyakhomavasanehi’bhavuṃ papuṇṇā; () ज्या नगरात, सुवर्ण, मणी, चांदी, बांबूच्या रंगाचे मोती आणि प्रवाळ यांनी युक्त अशा मौल्यवान आणि विविध प्रकारच्या दुकानांमध्ये सुती, काशीचे रेशमी आणि क्षौम (तागाचे) वस्त्रे भरलेली होती; 16. १६. CakkāsisattidhanukuntagadādibhatthāSannaddhahemakavacā vijitārivaggā,SaṅgāmasāgarasamuttaraṇātisurāYodhā yahiṃ puravare akariṃsu rakkhaṃ; () चक्र, तलवार, भाला, धनुष्य, कुंत आणि गदा इत्यादी शस्त्रे हाती घेतलेले, सोन्याचे चिलखत परिधान केलेले, शत्रूंच्या समूहाला जिंकणारे आणि युद्धरूपी समुद्र पार करण्यात अत्यंत शूर असलेले योद्धे ज्या श्रेष्ठ नगराचे रक्षण करत होते; 17. १७. Phūṭṭhā ka vāṭanikaṭe maṇimandirānaṃKappāsapaṭṭadhavalā saradabbharājī,Yasmiṃ khaṇaṃ javanikāsirimādadhānāThīnaṃ jugopa madhupehi mukhambujāni; () रत्नजडित महालांच्या दारांजवळ आलेले, कापसाच्या वस्त्रासारखे पांढरे शुभ्र शरद ऋतूतील ढग, क्षणभर पडद्याची शोभा धारण करून स्त्रियांच्या मुखकमलांचे भुंग्यांपासून रक्षण करत होते; 18. १८. Nibbiddhavīthivisarehi susajjitehiNiccussavāya puramussitatorasehi,Bhogindabhoganikarehi rasātalaṃ’vaYaṃ sampasāritaphaṇehi babhuva rammaṃ; () सुव्यवस्थित आणि विस्तीर्ण अशा रस्त्यांच्या जाळ्यांनी युक्त, सतत उत्सव साजरे होणारे आणि उंच तोरणे असलेले ते नगर, फणा पसरलेल्या नागराजांच्या समूहाने युक्त असलेल्या पाताळलोकासारखे अत्यंत रमणीय दिसत होते; 19. १९. Yasmiṃpure vivaṭamandirajālakānaṃUddhūtadhulimalinīkaḷitālakānaṃ,Nārinamindurucīrānana dappaṇesuLokassa locanamaṇi paṭibimbitā’suṃ; () ज्या नगरात, महालांच्या उघड्या खिडक्यांतून येणाऱ्या धुळीने ज्यांचे केस थोडे मलीन झाले आहेत अशा, चंद्रासारख्या सुंदर मुख असलेल्या स्त्रियांच्या आरशासारख्या गालांवर लोकांच्या डोळ्यांचे मणी प्रतिबिंबित होत होते; 20. २०. GambhīrasaṅkhapaṭabhaddhanibhūrighosaṃKelāsakūṭadhavalālayapheṇapiṇḍaṃ,Yaṃ puṇṇasattaratanaṃ purakhīrasindhuṃLakkhī alaṅkari turaṅgataraṅgavegaṃ; () शंखांच्या आणि दुंदुभींच्या गंभीर आवाजाने युक्त, कैलास शिखरासारख्या पांढऱ्याशुभ्र महालांच्या फेसाळलेल्या पुंजासारखे, सात रत्नांनी परिपूर्ण आणि घोड्यांच्या वेगाच्या लाटांनी युक्त असलेले ते नगर लक्ष्मीने सुशोभित केलेल्या क्षीरसागरासारखे दिसत होते; 21. २१. Reṇuppabandhamalinaṃ kavanarājinīlaṃMadhavātimattamadhupaṃ padumābhirāmaṃ,Yaṃ rājahaṃsabhajitaṃ avatiṇṇalokaṃĀsi puraṃ vikacakañjavanaṃ yatheva; () (Silesabandhanaṃ; ) धुळीने मलीन न झालेले, भुंग्यांनी युक्त, कमळांनी सुंदर दिसणारे आणि राजहंसांनी युक्त असलेले ते नगर उमललेल्या कमळांच्या वनासारखे शोभून दिसत होते; 22. २२. Yasmiṃpuramhi ratanujjalanīlakaṇṭhāRāgāvamadditadharā’vivaṭadvijāli,Āsuṃpayodharabharā’viraḷappadesāSampattavuṭṭhidivasāviyamātugāmā; () (Silesabandhanaṃ; ) ज्या नगरात, रत्नांनी चमकणारे कंठ असलेल्या, सुंदर वस्त्रे परिधान केलेल्या, पुष्ट स्तन असलेल्या स्त्रिया पावसाळ्याच्या दिवसांप्रमाणे शोभून दिसत होत्या; 23. २३. Dhammānudhammapaṭipatti parāyaṇassaSaṃsārabhīrukajanassa tapovanābhā,Yā rājadhāni pacurandhaputhujjanānaṃĀpānabhumiva babhūvu’bhayappakārā; () धम्मानुसार धम्माचे आचरण करणाऱ्या आणि संसाराला भिणाऱ्या लोकांसाठी जे नगर तपोवनासारखे होते, तर अज्ञानी पृथग्जनांसाठी ते मदिरागृहासारखे होते; अशा प्रकारे ते दोन्ही प्रकारच्या लोकांसाठी अनुकूल होते; 24. २४. Buddhaṅkurassa ravivaṃsapabhaṅkarassaSammā sukhānubhāvanāya subhumibhutā,Bho yādisi kapilavatthupuri pure’siDhammassabhāvamadhunā paridīpaye sā; () सूर्यवंशाचे तेज वाढवणाऱ्या आणि बुद्धत्वाचे अंकुर असलेल्या बोधिसत्त्वांच्या सुखद निवासासाठी जे कपिलवस्तू नगर पूर्वी योग्य भूमी बनले होते, ते भव्य नगर आता धम्माचा स्वभाव प्रकट करत आहे; 25. २५. Tasmiṃ babhūva nagare nagarādhirājeRājā sunīticaturo catusaṅgahehi,Dhammena sabbajanarañjanako kadāciSuddhodanavhavisuto ravivaṃsaketu; () त्या सर्वश्रेष्ठ नगरात, उत्तम नीतीमध्ये चतुर, चार संग्रहवस्तूंच्या माध्यमातून धम्माने सर्व लोकांना आनंदित करणारे, सूर्यवंशाचे केतू असलेले 'शुद्धोदन' नावाचे राजा राज्य करत होते; 26. २६. Disvā’vatārakalusikatamattabhāvaṃUkkaṇṭhite’va kamalā kamalāpatissa,Bhūpālipālibhajitaṃ caraṇāravindaṃSaṃsevi yassa ravivaṃsadhajassa rañño; () पृथ्वीवरील अवतारांमुळे स्वतःचे रूप मलीन झाल्याचे पाहून, जणू खिन्न झालेली लक्ष्मी, सूर्यवंशाचे ध्वज असलेल्या ज्या राजांच्या, इतर राजांच्या मुकुटांनी पूजलेल्या चरणकमलांची सेवा करत असे; 27. २७. Yassā’vanīsakavino kavikaṇṭhabhusāVāṇivadhū madhurakomakalakattavāṇī,Patvā catummukhamukhambujakānanamhāHaṃsīva mānasataḷākamalaṅkarittha; () त्या कवी-राजाची मधुर, कोमल आणि मंजूळ वाणी, जी कवींच्या कंठाचा अलंकार होती, ब्रह्मदेवाच्या मुखकमलातून निघालेल्या हंसिणीप्रमाणे कवींच्या मनरूपी सरोवराला सुशोभित करत असे; 28. २८. Sabbāridappamathanopari ekadhatvāAjjhattikāriparājiyamappasayhaṃ,Saṃsuddhacittanikase nisitena tāvaPaññāyudhena avadhittha mahībhujo yo; () सर्व बाह्य शत्रूंचा अभिमान चिरडण्यासोबतच, ज्या भूपतीने अत्यंत शुद्ध चित्ताच्या निकषावर आपल्या तीक्ष्ण प्रज्ञा-शस्त्राने अजिंक्य अशा अंतर्गत शत्रूंचा पराभव केला होता; 29. २९. Yasmā mahīpatimahīdharato upekkhā-Veḷātalāvadhi dayāsalilena puṇṇā,Mettāsavanti pabhavā muditumimālāAjjhottharittha bhuvanattayagaṃjanoghaṃ; () ज्या भूपतीरूपी पर्वतावरून, उपेक्षेच्या किनाऱ्यापर्यंत करुणेच्या पाण्याने भरलेली मैत्रीची नदी आणि मुदितेच्या लाटा वाहून तिन्ही लोकांतील प्राण्यांच्या समूहाला तृप्त करत असत; 30. ३०. Sampannadānasadanambudharehi yassaDānādhimuttiparamassa manodahesu,Taṇhātaṭāni kapaṇaddhikayācakānaṃHinnāni sattaratanambunipātanena; () दान देण्यास अत्यंत तत्पर असलेल्या ज्या राजाच्या समृद्ध दानशाळारूपी ढगांमधून सात रत्नांच्या पाण्याचा वर्षाव होत असे, ज्यामुळे गरीब, प्रवासी आणि याचक यांच्या तृष्णेचे बंधारे तुटून जात असत; 31. ३१. Yassindanīlanayanaṃ rajatāvadāta-Dantaṃ suvaṇṇavadanañca pavāḷasīsaṃ,Muttāmayaṅgavayavaṃ ratanehi nānāDehaṃ sumāpitamivāsi pitāmahena; () (Sīlesabandhanaṃ) ज्यांचे इंद्रनील मण्यांसारखे डोळे, चांदीसारखे पांढरे शुभ्र दात, सोन्यासारखे मुख, प्रवाळासारखे मस्तक आणि मोत्यांसारखे अवयव होते; जणू ब्रह्मदेवाने त्यांचे शरीर विविध रत्नांनीच घडवले होते; 32. ३२. Yassātipaṇḍarayasovisaro’sadhīsoSaṅekkācitānanasaro’rinarādhipānaṃ,Sokandhakārabhiduro ripurājinīnaṃĀsāgarantapathaviṃ paridhikarittha; () ज्या राजांच्या अत्यंत पांढऱ्याशुभ्र कीर्तीचा विस्तार चंद्राप्रमाणे होता, ज्याने शत्रू राजांच्या मुखकमलांना कोमेजवले आणि शत्रूंच्या राण्यांच्या शोकाचा अंधार दूर करून समुद्रापर्यंतच्या पृथ्वीला वेढले होते; 33. ३३. Rājaññachappadakulaṃ sakalaṃ padesa-Rajjādhipaccamakarandarasābhilāsaṃ,YassattabhāvakamalākaraphullitāniSaṃsevi cārucaraṇambūruhāni bhatyā; () विविध प्रदेशांच्या राज्याधिपत्याचा मकरंद रस मिळवण्याची इच्छा असणारा सर्व शत्रू राजांचा भ्रमरसमूह, भक्तीभावाने ज्या राजांच्या शरीररूपी कमळातून उमललेल्या सुंदर चरणकमलांची सेवा करत असे; 34. ३४. Setātapattamiva vissutakittipuñjaṃKatvā’sipattamiva pāvakabhīmatejaṃ,Yasmiṃ sarajjamanusāsati sesabhūpāChattāsibhūsitakarā sakakiṅkarā’va; () आपल्या प्रसिद्ध कीर्तीला पांढऱ्या छत्र्यासारखे आणि आपल्या प्रखर तेजाला तलवारीच्या पातीसारखे बनवून जेव्हा ते राजा राज्य करत असत, तेव्हा इतर सर्व राजे हातात छत्र आणि तलवार घेऊन त्यांच्या सेवकांप्रमाणे वागत असत; 35. ३५. Dvārāni’nekakapaṇḍikayācakānaṃUgghāṭitopya’virataṃ ratanālayesu,Saddhādisattadhanarakkhaṇatapparo saṃDvārattayaṃ pidahi yo kapilādhinātho; () अनेक गरीब आणि याचकांसाठी आपल्या रत्नभांडारांचे दरवाजे सतत उघडे ठेवूनही, श्रद्धा इत्यादी सात आर्यधनांचे (सत्तधन) रक्षण करण्यात तत्पर असलेल्या त्या कपिलवस्तूच्या नाथाने आपल्या तीन दारांना (काया, वाचा आणि मनाच्या दुष्कृत्यांना) बंद केले होते; 36. ३६. Yassussitaddhanueṇo pabalārivaggaṃVissaṭṭhābāṇavisarabbisamubbahanto,Bhasmikari karikarāyatapīnabāhu-Sappo suphoṭhitajiyāpariphandajivho; () ज्या राजाच्या उगारलेल्या धनुष्याने, शत्रूंच्या बलाढ्य समूहावर बाणांचा वर्षाव करून त्यांना भस्मसात केले; हत्तीच्या सोंडेसारखा लांब आणि पुष्ट असलेला त्यांचा बाहू हा जणू थरथरणारी जीभ असलेला सापच होता; 37. ३७. LakkhīnidhānanagaraṇṇavapātubhūtoMantindakūṭasikharīvalayāvuto yo,Vālaggamattampi rājasiṇerurājāKodhānilena ripuraññamakampiyo’si; () लक्ष्मीचे भांडार असलेल्या नगररूपी समुद्रातून प्रकट झालेले, मंत्रीरूपी पर्वतांच्या शिखरांनी वेढलेले ते राजा, शत्रू राजांच्या क्रोधाच्या वादळाने केसाच्या अग्राएवढेही न हलणारे जणू सुमेरू पर्वतच होते; 38. ३८. BhasmikatākhīlavipakkhanarindakaṭṭhoKodhānalo sarasamīraṇabhāvitopi,Nibbāyi paggharitabappajalehi yassaLolabbilocanaghaṭehi vipakkhathīnaṃ; () ज्यांच्या क्रोधाग्नीने, जो (क्रोधाग्नी) स्वतःच्याच वाऱ्याने (उत्तेजित होऊन) शत्रू राजांरूपी लाकडांना भस्मसात करणारा होता, तो शत्रूंच्या स्त्रियांच्या चंचल डोळ्यांरूपी घागरींमधून वाहणाऱ्या अश्रूंच्या पाण्याने शांत झाला. 39. ३९. SannītimaggajalituggamatippadīpoKittippabandhadhavalīkatajivaloko,RājindamoḷimaṇilaṅkatapādapīṭhoDhammena rajjamanusāsi ciraṃ sarājā; () उत्तम नीतीच्या मार्गावर प्रज्वलित झालेल्या श्रेष्ठ दिव्याप्रमाणे असणारे, आपल्या कीर्तीच्या प्रवाहाने संपूर्ण जीवलोक धवल (उजळून) करणारे, आणि ज्यांचे पादपीठ श्रेष्ठ राजांच्या मुकुटांतील मण्यांनी सुशोभित होते, अशा त्या राजाने दीर्घकाळ धर्माने राज्य केले. 40. ४०. Tassatipīvarapayodharabhaddakumbha-Dvandātibhāraviraḷīkatamajjhabhāgā,NiddosabālaravimaṇḍalacārugaṇḍāDibbaccharājitavirājitarūpasobhā; () अत्यंत पुष्ट आणि मंगल कलशासारख्या असणाऱ्या स्तनयुगुलाच्या अतिभाराने ज्यांचा मध्यभाग (कंबर) कृश झाला होता, ज्यांचे सुंदर गाल दोषरहित बालसूर्याच्या बिंबासारखे (तेजस्वी) होते, आणि ज्यांचे रूपसौंदर्य दिव्य अप्सरांच्या सौंदर्यालाही फिके पाडणारे होते; 41. ४१. SamphullanīlakamalāmalanīlanettāOlambamānamaṇikuṇḍalalambakaṇṇā,Muttāvalivadasanāvali haṃsadhenu-Helāpahāsagamanā muducāruvāṇī; () प्रफुल्लित नीलकमलाप्रमाणे ज्यांचे निर्मळ आणि नीळसर डोळे होते, ज्यांचे लांब कान लटकणाऱ्या मणियुक्त कुंडलांनी सुशोभित होते, ज्यांची दंतपंक्ती मोत्यांच्या माळेसारखी होती, ज्यांची चाल आणि हास्य राजहंसिणीसारखे विलासी व मंद होते, आणि ज्यांची वाणी मृदू व मधुर होती; 42. ४२. Bimbādharā jaladharāyatakesapāsāSovaṇṇadappaṇanibhānanacandabimbā,SannīrapupphamakuḷopamacārujaṅghāKandappa maṅgalasilātalasoṇibhāgā; () बिंबफळासारखे ज्यांचे ओठ होते, मेघासारखे लांबसडक ज्यांचे केस होते, सुवर्णदर्पणासारखे ज्यांचे चंद्रबिंबसमान मुख होते, नारळाच्या फुलाच्या कळीसारखी ज्यांची सुंदर जंघा (पिंडरी) होती, आणि कामदेवाच्या मंगल शिलातळासारखा ज्यांचा नितंबभाग होता; 43. ४३. Nābhālavāḷaruhanīlatamālavallī-Līlāvinaddhanavakomalaromarājī,Lāvaṇṇavāridhitaraṅgabhujā’bhinīla-Subbhulatāmakaraketanacāparūpā; () नाभीच्या आळ्यामधून उगवलेल्या आणि सुंदर अशा नील तमालवेलीप्रमाणे शोभणारी ज्यांची नवीन व कोमल रोमराजी (केसांची ओळ) होती, लावण्यरुपी समुद्राच्या लाटांसारखे ज्यांचे बाहू होते, आणि मकरध्वजाच्या (कामदेवाच्या) धनुष्यासारख्या ज्यांच्या अतिशय सुंदर व काळ्या भिवया होत्या; 44. ४४. BhupālavaṃsakamalākararājabhaṃsiMāyāvadhu iva sujampatino sujātā,Candassakomudi’va vijjuriva’mbudassaRañño’ticārucaritāsi piyā mahesi; () राजे लोकांच्या वंशातील कमळांच्या तलावातील राजहंसिणीप्रमाणे असणाऱ्या, सुजंपतीच्या (इंद्राच्या) शचीप्रमाणे सुकुलीन असणाऱ्या, चंद्रासाठी चांदण्याप्रमाणे आणि मेघासाठी विजेप्रमाणे असणाऱ्या, त्या अत्यंत सुंदर चरित्र लाभलेल्या 'माया' नावाच्या देवी राजाच्या प्रिय पट्टराणी होत्या. 45. ४५. Tasmiṃ nagopamaghare nagare tadāsiĀsāḷhimaṅgalamaho divasānisatta,Milāsugandhaparamaṃ vigatāsavaṃ taṃNakkhattakīḷamakarittha mahesi māyā; () पर्वतासारखे भव्य महाल असलेल्या त्या नगरामध्ये तेव्हा सात दिवस आषाढीचा मंगल उत्सव सुरू होता. आसवविरहित (मद्यपान न करणाऱ्या) आणि सुगंधी फुलांनी सुशोभित अशा त्या नक्षत्र-क्रीडेचा (उत्सवाचा) महामाया राणीने आनंद घेतला. 46. ४६. Vuṭṭhāya sattamadināgatapuṇṇamāyaPāto sugandhaparivāsitavārinā sā,Katvā sinānamatulaṃ kapaṇḍikānaṃDānaṃ adāsi catulakkhadhanabbayena; () सातव्या दिवशी आलेल्या पौर्णिमेच्या दिवशी सकाळी उठून, त्यांनी सुगंधी पाण्याने उत्तम स्नान केले आणि चार लाख धन खर्च करून गरीब व गरजू लोकांना अतुलनीय दान दिले. 47. ४७. Vatthāhatehi sunivatthasupārutā sāBhutvā’ggabhojanamadhiṭṭhituposatha’ṅgā,Niddāturā supinamovarakaṃ pavissaKalyāṇamaddasa sirīsayane nipannā; () नवीन वस्त्रे परिधान करून, उत्तम भोजन ग्रहण करून आणि उपोसथ अंगांचे (अष्टशीलांचे) अधिष्ठान करून, त्या झोपेच्या अधीन झाल्या. त्यांनी शयनगृहात प्रवेश केला आणि सुंदर शय्येवर निजल्या असताना त्यांनी एक कल्याणकारी स्वप्न पाहिले. 48. ४८. Netvā nipannasayanaṃ himavantapasseHeṭṭhā visālatarasāḷamahīruhassa,Naṃ saṭṭhiyojanakacārumanosilāyaṃĀropayiṃsu caturo kira devarājā; () असे म्हटले जाते की, चार देवराजांनी त्यांना त्यांच्या शय्येसह हिमालयाच्या कुशीत नेले आणि साठ योजन विस्तीर्ण अशा सुंदर मनःशिला (मनोसिला) पठारावर, एका विशाल साल वृक्षाच्या खाली ठेवले. 49. ४९. Netvā manussamalasaṃharaṇāya tamhā’Notattanāmarahadaṃ sunahāpayitvā,Devitthiyo sapadi dibbamayehi nesaṃVatthehi gandhakusumehi alaṅkaritvā; () मानवी मळ दूर करण्यासाठी त्यांनी देवीला तेथून 'अनोतत्त' नावाच्या सरोवरात नेऊन उत्तम स्नान घातले. त्यानंतर देवस्त्रियांनी (अप्सरांनी) त्यांना तात्काळ दिव्य वस्त्रे, सुगंधी द्रव्ये आणि फुलांनी सुशोभित केले. 50. ५०. Tatthubbhavo lasati rūpiyapakabbato yoTassodare’tirucire kanakabbimāne,Pācīnasīsavati dibbamayamhi sammāPaññāpitaggasayanamhi sayāpayiṃsu; () तेथेच जवळच असलेल्या एका चंदेरी पर्वताच्या कुशीत, एका अत्यंत सुंदर सुवर्ण महालामध्ये, पूर्वेकडे डोके करून मांडलेल्या एका दिव्य व श्रेष्ठ शय्येवर त्यांनी देवीला निजवले. 51. ५१. Oruyha setavaravāraṇarājavesoBuddhaṅkuro rucirakañcanapabbatamhā,Āruyha sajjhudharaṇidharamuttarāyaSoṇḍāya setasarasiruhamubbahanto; () एका श्रेष्ठ पांढऱ्या हत्तीचे रूप धारण करून, बुद्धांकुरांनी (बोधिसत्त्वांनी) सुंदर सुवर्ण पर्वतावरून खाली उतरून आणि चंदेरी पर्वतावर चढून, आपल्या उजव्या सोंडेमध्ये पांढरे कमळ धरले; 52. ५२. Patvā vimānavathakuñcanadaṃ naditvāKatvā padakkhiṇamalaṅkatamātuseyyaṃ,Bhetvāna tāyapana dakkhiṇapassamantoKucchiṃ paviṭṭhasadiso supinena diṭṭho; () त्या महालात पोहोचून, हत्तीसारखा गर्जना (चित्कार) करून, आपल्या मातेच्या सुशोभित शय्येला प्रदक्षिणा घातली आणि त्यांच्या उजव्या कुशीतून गर्भात प्रवेश केल्याचे स्वप्नात दिसले. 53. ५३. Māyāya rājavadhuyā rucirānanāyaĀsāḷhipuṇṇamiyamuttara’sāḷhabhena,Buddhaṅkurassa paṭhamena mahāvipāka-Cittena sampati ahū paṭisandhigabbhe; () आषाढ पौर्णिमेच्या दिवशी, उत्तराषाढा नक्षत्रावर, सुंदर मुख असलेल्या मायादेवीच्या गर्भात बुद्धांकुरांची (बोधिसत्त्वांची) प्रथम महाविपाक चित्ताने प्रतिसंधी (गर्भधारणा) झाली. 54. ५४. Buddhaṅkurassa paṭisandhigatassa gabbheMāyāya cārucaritāya ca khaggahatthā,Nissesupaddavanirākaraṇāya rakkhaṃGaṇhiṃsu tāva caturo surarājaputtā; () बुद्धांकुरांनी गर्भात प्रतिसंधी घेतल्यानंतर, सुंदर चरित्र असलेल्या मायादेवीच्या सर्व उपद्रवांचे (संकटांचे) निवारण करण्यासाठी, हातात तलवार घेतलेल्या चार देवपुत्रांनी संरक्षणाची जबाबदारी घेतली. 55. ५५. Māyāya bhattuparamāya tatoppabhutiNūppajji kiñci purisesu sarāgacittaṃ,Sā pañcakāmasukhinī akilantakāyāLābhenuḷārayasasāpyabhivaḍḍhitāsi; () त्या वेळेपासून पतीपरायण असलेल्या मायादेवींच्या मनात इतर पुरुषांविषयी कोणताही कामविकार उत्पन्न झाला नाही. त्या पंचकामसुखांचा उपभोग घेत, थकवाविरहित शरीराने, लाभ आणि महान कीर्तीने वृद्धिंगत होत गेल्या. 56. ५६. Paññāyi dhotaratane janikāya antoKucchiṃ gato yatharivāvutapaṇḍusuttaṃ,Taṃ kucchinā pariharī dasamāsamattaṃPattena telamiva rājini appamattā; () स्वच्छ धुतलेल्या मण्यामध्ये ओवलेल्या पांढऱ्या धाग्याप्रमाणे गर्भातील बोधिसत्त्व मातेच्या उदरात स्पष्ट दिसत होते. तेल भरलेल्या पात्राचे रक्षण करावे त्याप्रमाणे, राणीने अत्यंत अप्रमत्त (सावध) राहून सुमारे दहा महिने तो गर्भ उदरात सांभाळला. 57. ५७. Pāto’va pāṭipadage divase pabuddhāRañño kathesi supinaṃ atha so narindo,Vedaṅgavedacature catusaṭṭhamattePakkosayī dvijavare dvijavaṃsaketū; () दुसऱ्या दिवशी प्रतिपदेच्या सकाळी उठून त्यांनी राजाला ते स्वप्न सांगितले. तेव्हा त्या भूपतीने वेद आणि वेदांगांमध्ये चतुर असलेल्या, ब्राह्मण वंशाचे केतू (ध्वज) असणाऱ्या सुमारे चौसष्ट श्रेष्ठ ब्राह्मणांना (पंडितांना) बोलावले. 58. ५८. Lājuttarāya paribhaṇḍakatāya bhumyāPaññāpitesu sukhumattharaṇatthatesu,Bhaddāsanesu bhavanamhinisinnakānaṃNemittikānamavanīpati bhusurānaṃ; () लाह्यांनी सुशोभित केलेल्या जमिनीवर, मऊ बिछान्यांनी अंथरलेल्या मंगल आसनांवर महालात बसलेल्या त्या भविष्यवेत्त्या ब्राह्मणांना राजाने... 59. ५९. Pakkhittasappimadhusakkhirakhīramissa-Pāyāsapuṇṇaharirūpiyabhājanehi,Vatthāhatāni dhanadhaññacayañca dhenūDatvāna diṭṭhasupinassa phakhalaṃ apucchi; () तूप, मध, साखर आणि दूध मिश्रित खीरीने भरलेली सोन्या-चांदीची पात्रे, नवीन वस्त्रे, धनधान्याचा साठा आणि गाई दान देऊन, पाहिलेल्या स्वप्नाचा फलितार्थ विचारला. 60. ६०. Mācintayittha tava rājiniyā janindaKucchimhi tampati patiṭṭhahi puttagabbho,Ajjhāvasissati sañcepana cakkavattiRājā bhavissati agāramasaṃsayaṃ so; () हे भूपती, काळजी करू नका! तुमच्या राणीच्या उदरात पुत्रगर्भाची स्थापना झाली आहे. जर तो गृहस्थाश्रमात राहिला, तर तो निःसंशयपणे चक्रवर्ती राजा होईल. 61. ६१. Hitvā sasattaratanaṃ catudīparajjaṃSo pabbajissati sace bhavanā’bhigantvā,Buddho bhavissati dhuvaṃ catusaccabuddhoIccabruviṃsu supinatthavidū vidū te; () परंतु, जर त्याने गृहत्याग करून प्रव्रज्या घेतली, तर सात रत्नांनी युक्त अशा चारही द्वीपांचे राज्य सोडून तो निश्चितच चतुरार्यसत्यांचा बोध घेणारा बुद्ध होईल. असे त्या स्वप्नवेत्त्या पंडितांनी सांगितले. 62. ६२. Sā gabbhabhāravaṭharikatamajjhabhāgāGantuṃ sakaṃ kulagharaṃ kulakañjahaṃsi,Icchāmahanti paṭivedayi devi raññoSo sampaṭicchi vacanaṃ karavīkavāṇyā; () गर्भाच्या भाराने ज्यांचा मध्यभाग जड झाला होता, अशा आपल्या कुळरूपी कमळवनातील राजहंसिणीप्रमाणे असणाऱ्या देवीने राजाला सांगितले, 'मला माझ्या माहेरी जाण्याची इच्छा आहे.' कोकिळेसारखा (करवीक पक्ष्यासारखा) मधुर आवाज असलेल्या देवीचे ते बोलणे राजाने मान्य केले. 63. ६३. Tamhā mahānagarato nagaraṅgapuṇṇaṃSo yāva devadahanāmikarājadhānī,Muttā’vadātapuḷinattharaṇehi rājāLājopahāravidhinā kamaluppalehi; () त्या महानगरापासून ते 'देवदह' नावाच्या राजधानीपर्यंतचा मार्ग राजाने मोत्यांसारख्या पांढऱ्या वाळूने, लाह्यांच्या वर्षावाने आणि कमळ व उत्पलांनी (निळ्या कमळांनी) सजवून घेतला; 64. ६४. Santīrapupphakalasehi samappitehiMandātileritapaṭāka dhajāvalīhi,Kārāpayī kanakarūpiyatoraṇehiAddhānamaggasamalaṅkaraṇaṃ’takhippaṃ; () दोन्ही बाजूंना फुलांनी भरलेले कलश ठेवून, मंद वाऱ्याने डोलणाऱ्या पताका व ध्वजांच्या रांगांनी आणि सोन्या-चांदीच्या तोरणांनी त्यांनी तो मार्ग अत्यंत वेगाने सुशोभित करून घेतला; 65. ६५. Vandī’bhigītathutimaṅgalagītikāhiPañcaṅgikehi turiyehi katupahāraṃ,Tasmiṃ sumaṇḍitapasādhitamañjasamhiDibbavcarāsiriviḍambanarūpasobhaṃ; () भाटांनी गायिलेल्या स्तुतीपर मंगल गीतांनी आणि पंचवाद्यांच्या गजराने ज्या मार्गावर स्वागत केले जात होते, अशा त्या उत्तम प्रकारे सजवलेल्या मार्गावरून, दिव्य अप्सरेच्या सौंदर्याला लाजवणारे रूप लाभलेल्या... 66. ६६. Deviṃ suvaṇṇasivikāya susajjitāyaĀropayitva khacitāya maṇīhi nānā,Pesesi bhupati purakkhatañātisaṅghaṃSaddhiṃ sahassasacivehi sukhedhitaṃ so; () विविध रत्नांनी जडवलेल्या आणि सुंदर सजवलेल्या सोन्याच्या पालखीत देवीला बसवून, त्या भूपतीने हजारो अमात्य आणि नातेवाईकांच्या समुदायासह त्यांना मोठ्या थाटामाटात रवाना केले; 67. ६७. Samthullapupphaphalapallavavattabhāra-Rukkhākulaṃ ghanasunīlalatāvitānaṃ,Hintālatālanaḷakīcakanāḷikera-Sannīrapūgatiṇapādapapantisāliṃ; () प्रफुल्लित फुले, फळे आणि कोवळ्या पानांच्या भाराने लवलेल्या वृक्षांनी दाटलेले, गर्द निळ्या वेलींच्या वितानाने (मंडपाने) व्यापलेले, आणि हिंताल, ताड, वेळू, कीचक बांबू, नारळ, सुपारी व विविध तृण-वृक्षांच्या रांगांनी शोभणारे; 68. ६८. SevālanīlasalilānilasītalehiOtiṇṇakahaṃsavisarehi samullasattaṃ,Jhaṅkārarāvamukharālikulākarāla-Kiñjakkhajālabharitamburuhākarehi; () शेवाळामुळे हिरवेगार दिसणारे, थंड पाणी आणि वाऱ्याने आल्हाददायक वाटणारे, ज्यामध्ये राजहंसांचे थवे विहार करत होते, आणि भुंग्यांच्या गुंजारवाने गुंजित असणाऱ्या व परागकणांनी भरलेल्या कमळांच्या तलावांनी जे सुशोभित होते; 69. ६९. PupphābhigandhasurabhīkatagandhavāhaṃAddakkhisabbajanalocanapīyamānaṃ,Nindantanandanavanaṃ vanajāyatakkhīSā lumbinīvanamanaṅgavimānabhūtiṃ; () फुलांच्या सुवासाने ज्यातील वारा सुगंधी झाला होता, जे सर्व लोकांच्या डोळ्यांना सुखद वाटत होते, आणि जे (देवांच्या) नंदनवनालाही फिके पाडत होते, अशा कामदेवाच्या दिव्य विमानासारख्या भासणाऱ्या 'लुंबिनी' वनाला त्या कमलनेत्री देवीने पाहिले. 70. ७०. Sā rājinī navadalaṅgulipantīcāru-Sākhābhujopahitamañjaricāmarehi,SannaddhakomalalatāvanitānamaggeAttupahārakaraṇāya katāvakāsā; () ती राणी (महामाया), जिच्यासाठी नवीन पानांप्रमाणे सुंदर बोटांच्या रांगा असलेल्या फांद्यारूपी बाहूंनी मंजिरीरूपी चवऱ्या धारण केलेल्या आणि सज्ज झालेल्या कोमल वेलारूपी स्त्रियांनी मार्गावर स्वतःची भेट अर्पण करण्यासाठी जागा करून दिली होती; 71. ७१. Senāya cārucaraṇamburuhoddhaṭehiReṇūhi dhūsaritamaggamanakkamanti,Saddhiṃ sakāya parisāya tatotaritvāTaṃ lumbinīvanamupāvisi rāmaṇeyyaṃ; () सैन्याच्या सुंदर चरणकमलांमुळे उडालेल्या धुळीने धूसर झालेल्या मार्गावरून चालत, आपल्या परिवारासह खाली उतरून त्यांनी त्या अत्यंत रमणीय लुंबिनी वनात प्रवेश केला; 72. ७२. Taṃ rājiniṃ vanavadhu jitahaṃsagāmiṃĀmodamandamalayānilahatthagehi,Sambhāvayittha mukharālikulābhikiṇṇa-Reṇuppabandhaharisaṅkhasatehi magge; () हंसगामिनीलाही जिंकणाऱ्या (हंसासारखी सुंदर चाल असणाऱ्या) त्या राणीचे, वनरूपी वधूने सुगंधी व मंद मलय मारुताच्या (वाऱ्याच्या) हातांनी आणि गुंजारव करणाऱ्या भ्रमरांच्या समूहाने युक्त अशा परागकणांच्या वर्षावरूपी शेकडो शंखांच्या नादाने मार्गावर स्वागत केले; 73. ७३. Gacchantiyā caraṇanūpuranādapāsa-Baddhānamunnatasiromigapotakānaṃ,UmmīlitāyatavilocanapantipakkheDassesi nīlanalinīvanarājisobhaṃ; () त्या चालत असताना त्यांच्या पायांतील नूपुरांच्या (पैंजणांच्या) मंजूळ आवाजाने आकर्षित होऊन माना उंचावलेल्या हरिणशावकांच्या उघडलेल्या विस्तीर्ण नेत्रकमलांच्या पंक्तींनी जणू नीलकमलांच्या वनाची शोभा दर्शविली; 74. ७४. Uddhaṃ samaggasikharehi katāvakāsa-Maggantarehi kalikākusumākulehi,NānālatākulamahiruhatoraṇehiUyyānabhumi upahārarate’va bhuya; () वरच्या बाजूला एकत्र आलेल्या शिखरांनी मार्गाच्या मध्यभागी जागा करून दिली होती, आणि कळ्या व फुलांनी डवरलेल्या विविध वेली व वृक्षांच्या तोरणांनी ती उद्यानभूमी जणू पुन्हा एकदा भेट अर्पण करण्यात मग्न असल्यासारखी दिसत होती; 75. ७५. Ukkhittapiñchabharamantasikhaṇḍimālā-Kīḷāhi kokilakulaṅanikāhaḷehi,Uyyānabhumi makaraṅajaraṅgabhumi-Līlaṃ bhajittha bhamaraddhanivallakīhi; () आपले पिसारे उभारून नाचणाऱ्या मयूरांच्या क्रीडेने, कोकिळांच्या सुमधुर कुजनाच्या रणशिंगांनी आणि भ्रमरांच्या गुंजारवरूपी वीणेच्या सुरांनी त्या उद्यानभूमीने जणू कामदेवाच्या रंगभूमीची शोभा धारण केली होती; 76. ७६. Niccaṃ vasantasamayassirimubbahantaṃTaṃkhovanaṃ vanavadhūhadayānutāpī,Patto nidāghasamayopi janesi tuṭṭhiṃTassā sirisakusumālikulāvataṃso; () नेहमी वसंत ऋतूची शोभा धारण करणाऱ्या त्या वनाने, वनवधूच्या हृदयाला संताप देणारा उन्हाळा (ग्रीष्म ऋतू) आलेला असतानाही, शिरीष फुलांवर गुंजारव करणाऱ्या भ्रमरांच्या मुकुटाने त्यांना अत्यंत आनंदित केले; 77. ७७. Tasmiṃ nidāghasūriyātapatāpitāmbhaṃRittālavāḷamivakālamakālamegho,Cintāturaṃ hadayamattasakhījanopiPīṇesi gabbhaparipākabharaṃ vāhantyā; () ग्रीष्म ऋतूच्या सूर्याच्या उन्हाने तापलेल्या पाण्याचे रिकामे आळे जसा अवेळी आलेला मेघ तृप्त करतो, त्याचप्रमाणे गर्भधारणेचा भार वाहणाऱ्या त्या राणीच्या चिंतातूर सखीजनांच्या हृदयालाही त्या वनाने अत्यंत आनंदित केले; 78. ७८. Kaṭṭhāvasiṭṭhataravo parihīnapattāTassādharakkhidasanajjutisaṅgamena,Āsuṃ navaṅkurapalāsavikāsapuppha-Saṃvellitā’va ramaṇīyavanappa dese; () केवळ लाकूड उरलेले आणि पाने गळून गेलेले वृक्षही, त्यांच्या (राणीच्या) ओठांच्या आणि दातांच्या कांतीच्या संपर्काने, त्या रमणीय वनप्रदेशात नवीन अंकुर, पाने आणि उमललेल्या फुलांनी डवरून गेले; 79. ७९. GimhābhītāpaparipīḷitaṅdhallikānaṃGambhīrarāvamukharīkatadāyarāji,DukkhāturabbirahinīpamadājanassaĀsi vilāpabadhirīkaḷite’va sāḷā; () उन्हाळ्याच्या तापाने व्याकुळ झालेल्या रातकिड्यांच्या गंभीर आवाजाने गाजणारी ती वनराई, विरहाने व्याकुळ झालेल्या स्त्रियांच्या विलापाने बहिरी झालेल्या एखाद्या सभागृहासारखी भासत होती; 80. ८०. Tasmiṃ vikāsakalikāvalihārihārāKiñcāpi pakkaphakhalavallarikaṇṭhabhusā,Nāsakkhi pūgatarupanti sumaṇḍitāyaMāyāya tāya sirimābharituṃ ghaṭantī; () उमललेल्या कळ्यांच्या सुंदर माळा आणि पिकलेल्या फळांनी बहरलेल्या वेलींचे कंठभूषण धारण करूनही, ती सुपारीच्या झाडांची रांग अत्यंत सुशोभित अशा महामाया देवीच्या सौंदर्याची बरोबरी करण्यास असमर्थ ठरली; 81. ८१. UyyānamubbhamitamattamadhubbatehiCampeyyapupphamakulehi samākulaṃtaṃ,Uddhutadhumapaṭalehi manobhavassaDīpehi vāsabhavakanaṃ’va lasantamāsi; () गुंजारव करणाऱ्या मद्यधुंद भ्रमरांनी आणि चाफ्याच्या कळ्यांनी युक्त असलेले ते उद्यान, कामदेवाच्या शयनगृहातील धूर निघणाऱ्या दिव्यांप्रमाणे शोभून दिसत होते; 82. ८२. Gabbhūpagaṃ bhamarakesakalāpabhārāBuddhaṅkuraṃ pariṇataṅkuralomahaṃsā,Vandantiyo viya tahiṃ thabakañjalīhiMandānileritalatāvanitā kanatā’suṃ; () भ्रमरांच्या समूहरूपी केसांचा भार वाहणाऱ्या आणि रोमांचित झालेल्या वेलीरूपी स्त्रिया, मंद वाऱ्याने हलत असताना, फुलांच्या गुच्छांच्या अंजलीने (हात जोडून) गर्भातील बुद्धअंकुराला (बोधिसत्त्वाला) वंदन करत असल्यासारख्या लवल्या होत्या; 83. ८३. Gabbhūpagassa paripakkaphalehi nānāPuññānubhāvapabhavotusamubbhavehi,Māyāya gabbhabalikammani tappare’vaUyyānabhumi janataṃ bhavi tappayanti; () गर्भातील महापुरुषाच्या पुण्यप्रभावाने सर्व ऋतूंमध्ये उत्पन्न झालेल्या विविध पिकलेल्या फळांनी, महामाया देवीच्या गर्भाला जणू बळी (भेट) अर्पण करण्यात तत्पर असलेली ती उद्यानभूमी लोकांना तृप्त करत होती; 84. ८४. Gabbhūpagassa hi mahāpurisassa gabbha-Vuṭṭhānamaṅgalamahussavavāsaramhi,Uyyānabhumi sakalotusamubbhavehiĀsi vikāsakusumehi samābhikiṇṇā; () गर्भातील त्या महापुरुषाच्या जन्मरूपी मंगलमहोत्सवाच्या दिवशी, ती उद्यानभूमी सर्व ऋतूंमध्ये फुलणाऱ्या उमललेल्या फुलांनी सर्व बाजूंनी व्यापून गेली होती; 85. ८५. Sālumbinīvanasiriṃ kalahaṃsaghosaṃSamaphullapupphasurabhiṃphalasambhavojaṃ,Pañcindriyehi girinijjharasitavātaṃPaccakkhapañcavidhakāmarasaṃavindi; () कलहंसांच्या मंजूळ आवाजाने युक्त, उमललेल्या फुलांच्या सुगंधाने सुवासिक, फळांच्या रसाने समृद्ध आणि पर्वतीय झऱ्यांच्या थंड वाऱ्याने आल्हाददायक अशा त्या लुंबिनी वनाच्या शोभेचा त्यांनी (राणीने) आपल्या पाचही इंद्रियांनी प्रत्यक्ष पंचविध कामरसासारखा (इंद्रियसुखासारखा) आस्वाद घेतला; 86. ८६. NiyyāsasārasurahiṃphakhalapallavehiJhaṃkāritālikulakujitakokilehi,Samphullapupphanikarehi samābhikiṇṇaMaddakkhisāyuvatimaṅgalasāḷasālaṃ; () डिंकाच्या सुवासाने सुगंधी, कोमल पानांनी युक्त, गुंजारव करणाऱ्या भ्रमरांनी व कुंजन करणाऱ्या कोकिळांनी युक्त आणि उमललेल्या फुलांच्या समूहाने वेढलेला असा तो एक मंगलदायक शाळवृक्ष त्या तरुण राणीने पाहिला; 87. ८७. SamphullasāḷakalikaṃtayatālimālāSañcumbitaṃkuvalayāmalalocanāya,SākhaṃsukomalakaraṅgulipallavehiMāyāmahesisamalaṅkari vitamāyā; () भ्रमरांच्या रांगेने चुंबन घेतलेल्या उमललेल्या शाळवृक्षाच्या कळीला आपल्या नीलकमलासारख्या निर्मळ नेत्रांनी पाहत, निष्पाप अशा महामाया देवींनी आपल्या सुकोमल बोटांनी त्या शाळवृक्षाची फांदी पकडून तिला सुशोभित केले; 88. ८८. Bhāronatā’va ruciraṅgulipallavānaṃJhaṅkārarāvamukharālikulābhirāmā,Sākhā vikāsakusumehisamākulā sāOlambayaṭṭhi bhavi gabbhabharāturāya; () सुंदर पानांसारख्या बोटांच्या भाराने खाली लवलेली, गुंजारव करणाऱ्या भ्रमरांच्या समूहाने मनोहर वाटणारी आणि उमललेल्या फुलांनी डवरलेली ती फांदी, गर्भाच्या भाराने थकलेल्या राणीसाठी जणू धरून उभे राहण्याचा आधार बनली; 89. ८९. Tassā calittha pavano calalocanāyaKammubbhavo varatirokaraṇehi tāva,Deviṃ nirūpamasiriṃ suparikkhipitvāTamhā paṭikkami jano kaḷitāvakāso; () चंचल नेत्र असणाऱ्या त्या देवीसाठी प्रसूतीचा वारा (कर्मज वायू) वाहू लागला. तत्पूर्वी, अनुपम सौंदर्यवती अशा देवीभोवती उत्तम पडदे लावून, लोकांनी त्यांना एकांतात सोडून तेथून माघार घेतली; 90. ९०. BrahmāmarāsuranaroragapūjanīyaṃBattiṃsalakkhaṇasamujjalarūpa sāraṃNiddhotajātimaṇisannibhasuddhagattaṃSattuttamaṃ sapadi devi ṭhitā vijāyi; () ब्रह्मा, देव, असुर, मनुष्य आणि नाग यांच्याद्वारे पूजनीय असणाऱ्या, बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी तळपणाऱ्या रूपसौंदर्याने युक्त आणि घासून स्वच्छ केलेल्या अस्सल रत्नाप्रमाणे निर्मळ शरीर असणाऱ्या त्या सर्वोत्तम सत्त्वाला (बोधिसत्त्वाला) देवींनी उभे राहूनच जन्म दिला; 91. ९१. DuggandhamuttamalasoṇitamakkhitaṅgāJāyantya’sesamanujā manujesune’vaṃ,Caṅgoṭakamhi jinadhāturivādhivāsoThūpamhi soṇṇapaṭimāriva mātugabbhaṃ; () इतर सर्व मनुष्य दुर्गंधीयुक्त मलमूत्र आणि रक्ताने माखलेल्या शरीराने जन्माला येतात, परंतु हे (बोधिसत्त्व) तसे जन्मले नाहीत; तर एखाद्या करंडकात ठेवलेल्या जिनधातूंप्रमाणे किंवा स्तूपामध्ये ठेवलेल्या सुवर्णमूर्तीप्रमाणे ते मातेच्या गर्भातून बाहेर आले; 92. ९२. Nisseṇitova puriso ratanāsanamhāTherova dhammakathiko ṭhitako’taranto,Sammā pasāriya ubho mudupāṇipādeSo nikkhamittha kuṇapehi amakkhitaṅgo; () जणू एखादा मनुष्य शिडीवरून किंवा रत्नांच्या आसनावरून खाली उतरत असावा, किंवा एखादा धर्मकथक स्थवीर (थेर) उभा राहून खाली उतरत असावा, त्याप्रमाणे आपले दोन्ही सुकोमल हात आणि पाय व्यवस्थित पसरून, कोणत्याही अशुद्धीने न माखलेल्या शरीराने ते बाहेर आले; 93. ९३. Tatropagamma caturo caturānanā taṃJālena kañcanamayena visuddhacittā,Ādāya mātupurato tanayaṃ ṭhapetvāCandānane bhavatu nandamanā’tya’vocuṃ; () तेथे चार चतुरानन (ब्रह्मदेव) शुद्ध चित्ताने आले आणि त्यांनी सुवर्णजाळ्यामध्ये त्या बालकाला झेलून मातेच्या समोर ठेवले आणि म्हणाले, "हे चंद्रमुखी देवी! तू आनंदित हो!" 94. ९४. ĀdiccavaṃsakamalākarabhākarassaBuddhaṅkurassa subhasītalavāridhārā,Nikkhamma tāva nabhasā nijamātuyā caGāhāpayuṃ utumubhosu kalebaresu; () आदित्यवंशाच्या (सूर्यवंशाच्या) कमळवनाला विकसित करणाऱ्या सूर्यासारख्या असणाऱ्या त्या बुद्धअंकुराच्या (बोधिसत्त्वाला) आणि त्यांच्या मातेच्या शरीराला स्नान घालण्यासाठी आकाशातून थंड व उष्ण अशा दोन शुभ जलधारा प्रकट झाल्या; 95. ९५. Tesaṃ karehi caturo surarājaputtāGaṇhiṃsu saṇhasukhumāya’jiṇappaveṇyā,Tesañhi pāṇitalato paṇipātapubbaṃGaṇhiṃsu taṃ dukulacumbaṭakena’maccā; () त्यांच्या (ब्रह्मदेवांच्या) हातांतून चार देवपुत्रांनी अत्यंत मऊ व सुकोमल अशा कृष्णमृगाच्या चामड्यावर त्यांना झेलले, आणि त्यांच्या हातांतून मंत्र्यांनी आदरपूर्वक नमस्कार करून रेशमी वस्त्राच्या चुंबळीवर (गादीवर) त्यांना घेतले; 96. ९६. Tesaṃ karehi pathavitalamotaritvāṬhatvā puratthimadisaṃ asamo vipassi,Uddhaṃ adho catudisānudisā ca evaṃEkaṅganaṃ bhavitadā’khilalokadhātu; () त्यांच्या हातांतून पृथ्वीतलावर उतरून, त्या अतुलनीय महापुरुषाने पूर्व दिशेकडे पाहिले; तेव्हा वर, खाली, चारही मुख्य दिशा आणि उपदिशा यांसह संपूर्ण लोकधातू (विश्व) जणू एकच अंगण बनली; 97. ९७. Tumhehi uttaritaro bhuvase tīsuNatthīti matthakajaṭāmakuṭappitehi,Katvānijañjalipuṭehi nipaccakāraṃBrahmāmarāsuranarā tamabhitthaviṃsu; () "तिन्ही लोकांत तुमच्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणीही नाही," असे म्हणत, आपल्या डोक्यावरील जटा आणि मुकुट नमवून, हात जोडून आदरपूर्वक नमस्कार करत ब्रह्मा, देव, असुर आणि मनुष्यांनी त्यांची स्तुती केली; 98. ९८. Soca’ttanā samamadisva disāsu tāsūTappādavītiharaṇena padānisatta,Gantvāna uttaradisā’bhimukho avanyāAbbhuggatamburuhamuddhani tiṭṭhamāno; () त्या सर्व दिशांमध्ये स्वतःच्या तोडीचा कोणीही न पाहून, त्यांनी उत्तर दिशेकडे तोंड करून पृथ्वीवर सात पावले टाकली आणि जमिनीतून वर आलेल्या कमळांवर उभे राहून; 99. ९९. Aggo’hamasmi ahamasmi janassa jeṭṭhoSeṭṭho’hamasmi ayamantima’jāti mayhaṃ,Dhīro mametarahi natthi punabbhavo’tiNicchāritāsabhivaco nadi sīhakanādaṃ; () "मी जगामध्ये सर्वश्रेष्ठ आहे, मी सर्वात ज्येष्ठ आहे, मी सर्वात श्रेष्ठ आहे. हा माझा अंतिम जन्म आहे. आता मला पुन्हा जन्म घ्यावा लागणार नाही," अशी गर्जना करत त्या धीरोदात्त महापुरुषांनी सिंहनाद केला; 100. १००. Vesākhemāse suhakujadine puṇṇamāyaṃ visākheNakkhatteyoge suragurugate so kuḷīravharāsiṃ,Sañjāto nātho paramakaruṇābhāvanābhāvatattoMāyākucchimhā kusumitalatāvelalituyyānabhumyā; () वैशाख महिन्यात, शुभ मंगळवारी, विशाखा नक्षत्राच्या योगावर, गुरु ग्रह कर्क राशीत असताना, परम करुणेच्या भावनेने ओतप्रोत भरलेले ते नाथ, फुलांनी डवरलेल्या वेलींनी सुशोभित अशा उद्यानभूमीत महामाया देवीच्या गर्भातून जन्माला आले. Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakala kavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe avidurenidāne pacchimabhavika mahābodhi sattuppatti pavattiparidīpo chaṭṭhosaggo. अशा प्रकारे, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देण्यास कारणीभूत ठरलेल्या, मेधानंद नावाच्या यतींनी (भिक्खूंनी) रचलेल्या 'जिनवंसदीप' मधील 'अविदूरेनिदान' अंतर्गत अंतिम जन्मातील महाबोधिसत्तांच्या उत्पत्तीचा (जन्माचा) वृत्तांत दर्शवणारा हा सहावा सर्ग समाप्त झाला. 1. १. Atharammatarā’si jātikhetta-Pariyāpatta’vakāsalokadhātu,Kamaluppala (mālabhārinī) hiTadupaṭṭhānagatāhi devatāhi; () तेव्हा, कमळ आणि उत्पलांच्या (निळ्या कमळांच्या) माळा धारण करून सेवेसाठी उपस्थित झालेल्या देवतांमुळे, जातिक्खेत्त (जन्मक्षेत्र) आणि त्याच्या अंतर्गत असलेला लोकधातूचा अवकाश अत्यंत रमणीय झाला; 2. २. KamalāsanadevadānavānaṃBhuvane’kattha samāgamo tadā’si,Jinacakkapaṭiggahassa ṭhānaṃAvivādena sadevamānusānaṃ; () त्या वेळी ब्रह्मा, देव आणि दानव यांचा या भुवनात एकाच ठिकाणी मेळावा झाला, जो देव आणि मनुष्यांसह सर्वांसाठी विनाविवाद जिनचक्काचा (जिनांच्या धम्मचक्काचा) स्वीकार करण्याचे स्थान बनला; 3. ३. PaṭilābhanimittamādisantīVata sabbaññutañāṇasampadāya,DasasaṅkhasahassilokadhātuAbhikampī pahaṭe’va kaṃsapātī; () सर्वज्ञता-ज्ञानसंपदेच्या (सब्बञ्ञुतञाण) प्राप्तीचे जणू संकेत दर्शवत, दहा हजार लोकधातू एखाद्या ठोकलेल्या कांस्यपात्राप्रमाणे (काशाच्या भांड्याप्रमाणे) कंपित झाले; 4. ४. Jananussavavāsaramhi tasmiṃNijadehajjutipiñjaro’dapādi,Dasasaṅkhasahassacakkavāḷa-Kuharālokakaro mahāvabhāso; () त्या जन्मोत्सवाच्या दिवशी, त्यांच्या स्वतःच्या शरीराच्या कांतीने सुवर्णमय झालेला आणि दहा हजार चक्रवाळांच्या पोकळीत प्रकाश पसरवणारा एक महाप्रकाश निर्माण झाला; 5. ५. Apatāḷitacammanaddhabherī-Vikatīnaṃ sayameva vajjanampi,TadanuttaradhammadesanāyaBhavi ṭhānaṃ anusāvaṇassa loke; () न वाजवताही चामड्याने मढवलेले विविध प्रकारचे नगारे स्वतःहूनच वाजू लागले, जे जणू जगात त्यांच्या अनुत्तर धम्मदेसनेच्या (धम्म उपदेशाच्या) घोषणेचे प्रतीक बनले; 6. ६. Ghaṇakāhaḷavaṃsasaṅkhavīṇā-Bharaṇānaṃ sayameva vajjanampī,AnupubbavihārabhāvanānaṃPaṭilābhāya nibandhanaṃ babhūva; () घंटा, कर्णे, बासरी, शंख, वीणा आणि आभूषणांचे स्वतःहूनच वाजू लागणे, हे अनुक्रमिक विहार-भावनांच्या (अनुपुब्बविहारभावना) प्राप्तीचे कारण बनले; 7. ७. Parimuttivarattapāsakārā-Ghara,yosaṅkhalikādibandhanehi,Migapakkhinarānamasmimāna-Vigamassā’si nidānamādibhutaṃ; () चामड्याचे पट्टे, पाश, कारागृह आणि साखळ्या इत्यादी बंधनांतून पशू, पक्षी आणि मनुष्यांची झालेली पूर्ण सुटका, हे त्यांच्यातील अहंकार आणि अभिमान नष्ट होण्याचे मुख्य कारण बनले; 8. ८. Bhuvanesu mahājanassa rogā-Pagamenā’disanaṃ ahosukhanti,CaturāriyasaccadassanenaBhavi ṭhānaṃ catusaccadesanāya; () जगातील बहुजन लोकांचे रोग नाहीसे झाल्यामुळे सुखाचा उदय झाला, जे चतुरारिय सच्च (चार आर्यसत्य) दर्शवणाऱ्या 'चतुसच्चदेसना' (चार आर्यसत्यांच्या उपदेशाचे) प्रतीक बनले; 9. ९. VividhabbhutarūpagocarānaṃBhuvi jaccandhajanassalocanānaṃ,Pabhavo pabhavo’si dibbacakkhuPaṭilābhāya tilokalocanassa; () पृथ्वीवरील जन्मांध लोकांच्या डोळ्यांना विविध अद्भुत रूपे पाहण्याची दृष्टी प्राप्त झाली, जी त्रिलोकलोचनांच्या (बुद्धांच्या) दिव्यचक्षू (दिब्बचक्खु) प्राप्तीचे कारण बनली; 10. १०. Thutagītisudhārasassa pānaṃBadhirānaṃ savaṇañjalīpuṭehi,Atimānusadibbasotadhātu-Paṭivedhāya nidānamāsi tassa; () बहिऱ्या लोकांनी आपल्या कानरूपी अंजलीने स्तुतीगीतांच्या अमृतरसाचे प्राशन केले, जे त्यांच्या (बुद्धांच्या) अतिमानुष दिव्यश्रोतधातूच्या (दिब्बसोतधातूच्या) साक्षात्काराचे कारण बनले; 11. ११. Bhuvi jātijaḷādipuggalānaṃTadahe’nussatiyā supātubhāvo,Bhavi pubbamupaṭṭhitassatissaSatipaṭṭhānanibodhanāya ṭhānaṃ; () त्या दिवशी पृथ्वीवरील जन्मापासून जडबुद्धी असलेल्या व्यक्तींमध्ये स्मृतीचा (अनुस्सतीचा) झालेला उत्तम प्रादुर्भाव, हा आधीपासूनच प्रस्थापित स्मृती असलेल्या त्यांच्या 'सतिपट्ठान' (स्मृतीप्रस्थान) जागृतीचे पूर्वचिन्ह बनला; 12. १२. Visikhācaraṇaṃ sarojacāru-Padaviññāsavasena paṅgulānaṃ,Purimaṃ caturiddhipādavega-Paṭilābhāya nimittamāsi loke; () पांगळ्या लोकांचे रस्त्यांवर कमळासारख्या सुंदर पाऊलवाटेने चालणे, हे जगात त्यांच्या (बुद्धांच्या) चतुरिद्धिपाद (चार ऋद्धिपाद) शक्तीच्या प्राप्तीचे पूर्वचिन्ह बनले; 13. १३. Madhurena sarena jātimūgāThutigītānya’vadiṃsu vandino’va,Bhuvi khujjajano’jugattalābhoKuṭilattā’pagamāya ṭhānamāsi; () जन्मापासून मुके असलेले लोक भाटांप्रमाणे मधुर स्वरात स्तुतीगीते गाऊ लागले आणि पृथ्वीवरील कुबडे लोक सरळ शरीराचे झाले, जे कुटिलता (वक्रता) नष्ट होण्याचे प्रतीक बनले; 14. १४. Saraṇaṃ purisāsabho siyānoBhavato duggatito vimuttiyā’ti,Karino’pi kariṃsu kuñcanādaṃTuragā hesamakaṃsu pītiye’va; () "हे पुरुषश्रेष्ठ (पुरिसासभ) संसाररूपी दुग्गतीपासून मुक्तीसाठी आमचे शरण होवोत," असा विचार करून हत्तींनीही चित्कार केला आणि घोडे आनंदाने खिंकाळू लागले; 15. १५. Visadā paṭisambhidā catassoPaṭivijjhissati cā’yatiṃ sacā’yaṃ,Sakapaṭṭanameva tannidānāTaraṇī sīghamupāgamuṃ videsā; () "हे भविष्यात चार स्पष्ट पटिसंभिदा (प्रतिसंविदा) प्राप्त करतील," याच कारणामुळे परदेशातील जहाजे वेगाने आपापल्या बंदरांवर पोहोचली; 16. १६. Sayameva virocanaṃ tadāniRatanānaṃ bhuvanākarubbhavānaṃ,Ravivaṃsaravissa dhammaraṃsīVisarassu’jjalanāya ṭhānamāsī; () त्या वेळी जगातील खाणींमधून उत्पन्न झालेल्या रत्नांचे स्वतःहूनच चमकणे, हे सूर्यवंशातील सूर्य असलेल्या त्यांच्या (बुद्धांच्या) धम्मकिरणांच्या समूहाच्या प्रज्वलनाचे प्रतीक बनले; 17. १७. Turiyāni sakaṃsakaṃ ninādaṃAkaruṃ tagguṇadīpakānivā’tra,Vivaṭā vidisādisā sakitti-Visarokāsakate’va’hippasattā; () वाद्ये जणू त्यांच्या गुणांचे वर्णन करण्यासाठी आपापला नाद करू लागली; दिशा आणि उपदिशा खुल्या झाल्या, जणू त्यांच्या कीर्तीच्या प्रसारासाठी अवकाश निर्माण झाला; 18. १८. Sakalassa kilesapāvakassaParinibbānasabhāvadīpanena,Nirayesu hutāsajālamālāTadahe nibbutimāpa jātikhette; () संपूर्ण क्लेशरूपी अग्नीच्या परिनिर्वाण (शांत होण्याच्या) स्वभावाचे दर्शन घडवत, त्या दिवशी जातिक्खेत्तामध्ये (जन्मक्षेत्रात) नरकातील अग्नीच्या ज्वाळा शांत झाल्या; 19. १९. Parisāsu visāradassa tassaCatuvesāradañāṇalābhahetu,Bhuvanesu tadāmahānadīnaṃAnabhissandanamāsi kunnadīnaṃ; () परिषदांमध्ये विशारद (आत्मविश्वासू) असलेल्या त्यांच्या 'चतुवेसारदञाण' (चार वैशारद्य ज्ञान) प्राप्तीचे प्रतीक म्हणून, त्या वेळी जगातील मोठ्या नद्या आणि लहान ओढे ओसंडून वाहण्याचे थांबले; 20. २०. Udapādi pabhā nirākaritvā-Bilalokantariyesu andhakāraṃ,Hatamohatama’gga maggañāṇa-Jjutilābhāya nibandhanaṃ tamāsi; () लोकंतरिय नरकांच्या अंधाऱ्या दऱ्यांमधील अंधकार दूर करून एक प्रकाश निर्माण झाला, जो मोहाचा अंधकार नष्ट करणाऱ्या त्यांच्या अग्र मार्गज्ञानाच्या (मग्गञाण) प्रकाशाच्या प्राप्तीचे कारण बनला; 21. २१. Suvimuttiraso siyā’va tassaCaturāsitasahassadhammakhandho,Madhuraṃ caturodadhīnamāsiSalilaṃ santataraṃ taraṅgarittaṃ; () त्यांचे चौऱ्याऐंशी हजार धम्मस्कंध (धम्मक्खंध) जणू सुविमुत्तीरसाने (पूर्ण मुक्तीच्या रसाने) युक्त असावेत, तसे चारही महासागरांचे पाणी गोड, अत्यंत शांत आणि लाटांशिवाय स्थिर झाले; 22. २२. Vidisāsu catuddisāsu caṇḍa-Pavanassā’pi avāyanaṃ tadāni,Bhavi pubbanimittamattano’piBhaṭadiṭṭhyābhavadaṭṭhibhedanāya; () त्या वेळी चारही दिशा आणि उपदिशांमध्ये चंड (तीव्र) वारा वाहणे थांबले, जे मिथ्यादृष्टीच्या सैनिकांच्या भवदृष्टीचा (भवदिट्ठि) भेद करण्याचे पूर्वचिन्ह बनले; 23. २३. NavapallavapattasekharānaṃViṭapīnaṃ kusumāhikiṇṇabhāvo,Bhavi pubbanibandhanaṃ vimuttiKusumehā’tumadehabhūsaṇāya; () नवीन पालवी आणि पानांचे मुकुट धारण केलेल्या वृक्षांचे फुलांनी बहरून जाणे, हे त्यांच्या शरीराला विमुक्तीच्या फुलांनी (विमुत्तिकुसुमांनी) सुशोभित करण्याचे पूर्वकारण बनले; 24. २४. Kumudākarabodhakassa canda-Kiraṇassā’tivirocanaṃ tadāsi,Satibuddhasudhākaro’dayamhiJanasandohamanopasādahetu; () त्या वेळी पांढऱ्या कमळांना फुलवणाऱ्या चंद्राच्या किरणांचे अत्यंत प्रखर चमकणे, हे स्मृती आणि बुद्धीरूपी चंद्राच्या उदयानंतर जनसमुदायाच्या मनाला प्रसन्न करण्याचे कारण बनले; 25. २५. Vimalattamanuṇhatā nidāgha-Sūriyassū’pasamo nimittamaggaṃ,Bhavi cetasikassa kāyikassaPaṭilābhāya sukhassa tamhijāte; () उन्हाळ्यातील सूर्याची निर्मळता, उष्णतेचा अभाव आणि शांत होणे, हे त्यांच्या जन्मानंतर मानसिक आणि शारीरिक सुख प्राप्तीचे पूर्वचिन्ह बनले; 26. २६. Gaganā’ganagādito’taritvāPathavisaṅkamaṇaṃ tadā khagānaṃ,Saraṇāgamanassa ṭhānamāsiJinadhammaṃ sunisamma sajjanānaṃ; () त्या वेळी पक्ष्यांचे आकाशातून आणि पर्वतांवरून खाली उतरून पृथ्वीवर येणे, हे सज्जनांनी जिनधम्म (जिनांचा धम्म) ऐकून सरणगमन (शरण जाणे) करण्याचे प्रतीक बनले; 27. २७. Nabhasā’bhipavassanaṃ tadāniCatudīpesu akālavāridānaṃ,Parisāsu akhaṇḍadhammavuṭṭhi-Patanassā’si nibandhanaṃ jinamhā; () त्या वेळी चारही महाद्वीपांमध्ये आकाशातून अवेळी झालेल्या पर्जन्यवृष्टीने, परिषदांमध्ये जिनांकडून (बुद्धांकडून) अखंड धम्मवृष्टी (धम्मवुट्ठि) होण्याचे कारण दर्शवले; 28. २८. Chaṇamaṅgalakīḷaṇaṃ tadāniTidasānampi sakesake vimāne,Upagamma tahiṃtahiṃ udānaSamudānassanidānamā’si bodhiṃ; () त्या वेळी तेहतीस देवांनी (तिदसांनी) आपापल्या विमानांमध्ये उत्सव-मंगळ क्रीडा करणे आणि ठिकठिकाणी जाऊन उदान (आनंदोद्गार) काढणे, हे बोधीच्या उत्सवाचे कारण बनले; 29. २९. Vivaṭā sayameva mandirānaṃPihitañcārakavāṭavātapānā,Bhavadukkhanirodhagāmimagga-Paṭilābhāya nimittamāhariṃsu; () बंदिस्त घरांचे आणि तुरुंगांचे बंद दरवाजे व खिडक्या स्वतःहूनच उघडल्या जाणे, हे भवदुःख निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाच्या (भवदुक्ख निरोधगामी मग्ग) प्राप्तीचे संकेत घेऊन आले; 30. ३०. Tadahe madhurāmisassa pettī-Visayesvāharaṇaṃ khudāturānaṃ,Bhavi kāyagatāsatāmatassaPaṭilābhāya nimittamattano’pi; () त्या दिवशी प्रेतलोकातील (पेत्तिविसय) भुकेलेल्यांना मधुर अन्नाची प्राप्ती होणे, हे त्यांच्या स्वतःच्या कायगतासती (शरीरविषयक स्मृती) रूपी अमृताच्या प्राप्तीचे पूर्वचिन्ह बनले; 31. ३१. Divase jananussave pipāsā-Vigamo dīnajanassa petaloke,Sukhitattassa upeccabuddhabhāvaṃ; () जन्मोत्सवाच्या दिवशी प्रेतलोकातील दीन लोकांची तहान नाहीशी होणे, हे त्यांच्या सुखी अवस्थेत बुद्धत्व प्राप्त करण्याचे लक्षण बनले; 32. ३२. Paṭipakkhajanassa mettilābhoTadahe vāyasavāyasārinampi,Bhaviṭhānamanantasattaloka-Visayabrahmavihārabhāvanāya; () त्या दिवशी शत्रूभाव असलेल्या लोकांमध्ये आणि कावळे व घुबडांसारख्या नैसर्गिक वैऱ्यांमध्येही मैत्रीभाव (मेत्ती) निर्माण झाला, जे अनंत प्राणीमात्रांच्या जगात ब्रह्मविहार-भावनेच्या (ब्रह्मविहारभावना) अभ्यासाचे प्रतीक बनले; 33. ३३. Satimaggaphalubbhave yathevaBhavabhītyāpagamo tathāgatānaṃ,Sati jātamahāmahe bhayaṃ vāNatiracchānagatānamāsi tāso; () ज्याप्रमाणे मार्ग आणि फल (मग्गफल) प्राप्त झाल्यावर तथागतांचे संसारभय नष्ट होते, त्याचप्रमाणे हा महान जन्मोत्सव साजरा होत असताना तिरश्चानगतांना (पशू-पक्ष्यांना) कोणतेही भय किंवा त्रास उरला नाही; 34. ३४. Piyabhāvupasaṅkamo pajānaṃHadayānandakarāya kho girāya,Jinadhammakathāya sāvakānaṃViya sāmaggirasassa pātubhāvo; () लोकांचे परस्परांकडे प्रेमभावाने जाणे आणि त्यांच्या मुखातून हृदयस्पर्शी शब्द निघणे, हे जणू जिनांच्या धम्मकथेमुळे (जिनधम्मकथा) श्रावकांमध्ये निर्माण होणाऱ्या सामंजस्यरसाच्या (सामग्गीरस) प्रादुर्भावासारखे होते; 35. ३५. Sitakittilatāya ropitāyaBhavato’smiṃ bhuvanālavāḷagabbhe,Viya nimmitayantavāridhārāJaladhārā dharaṇītaluṭṭhahiṃsu; () या जगाच्या आळ्यामध्ये जणू शुभ्र कीर्तीची वेल लावली गेली असावी, अशा प्रकारे पृथ्वीच्या पाठीवरून कारंज्यासारख्या पाण्याच्या धारा उसळू लागल्या; 36. ३६. Bhamarāvalibhārapañcavaṇṇa-Kamalacchannamahītalaṃ rarāja,Jalajaṃ thalajaṃ parāgahāraṃBhuvi sabbattha apupphi pupphajātaṃ, () भ्रमरांच्या समूहाने युक्त अशा पंचरंगी कमळांनी झाकलेले पृथ्वीचे पृष्ठभाग शोभून दिसू लागले; पाण्यात आणि जमिनीवर उगवणारी, परागकणांनी समृद्ध असलेली सर्व प्रकारची फुले पृथ्वीवर सर्वत्र उमलली; 37. ३७. Viṭapīsu latāsu khandhasākhā-Satapattāni tadā supupphitāni,Naravīra’bhirūpadassanāyaBhūsamummīlitalocanāni’vāsuṃ; () त्या वेळी वृक्षांवर आणि वेलींवर, खोडांवर व फांद्यांवर उमललेली शेकडो फुले जणू नरवीरांचे (बोधिसत्तांचे) सुंदर रूप पाहण्यासाठी पूर्णपणे उघडलेले डोळेच वाटत होते; 38. ३८. Uparūpari sattasatta hutvāSatapattāni sīlātalubbhavāni,Tava abbhudayo sudullabhotiKathayantivi’ha kapātubhāvato no; () खडकाळ जमिनीतून एकावर एक अशी सात-सात कमळे उगवली. 'तुमचा उदय अत्यंत दुर्मिळ आहे,' असेच जणू ती आपल्या प्रकटीकरणाने आपल्याला सांगत होती. 39. ३९. Nijapāramitālatāya katti-Latayā’laṅkatapupphahāsarūpā,Samalaṅkari yāvatā bhavaggaṃDhajamālā jananussave tilokaṃ; () स्वतःच्या पारमितांच्या आणि कीर्तीच्या वेलीवरील उमललेल्या पुष्पांच्या हास्याने सुशोभित झालेल्या ध्वजमालांनी, जन्मोत्सवाच्या वेळी तिन्ही लोकांचे अगदी भवाग्रापर्यंत (सर्वोच्च स्वर्गापर्यंत) सुशोभीकरण केले. 40. ४०. AvakujjasaroruhābhirāmaṃNabhavambhojavanassiriṃ babandha,Bhuvi pokkharavassamīdisantiVadamānaṃva pavassi dhammavassaṃ; () अधोमुख (खाली झुकलेल्या) कमळांनी सुंदर दिसणाऱ्या आकाशाने जणू कमळवनाचीच शोभा धारण केली होती. 'पृथ्वीवर असा हा कमळ-वर्षाव आहे' असे सांगत असल्यासारखा जणू धम्म-वर्षावच झाला. 41. ४१. Ramaṇī ramaṇīyarūpasobhāAcaruṃ dhammamanaṅgaraṅgabhūmi,Madhupā madhupānamandirāniTadahe nāvasariṃsu dhammakāmā; () (Abyapeta paṭhamadutiya pādādiyamekaṃ) सुंदर रूप आणि शोभा असणाऱ्या रमणींनी (स्त्रियांनी) कामदेवाच्या रंगभूमीला धम्मभूमी बनवून धम्माचे आचरण केले. धम्माची इच्छा करणाऱ्या भ्रमरांनी (मधुपांनी) त्या दिवशी मद्यपानाच्या मंदिरांमध्ये (पुष्परस पिण्याच्या ठिकाणी) प्रवेश केला नाही. 42. ४२. Kamalā kamalālayā vivesaBhuvanaṃ bhūrinavāvatārahārī,Dharaṇī dharaṇīdharāvataṃsāUpahārātibharātureva kampi; () (Abyapeta paṭhamadutiya pādādiyamakaṃ) कमळात राहणारी लक्ष्मी (कमला) कमळ सोडून या जगात आली, जे जग या महान नवीन अवतरणाने अत्यंत आकर्षक झाले होते. पर्वतांचे आभूषण धारण करणारी ही पृथ्वी भेटवस्तूंच्या अतिभारामुळे व्याकुळ झाल्यासारखी कंपित झाली. 43. ४३. Ruciraṃ ruciraṅganā tadāniAkaruṃ kīḷamanekacandikāsu,Suvīraṃ suciraṃsikiṇṇatārā-Nikaro’bhāsataro’si bhākaro’va; () (Abyapeta paṭhamadutiya pādādiyamakaṃ) त्या वेळी सुंदर स्त्रियांनी अनेक चांदण्यांमध्ये सुंदर क्रीडा केली. विखुरलेल्या ताऱ्यांच्या समूहाने युक्त असलेले आकाश त्या सुवीरासाठी (महावीरासाठी) सूर्यासारखे अत्यंत प्रकाशमान झाले. 44. ४४. Pavano’pavano’pavāyamānoPavinodesi parissamaṃ janassa,Vanadā vanadāhavupasantiṃAkaruṃ sabbadhi sassasampadañca; () (Abyapeta paṭhamadutiya pādādiyamakaṃ) उपवनांमधून वाहणाऱ्या वाऱ्याने लोकांचा थकवा दूर केला. ढगांनी (जलदांनी) वणव्यांचे शमन केले आणि सर्वत्र सुबत्ता व धान्यसंपत्ती निर्माण केली. 45. ४५. Visadā visadā sakittirāmāMukharaṅgālaya māpakovidānaṃ,Sujanā’sujanā bhajiṃsu tassaCaraṇānyaṅkitacakkalakkhaṇāni; () (Abyapeta paṭhamadutiya pādādiyamakaṃ) विद्वान कवींच्या मुखरूपी रंगमंचावर शोभायमान असणारे, शुद्ध आणि कीर्तिमान असे सज्जन आणि दुर्जनही त्यांच्या चक्रलक्षणांनी अंकित असलेल्या चरणांना शरण गेले. 46. ४६. Vasudhaṃ vasudhampatī samaggāDasadhammena’nusāsayuṃ tadāni,Hadayaṃ yadayaṅgamāya vāṇyāAsataṃ mittaduhī vidhānayiṃsu; () (Abyapeta paṭhamadutiya pādādiyamakaṃ) त्या वेळी सर्व राजांनी एकत्र येऊन दहा राजधर्मांनुसार (दशराजधर्माने) पृथ्वीचे शासन केले. त्यांनी आपल्या प्रिय वाणीने दुष्ट आणि मित्रांचा द्रोह करणाऱ्यांच्या हृदयालाही जिंकून घेतले. 47. ४७. Timadā’timadā gajādhipāpiMigarājūhi tadā samācariṃsu,Pabalā’pabalā migā tadaññePaṭisatthāramakaṃsu aññamaññaṃ; () (Abyapeta paṭhamadutiya pādādiyamakaṃ) अत्यंत मदोन्मत्त झालेले गजराज (हत्ती) देखील त्या वेळी सिंहराजांशी (वनराजांशी) मैत्रीपूर्ण वर्तन करू लागले. इतर बलवान आणि दुर्बल प्राण्यांनी परस्परांशी सलोखा व मैत्री केली. 48. ४८. Bhuvane bhuvanekalocanassaJananasmiṃ divase samujjalānī,Nihanitā’nihitāyudhāti bhitiṃJanayuṃ pāpimatova netaresaṃ; () (Abyapeta paṭhamadutiya pādādiyamakaṃ) जगातील एकमेव नेत्र असणाऱ्या (बुद्धांच्या) जन्माच्या दिवशी, म्यान न केलेली (उघडी) शस्त्रे देखील चमकू लागली, परंतु त्यांनी केवळ पापी (मार) सोडून इतर कोणाच्याही मनात भीती निर्माण केली नाही. 49. ४९. Parivāditadibbabherivīṇā-Turiyaṃ dassitadibbanaccabhedaṃ,Gaganaṃ suraraṅgamaṇḍalābhaṃTidasānaṃ upahārasāramāsi; () दिव्य दुंदुभी, वीणा आणि वाद्यांच्या वादनाने युक्त आणि विविध दिव्य नृत्यांनी सुशोभित झालेले आकाश देवलोकातील रंगमंचासारखे भासत होते; ते त्रयस्त्रिंश (तेहतीस) देवांच्या सर्वोत्तम पूजोपहारासारखे झाले होते. 50. ५०. Sovaṇṇavaṇṇavadhuyā garugabbhagasmiṃTaṃnandanabbanasamānavanaṅgatasmiṃ,Bhutabbhutanvitamahe nayanañjanasmiṃJātamhi tamhi tanuje bhavi bhaddabhatti; () (Mālābandhanaṃ) सुवर्णवर्णी मातेच्या (महामाया देवींच्या) गर्भातून, नंदनवनासारख्या लुंबिनी वनात, डोळ्यांचे अंजन असणाऱ्या त्या पुत्राचा जन्म झाला, तेव्हा त्या अद्भुत महोत्सवात सर्वांच्या मनात कल्याणकारी भक्ती निर्माण झाली. Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandananidāne jinavaṃsadīpe avidūrenidāne vividhapubbanimittapātubhāvappavatti paridipo. Sattamosaggo. अशा प्रकारे, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या, मेधानंद नावाच्या यतीने (भिक्खूने) रचलेल्या 'जिनवंसदीप' (जिनवंशदीप) मधील 'अविदूरे निदान' अंतर्गत 'विविध पूर्वनिमित्त प्रकटीकरण' नावाचा हा सातवा सर्ग समाप्त झाला. 1. १. Visuddha (vaṃsaṭṭha) masesabandhavoKumāramādāya tilokalocanaṃ,Agaṃsu tamhā kapilavhayaṃpuraṃPurīvataṃsaṃ samalaṅkatañjasaṃ; () तिन्ही लोकांचे नेत्र असणाऱ्या त्या कुमाराला घेऊन, त्यांच्या शुद्ध वंशातील सर्व नातेवाईक तेथून कपिलवस्तू नावाच्या नगराकडे गेले, जे नगर श्रेष्ठ आभूषणासारखे आणि सजवलेल्या मार्गांनी युक्त होते. 2. २. Tadā abhiññāsu vasisu pāragoSamādhivikkhambhitasabbakibbiso,Vihāsi suddhodanabhumibhattunoKulūpago devalanāmatāpaso; () त्या वेळी, अभिज्ञा आणि वशित्व प्राप्त केलेले, समाधीच्या बळावर सर्व क्लेशांचे शमन केलेले आणि राजा शुद्धोदनांचे कुलपूज्य असणारे 'देवल' (असित देवल) नावाचे तपस्वी तेथे राहत होते. 3. ३. Tapodhano so pavivekakāmavāDivāvihāratthamupāgato divaṃ,Tamatthamaññātumapucchi devatā-Pavattitaṃ passiyamaṅgalussavaṃ; () एकांताची इच्छा असणारे ते तपस्वी दिवसाच्या विश्रांतीसाठी देवलोकात गेले असता, तेथे देवांनी साजरा केला जाणारा मंगल उत्सव पाहून त्यांनी त्याचे कारण जाणून घेण्यासाठी देवांना विचारले. 4. ४. TavevupaṭṭhāyakabhumibhattunoVaroraso māriya māravāhiniṃ,Parājayaṃ lacchati bodhimāyatiṃMahussavo tampati vattate, bravuṃ; () तुमचे उपस्थापक (सेवक) असणाऱ्या राजाच्या श्रेष्ठ पुत्राने माराच्या सेनेचा पराभव करून भविष्यात बोधी प्राप्त करावी, म्हणून हा महान उत्सव त्यांच्यासाठी साजरा केला जात आहे, असे देव म्हणाले. 5. ५. Imāya vuttantakathāya coditoTapodhano iddhibalena iddhimā,Surālaye antaradhāna’nantaraṃNiketane pāturahosi rājino; () या वृत्तांताने प्रेरित होऊन, ऋद्धीमान तपस्वी आपल्या ऋद्धीबलाने देवलोकातून अंतर्धान पावले आणि तत्काळ राजाच्या राजवाड्यात प्रकट झाले. 6. ६. Kumāranijjhānamanorathoka vasiTahiṃ supaññattamahārahakāsane,Nisajja suddhodanarājino’bruviTavatrajaṃ daṭṭhumidhāgatotya’haṃ; () कुमाराला पाहण्याची तीव्र इच्छा असणारे ते जितेंद्रिय तपस्वी तेथे उत्तम प्रकारे सजवलेल्या मौल्यवान आसनावर बसले आणि राजा शुद्धोदनांना म्हणाले, 'मी तुमच्या पुत्राला पाहण्यासाठी येथे आलो आहे.' 7. ७. Narindacūḷāmaṇicumbitānya’thaPadāni vandāpayitu tapassino,VibhusaṇālaṅkatamattasambhavaṃNarādhipo rājakumāramāhari; () त्यानंतर, राजांच्या मुकुटमण्यांनी स्पर्श केलेल्या त्या तपस्वींच्या चरणांवर वंदन कारवण्यासाठी, राजाने अलंकारांनी सुशोभित केलेल्या आपल्या राजकुमाराला तेथे आणले. 8. ८. Tadattabhāvena’hivādanāraha-Ssa’bhāvato tassa rarāja sūnuno,Pavaṭṭayitvā jaṭilassa sampatiJaṭāsu cakkaṅkitapādapaṅkajaṃ; () त्या जन्मात कोणालाही अभिवादन करणे योग्य नसल्यामुळे, त्या कुमाराचे चक्रांकित चरणकमळ फिरून त्या जटाधारी तपस्वीच्या जटांवर विराजमान झाले आणि शोभून दिसू लागले. 9. ९. Kumāramādāya samappitañjaliṃVidhāya pādesvanisammakārino,Sace ṭhapeyyuṃ jaṭilassa sattadhāPhaleyya muddhā jaṭitojaṭāya’pi; () जर त्यांनी विचार न करता कुमाराला घेऊन त्याचे पाय त्या जटाधारी तपस्वीच्या डोक्यावर ठेवले असते, तर त्या जटाधारी तपस्वीचे मस्तक जटांसह सात तुकड्यांत छिन्नभिन्न झाले असते. 10. १०. Sakāsanuṭṭhāya athe’sibhūmiyāNihacca so dakkhiṇajānumaṇḍalaṃ,Akā mahākāruṇikassa gāravaṃSirovirūḷhañjali pupphamañjarī; () अपने आसनावरून उठून त्या ऋषींनी जमिनीवर आपला उजवा गुडघा टेकवला आणि डोक्यावर हात जोडून पुष्पांजली अर्पण करत त्या महाकारुणिकाला आदरपूर्वक वंदन केले. 11. ११. Udikkhamāno vasinā samappitaṃTamañjaliṃ bhattibharena bhūpati,Atho’nametvā tanumīsakaṃ sakaṃPavandi pādamburuhāni sununo; () त्या जितेंद्रिय ऋषींनी केलेली ती वंदना पाहून, भक्तीने ओतप्रोत झालेल्या राजाने देखील आपले शरीर थोडे नमवून आपल्या पुत्राच्या चरणकमळांना वंदन केले. 12. १२. Siyā’va buddho purisāsabho ayaṃNadassanaṃ tassa siyā mamantī so,Nirūpamaṃ rūpasiriṃ samekkhiyaPayāsi niṭṭhaṃ upadhārayaṃ vasi; () 'हा पुरुषश्रेष्ठ नक्कीच बुद्ध होईल, परंतु मला त्यांचे दर्शन लाभणार नाही,' असा विचार करून आणि त्यांच्या अनुपम रूपसौंदर्याचे निरीक्षण करून, ते जितेंद्रिय ऋषी या निष्कर्षाप्रत आले आणि रडू लागले. 13. १३. VavatthayitvevamuḷārabuddhimāVitiṇṇakaṅkho hasamīsakaṃ rudaṃ,Narindamorodhapurakkhataṃ vasīTadavasīdāpayi saṃsayaṇṇave; () अशा प्रकारे निश्चय करून, संशयरहित झालेल्या त्या उदार बुद्धीच्या जितेंद्रिय ऋषींनी थोडे हसून आणि रडून, राजा आणि अंतःपुरातील लोकांना संशयाच्या सागरात पाडले. 14. १४. Tamāharitvāna pakavattimabbhutaṃPurakkhato’rodhajanassa rājino,Yatissaro saṃsayasallamuddharaṃSabandhave’nussari kāladevalo; () राजा आणि अंतःपुरातील लोकांच्या संशयरूपी शल्याचे (बाणाचे) निवारण करण्यासाठी ती अद्भुत घटना स्पष्ट करून सांगत, यतीश्वर कालदेवल यांनी आपल्या नातेवाईकांचे स्मरण केले. 15. १५. Sakekule nāḷakanāmadārakoSayambhuno lacchati dassanaṃ iti,Tamatthamaññā samupecca taṃkulaṃTvamāha pabbajjiti bhāgineyyakaṃ; () 'माझ्या कुळातील नालक नावाच्या बालकाला स्वयंभू (बुद्धांचे) दर्शन लाभेल,' हे जाणून त्यांनी त्या कुळाकडे जाऊन आपल्या भाच्याला सांगितले की, 'तू प्रवज्जा (संन्यास) ग्रहण कर.' 16. १६. Nirāmayaṃ pañcamavāsaramhi soVarorasaṃ vāsitagandhavārinā,Pavattamāne bhavane mahāmaheNahāpayi bhūpati bandhumajjhago; () पाचव्या दिवशी, निरोगी असलेल्या आपल्या श्रेष्ठ पुत्राला, राजवाड्यात महामहोत्सव सुरू असताना, राजाने नातेवाईकांच्या मध्यभागी सुवासिक पाण्याने स्नान घातले. 17. १७. Pasatthamanvatthabhidhāna mattanoKumāramāropayituṃ parosataṃ,SavedavedaṅgapabhedakovideDvije nimantāpayi so narādhipo; () आपल्या कुमाराला एक प्रशंसनीय आणि सार्थ नाव देण्यासाठी, त्या राजाने वेद आणि वेदांगांच्या विविध शाखांमध्ये पारंगत असलेल्या शंभरहून अधिक ब्राह्मणांना आमंत्रित केले. 18. १८. Surindarūpo suramandiropamaṃTamindirādhāranarindamandiraṃ,Janindasīho’pagatā’vanīsureAmandapūjāvidhinā’bhirādhayi; () देवेंद्रासारखे रूप असणाऱ्या त्या नरसिंह राजाने, देवमंदिरासारख्या आणि लक्ष्मीचे निवासस्थान असणाऱ्या आपल्या राजवाड्यात आलेल्या ब्राह्मणांना विपुल पूजाविधीने संतुष्ट केले. 19. १९. Anenasiddhā samatiṃsapāramī-Sadatthasampattiparatthakārinā,Tathā’ttha saṅkhātadhanaṃ nidhānagaṃImamhi siddhaṃ sahajātiyā yato; (5) कारण, परोपकार करणाऱ्या या कुमाराने तीस पारमिता आणि श्रेष्ठ ध्येयाची प्राप्ती सिद्ध केली आहे, तसेच त्यांच्या जन्माबरोबरच 'अर्थ' नावाचा खजिना देखील सिद्ध झाला आहे... 20. २०. Dvijehi tantibbacanadvayārahaṃSamāsasaṃkhittapadatthasaṃhitaṃ,Sutassa siddhattha’bhidhānamattanoTato’bhivohārasukhāya kārayi; () म्हणून, व्यवहाराच्या सुलभतेसाठी, राजाने ब्राह्मणांच्या त्या दोन शब्दांना साजेसे आणि संक्षिप्त अर्थाने युक्त असे 'सिद्धत्थ' (सिद्धार्थ) हे नाव आपल्या पुत्राला दिले. 21. २१. Suyāmarāmaddhajamantilakkhaṇa-Subhojakoṇḍaññasudattasaññino,Ime dvijā rājasupūjitā tadāVicakkhaṇālakkhaṇapāṭhakā’bhavaṃ; () सुयाम, राम, ध्वज, मन्ति, लक्षण, सुभोज, कोण्डञ्ञ आणि सुदत्त नावाचे, राजाने सन्मानित केलेले हे चतुर लक्षण-पाठक ब्राह्मण (द्विज) त्यावेळी होते. 22. २२. Subhāsubhaṃ passiya dehalakkhaṇaṃVibhāvayavho iti tesamabruvi,Samukkhipitvā’ṅgulipallavadvayaṃJanādhipaṃ sattajanā’bravuṃ dvidhā; () यांच्या शरीराची शुभ-अशुभ लक्षणे पाहून 'यांचे विश्लेषण करा' असे त्यांना (राजाने) सांगितले. तेव्हा आपल्या दोन बोटांचे पल्लव वर करून सात जणांनी राजाला दोन पर्याय सांगितले; 23. २३. Sace mahārāja agāramāvaseVaroraso te paricāritindriyo,Samaṅgibhuto ratanehi sattahiBhaveyya rājā vatacakkavatya’yaṃ; () हे महाराज! जर तुमचा हा श्रेष्ठ पुत्र गृहस्थाश्रमात राहिला आणि इंद्रियांचे सुख उपभोगत राहिला, तर ते सात रत्नांनी युक्त असे चक्रवर्ती राजे होतील; 24. २४. Mahādayo’yaṃ karuṇāya coditoGharā’bhigantvā yadi pabbajissati,Bhaveyya buddho’khilañeyyamaṇḍalaṃSayaṃ abhiññāya nahe’tthasaṃsayo; () परंतु, जर हे महादयाळू, करुणेने प्रेरित होऊन घराचा त्याग करून प्रव्रजित झाले, तर ते स्वतः संपूर्ण ज्ञेय मंडळ जाणून बुद्ध होतील, यात काही संशय नाही; 25. २५. Kaṇiṭṭhabhūto vayasā tadantarePasatthasatthā’vagamena jeṭṭhako,Samukkhipitvā’ṅgulimekamabruviItīha koṇḍaññasamaññabhusuro; () त्यांच्यामध्ये वयाने सर्वात लहान परंतु प्रशस्त शास्त्रांच्या ज्ञानाने सर्वात श्रेष्ठ असलेल्या, कोण्डञ्ञ नावाच्या ब्राह्मणाने एकच बोट वर करून असे म्हटले: 26. २६. Imassa veneyyajanākatañjalīSamaṃ phusantāni vasundharātalaṃ,Subhāni bhopādatalāti sabbadāBhajanti bhatyā kamalānivālino; () हे महाराज! विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) लोकांनी हात जोडलेले आणि पृथ्वीच्या पाठीला समतोलपणे स्पर्श करणारे यांचे शुभ तळपाय नेहमी भक्तीने कमळाप्रमाणे शोभून दिसतात; 27. २७. Imassa khemantamasesapāṇinoTipaṭṭakantārapathāvatāraṇe,Susajjitaṃ cakkayugaṃva pāramīRathamhi pādaṅkitacakkalakkhaṇaṃ; () सर्व प्राण्यांना क्षेम (शांती) देणाऱ्या यांच्या पायांवर उमटलेले चक्राचे लक्षण म्हणजे, संसाररूपी अरण्यातून पार पाडण्यासाठी पारमितांच्या रथाला जोडलेल्या सुसज्ज चाकांच्या जोडीसारखे आहे; 28. २८. Imassa bho kambalabheṇḍukopamaṃSumaṭṭavaṭṭāyatapaṇhimaṇḍalaṃ,Sadā padambhojanivāsalakkhiyāTanoti pīnatthanapiṇḍavibbhamaṃ; () हे महाराज! यांची लोकरीच्या चेंडूंसारखी गोल, गुळगुळीत आणि लांबट टाच नेहमी पाऊलरूपी कमळावर निवास करणाऱ्या लक्ष्मीच्या पुष्ट स्तनांच्या सौंदर्याचा विस्तार करते; 29. २९. Imassa dīghaṅgulipanti vaṭṭita-Manosilālattakavattikopamā,Vibhāti bho bāhulatāya pāramī-Latāya vā nūtanapattapantiva; () हे महाराज! यांच्या लांब बोटांची रांग ही मनशिल आणि लाक्षा रसाने रंगवलेल्या वातीसारखी किंवा पारमितारूपी वेलीच्या नवीन पानांच्या रांगेसारखी शोभून दिसते; 30. ३०. Imassa pārevaṭapāda pāṭalāSapāṇipādā taḷuṇātikomalā,UḷārapūjāvidhisampaṭicchanePavāḷapāti’va samullasanti bho; () हे महाराज! यांचे कबुतराच्या पायासारखे लालसर, अत्यंत कोमल हात आणि पाय हे जणू काही महान पूजेचा स्वीकार करण्यासाठी ठेवलेल्या पोवळ्याच्या पात्रासारखे शोभून दिसतात; 31. ३१. ImassarūpassirimandirodareSamappamāṇābhinavaṅgulīhi bho,Padissare jālakavāṭasantibhāSapāṇipādā tatajālalakkhaṇā () हे महाराज! यांच्या रूपसौंदर्याच्या मंदिरासारख्या शरीरावर, समान आकाराच्या नवीन बोटांमुळे, जाळीदार खिडकीसारखे दिसणारे हात आणि पाय जाळीदार लक्षणांनी युक्त दिसतात; 32. ३२. Imassa ussaṅkhapadassa gopphakāPadambujānaṃ caturaṅgulopari,Patiṭṭhitā puṇṇaghaṭesukandharā-Vilāsamāliṅgiya rājabhāsare; () यांचे घोटे पायाच्या वरच्या भागात चार बोटे वर स्थित आहेत, आणि ते पूर्ण घटाच्या गळ्याच्या सौंदर्याला आलिंगन दिल्यासारखे शोभून दिसतात; 33. ३३. Imassa dehajjutivāripūrita-Sarīrakedārabhavā phalatthino,Surattasālyodarasannibhā subhāDuveṇijaṅghā abhipīṇayantī bho; () हे महाराज! यांच्या शरीराच्या कांतीरूपी पाण्याने भरलेल्या शरीररूपी शेतातून उत्पन्न झालेल्या, फळाची इच्छा करणाऱ्या, लाल तांदळाच्या दाण्यासारख्या सुंदर अशा दोन्ही जंघा (पिंढऱ्या) अत्यंत पुष्ट आहेत; 34. ३४. Imassa bho jānuyugaṃ parāmasaṃAnonamanto ṭhitako mahābhujo,Sahattanā sambhavabodhisākhinoVisālasākhāya vilāsamādise; () हे महाराज! न वाकता सरळ उभे राहून आपल्या दोन्ही गुडघ्यांना स्पर्श करणारे यांचे लांब हात, बोधिवृक्षाच्या विशाल फांदीच्या सौंदर्याचे दर्शन घडवतात; 35. ३५. Imassa kosohitavatthaguyhakoAbhinnakokāsakakosakosago,Anaññasādhāraṇatādinā’yatiṃAnaṅgasaṅgāmaparammukho siyā; () यांचे गुप्तांग कोशात (त्वचेच्या आवरणात) लपलेले आहे, जे अत्यंत सुरक्षित आहे. या अद्वितीय लक्षणामुळे ते भविष्यात कामदेवाच्या युद्धापासून परावृत्त होतील; 36. ३६. Imassa bho gotamagottaketunoKalevare kañcanasattibhattaco,Suvaṇṇavaṇṇo jinacīvarassapiTanoti sobhaṃ ghanabuddharaṃsino; () हे महाराज! गौतम गोत्राचे केतू असलेल्या यांच्या शरीराची त्वचा सोन्याच्या पत्र्यासारखी सुवर्णवर्णाची आहे, जी बुद्धकिरणांमुळे जिनाच्या चीवराची शोभा वाढवते; 37. ३७. Imassa jambonadīpiñjarāya bhoSirisapupphassukumāracāriyāRajonumattaṃ chaviyā nalimpateSarojapatteriva vāribindavo; () हे महाराज! जांबूनद सोन्यासारख्या पिवळसर आणि शिरीष पुष्पासारख्या सुकुमार शरीराच्या त्वचेला धुळीचा कणही स्पर्श करत नाही, जसे कमळाच्या पानाला पाण्याचा थेंब चिकटत नाही; 38. ३८. Imassa lomāni kalevare vareVisuṃ visuṃ kūpagatāni sūnuno,Vilumpare rūpavilāsalakkhiyāManoramaṃ bho kamaṇikañcukassiriṃ; () हे महाराज! यांच्या श्रेष्ठ शरीरावरील रोम (केस) हे एकेका रोमकुपातून स्वतंत्रपणे उगवलेले आहेत, जे आपल्या रूपसौंदर्याने सुंदर अशा मणीच्या कवचाची शोभा धारण करतात; 39. ३९. Imassa uddhaggamukhaṃ mukhassiriṃPadakkhiṇāvatta mapekkhino yathā,Tirokare romavitāna mindirā-Niketanindīvarakānanassiriṃ; () यांचे वरच्या दिशेने वळलेले आणि उजवीकडे फिरलेले रोम (केस) हे मुखाची शोभा वाढवतात आणि लक्ष्मीचे निवासस्थान असलेल्या नीलकमळाच्या वनाची शोभा फिकी करतात; 40. ४०. Imassa bhorāja sarojayoninoYathojugattaṃ ujugattamāyatiṃ,AnaññasāmaññaguṇāvakāsatoPajābhipūjāvidhibhājanaṃ siyā; () हे महाराज! ब्रह्मदेवासारखे सरळ आणि उंच असलेले यांचे शरीर, यांच्या अद्वितीय गुणांमुळे भविष्यात लोकांच्या पूजेचे आणि आदराचे स्थान बनेल; 41. ४१. Imassa sattussadalakkhaṇaṃ subhaṃSamaṃsamaddiṭṭhasirāvaliṃ sadā,Dadhāti bho pāramidhammasipakpinoSudhantacāmīkarapiṇḍavibbhamaṃ; () हे महाराज! पारमितारूपी धर्माचे शिल्पकार असलेल्या यांच्या शरीरावरील सात उंच भाग (सत्तुस्सद) आणि न दिसणाऱ्या शिरा, शुद्ध केलेल्या सोन्याच्या गोळ्यासारखी शोभा नेहमी धारण करतात; 42. ४२. Imassa puṇṇobhayakāyabhāgimaṃMigindapubbaddhasarīralakkhaṇaṃ,KudiṭṭhivādībhasirovidāraṇeNarindasāmatthiyamubbahe nakiṃ; () यांच्या शरीराचा पूर्वार्ध (वरचा भाग) सिंहासारखा पुष्ट आहे. हे लक्षण कुदृष्टीवाद्यांच्या (चुकीच्या मतांच्या) हत्तींचे मस्तक विदीर्ण करण्यासाठी राजासारखे सामर्थ्य प्रकट करत नाही का? 43. ४३. Imassu’peto ghanamaṃsavaṭṭiyāCitantaraṃso muducārupiṭṭhiyaṃ,Bhavaṇṇavā kañcanapaccarisiraṃTanoti sattuttaraṇe narādhipa; () हे राजा! दाट मांसाने भरलेले यांचे खांदे आणि मऊ व सुंदर पाठीचा भाग, प्राण्यांना संसारसागरातून पार करण्यासाठी सोन्याच्या पुलासारखी शोभा वाढवतो; 44. ४४. Imassa nigrodhamahīruhassivaSamappamāṇo parimaṇḍalopya’yaṃ,Kadāci dukkhātapakhinnadehinaṃParissamaṃ bho pajahe bhavañjase; () हे महाराज! वटवृक्षाप्रमाणे समान परिघाचे असलेले यांचे शरीर, संसारमार्गावर दुःखाच्या उन्हाने व्याकुळ झालेल्या लोकांचा थकवा दूर करेल; 45. ४५. Imassa rājittayarañjito’ttariṃKarīyamānu’ttamadhammanissano,Sumaṭṭavaṭṭo samavattakhandhakoMutiṅgakhandhoriva rāja rājate; () (Silesa bandhanaṃ) हे राजा! तीन रेषांनी सुशोभित, उत्तम धर्माचा नाद करणारी, गुळगुळीत आणि गोल असलेली यांची मान मृदंगाच्या मध्यभागासारखी शोभून दिसते; 46. ४६. Imassa bho sattasahassasammitāYathā’matajjhoharaṇābhilāsino,Rasaggasā santi rasādanummukhāRasaggasaggī’tya’bhidhīyate tato; () हे महाराज! अमृताचा आस्वाद घेण्याची इच्छा करणाऱ्या यांच्या शरीरात सात हजार रसवाहिन्या आहेत, ज्या वरच्या दिशेने मुखाकडे गेलेल्या आहेत; म्हणूनच त्यांना 'रसग्गसग्गी' (उत्कृष्ट रसवाहिन्या असलेले) म्हटले जाते; 47. ४७. Imassa’nubyañjanatārakākuleAnantarūpāyatanambaro dare,VirocatebārasamīsasirivaNarindasīhassahanūpamāhanū; () यांच्या अनुव्यंजनांच्या ताऱ्यांनी युक्त अशा अमर्याद रूपसौंदर्याच्या आकाशात, सिंहाच्या जबड्यासारखा असलेला यांचा जबडा बारा सूर्यांच्या तेजासारखा शोभून दिसतो; 48. ४८. Imassa tāḷisatidantapanti bhoPahūtajivhārathikaṃ carantiyā,Manuññavāṇivanitāya tatvatePasatthamuttāvalilīlamāyatiṃ; () हे महाराज! यांच्या चाळीस दातांची रांग म्हणजे, विस्तृत जिभेच्या रथावर विहार करणाऱ्या सुंदर वाणीरूपी स्त्रीच्या गळ्यातील प्रशस्त मोत्यांच्या माळेसारखी शोभून दिसते; 49. ४९. Imassa javhāvarakaṇṇikāvaheMukhambuje saccasugandhavāsite,Samappamāṇā dasanāvalī subhāVibhāti kiñjakkhatatīva bhūpatī; () हे भूपती! सत्यवचनाच्या सुगंधाने सुवासित असलेल्या यांच्या मुखकमलात, समान आकाराचे दात हे कमळाच्या केसरांच्या रांगेसारखे शोभून दिसतात; 50. ५०. Imassa bho khaṇḍitasaṅkhapaṇḍarāDvijāvalī nibbivarantarāyatiṃ,Samubbhavāyuttilatāya tāyatiMukhālavāḷe mukulāvalissiriṃ; () हे महाराज! शंखाच्या तुकड्यासारखे पांढरे आणि एकमेकांना लागून असलेले (विरळ नसलेले) यांचे दात, मुखरूपी कुंडीत उगवलेल्या वेलीच्या कळ्यांच्या रांगेसारखी शोभा धारण करतात; 51. ५१. Imassa pīṇānanacandacandikāSusukkadāṭhāvali saccavādino,Padissate dhammataḷākakīḷaneKatābhilāsārivahaṃsamālinī; () या सत्यवादी महापुरुषाच्या पुष्ट मुखरूपी चंद्राची चांदणी असणारी, अत्यंत पांढऱ्या सुळ्यांची (दाढांची) रांग ही धर्मरूपी तलावात क्रीडा करण्याची इच्छा करणाऱ्या हंसांच्या माळेसारखी दिसते; 52. ५२. Imassa cānuttaradhammadesanā-Taraṇyamālolalakārarūpinī,Pahūtajivhā bhavasāgarā’yatiṃNarinda pāraṃ janatā’vatāraye; () हे नरेंद! अनुत्तर धर्मदेशनारूपी नौकेला चालवणारी यांची विस्तृत जीभ, भविष्यात लोकांना संसारसागराच्या पलीकडे घेऊन जाईल; 53. ५३. Imassa bho brahmasaropamo sadāSahassadhā’yaṃ karavīkarāvato,ManoharaṭṭhaṅgasamaṅgisussaroSasotakānaṃ maṇikuṇḍalāyate; () हे महाराज! ब्रह्मदेवाच्या स्वरासारखा आणि करवीक पक्ष्याच्या आवाजासारखा मधुर, आठ अंगांनी युक्त असलेला यांचा मनोहर आवाज ऐकणाऱ्यांच्या कानांसाठी मण्यांच्या कुंडलसारखा वाटतो; 54. ५४. Imassa nīlaṃ nayanuppalañcayaṃNirūpame rūpavilāsamandire,Niropitaṃ bho maṇisīhapañjara-Dvayaṃva bhāse kusalena kenaci; () हे महाराज! यांच्या अनुपम रूपसौंदर्याच्या मंदिरात असलेले नीलकमळासारखे डोळे, जणू काही एखाद्या कुशल कारागिराने बनवलेल्या मण्यांच्या दोन खिडक्यांसारखे शोभून दिसतात; 55. ५५. Imassa pāṭhīnayugaṃ’va dissateVisiṭṭharūpāyatanāpagāsayaṃ,Subhaṃ gavacchāpavilocanopamaṃMaṇippabhaṃ gopakhumadvayaṃ sadā; () यांच्या डोळ्यांच्या पापण्या या गायीच्या वासराच्या पापण्यांसारख्या सुंदर आणि मण्यासारख्या तेजस्वी आहेत, ज्या विशिष्ट रूपसौंदर्याच्या नदीत पोहणाऱ्या माशांच्या जोडीसारख्या दिसतात; 56. ५६. Imassā uṇṇā bhamukantarubbhavāḶāṭamajjhopagatā virocati,Yadatthi sañajhāghanarājimajjhagaṃSasaṅkahīnaṃ sasimaṇḍalaṃ tathā () यांच्या दोन्ही भुवयांच्या मध्ये आणि कपाळाच्या मध्यभागी असलेली 'उर्णा' (पांढऱ्या केसांचा पुंजका) ही संध्याकाळच्या ढगांच्या रांगेत चमकणाऱ्या निष्कलंक चंद्रासारखी शोभून दिसते. 57. ५७. Imassa uṇhīsakasīsalakkhaṇaṃSadhammarajjissariyaṃ anāgate,Kariyamānassa hi cakkavattinoDadhāti uṇhīsakasisavibbhamaṃ; () यांच्या डोक्यावरील उष्णीष लक्षण (उष्णीषसीसलक्खण) हे भविष्यात सद्धम्माच्या राज्याचे ऐश्वर्य दर्शवते. चक्रवर्ती राजा होणाऱ्या व्यक्तीसाठी हे उष्णीष शिराची शोभा धारण करते. 58. ५८. Imassa bhumissara supakpatiṭṭhita-Padaṅkite cakkayugamhi dissare,Arāsahassāni ca neminābhiyoTivaṭṭarekhā sirivacchakādayo; () या पृथ्वीपतीच्या सुप्रतिष्ठित पाऊलांवर चक्रांची जोडी दिसून येते, ज्यामध्ये हजार आरे, नेमी (कडा) आणि नाभी (मध्यभाग) आहेत, तसेच तीन वळ्यांच्या रेषा (तिवट्टरेखा) आणि श्रीवत्स इत्यादी चिन्हे आहेत. 59. ५९. Imehi battiṃsatilakkhaṇehi bhoAsītyanubyañjanalakkhaṇehi’pi,Samujjalanto purisāsabhotyayaṃBhaveyya buddho bhavabandhanacchido; () हे महाशय, या बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी आणि ऐंशी अनुव्यंजनांनी (दुय्यम लक्षणांनी) देदीप्यमान असणारे हे पुरुषश्रेष्ठ (पुरिसासभ) भवबंधनांचा छेद करणारे 'बुद्ध' होतील. 60. ६०. Sasotamāpāthagatāya tāvadeDvijassa vitthārakathāya codito,Apucchi rājā kimayaṃ samekkhiyaAnāgate brāhmaṇa pabbajissati; () त्या ब्राह्मणाच्या कानावर पडलेल्या सविस्तर वर्णनाने प्रेरित होऊन, राजाने विचारले, 'हे ब्राह्मणा, भविष्यात काय पाहून हा कुमार प्रव्रज्या (गृहत्याग) ग्रहण करेल?' 61. ६१. Kadāci uyyānagato mahāpatheJarārujāmaccuvirūpadassanaṃ,Vidhāya nibbintamano bhavattayeTapodhanaṃ passiya pabbajissati; () कधीतरी उद्यानाकडे जात असताना महामार्गावर वृद्धत्व, आजारपण आणि मृत्यूचे विद्रूप रूप पाहून, तिन्ही लोकांविषयी (भवत्रय) विरक्त मनाचा होऊन आणि एका तपस्व्याला पाहून तो प्रव्रज्या ग्रहण करेल. 62. ६२. Itiha vatvāna sakaṃsakaṃ gharaṃTato’pagantvā’ddhanimittapāṭhakā,Mahallakā’dāni mayanti sunavoTamānupabbajjitumovadiṃsu te; () असे सांगून ते निमित्तपाठक (भविष्य सांगणारे) आपापल्या घरी गेले. 'आता आम्ही वृद्ध झालो आहोत,' असे सांगून त्यांनी आपल्या पुत्रांना त्यांच्या मागोमाग प्रव्रज्या घेण्याचा उपदेश केला. 63. ६३. Dvijesu vuddhesu matesu sattasuAyaṃhi koṇḍaññasamavhayo sudhī,Mahāpadhānaṃ purisāsabho’dhunāKaroti sutvā karuṇāya codito; () त्या सात वृद्ध ब्राह्मणांचा मृत्यू झाल्यावर, कौंडिण्य (कोण्डञ्ञ) नावाचा हा बुद्धिमान पुरुषश्रेष्ठ, (कुमाराच्या अभिनिष्क्रमणाची) वार्ता ऐकून कारुण्याने प्रेरित होऊन आता महान साधना (महापधान) करत आहे. 64. ६४. Samānaladdhihi kulesu tesu hiCatuhi vippehi saha’ntapañcamo,Atho’ruvelaṃ upagamma pabbajiBhaviṃsu tepañci’dha pañcavaggiyā; () त्याच कुळांतील समान विचारसरणीच्या चार ब्राह्मणांसह स्वतः पाचवा होऊन, तो उरुवेला येथे गेला आणि त्याने प्रव्रज्या घेतली. हे पाच जणच येथे 'पंचवर्गीय' (पञ्चवग्गिय) झाले. 65. ६५. Kadāci laddhā pariyantasāgaraṃImaṃ catuddīpikarajjamatrajaṃ,Jitārivaggaṃ vicarantamambareKaromi paccakkhamahanti cintiya; () कधीतरी समुद्रापर्यंत पसरलेले हे चारही द्वीपांचे राज्य मिळवून, शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या माझ्या पुत्राला आकाशात विहार करताना मी स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहीन, असा विचार करून... 66. ६६. NimittarūpakkhipathappavesanaṃNivāraṇatthaṃ tanijarājasūnunā,Narādhipo so purisehi sabbathāDisāsu rakkhāvaraṇaṃ akārayi; () आपल्या राजपुत्राच्या दृष्टीपथात ते निमित्त-रूप (वृद्ध, रोगी इत्यादी) येऊ नयेत म्हणून, त्या नरपतीने (राजाने) सर्व दिशांना रक्षकांद्वारे सर्वतोपरी कडक बंदोबस्त ठेवला. 67. ६७. Ayaṃ kumāro yadi cakkavattivāBhaveyya sambodhipadaṃ labheyyavā,Sakekule khattiyabandhavehi soPurakkhatoyeva carissataṃ iti; () हा कुमार चक्रवर्ती राजा होवो किंवा संबोधी पद प्राप्त करो, तो आपल्या कुळातील क्षत्रिय बांधवांकडून नेहमी सन्मानित होऊनच राहील, असा विचार करून... 68. ६८. Kumāranāmaṭṭhapanamhi vāsareSahassamattesu kulesva’sitiyā,Adāsi paccekajano paṭissavaṃPadātukāmova visuṃvisuṃ sute; () कुमाराच्या नामकरणाच्या दिवशी, ऐंशी हजार कुळांतील प्रत्येक व्यक्तीने आपापल्या पुत्रांना (त्याच्या सेवेसाठी) देण्याची इच्छा व्यक्त करून तसे वचन दिले. 69. ६९. Asesadosāpagatā sukhedhi tāSuvaṇṇakumbhorupayodharo na tā,Anekadhātī varavaṇṇagabbi tāSapaccupaṭṭhāpayi taṅkhaṇepi tā; () सर्व दोषांपासून मुक्त, सुसंस्कृत, सुवर्णकलशासारखे स्तन असणाऱ्या आणि उत्तम वर्णाचा अभिमान बाळगणाऱ्या अनेक दाई (धात्री) त्याच क्षणी त्यांच्या सेवेसाठी नियुक्त करण्यात आल्या. 70. ७०. Taḷākatīramhi taraṅgabhāsureYatheva haṃsyā kalahaṃsapotakaṃ,Mahesiyā’ṅke sayane sitatthareSuvāsare bhupati puttamaddasa; () ज्याप्रमाणे तलावाच्या लाटांनी चमकणाऱ्या किनाऱ्यावर हंसिणी आपल्या पिल्लाला पाहते, त्याचप्रमाणे राजाने एका शुभ दिवशी पांढऱ्या चादरीने अंथरलेल्या शय्येवर, राणीच्या कुशीत असलेल्या आपल्या पुत्राला पाहिले. 71. ७१. Adiṭṭhaputtānanapaṅkajā ciraṃLahuṃ parikkhīṇavayoguṇā ito,Cutā’va māyājanani nirāmayāUpāvisi sattamavāsare divaṃ; () आपल्या पुत्राचे कमळासारखे मुख दीर्घकाळ न पाहता, आयुष्य लवकर संपल्यामुळे, निरोगी माता मायादेवी सातव्या दिवशी या जगातून च्युत होऊन (मृत्यू पावून) स्वर्गात गेल्या. 72. ७२. Mahesimāyābhaginī tadā mahā-Pajāpatigotamināmarājinī,Nijaṃ kumāraṃ bharaṇāya dhātinaṃVidhāya bhāraṃ paṭijaggi taṃ sayaṃ; () तेव्हा राणी मायादेवींची बहीण असणाऱ्या महाप्रजापती गौतमी (महापजापती गोतमी) नावाच्या राणीने, आपल्या स्वतःच्या पुत्राला संगोपनासाठी दाईंकडे सोपवून, स्वतः या कुमाराचे पालनपोषण केले. 73. ७३. Tadā’bhavuṃ dīpasikhā jagantayeKalebaro’bhāsalavena sununo,Vinaṭṭhatejāriva raṅgadīpikāVimānadipesu kathāvakā’ttano; () तेव्हा कुमाराच्या शरीराच्या अल्पशा तेजाने तिन्ही लोकांतील दिव्यांची शिखा, जणू रंगमंचावरील निष्प्रभ झालेल्या दिव्यांप्रमाणे, देवविमानांतील दिव्यांच्या केवळ चर्चेचा विषय बनली (म्हणजेच त्यांचे तेज फिके पडले). 74. ७४. Vicittabhummattharaṇe abhikkhaṇaṃSajannukehā’cari mandirodare,Mahāvanasmiṃ maṇivālukātaleVijambhamānoriva sihapotako; () रंगीबेरंगी चटयांनी अंथरलेल्या महालाच्या आत ते वारंवार गुडघ्यांवर चालू लागले, जणू महावनात रत्नांच्या वाळूवर क्रीडा करणारे सिंहाचे पिल्लूच. 75. ७५. Sutassa kīḷāpasutassa mandi reBhamantabimbaṃ maṇidappaṇoda reNibaddhamaddakkhi carantamamba reYatheva cakkaṃ ratanaṃ mahībhu jo; () महालात खेळण्यात मग्न असलेल्या आपल्या पुत्राला, मण्यांच्या आरशात दिसणारे स्वतःचे फिरणारे प्रतिबिंब पाहताना राजाने पाहिले, जणू आकाशात फिरणारे चक्ररत्नच. 76. ७६. Tadaṅghiviññāsavasena bhumiyāVajantamaṅko’panidhāya bhumipo,Tadā’bhinicchārita māsabhiṃ giraṃIdāni maṃ sāvaya puttamabruvi; () जमीनवर पावले टाकत चालणाऱ्या कुमाराला राजाने आपल्या मांडीवर घेतले आणि म्हणाले, 'पुत्रा, तू उच्चारलेली ती श्रेष्ठ (आसभ) वाणी आता मला ऐकव.' 77. ७७. NibaddhamantomaṇivedikātaleMukhendubimbuddharaṇe payojayaṃ,Sayaṃ palambhesi amaccasūnavoVayena mando’pi amandabuddhimā; () मण्यांच्या वेदीवर (ओट्यावर) आपले चंद्रबिंबासारखे मुख वर करून, वयाने लहान असूनही ती तीव्र बुद्धिमत्ता असणारे कुमार स्वतः मंत्र्यांच्या पुत्रांना खेळवत असत. 78. ७८. Uḷārasokaṃ pitucittasambhavaṃTilokadīpo nijapuññatejasā,Tamopabandhaṃ bhuvano’darubbhavaṃNirākari bālaravī’va raṃsinā; () त्रिलोकदीप असणाऱ्या कुमारांनी आपल्या पुण्यतेजाने पित्याच्या मनात निर्माण झालेला मोठा शोक दूर केला, ज्याप्रमाणे बालसूर्य आपल्या किरणांनी जगाच्या उदरातून उत्पन्न झालेला अंधार नष्ट करतो. 79. ७९. VikiṇṇalājākusumākulañjaseVitānaraṅgaddhajanibbharambare,Pure tahiṃ maṅgalakiccasammataṃKadāci rañño bhavi vappamaṅgalaṃ; () लाह्या आणि फुलांनी सुशोभित केलेल्या मार्गावर, चांदवे आणि रंगीबेरंगी ध्वजांनी व्यापलेल्या आकाशाखाली, त्या नगरात राजाचा शुभ मानला गेलेला 'वप्पमंगल' (नांगरणीचा उत्सव) संपन्न झाला. 80. ८०. Sugandhamālābharaṇādimaṇḍita-Pasādhitā kāpilavatthavā narā,Sakiṅkarā kammakarā’pi kappitāTato tato sattipatiṃsu taṃ kulaṃ; () सुगंधी हार आणि अलंकारांनी नटलेले कपिलवस्तूचे लोक, आपापल्या नोकर-चाकरांसह आणि कामगारांसह त्या उत्सवाच्या ठिकाणी चहूबाजूंनी एकत्र आले. 81. ८१. MahaccasenāyapurakkhatohisoUḷārarājiddhisamujjalaṃtatoPayāsikammantapadesamatrajaṃKumāramādāyapurindadopamo; () मोठ्या सैन्यासह पुढे चालणारे, भव्य राजवैभवाने देदीप्यमान असणारे आणि इंद्रासारखे दिसणारे राजे आपल्या पुत्राला (कुमाराला) सोबत घेऊन नांगरणीच्या ठिकाणी गेले. 82. ८२. Chaṇamhi tasmiṃ manuvaṃsaketunoManoramaṃ maṅgalanaṅgalādikaṃ,Suvaṇṇapaṭṭehi parikkhaṭaṃka mahā-Janassa’pī rūpiyapaṭṭachāditaṃ; () मनुवंशाचे केतू असणाऱ्या राजाच्या त्या उत्सवात, अत्यंत सुंदर असा मांगलिक नांगर सोन्याच्या पट्ट्यांनी मढवला होता, तर सामान्य लोकांसाठी तो चांदीच्या पट्ट्यांनी मढवलेला होता. 83. ८३. VisālasākhākulajambusākhinoVidhāya heṭṭhā sayane mahārahe,Nijaṃ kumāraṃ sajano janādhipoSamārahī sampati vappamaṅgalaṃ; () विशाल फांद्या असलेल्या जांभळाच्या झाडाखाली (जम्बूरुक्ख) मौल्यवान शय्या तयार करून, राजाने आपल्या लोकांना सोबत घेऊन कुमाराला तेथे निजवले आणि स्वतः नांगरणीच्या उत्सवात सहभागी झाले. 84. ८४. Kumārarakkhāvaraṇāyu’paṭṭhitāTamussavaṃ dhātijanā vipassituṃ,Apakkamitvā bahi sāṇito khaṇaṃPamattarūpā vicariṃsvi’tocito; () कुमाराच्या रक्षणासाठी नियुक्त केलेल्या दाई (धात्री) तो उत्सव पाहण्यासाठी पडद्याच्या बाहेर गेल्या आणि काही काळ निष्काळजीपणे इकडेतिकडे फिरू लागल्या. 85. ८५. Pariggahetvā’namapāna māsaneNisajja pallaṅka malattha bandhiya,Jinaṅkuro nīvaraṇehi nissaṭaṃVivekajaṃ jhānamagādhabuddhimā; () आसनावर मांडी घालून (पद्मासन) बसून, श्वासोच्छ्वासावर (आनापान) लक्ष केंद्रित करून, अगाध बुद्धिमत्ता असणाऱ्या त्या जिनाकुराने (बोधिसत्त्वांनी) नीवरणांपासून (मानसिक अडथळ्यांपासून) मुक्त होऊन विवेकजन्य ध्यानाचा (झान) लाभ घेतला. 86. ८६. Vipassa puttassu’pavesanaṃ tahiṃDumassa chāyāya nivattataṃ tathā,Pavandi rājā paṭihārikākathā-Pacoditoputtamupecca taṅkhaṇe; () तेथे आपल्या पुत्राला ध्यानावस्थेत बसलेले पाहून आणि झाडाची सावली न बदलता तशीच स्थिर राहिलेली पाहून, त्या प्रातिहारिकाने (चमत्काराने) प्रेरित होऊन राजाने तात्काळ पुत्राजवळ जाऊन त्यांना वंदन केले. 87. ८७. Kalāsu vujjāsu ca puttamattanoVinetukāmo vinayakkhamaṃ pitā; PasatthasatthantarapāradassinaṃKadāci vippācariyaṃ kirā’nayi; () आपल्या पुत्राला विविध कला आणि विद्यांमध्ये निपुण करण्याची इच्छा धरून, शिस्तप्रिय पित्याने विविध शास्त्रांमध्ये पारंगत असलेल्या एका थोर ब्राह्मण शिक्षकाला (आचार्याला) बोलावले. 88. ८८. Samappitaṃ taṃ guruno karambujeSadevalokassa guruṃ sagāravaṃ,Mahīsuro so jalabindunā yathāSuduttarāgādhamahodadhīrasaṃ; () देवलोकासह संपूर्ण जगाचे गुरू असणाऱ्या त्या कुमाराला त्या ब्राह्मण आचार्यांनी आपल्या हस्तकमलात आदराने स्वीकारले, जणू एखाद्याने अथांग आणि दुस्तर महासागराचे पाणी एका पाण्याच्या थेंबात सामावून घ्यावे. 89. ८९. Savaṇṇabhedaṃ sanighaṇṭukeṭubhaṃAthabbabedeni’nihāsapañcamaṃ,Tivedamuddesapadena duddasaṃTathā kalāsippataṃ nibodhayī; () त्यांनी कुमाराला निघंटु, केटुभ, इतिहास हा पाचवा वेद असलेल्या अथर्ववेदासह तिन्ही वेद आणि कठीण वाटणाऱ्या विविध कला व कौशल्यांचे शिक्षण दिले. 90. ९०. Anaññasādhāraṇapuññavāsanā-Vidhūtasammohavisuddhabuddhino,Samattavijjā sakalākalā dhiyāKalampi nālaṃ bahubhāsanena kiṃ; () असाधारण पुण्यवासनेमुळे ज्यांचा मोह नष्ट झाला होता आणि ज्यांची बुद्धी अत्यंत शुद्ध होती, अशा कुमारांनी आपल्या प्रज्ञेने सर्व विद्या आणि कला आत्मसात केल्या. अधिक बोलण्याची काय गरज? कोणतीही कला त्यांच्यासाठी कठीण नव्हती. 91. ९१. Na kevalaṃ tassa kalebaraṃ bahiVibhāti battiṃsatilakkhaṇehi bho,Bhusaṃ tadabbhantaravatthu dippateSubuddhasatthantaralakkhaṇehī’pi; () हे महाशय, केवळ त्यांचे बाह्य शरीरच बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी शोभून दिसत नव्हते, तर त्यांचे अंतःकरणही उत्तम प्रकारे अवगत केलेल्या शास्त्रांच्या लक्षणांनी अत्यंत देदीप्यमान होते. 92. ९२. Tilocanassā’pi tilokacakkhunoAyaṃ viseso nayanehi dissate,Lalāṭanetto purimo nasobhatiParo’va abbhattarañāṇalocano; () त्रिलोचन (शिव) आणि त्रिलोकचक्षू (बुद्ध) यांच्या डोळ्यांमधील हा फरक स्पष्ट दिसतो; पहिल्याचा कपाळावरील डोळा तसा शोभून दिसत नाही, तर दुसऱ्याचा (बुद्धांचा) अंतर्निहित ज्ञानरूपी डोळा (ज्ञानलोचन) अत्यंत श्रेष्ठ आहे. 93. ९३. Anubbajanto navayobbanassiriṃYasopabandhena sake niketane,Pavaḍḍhi dhīro sakalaṃ kalāntaraṃKalānidhī raṃsicayeni’va’mbare; () आपल्या स्वतःच्या महालात यशाच्या बंधनाने युक्त होऊन, नूतन तारुण्याच्या वैभवाचे अनुकरण करत, तो धीर (कुमार सिद्धार्थ) आकाशात किरणांच्या समूहाने युक्त असलेल्या चंद्राप्रमाणे सर्व कलांमध्ये वृद्धिंगत झाला। 94. ९४. Upaḍḍhagaṇḍāhitadāṭhikāya soYasodhano soḷasavassiko yadā,KapolaphuṭṭhañjanadānarājiyāKari yathā bāladasaṃ vyatikkami () जेव्हा ते कीर्ती हेच धन असलेले (यशोधन) सोळा वर्षांचे झाले, तेव्हा त्यांच्या गालांवर दाढी-मिशांचे अंकुर फुटू लागले, जणू काही गालांवरून वाहणाऱ्या मदजलरेषेने युक्त असलेल्या हत्तीप्रमाणे त्यांनी आपल्या बालपणाची अवस्था पार केली। 95. ९५. Tadā narindo suramandiro’pamaṃUtuttayānucchavikaṃ manoramaṃ,Payojayitvāna paviṇasippikeSutāya kārāpayi mandirattayaṃ; () तेव्हा राजाने (शुद्धोदनाने) कुशल कारागिरांना नियुक्त करून आपल्या पुत्रासाठी देवलोकातील महालांसारखे, तीन ऋतूंना अनुकूल असे आणि मनमोहक असे तीन महाल बांधून घेतले। 96. ९६. Nisitasambādhatalaṃ nivārita-Saronilaṃ phassitasihapañjaraṃ,Mahivataṃsaṃ navabhumikaṃ gharaṃBabhuva rammaṃ bhuvi rammanāmikaṃ; () पृथ्वीवरील एक अलंकार असलेला, नऊ मजल्यांचा, 'रम्य' नावाचा एक सुंदर महाल होता; ज्याचे मजले व्यवस्थित जोडलेले होते, ज्यातील खिडक्यांमधून सरोवराचा थंड वारा रोखला गेला होता आणि ज्याला सुंदर सिंहखिडक्या (झरोके) बसवल्या होत्या। 97. ९७. Sasikara’mbhodhararāvanibbhara-Vitāna mugghāṭakavāṭabandhanaṃ,Surammanāmaṃ hataghammamindirā-Nivāsarammaṃ bhavi pañcabhūmikaṃ; () 'सुरम्य' नावाचा पाच मजल्यांचा एक महाल होता, जो उष्णता नष्ट करणारा आणि लक्ष्मीच्या निवासस्थानासारखा सुंदर होता; ज्यामध्ये चंद्राच्या किरणांसारखे आणि ढगांसारखे छत (चांदवा) होते आणि ज्याचे दरवाजे उघडण्या-बंद करण्याची उत्तम व्यवस्था होती। 98. ९८. Ahiṇhasituṇbhaguṇehi pāvuseSukhānulomaṃ samasattabhumikaṃ,Suphassitā’phassitasihapañjaraṃSubhaṃ subhaṃ nāma niketanaṃ bhavi; () पावसाळ्यात अतिशय थंड किंवा अतिशय उष्ण नसलेल्या गुणांमुळे सुखकारक असा, सात मजल्यांचा 'शुभ' नावाचा एक सुंदर महाल होता; ज्याला उत्तम प्रकारे बंद होणारे आणि उघडणारे सिंहखिडक्या (झरोके) होते। 99. ९९. Vayonupattassa narindasununoUḷārarājiddhivilāsadassane,Katā’bhilāso janako janādhipoPadātukāmo nijarajjasampadaṃ; () तारुण्यात पदार्पण केलेल्या राजपुत्राचे (सिद्धार्थाचे) भव्य राजकीय ऐश्वर्य आणि विलास पाहण्याची इच्छा धरून, त्यांचे पिता आणि प्रजेचे राजे (शुद्धोदन) त्यांना आपले राज्यवैभव सोपवू इच्छित होते। 100. १००. Vasanti ce yobbanahāridārikāNarindasandesaharehi pesayiSa sākiyānaṃ sacivehi sāsane; () त्यांनी शाक्य मंत्र्यांच्या माध्यमातून संदेशवाहकांद्वारे शाक्यांना निरोप पाठवला की, 'तुमच्याकडे तारुण्याने सुंदर दिसणाऱ्या ज्या काही कन्या असतील (त्यांच्याविषयी कळवावे)।' 101. १०१. Nivedayuṃ yobbanagabbitassa teNakiñcisikappāyatana’ntadassino,Sutassa dārābharaṇāya dhītaroKathannu dassāma mayanti khattiyā; () त्यावर त्या क्षत्रियांनी कळवले की, 'जो केवळ आपल्या तारुण्याने गर्विष्ठ आहे आणि ज्याने कोणत्याही कला किंवा शास्त्रात आपले कौशल्य दाखवले नाही, अशा तुमच्या पुत्राला पत्नी म्हणून आम्ही आमच्या कन्या कशा काय देऊ?' 102. १०२. Sutena taṃ rājasutena coditoPitā carāpesi puramhi bheriyo,Mama’trajo kāhati sippadīpanaṃItoparaṃ sattamavāsare iti; () राजपुत्राने (सिद्धार्थाने) सुचवल्यावरून, त्यांच्या पित्याने नगरात दवंडी पिटवून जाहीर केले की, 'माझा पुत्र आजपासून सातव्या दिवशी आपल्या युद्धकलांचे प्रदर्शन करील।' 103. १०३. Varo kumāro hi kumāravikkamoKalāpasannaddha kalebaro tadā,Vipassataṃ bandhujanānamosariAnappadappo raṇakeḷimaṇḍalaṃ; () तेव्हा बालपणीच पराक्रमी असलेले ते श्रेष्ठ कुमार (सिद्धार्थ), पाठीवर भाता (बाणांचा संचय) बांधून, पाहणाऱ्या बांधवांच्या समोर, निरहंकारी वृत्तीने युद्धक्रीडेच्या मैदानात उतरले। 104. १०४. Dhanuddharo so paṭhamaṃ sake bhujeSahassathāmaṃ sasaraṃ sarāsanaṃ,Vidhāya poṭhesi jiyaṃ vasundharā-Vidāraṇākāramahāravaṃ ravi; () त्या धनुर्धराने (सिद्धार्थाने) प्रथम हजार पुरुषांचे बळ लागणारे ते धनुष्य बाणासह आपल्या हातात घेतले आणि त्याची प्रत्यंचा अशा प्रकारे ओढली की, पृथ्वी दुभंगल्यासारखा प्रचंड आवाज झाला। 105. १०५. Catuddisā’dharadhanuddharā mamaṃKarontu lakkhaṃ nijakhāṇapattiyā,Itīha vatvā saravāraṇena soAbhutapubbaṃ sarasippamāhari; () 'चारही दिशांना उभे असलेले धनुर्धर मला लक्ष्य करून आपापले बाण चालवोत,' असे सांगून त्यांनी आपल्या बाणांच्या साहाय्याने शत्रूचे बाण हवेतच रोखण्याची अभूतपूर्व धनुर्विद्या दाखवली। 106. १०६. Catuddisāyaṃ caturo dhanuddhareMame’kabāṇena haṇāma’haṃ iti,Akāsi tadadīpayamaññathā’bbhutaṃSa cakkavedhavhayasippadīpanaṃ; () 'मी चारही दिशांच्या चार धनुर्धरांना एकाच बाणाने वेधीन,' असे सांगून त्यांनी 'चक्रवेध' नावाच्या धनुर्विद्येचे अत्यंत आश्चर्यकारक प्रदर्शन केले। 107. १०७. Sarehi veṇyā’yatayaṭṭhirajjukaṃSarehi cā’rohaṇamaṇḍapālayaṃ,Sarehi pākārataḷākapaṅkajaṃSarehi vassaṃ itisippamāhari; () त्यांनी बाणांच्या साहाय्याने दोरीची शिडी तयार करणे, बाणांचाच चढण्याचा मंडप बनवणे, बाणांनी कमळाच्या तलावाभोवती तटबंदी उभारणे आणि बाणांचा वर्षाव करणे, अशा विविध कलांचे प्रदर्शन केले। 108. १०८. Mahāsatto lokappabhavamasamaṃ sippajātaṃ janānaṃTadā saṃdassesi muditahadayā sākiyā dārikāyo,Upaṭṭhāpesuṃ tā suratiratisaṅgāmacaturāSahassānaṃ tāḷisatiparimitā nāṭikā’suṃ gharesū; () तेव्हा महासत्त्वांनी (बोधिसत्त्वांनी) लोकांना आपली अतुलनीय आणि जगाला विस्मित करणारी युद्धकला दाखवली। त्यामुळे प्रसन्न चित्त झालेल्या शाक्य कन्यांनी त्यांची सेवा स्वीकारली। त्यांच्या महालांमध्ये शृंगार आणि नृत्यात निपुण असलेल्या चाळीस हजार नर्तिका होत्या। Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānanda dānanidāne jinavaṃsadīpe avidūrenidāne lakkhaṇapaṭiggahaṇa kumārasambharaṇādi pavatti paridipo aṭṭhamo saggo. अशा प्रकारे, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या, मेधानंद नावाच्या यतींनी (भिक्खूंनी) रचलेल्या 'जिनवंशदीप' या ग्रंथातील 'अविदूरेनिदान' अंतर्गत, लक्षणांचे ग्रहण, कुमाराचे संगोपन इत्यादी वृत्तांत सांगणारा आठवा सर्ग समाप्त झाला। 1. १. Iti vihite sati sippadīpanasmiṃTadabhimukhe’tarakhattiyā’tisūrā,Apagatamānamadābhaviṃsumañño(Taruṇamigindamukhe)va mattadanti; () अशा प्रकारे धनुर्विद्येचे प्रदर्शन झाल्यावर, त्यांच्यासमोर असलेले इतर अत्यंत शूर क्षत्रिय, तरुण सिंहाच्या समोर आलेल्या मत्त हत्तीप्रमाणे, आपला मान आणि गर्व सोडून नम्र झाले। 2. २. Vijaṭita saṃsayabandhano padātuṃSumariya devadahamhi supakpabuddho,Narapavaro nijadhītaraṃ kumāriṃSuvimala koliyavaṃsakañjahaṃsiṃ; () मनातील संशयाचे जाळे दूर झाल्यावर, देवदह नगराचे श्रेष्ठ राजे सुप्पबुद्ध यांनी (त्या प्रस्तावाचे) स्मरण करून, अत्यंत निर्मळ अशा कोलिय वंशाच्या कमळ-तलावातील हंसिणीप्रमाणे असलेल्या आपल्या राजकन्येला देण्याचे निश्चित केले। 3. ३. Tahimathamantivarehi mantayitvāNikhilapavattinivedanāya dūte,Pahiṇi kavivāhamahe vidhiyatantiTava tanujena mamañhi dhītukaññā; () तेथे आपल्या श्रेष्ठ मंत्र्यांशी विचारविनिमय करून, त्यांनी सर्व वृत्तांत कळवण्यासाठी दूत पाठवले की, 'तुमच्या पुत्रासोबत माझ्या कन्येचा विवाह सोहळा आयोजित केला जावा।' 4. ४. Valayitatāramupaṭṭhito’dayaṃ teHimakarabimbamivo’paviṭṭhapīṭhaṃ,Parivutamantigaṇaṃ paṇamma rājaṃKapilapuropagatā tamatthamāhu; कपिलवस्तूला पोहोचलेल्या त्या दूतांनी, ताऱ्यांनी वेढलेल्या चंद्राप्रमाणे आपल्या मंत्रिगणाने वेढलेल्या आणि सिंहासनावर बसलेल्या राजाला वंदन करून तो निरोप सांगितला। 5. ५. Atha paṭiladdhapaṭissavenu’daggāPadayugamañjalipupphamañjarīhi,Sumahiya taṃ paṭivedayiṃsu raññoSakavisayaṃ samupecca rājadūtā; () त्यानंतर, होकार मिळाल्यामुळे अत्यंत आनंदी झालेले ते राजदूत आपल्या देशात परतले आणि त्यांनी राजाच्या चरणांवर हात जोडून पुष्पांजली अर्पण करत तो निरोप राजाला कळवला। 6. ६. Ubhayakulamhi mahībhujā’ññamaññaṃPunarapi mantivarehi mantayitvā,Visadamatīhi nimittapāṭhakehiNiyamitamaṅgalavāsaramhitamhā; () दोन्ही कुळांतील राजांनी आपापल्या श्रेष्ठ मंत्र्यांशी पुन्हा विचारविनिमय केला आणि कुशाग्र बुद्धीच्या ज्योतिषांनी (निमित्तपाठकांनी) निश्चित केलेल्या शुभ मुहूर्तावर विवाहाचा दिवस ठरवला। 7. ७. KanakavitānavinaddhahārihāraṃKusumasamākulahemapuṇṇakumbhaṃ,Tidivavimānasamānamullasanna-Ratanavicittavivāhamaṇḍapaggaṃ; () सोन्याच्या चांदव्यांनी आणि सुंदर हारांनी सजवलेला, फुलांनी आणि सोन्याच्या पूर्णकुंभांनी युक्त असलेला, आणि स्वर्गातील विमानाप्रमाणे विविध रत्नांनी झगमगणारा असा एक भव्य विवाह मंडप उभारण्यात आला। 8. ८. Gahitavitānasitātapattaketu-Ddhajamaṇivijanicarucāmarehi,Pacurajanehi katupahāramaggeSuparivutaṃ catuṅgiranidhajinyā; (6) पांढरी छत्रे, ध्वज, पताका आणि सुंदर चामरांनी युक्त असलेला, तसेच अनेक लोकांनी ज्या मार्गावर भेटवस्तू ठेवल्या होत्या अशा मार्गावरून, चतुरंग सैन्याने वेढलेली ती वरात निघाली। 9. ९. VividhavibhūsaṇabhusitattabhāvaṃAbhinavapīnapayodharābhirāmaṃ,Harisivikāya yasodharaṃ kumāriṃMaṇikhacitāya vidhāya cā’nayiṃsu; () विविध अलंकारांनी नटलेल्या आणि नवतारुण्याने सुंदर दिसणाऱ्या राजकुमारी यशोधरेला रत्नांनी जडवलेल्या सुवर्णपालखीत बसवून त्यांनी आणले। 10. १०. ValayitamālatidāmahemamālāParimalabhāvitakuntalappaveṇi,ViraḷabakāvalimappavijjurājiṃJaladharamālamajesi komalāya () चमेलीच्या फुलांच्या माळांनी आणि सोन्याच्या साखळ्यांनी सुशोभित केलेल्या, सुवासिक अशा तिच्या मऊ केसांच्या वेणीने, बगळ्यांची रांग आणि विजेची चमक असलेल्या काळ्या ढगांच्या माळेलाही फिके पाडले। 11. ११. Niravadhirūpanabhotalamhi tassāJanamanakundavikāsanaṃ babhāsa,Kuṭilatarālakakālamegharāji-Jaṭitalalāṭataladdhacandabimbaṃ; () तिच्या अमर्याद सौंदर्याच्या आकाशरूपी कपाळावर, काळ्या ढगांसारख्या कुरळ्या केसांच्या बटांनी वेढलेले तिचे कपाळ अर्धचंद्राच्या बिंबाप्रमाणे शोभून दिसत होते, जे लोकांच्या मनातील कुंद फुलांना उमलवत होते। 12. १२. MigamadakuṅkumagandhapaṅkalittoKulavadhuyā tilako lalāṭamajjhe,Makaradhajena niropitori’vā’siTibhuvanabhutajayāya pupphaketu; () कस्तुरी आणि केशराच्या सुवासिक लेपाने लावलेला त्या कुलवधूच्या कपाळावरील टिळा असा शोभत होता, जणू काही कामदेवाने तिन्ही लोकांवर विजय मिळवण्यासाठी आपला फुलांचा ध्वजच तेथे रोवला होता। 13. १३. JananayanañjanarūpasampadāyaKulamapadāya rarāja nimmadāya,Paramasiriṃ sarusīruhābhirāmaṃVadanamanaṅgasuvaṇṇadappaṇābhaṃ; () लोकांच्या डोळ्यांना सुख देणाऱ्या सौंदर्यसंपत्तीने युक्त, कमळासारखे सुंदर आणि कामदेवाच्या सुवर्ण आरशासारखे चकाकणारे तिचे निष्पाप मुख अत्यंत शोभून दिसत होते। 14. १४. Maṇigaṇamaṇḍitakuṇḍalehi tassāSavaṇyugaṃ ghaṭitāvagaṇḍabhāgaṃ,Manasijasākuṇikena khittapāsa-Yugalamivakkhivibhaṅgamānamāsi; () रत्नांनी मढवलेल्या कुंडलांनी सुशोभित असलेले तिचे दोन्ही कान आणि तिच्या गालांचा भाग, जणू काही कामदेव रूपी पारध्याने (मनाचे पक्षी पकडण्यासाठी) टाकलेले जाळेच वाटत होते। 15. १५. SuvimalakantipabandhasandanatthaṃNayananadīnamubhinnamantarāḷe,Kanakapaṇāḷisamappite’va tāyaVaravadanāya rarāja tuṅganāsā; () तिच्या दोन्ही नेत्ररूपी नद्यांच्या मध्यभागी तिचे उंच नाक तिच्या सुंदर चेहऱ्यावर असे शोभत होते, जणू काही तिच्या निर्मळ कांतीचा प्रवाह वाहण्यासाठी सोन्याचा पाटच तयार केला होता। 16. १६. NirupamarūpavilāsamandirasmiṃSajavanikāni’va sīhapañjarāni,Ruciravilāsiniyā lasiṃsu pambhā-Valisahitāni sunīlalocanāni; () तिच्या अनुपम सौंदर्य रूपी महालात, पापण्यांच्या ओळींनी युक्त असलेले तिचे सुंदर गडद निळे डोळे जणू काही पडदे लावलेल्या सिंहखिडक्यांप्रमाणे (झरोक्यांप्रमाणे) शोभत होते। 17. १७. Kanakakapālanibhaṃ manobhavassaVimalakapolayugaṃ siniddhakanniṃ,Navasasimaṇḍalapuṇḍarīkasaṇḍa-Sasirimavarundhimanoharādharāya; (6) कामदेवाच्या सुवर्णपात्रासारखे असलेले तिचे दोन्ही निर्मळ गाल, तिचे मऊ कान आणि तिचे मनमोहक ओठ, नवीन चंद्रबिंब आणि पांढऱ्या कमळांच्या समूहाचे सौंदर्य धारण करत होते। 18. १८. Sucaritapāramitālatāya tāyaPariṇatarāgalatāya bhūlatāya,Adharayugaṃ taruṇaṅkuradvayaṃ vāKimiti vitakkahato’yamāsi loko; () तिच्या सत्कर्मरूपी पारमितांच्या वेलीसारख्या किंवा परिपक्व प्रेमाच्या वेलीसारख्या असलेल्या भुवया आणि कोवळ्या पालवीसारखे तिचे दोन्ही ओठ पाहून लोक आश्चर्यचकित झाले। 19. १९. Kulavadhuyā vadanā’lavāḷagabbheNavakalikāvaliphullite’vakiñci,Sumadhuravāṇilatāya mandahāsa-Jjutidhavali dasanavali rarāja; () कुलीन वधूच्या (यशोधरेच्या) मुखरूपी आळ्यात, नवीन कळ्यांच्या ओळीप्रमाणे किंचित उमललेल्या, अतिशय मधुर भाषणरूपी वेलीवर, मंदहासाच्या प्रकाशाने शुभ्र दिसणारी दातांची ओळ शोभून दिसत होती. 20. २०. KuvalayanīlavilolalocanāyaMukhakamalā’likulānukārinībhu,Nayanamayūkhaguṇeha’pāṅgabhaṅga-Nisitsarehi anaṅgacāparūpā; () निळ्या कमळाप्रमाणे चंचल डोळे असलेल्या तिच्या मुखकमलावरील भुवया, कमळाभोवती फिरणाऱ्या भुंग्यांच्या समूहासारख्या दिसत होत्या; आणि डोळ्यांच्या किरणांची दोरी असलेल्या, कटाक्षांच्या तीक्ष्ण बाणांनी युक्त अशा तिच्या भुवया कामदेवाच्या धनुष्यासारख्या शोभत होत्या. 21. २१. Kalaravamañjugirā tivaṭṭarājiGhanakucabhaddaghaṭāya kambugīvā,Madhuragabhīravirāva raṅgalekhaṃAjini suvaṇṇamutiṅgabherisaṅkhaṃ; () मधुर आणि मंजूळ आवाज असणाऱ्या, शंखासारखी सुंदर मान (कंबुग्रीवा) आणि घटसमान पुष्ट स्तन असणाऱ्या त्या वधूने आपल्या मधुर व गंभीर आवाजाने सुवर्ण मृदंग, भेरी आणि शंख यांच्या नादालाही जिंकले (मागे टाकले). 22. २२. Abhinavapinapayodharo’padhānaṃSukhumataracchavikojavābhirāmaṃ,Urasayanaṃ samalaṅkataṃ viyā’siNijapatisaṅgamamaṅgalāya tāya; () तिचे वक्षस्थळरूपी शयनगृह, जे तिच्या पुष्ट स्तनांच्या उशीने युक्त होते आणि अत्यंत सुकुमार त्वचेच्या मऊ पांघरूणाने सुंदर दिसत होते, ते जणू तिच्या पतीसोबतच्या (सिद्धार्थासोबतच्या) मंगल मीलनासाठीच सजवले गेले होते. 23. २३. Kucakanakā’calasambhavāya nābhi-Kuharataṭābhimukhāya kantinajjā,ChaṭhāravalittayamindiropamāyaAvahari tuṅgataraṅgapantikantiṃ; () लक्ष्मीसमान सुंदर असणाऱ्या तिच्या सुवर्णगिरीसारख्या स्तनांपासून उगम पावून नाभीच्या खोल भागाकडे वाहणाऱ्या तिच्या अंगकांतीच्या नदीने, तिच्या पोटावरील तीन वळ्यांच्या (त्रिवली) रूपाने जणू उंच लाटांच्या ओळीची शोभा चोरून घेतली होती. 24. २४. Maṇirasanāguṇamantharāya tassāGhanakucabhārakiso kisodarāya,HarisirivacchasuhajjamajjhabhāgoMadadhanumuṭṭhivilāsamāharittha; () रत्नजडित मेखलेमुळे मंद गतीने चालणाऱ्या, जड स्तनांच्या भारामुळे बारीक कंबर असलेल्या त्या कृशोदरीचा मध्यभाग (कंबर) कामदेवाच्या धनुष्याच्या मुठीच्या सौंदर्याचे दर्शन घडवत होता. 25. २५. SarasijatantupavesanāvakāsaMavahari pīnapayodharantarāḷaṃ,NijagaḷabhāsurahāranijjharehiKanakadarimukhavibbhamaṃ yuvatyā; () त्या तरुणीच्या पुष्ट स्तनांमधील अंतर इतके कमी होते की तिथे कमळाचा तंतूही शिरू शकत नव्हता. तिच्या गळ्यातील चमकणाऱ्या हारांच्या झऱ्यांमुळे ते दृश्य सुवर्णगुहेच्या मुखासारखे सुंदर दिसत होते. 26. २६. AvikalarūpavilāsasindhuvelāViralavilagginiyāka visālasoṇi,Parihari rājakumārikāya tāyaKusumasarābhavabhumibhāgasobhaṃ; () परिपूर्ण सौंदर्य आणि विलासाच्या समुद्राचा किनारा असणाऱ्या, बारीक कंबर आणि विस्तीर्ण नितंब असणाऱ्या त्या राजकुमारीने कामदेवाच्या क्रीडाभूमीची शोभा धारण केली होती. 27. २७. Kulavadhuyā kamalāmalānanāyaKuvalayakomalanilaromarāji,Bhusamabhicumbi gabhiranābhigabbhaṃ; Kamalavivāyatamattabhiṅgarāji () कमळासारखे निर्मळ मुख असणाऱ्या त्या कुलीन वधूच्या पोटावरील निळ्या कमळासारखी मऊ आणि सुंदर लव (रोमराजी), तिच्या खोल नाभीमध्ये अशा प्रकारे प्रवेश करत होती जणू उमललेल्या कमळात मद्यधुंद भुंग्यांची ओळ शिरत आहे. 28. २८. Rucirataroruyugaṃ suvaṇṇa rambhā-Karikarapīvaramindiropamāya,Bhaji makaraddhajaraṅgamandirasmiṃHarimayathambhayugassiriṃ ramāya; () लक्ष्मीसमान असणाऱ्या तिच्या सोन्याच्या केळीच्या खांबासारख्या किंवा हत्तीच्या सोंडेसारख्या पुष्ट व अत्यंत सुंदर मांड्या, कामदेवाच्या रंगमंचरूपी मंदिरात जणू लक्ष्मीच्या इंद्रनीलमण्याच्या दोन खांबांची शोभा धारण करत होत्या. 29. २९. Madarayarūparasadvayaṃ tulāyaSuparimitāya catummukhena tulyaṃ,Nijamihajānuyugaṃ pavāḷapāti-Yugalavivāsi avammukhopanītaṃ; () तिचे दोन्ही गुडघे अत्यंत सुप्रमाणित असून, ते पालथ्या ठेवलेल्या प्रवाळाच्या (पोवळ्यांच्या) दोन पात्रांप्रमाणे शोभून दिसत होते. 30. ३०. Visayavitakkatamākulaṃ yuvatyāMadanupasaṅkamaṇe manovimānaṃ,JitamadamattamayūrakaṇṭhabhūtiJalitapadīpasikhe’va cārujaṅghā; () मदाने धुंद झालेल्या मयुराच्या (मोराच्या) कंठाच्या शोभेलाही जिंकणारी आणि प्रज्वलित दिव्याच्या ज्योतीसारखी तिची सुंदर जंघा (पिंढरी), कामदेवाच्या आगमनाने विचलित झालेल्या मनाला आकर्षित करत होती. 31. ३१. Maṇimayanūpurabhāsurehi tassāCaraṇatalehi parājitāni thīnaṃ,Mukhapadumāniva saṅkucanti maññeBhamarabharamburuhāni kañjanīnaṃ; () रत्नजडित नूपुरांनी (पैंजणांनी) चमकणाऱ्या तिच्या पाऊलतल्यांनी पराभूत झालेली जलाशयातील भुंग्यांनी युक्त कमळे, जणू लाजेने स्त्रियांच्या मुखकमलाप्रमाणे संकुचित (मिटून) झाली होती. 32. ३२. Karacaraṇaṅgulipalla’vaggasālī-Jalalavapantinibhā’tikomalāya,Abhinavatambanakhāvalī babhūvaMakaradhajassa kate’va pupphapūjā; () हात आणि पायांच्या बोटांच्या पालवीसारख्या नाजूक टोकांवर पाण्याच्या थेंबांच्या ओळीसारखी अतिशय कोमल आणि तांबूस नखांची ओळ, जणू कामदेवाच्या पूजेसाठी वाहिलेली फुलांची अंजली वाटत होती. 33. ३३. Saparijano vanitāya tāya saddhiṃMaṇigaṇamaṇḍitamaṇḍapappadese,Dinakaravaṃsadhajassa rājaputta-Ssupagamanaṃ apalokayaṃ nisīdi; () ती वधू (यशोधरा) आपल्या दासी आणि कुटुंबियांसह, रत्नांनी सजवलेल्या मंडपामध्ये, सूर्यवंशाचे केतू असणाऱ्या राजकुमार (सिद्धार्थाच्या) आगमनाची वाट पाहत बसली. 34. ३४. Parivutabandhujanehi rājaputtoYathariva devagaṇehi devarājā,Sapadi turaṅgarathaṃ samāhirūḷhoTadabhimukho yasasā jalaṃ payāsi; () ज्याप्रमाणे देवगणांनी वेढलेला देवराज इंद्र शोभतो, त्याप्रमाणे आपल्या बांधवांनी वेढलेले राजकुमार लागलीच घोड्यांच्या रथावर आरूढ झाले आणि मोठ्या वैभवाने तिच्याकडे जाण्यास निघाले. 35. ३५. Tahimupagamma ṭhitassa maṇḍapasmiṃParidahitu’ttarasāṭakena tassa,Harimaṇimaṇḍanamaṇḍita’ttabhāvoHimapaṭalena himācalo rivāsi; () तेथे मंडपात येऊन उभे राहिलेल्या आणि खांद्यावर शेला (उत्तरीय) परिधान केलेल्या, इंद्रनीलमण्यांच्या अलंकारांनी सुशोभित अशा राजकुमारांचे शरीर, बर्फाच्या चादरीने झाकलेल्या हिमालयासारखे दिसत होते. 36. ३६. Maṇimakuṭena nivatthakāsikenaNarapatisunu sumaṇḍito rarāja,Surabhavanena ca khīrasāgarenaKanakasiṇerugirī’va niccalaṭṭho; () रत्नजडित मुकुट आणि काशीचे रेशमी वस्त्र परिधान केलेले ते राजकुमार (सिद्धार्थ) अत्यंत सुशोभित दिसत होते; जणू देवलोक आणि क्षीरसागराच्या मध्ये स्थिर उभा असलेला सुवर्ण सुमेरू पर्वतच! 37. ३७. Nabhasi samākulatārakāvalī’vaUrasi virājitatārahārapantī,Narapavaro pivi tāya rūpasāraṃAmatamivā’yatalocana’ñjalīhi; () ज्यांच्या वक्षस्थळावर मोत्यांच्या हारांची ओळ आकाशातील ताऱ्यांच्या समूहासारखी शोभत होती, अशा त्या नरश्रेष्ठाने (सिद्धार्थांनी) आपल्या विशाल नेत्रांच्या अंजलीने तिच्या सौंदर्याचा रस जणू अमृतासारखा प्राशन केला. 38. ३८. Tadahani rājakumārapubbasela-Ppabhavavarānanacandamaṇḍalena,MukuḷitalocananīlanīrajāyaAbhavimanokumudākarappabodho; () त्या दिवशी, पूर्व पर्वतावरून उगवलेल्या राजकुमाररूपी चंद्राच्या मुखमंडलामुळे, त्या वधूच्या मनातील कुमुदांचा (कमळांचा) समूह प्रफुल्लित झाला, आणि तिचे निळे कमळासारखे डोळे लाजेने किंचित मिटले गेले. 39. ३९. Yuvatayuvānamapekkhataṃ janānaṃAnimisalocananīlakantigaṅgā,Ruciravadhūhi vidhūtacāmarehiAnilavilolataraṅgasālinīva; () त्या तरुण दांपत्याकडे एकटक पाहणाऱ्या लोकांच्या डोळ्यांतील निळ्या कांतीचा प्रवाह (नदी) असा दिसत होता, जणू सुंदर स्त्रियांनी ढाळलेल्या चवऱ्यांमुळे वाऱ्याने लहरी निर्माण झालेली नदीच वाहत आहे. 40. ४०. Gaganatalopari tārakākulamhiYuvayuvatīnavacandacandikeva,Nicitasuvaṇṇakahāpaṇe varejuṃAthamaṇimaṇḍapavedikātalamhi; () त्या रत्नजडित मंडपाच्या वेदीवर पसरलेली सुवर्ण नाणी (कहापण) अशी शोभत होती, जणू ताऱ्यांनी भरलेल्या आकाशात तरुण चंद्र आणि चांदणे पसरले आहे. 41. ४१. Sakalakalākusalo’pagammavippā-Cariyagaṇo jayamaṅgalāya tesaṃ,Suparisamāpayi sabbapubbakiccaṃSapadi pavassi akhaṇḍalāvujaṭṭhi; () सर्व कलांमध्ये निपुण असणाऱ्या पुरोहित व ब्राह्मणांच्या समूहाने तेथे येऊन, त्यांच्या जयमंगलासाठी सर्व पूर्वविधी उत्तम प्रकारे संपन्न केले; आणि त्याच वेळी जणू इंद्राने पर्जन्यवृष्टी (किंवा मंगल वृष्टी) केली. 42. ४२. Karatalatāmarasesu kuṇḍikāyaMaṇikhavitāya purohito ubhinnaṃ,Subhamabhisekajalaṃ nipātayaṃ tePunahipayojayi pāṇipīḷaṇasmiṃ; () पुरोहितांनी रत्नजडित कलशातून त्या दोघांच्या कमळासारख्या हातांवर मंगल अभिषेकाचे जल सोडले आणि त्यांचे पाणिग्रहण (विवाह विधी) संपन्न केले. 43. ४३. Suradhanuvijjulate’va vārivāhaṃRathamabhiruyha gahīramandaghosaṃ,Parivutakhattiyabandhavehi tamhāKapilapurā’bhimukhābhavuṃ ubhota te; () जणू मेघावर इंद्रधनुष्य आणि विजेची रेघ शोभावी, तसे ते दोघे गंभीर नाद करणाऱ्या रथावर आरूढ झाले आणि क्षत्रिय बांधवांसह कपिलवस्तूकडे जाण्यास निघाले. 44. ४४. Atha samalaṅkatavīthimajjhigānaṃVivaṭaniketanasīhapañjaraṭṭhā,AnimisalocanapaṅkajopahāraṃBhūsamakaruṃ kapilaṅganā pasannā; () त्यानंतर, सजवलेल्या मार्गावरून जाणाऱ्या त्या दांपत्यावर, घरांच्या उघड्या खिडक्यांतून (झरोक्यांतून) पाहणाऱ्या कपिलवस्तूतील प्रसन्न स्त्रियांनी आपल्या एकटक पाहणाऱ्या नेत्रकमलांची जणू मोठी वृष्टी केली. 45. ४५. Gamanavilāsamudikkhataṃ janānaṃRucirasiropahita’ñjalīhi bhattyā,MaṇikalasappitapupphamañjarīhiRacitamivobhayavīthipassamāsi; () त्यांच्या गमनविलासाचे (चालण्याचे) दर्शन घेणाऱ्या लोकांनी भक्तीभावाने आपल्या मस्तकावर हात जोडले होते; ते दृश्य पाहून असे वाटत होते की रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना रत्नजडित कलशांवर फुलांचे गुच्छ सजवून ठेवले आहेत. 46. ४६. TikhiṇavilocanabāṇalakkhabhāvaṃNirupamarūpini kāminīhi nīte,Patita’nurāgasarehiyeva tāsaṃHadayavidāraṇamāsi tapphalaṃ’va; () अतुलनीय रूपवान असणाऱ्या त्या राजकुमारांना पाहून, स्त्रियांच्या तीक्ष्ण कटाक्षरूपी बाणांचे ते लक्ष्य बनले; परंतु उलट त्यांच्यावर पडलेल्या अनुरागाच्या (प्रेमाच्या) बाणांमुळे त्या स्त्रियांचीच हृदये विदीर्ण झाली, जणू हा त्यांच्याच कर्माचा परिणाम होता. 47. ४७. Kathamapi kāpilavatthavā ahesuṃTadahani niccalalocanuppalehi,Kapilapuraṃ tidasālayāvatiṇṇāTidasagaṇā’va vipassanāyu’bhinnaṃ; () त्या दिवशी कपिलवस्तूचे रहिवासी आपले डोळे न मिटता त्या दोघांकडे पाहत होते; त्यामुळे ते शहर जणू स्वर्गातून पृथ्वीवर उतरलेल्या देवगणांनी युक्त अशा देवलोकासारखे दिसत होते. 48. ४८. Tidivapurā nijavejayantanāma-Surabhavanaṃ’va sujampatī sujātā,Kapilapurā punarāgamiṃsu tamhāPatipatinī nijarājamandiraṃ dve; () स्वर्गातील वैजयंत नावाच्या देवभवनासारख्या असणाऱ्या आपल्या राजवाड्यात, ते उच्चकुलीन पती-पत्नी (सिद्धार्थ आणि यशोधरा) कपिलवस्तूच्या मार्गावरून परत आले. 49. ४९. Dharaṇipatisuto pattarajjābhisekoKapilapuravare tesu tisvālayesu,Aparimitasukhaṃ tāya bimbāya saddhiṃSuciramanubhavi candabimbānanāya; () राजपुत्रांनी (सिद्धार्थांनी) कपिलवस्तू नगरातील त्या तीन ऋतूंना अनुकूल अशा महालांमध्ये (प्रासादांमध्ये), चंद्रबिंबासारखे मुख असणाऱ्या आपल्या बिंबा (यशोधरा) देवीसोबत दीर्घकाळपर्यंत असीम सुखाचा उपभोग घेतला. 50. ५०. Vikacakamala (nandīmukhi) mañjubhāṇīTividhavayasi dibbaccharārūpasobhā,Agami khayavayaṃ sā’pi bimbāmahesiSaratha saratha saṅkhāradhammassabhāvaṃ; () उमललेल्या कमळासारखे मुख असणारी, मधुर बोलणारी आणि अप्सरेसारखे दिव्य रूप व सौंदर्य लाभलेली ती बिंबा (यशोधरा) राणीसुद्धा शेवटी क्षय आणि नाशाप्रत पावली. म्हणून, संस्कारांच्या (सर्व अनित्य गोष्टींच्या) स्वभावधर्माचे सदैव स्मरण ठेवा, स्मरण ठेवा! Iti mbedhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe avidūrenidāne pāṇiggahamaṅgalussavapavattiparidīpo. Navamo saggo. अशा प्रकारे, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या, पूज्य मेधानंद नामक यतींनी (भिक्खूंनी) रचलेल्या 'जिनवंसदीप' महाकाव्यातील 'अविदूरे निदान' अंतर्गत 'पाणिग्रहण मंगल उत्सव' नावाचा नववा सर्ग समाप्त झाला. 1. १. Guṇamaṇimaṇimā so devarājā’va rājāSukhamanubhavamāno vājiyānena yena,Bhamarabharitamālā maṅgaluyyānabhūmiTadavasari kadāci sālinī (mālinī) hi; () गुणांच्या रत्नांनी सुशोभित असणारे आणि देवराजासारखे सुख अनुभवणारे ते राजकुमार (सिद्धार्थ), एकदा घोड्यांच्या रथावर आरूढ होऊन, भुंग्यांनी वेढलेल्या फुलांच्या माळांनी युक्त अशा मंगल उद्यानाकडे (क्रीडोद्यानाकडे) जाण्यास निघाले. 2. २. Upagatasamayo’ti bujjhanatthāya bodhiṃSumariya suraputtā bodhisatte vajante,Bhavaviratisamatthaṃ dassayuṃ māpayitvāJarasakaṭasarūpaṃ jiṇṇarūpaṃka virūpaṃ; () बोधिसत्त्व (उद्यानाकडे) जात असताना, त्यांच्या संबोधीची (ज्ञानाची) वेळ जवळ आली आहे हे जाणून, देवपुत्रांनी संसाराविषयी विरक्ती निर्माण करण्यास समर्थ असे, एका जुन्या मोडकळीस आलेल्या गाडीसारखे, जर्जर आणि विद्रूप वृद्ध रूप निर्माण करून दाखवले. 3. ३. Kimidamitihapuṭṭho jiṇṇarūpaṃ vipassaVimatiparavaso so sārathiṃ rūpasāro,Nijahadayanidhāne devatācoditassaNidahi dhanamivagghaṃ tassadhammopadesaṃ; () ते वृद्ध रूप पाहून संभ्रमात पडलेल्या रूपवान बोधिसत्त्वांनी 'हे काय आहे?' असे विचारले. तेव्हा देवतेने प्रेरित केलेल्या सारथीने दिलेला तो मौल्यवान उपदेश त्यांनी आपल्या हृदयरूपी तिजोरीत एखाद्या अमूल्य धनाप्रमाणे साठवून ठेवला. 4. ४. Haritanaḷakalāpaṃ maṅgaluyyānamaggeYathariva’himukhaṭṭhā kuñjari bhañjamānā,Tathariva’bhibhavantī sabbayobbaññadappaṃKharatarajaratā sā attapaccakkhabhūtā; () ज्याप्रमाणे हत्ती समोर आलेल्या हिरव्या लव्हाळ्यांच्या पेंढीला चिरडून टाकतो, त्याचप्रमाणे सर्व तारुण्याचा गर्व नष्ट करणारी ती अत्यंत कठोर जरा (वृद्धावस्था) मंगल उद्यानाच्या मार्गावर त्यांच्या प्रत्यक्ष दृष्टीस पडली. 5. ५. Mukhakukavalayagabbhā bhaṭṭhakiñjakkhasobhāBhavi kaṭhinajarārikhaṇḍadantaṭṭhipanti,Kuṭilapalitajātaṃ tañjarāyā’bhisekeSirasi racitasetacchattasobhaṃ babandha; () त्यांचे मुख कोमेजलेल्या कमळासारखे झाले होते, कठोर जरेने (वृद्धावस्थेने) दातांची ओळ मोडून टाकली होती, आणि डोक्यावर उगवलेले पांढरे व कुरळे केस जणू जरेच्या (वृद्धावस्थेच्या) राज्याभिषेकासाठी उभारलेल्या श्वेतछत्रासारखे शोभत होते. 6. ६. Aviraḷavaliyo tā jiṇṇarūpassa cammePabhavabalavatejodhātuveguṭṭhitā’suṃ,Taralasalilapiṭṭhe seyyathāpo’dadhissaTaralasalilapiṭṭhe seyyathāpo’dadhissaPalayapavanavegu’ttuṅgakallolamālā () त्या वृद्ध शरीराच्या त्वचेवर पडलेल्या दाट सुरकुत्या, शरीरातील तेजोधातूचा वेग मंदावल्यामुळे अशा दिसत होत्या, जणू प्रलयकालीन वायूच्या वेगाने महासागराच्या अस्थिर पाण्याच्या पृष्ठभागावर उसळणाऱ्या उंच लाटांच्या माळाच असाव्यात. 7. ७. Ṭhitamupavanapanthe vaṅkagopāṇasi’vaAnujukamujubhutaṃ daṇḍamolubbha bhumyā,Nijataruṇavilāsaṃ lakkhamāpādayantaṃDhanumiva saguṇaṃ taṃ rūpamaddakkhi dhīro; () उद्यानाच्या मार्गावर उभा असलेला, वाकलेल्या वाशासारखा (लाकडी खांबासारखा) वाकलेला, जमिनीवर काठीचा आधार घेतलेला, पूर्वी सरळ असूनही आता वाकलेला, आणि दोरी लावलेल्या धनुष्याप्रमाणे आपल्या तरुणपणाचा अंत दर्शवणारा तो वृद्ध पुरुष त्या धीरगंभीर बोधिसत्त्वांनी पाहिला. 8. ८. Jiniajagarabhoge jiṇṇanimmokabhāraṃTilakavibatacammaṃ tantirojattabhāve,Apagataghanamaṃso phāsukaṭṭhippandhoAjinitiravalepaṃ kuḍḍadāruppabandhaṃ; () जुन्या अजगराने टाकलेल्या कातडीप्रमाणे डागांनी युक्त त्वचा असलेला, मांस निघून गेल्यामुळे बरगड्यांची हाडे स्पष्ट दिसणारा, आणि चामड्याने मढवलेल्या लाकडी भिंतीच्या सांगाड्यासारखा तो वृद्ध दिसत होता. 9. ९. Vigatabalamadādiṃ vissavantaṃ sarīreNavhi vaṇamukhehi guthamuttādya’sūviṃ,Valivisamakapolaṃ kampamānuttamaṅgaṃSuvisadamatino taṃ passato jiṇṇarūpaṃ; () शारीरिक शक्ती आणि तारुण्याचा गर्व नष्ट झालेला, शरीराच्या विविध द्वारांतून मलमूत्रादी अशुद्ध पदार्थ वाहणारा, सुरकुत्या पडलेले गाल आणि थरथरणारे डोके असलेला तो वृद्ध पुरुष त्या निर्मळ बुद्धीच्या बोधिसत्त्वांनी पाहिला. 10. १०. Bhuvanamanavasesaṃ tassu’paṭṭhāsi sampa-Jjalitamatha jarāyā’dittagehattayaṃ’va,Ahamapaki anatīto dhammametanti vatvāBhavanavanamagañchi jātiyu’kkaṇṭhitatto; () त्या वेळी त्यांना संपूर्ण जग जणू जरेने (वृद्धावस्थेने) पेटलेल्या तीन घरांप्रमाणे जळताना दिसले. 'मीसुद्धा या नियमाच्या (वृद्धावस्थेच्या) पलीकडे नाही,' असे म्हणून जन्माविषयी उद्विग्न झालेल्या मनाने ते आपल्या राजवाड्यात परतले. 11. ११. Punarupavanamaggaṃ ogahantassa raññoSukhamanubhavanatthaṃ devatāmāpayitvā,Parapariharanīyaṃ ghorarogāvatiṇṇaṃAparamapi virūpaṃ dassayuṃ vyādhirūpaṃ; () पुन्हा एकदा उद्यानाच्या मार्गावर सुखोपभोग घेण्यासाठी निघालेल्या बोधिसत्त्वांना देवतेने निर्माण करून, दुसऱ्याच्या आधाराने चालणारा, भयंकर रोगाने ग्रस्त असलेला आणि विद्रूप झालेला असा एक रोगी मनुष्य (व्याधीग्रस्त रूप) दाखवला. 12. १२. Visadamati vimatyā sakyavaṃsekaketuKimimivapalipannaṃ vaccapassāvapaṅke,Pabhavabalavadukkhaṃ taṃ parādhīnavuttiṃKimidamiti padisvā pājitāraṃ apucchi; () शाक्यवंशाचे केतू आणि निर्मळ बुद्धीचे बोधिसत्त्व मलमूत्राच्या चिखलात पडलेल्या, तीव्र वेदना सहन करणाऱ्या आणि परावलंबी झालेल्या त्या रोग्याला पाहून संभ्रमात पडले आणि त्यांनी सारथ्याला विचारले, 'हे काय आहे?' 13. १३. Varamati varadhammaṃ tena sūtena vuttaṃAmatamiva pibanto sotadhātvañjalīhi,Agamapi anatito byādhidhammanti tamhāNijabhavanavanaṃ sopā’ga saṃviggarūpo; () सारथीने सांगितलेला तो उत्तम उपदेश आपल्या कानरूपी अंजलीने अमृतासारखा प्राशन करून, 'मीसुद्धा व्याधीच्या (आजाराच्या) नियमाच्या पलीकडे नाही,' असे समजून ते अत्यंत उद्विग्न मनाने आपल्या राजवाड्यात परत आले. 14. १४. Tadupavanavimānaṃ vājiyānena nātheVajati sati kadāci māpayuṃ devatāyo,Suṇakhakulalagijjhādīhīvā khajjamānaṃNarakuṇapasarīraṃ uddhumātaṃ paṭhamhi; () एकदा ते स्वामी (बोधिसत्त्व) घोड्यांच्या रथात बसून त्या उद्यानाकडे जात असताना, देवतेने रस्त्यावर कुत्रे, गिधाडे इत्यादी प्राण्यांकडून खाल्ले जाणारे, फुगलेले एक मानवी प्रेत निर्माण करून दाखवले. 15. १५. Pabhavakimikulānaṃ cālayaṃ nīlavaṇṇaṃVaṇavivaramukhehi lohitaṃ paggharantaṃ,Sakuṇagaṇvitacchiṃ makkhikāmakkhitaṅgaṃSumati matasarīraṃ addasā sārahīnaṃ; () कीटकांच्या समूहाने गजबजलेले, निळसर पडलेले, जखमांच्या द्वारांतून रक्त वाहणारे, पक्ष्यांनी डोळे टोकरून खाल्लेले आणि माशांनी माखलेले ते निर्जीव व असार शरीर त्या सुज्ञ बोधिसत्त्वांनी पाहिले. 16. १६. Abhigami gamayanto bhāratiṃ sārathissaNijasavaṇayugasmiṃ hematāḍaṅkasobhaṃ,Ahampi maraṇaṃ bho nātivattoti vatvāVanamiva migarājā sakyarājā vimānaṃ; () सुवर्णकुंडलांनी शोभणाऱ्या आपल्या कानांनी सारथीचे शब्द ऐकून, 'हे मित्रा, मीसुद्धा मरणाच्या पलीकडे नाही,' असे म्हणत ते शाक्यराज (बोधिसत्त्व) एखाद्या सिंह जसा वनात परततो, तसे आपल्या राजवाड्यात परतले. 17. १७. Punapi sapariso so yānamāruyha bhadraṃKatipayadivasānaṃ accayenā’dhirājā,Kapilapuravaramhā’naṅgaraṅgālayābhaṃTadupavanamagañchi pañcabāṇābhirūpo; () काही दिवसांनंतर, कामदेवासारखे रूपवान असलेले ते राजकुमार (बोधिसत्त्व) आपल्या परिवारासह उत्तम रथात बसून, कपिलवस्तू नगरातून कामक्रीडेच्या रंगमंचासारख्या दिसणाऱ्या त्या उद्यानाकडे पुन्हा गेले. 18. १८. Guṇamaṇi maṇivaṇṇaṃ pattamādāya patthePanasasarasarāgaṃ vīvaraṃpārupitvā,Ṭhitamavikalacakkhuṃ nimmitaṃ devatāhiSumati samaṇarūpaṃ buddharūpaṃ’va passi; () गुणांचे रत्न असलेल्या त्या सुज्ञ बोधिसत्त्वांनी देवतेने निर्माण केलेले एक श्रमण रूप पाहिले; ज्यांनी मण्यासारख्या रंगाचे भिक्षापात्र हातात घेतले होते, फणसाच्या रंगाचे (काषाय) चीवर परिधान केले होते, जे शांत नेत्रांनी उभे होते आणि हुबेहूब बुद्धरूपासारखे दिसत होते. 19. १९. Tadahani vibudhā’dhiṭṭhānato bhāvanīyoYatipatiriva sūto atthadhammānusāsi,Samaṇaguṇamanekādīnavaṃ pañcakāmeTamavadi gamanasmiṃ ānisaṃsañca gehā; () त्या दिवशी, देवतेच्या प्रभावाने तो सारथी एखाद्या आदरणीय यतीप्रमाणे (श्रमणाप्रमाणे) अर्थ आणि धर्माचा उपदेश करू लागला. त्याने श्रमणाचे गुण, पंचकामभोगांमधील अनेक दोष आणि गृहत्याग करण्याचे फायदे याविषयी बोधिसत्त्वांना सांगितले. 20. २०. Kuhanalapanamicchājīvamohāya kucchi-Paraharaṇasamatthaṃ mattikāpattamassa,Kara kamakalagataṃ so pāramīcoditattoVisadamati padisvā sampasādaṃ janesi; () कपटी भाषण आणि चुकीच्या उपजीविकेच्या मोहाशिवाय केवळ उदरनिर्वाहासाठी समर्थ असलेले, त्यांच्या हातातील मातीचे भिक्षापात्र पाहून, पारमितांनी प्रेरित झालेल्या त्या निर्मळ बुद्धीच्या बोधिसत्त्वांच्या मनात अत्यंत आदर व प्रसन्नता निर्माण झाली. 21. २१. Vikasitakalikālaṅkāramuddālasāla-Miva samaṇavilāsaṃ cīvarobhāsamagge,Nayanamadhukarānaṃ bhāramādhāya dhīroNijamanasi janesi cīvare sampasādaṃ; () फुललेल्या फुलांनी नटलेल्या उद्दाल किंवा साल वृक्षाप्रमाणे मार्गावर चीवराच्या तेजाने चकाकणारे ते श्रमणाचे सौंदर्य पाहून, जे प्रेक्षकांच्या डोळ्यांना भुंग्यांप्रमाणे आकर्षित करत होते, त्या धीरगंभीर बोधिसत्त्वांच्या मनात चीवराविषयी अत्यंत आदर उत्पन्न झाला. 22. २२. Khaṇikamaraṇadukkhāvaṭṭamābādharāsi-Makaranikarabhimaṃ taṃ jarāvīcivegaṃ,Bhavajaladhimagādhaṃ jātivelāvadhiṃ soAyamiva paṭipannā nittareyyuntya’vedi; () त्यांनी जाणले की, 'या श्रमणाप्रमाणे आचरण करणारे लोक या अथांग संसारसागरातून पार होतील; ज्याची सीमा जन्म आहे, जो रोगांच्या समूहरूपी सुसरींमुळे भयानक आहे, ज्यामध्ये जरेचा (वृद्धावस्थेचा) वेगवान प्रवाह आहे आणि क्षणिक मृत्यूचा भोवरा आहे.' 23. २३. SamaṇavadanapīnaccandabimbodayenaVikasitamanakundo nandanuyyānasobhaṃ,Upavanamabhīgantuṃ sandanaṃ cāraye’tiTadahani manujindo sandanācārimāha; () श्रमणाच्या मुखरूपी पूर्णचंद्राच्या उदयाने ज्यांचे मनरूपी कुमुद (कमळ) प्रफुल्लित झाले होते, अशा त्या नरश्रेष्ठाने (बोधिसत्त्वांनी) त्या दिवशी सारथ्याला नंदनवनासारख्या सुंदर उद्यानाकडे रथ नेण्यास सांगितले. 24. २४. ValayitanaḷatāḷītālahintālapantiṃMalayajatarujāyāsītalaṃ nimmalāpaṃ,Upavanamavatiṇṇo nandanaṃ vāsavo’vaAkari divasabhāgaṃ sādhukīḷaṃ sarājā; () लव्हाळे, ताड आणि हिंताल वृक्षांच्या रांगांनी वेढलेल्या, चंदनाच्या झाडांमुळे शीतल आणि निर्मळ पाणी असलेल्या उद्यानात प्रवेश करून, नंदनवनात विहार करणाऱ्या इंद्राप्रमाणे त्या राजकुमारांनी (बोधिसत्त्वांनी) दिवसाचा काही काळ क्रीडा करण्यात घालवला. 25. २५. Dasasatakiraṇasmiṃ yassa kittippabandha-Saradajaladarājichāditasmiṃ nabhasmiṃ,Uparisirasi setacchattasobhaṃ bhajanteTadiyacaraṇalakkhyā’laṅkari vāpitīraṃ; () आकाशात शरद ऋतूतील ढगांच्या रांगांनी सूर्य झाकलेला असताना आणि डोक्यावर श्वेतछत्र शोभत असताना, त्यांच्या चरणांच्या सौंदर्याने त्या सरोवराचा काठ सुशोभित केला. 26. २६. Sarasijavadanehi haṃsapīnatthanehiKuvalayanayanehī nīlikākuntalehi,Madhumadamuditālīnūpurebhā’varodha-Janamiva ramaṇīyaṃ otari so taḷākaṃ; () (Silesabandhanaṃ) कमळासारखे मुख असलेल्या, हंसासारखे पुष्ट स्तन असलेल्या, नीलकमळासारखे नेत्र असलेल्या, काळ्याभोर केसांच्या बटा असलेल्या आणि मधाने धुंद झालेल्या भुंग्यांच्या गुंजनासारखे पैंजण वाजवणाऱ्या अंतःपुरातील स्त्रियांप्रमाणेच रमणीय अशा सरोवरात त्यांनी प्रवेश केला. 27. २७. Varayuvatijanānaṃ kumbhagambhīranābhi-Vivaragahitavāri vāpi sā rittarūpā,Ghanathanajaghanānaṃ saṅgamene’tarāsaṃPunarabhavi kapapuṇṇā pītivipphārinīva; () सुंदर युवतींच्या घागरीसारख्या खोल नाभीमध्ये पाणी गेल्यामुळे रिकामी झालेली ती विहीर (सरोवर), इतर स्त्रियांच्या पुष्ट स्तन आणि नितंबांच्या स्पर्शाने पुन्हा पाण्याने भरून गेली, जणू ती आनंदाने ओसंडून वाहत होती. 28. २८. Abhinavaramaṇinaṃ jātulajjāturānaṃVimukhanayanamīne mīnaketupamena,Upavadhitumīvagge khittajālabbilāsaṃKhaṇamavahari raññā viddhahatthambudhārā; () कामदेवासारख्या सुंदर असलेल्या त्या राजकुमारांनी (बोधिसत्त्वांनी) उडवलेल्या पाण्याच्या कारंज्यांनी, लाजेने व्याकुळ होऊन तोंड फिरवणाऱ्या नवविवाहित स्त्रियांच्या माशांसारख्या चंचल डोळ्यांची नजर क्षणभर रोखून धरली. 29. २९. NavajalakaṇikālaṅkāravattāravindāGhanakucakalahaṃsā kesasevālanīlā,PatimathitataraṅgākiṇṇasussoṇivelāSarasi sarasi’vā’si tatra kīḷāture’kā; () तेथे जलक्रीडेत मग्न असलेली एक स्त्री स्वतः एखाद्या सरोवरासारखीच दिसत होती; जिचे मुखरूपी कमळ पाण्याच्या नवीन थेंबांनी सुशोभित झाले होते, जिचे पुष्ट स्तन हे हंसासारखे होते, जिचे केस शेवाळासारखे काळे होते आणि पतीच्या स्पर्शाने उसळणाऱ्या लाटांनी व्यापलेला तिचा सुंदर नितंबभाग हा सरोवराच्या किनाऱ्यासारखा होता. 30. ३०. Sasirūciramukhīnaṃ khomavatthantarīyeSanikamapanayante vicīhatthehi raññā,Racitanayanakantī byanta gambhīranābhī-Sarasijapariyantā nāḷapantīri’vā’si; () चंद्रासारखे सुंदर मुख असलेल्या त्या स्त्रियांचे रेशमी वस्त्र जेव्हा राजकुमारांनी (बोधिसत्त्वांनी) लाटांच्या हातांनी हळूच बाजूला केले, तेव्हा सुंदर डोळे, खोल नाभी आणि कमळासारखे मुख असलेल्या त्या स्त्रिया जणू कमळवेलींच्या रांगांसारख्या शोभत होत्या. 29. २९. NavajalakaṇikālaṅkāravattāravindāGhanakucakalahaṃsā kesasevālanīlā,PatimathitataraṅgākiṇṇasussoṇivelāSarasi sarasi’vā’si tatra kīḷāture’kā; () त्या सरोवरात क्रीडा करण्यात मग्न असलेली प्रत्येक स्त्री जणू एक सरोवरच वाटत होती; जिचे मुख उमललेल्या कमळासारखे असून त्यावर पाण्याचे थेंब दागिन्यांसारखे शोभत होते, जिचे स्तन कलहंसासारखे होते, जिचे काळेभोर केस शेवाळासारखे होते आणि जिच्या हालचालींमुळे निर्माण होणाऱ्या लाटा तिच्या सुंदर कटीभागावर (किनाऱ्यावर) आदळत होत्या. 30. ३०. Sasiruciramukhīnaṃ khomavatthantarīyeSanikamapanayante vivibhaṇthehi raññā,Racitanayanakantī byanta gamhīranāhīSarasijapariyantā nāḷapantiri’vā’si; () चंद्रासारखे सुंदर मुख असलेल्या त्या स्त्रियांचे रेशमी वस्त्र जेव्हा राजाने विविध विनोदांनी हळूच बाजूला केले, तेव्हा त्यांचे सुंदर डोळे, खोल बेंबी आणि कमळासारखे अवयव जणू कमळदंडांची रांग असल्यासारखे शोभून दिसत होते. 31. ३१. Punarapi kucakumbhañcandahārenivā’peNijagaḷaparimāṇe sannimuggaṅganānaṃ,Malinakamalinī sā locanehā’nanehiAbhavi bhamarabhāra’mbhojasaṇḍā’kule’ca; () पुन्हा जेव्हा त्या स्त्रिया आपल्या गळ्यापर्यंत पाण्यात बुडाल्या, तेव्हा त्यांचे कलशासारखे स्तन चंद्रासारख्या हारांनी झाकले गेले. त्यांचे डोळे आणि मुखे यांमुळे ते गढूळ कमळांचे सरोवर जणू भुंग्यांच्या समूहाने गजबजलेल्या कमळवनासारखे भासत होते. 32. ३२. Madhumadamadhupehi gīyamānehi vici-Bhujasatapahaṭāhi soṇibherīhi thinaṃ,Lalitakamalasīse naccamānindirāyaAjini jalajinī sā dibbasaṅgītasālaṃ; () मधुर मधाने धुंद झालेल्या भुंग्यांच्या गुंजनाचे गाणे, लाटांसारख्या शेकडो हातांनी पाण्यावर मारून स्त्रियांनी वाजवलेले कटी-नगाऱ्यांचे नाद आणि सुंदर कमळांवर नृत्य करणारी लक्ष्मी (शोभा) यांमुळे त्या सरोवराने जणू स्वर्गीय संगीत सभेलाही जिंकले होते. 33. ३३. Tuhinakaramukhīnaṃ tantaḷāka’ntalikkheSulalitabhujavallī vijjulekhābhirāmā,Kuvalayavanarāji nīlajīmutarājiPatinayanamayūre kīḷayantī rarāja; () आकाशासारख्या भासणाऱ्या त्या सरोवरात, चंद्रासारखे मुख असलेल्या त्या स्त्रियांचे सुंदर वेलदार हात विजेच्या लकेरसारखे शोभत होते, आणि नीलकमळांची रांग काळ्या ढगांच्या रांगेसारखी दिसत होती, जी राजाच्या (सिद्धार्थाच्या) मयूररूपी नेत्रांना आनंदित करत शोभून दिसत होती. 34. ३४. Phuṭakuvalayahatthaṃ rājabhaṃsehi khittaṃVividhamadhupabhuttaṃ dhammavelātivattaṃ,Yathariva gaṇikaṃ taṃ kañjaniṃ so janindoTadahani paribhutvā’mandamānanvdamāpa; () (Silesabandhanaṃ) उमललेली नीलकमळे हेच जिचे हात आहेत, जिच्याकडे राजहंस आकर्षित झाले आहेत, जिचा विविध भुंग्यांनी उपभोग घेतला आहे आणि जिने आपल्या मर्यादा (किनाऱ्यांचे उल्लंघन) ओलांडल्या आहेत, अशा त्या सरोवराचा (जणू एखाद्या वारांगनेप्रमाणे) उपभोग घेऊन त्या नरेंद्राने (सिद्धार्थाने) त्या दिवशी अत्यंत आनंद प्राप्त केला. 35. ३५. Caraṇa’nuvajamānabbīcisaṅkhobhatīraṃJahati sati taḷākaṃ sāvarodhe narinde,SarasivirahinīsaṃruddhanissāsarūpoMudusurabhisamīro mandamandaṃ pavāyi; () जब तो नरेंद्र (सिद्धार्थ) आपल्या अंतःपुरातील स्त्रियांसह त्या सरोवराला सोडून जाऊ लागला, ज्याचे किनारे त्याच्या पावलांच्या हालचालींमुळे निर्माण झालेल्या लाटांनी व्याकुळ झाले होते, तेव्हा सरोवराच्या विरहाने कोंडलेल्या सुटकेसारखा मंद आणि सुगंधी वारा हळूहळू वाहू लागला. 36. ३६. Paribhavi ravibimbaṃ taṅkhaṇatthācalaṭṭhaṃTahimupalatalaṭṭho bhānuvaṃsekabhānu,Atha sarasivadhūnaṃ kiñcisaṅkovitāniSarasijavadanāti sokadīnānivā’suṃ; () त्याच वेळी, अस्ताचलावर पोहोचलेल्या सूर्यबिंबाला सूर्यवंशातील एकमेव सूर्य असलेल्या (सिद्धार्थाने) पाषाणावर उभे राहून फिके पाडले. त्यानंतर, त्या सरोवररूपी वधूंची कमळासारखी मुखे विरहाच्या दुःखाने काहीशी कोमेजली आणि उदास झाली. 37. ३७. Asitanabhasi sañjhāmeghamālāvilāsaṃAbhibhaviya nisinne tatra sakyādhināthe,Tuvaṭamupagatā taṃ kappakā’nekavatthā-Bharaṇavikatihatthā bhūpatiṃ bhūsaṇatthaṃ; () काळ्या आकाशातील संध्याकाळच्या ढगांच्या सौंदर्यालाही फिके पाडत जेव्हा ते शाक्यराज (सिद्धार्थ) तेथे बसले होते, तेव्हा अनेक प्रकारचे वस्त्र आणि अलंकार हातात घेतलेले परिचारक (केशभूषाकार) राजाला सजवण्यासाठी त्वरित तेथे आले. 38. ३८. Ravikularavino kho dhammatejābhibhūtoSurapati suraputtaṃ vissakammābhidhānaṃ,Sapadi pahiṇi sammā dibbavatthādinā bhoTibhuvanasaraṇaṃ taṃ bhūsayassū’ti vatvā; () सूर्यवंशातील सूर्याच्या (सिद्धार्थाच्या) धर्मतेजाने प्रभावित होऊन, देवराज इंद्राने तत्काळ विश्वकर्मा नावाच्या देवपुत्राला दिव्य वस्त्रे व अलंकार देऊन पाठवले आणि सांगितले की, "हे भद्र! जा आणि त्या त्रिलोकशरण (सिद्धार्थाला) सुशोभित कर." 39. ३९. Gahitamanujaveso so’pasaṅkamma sīseSukhumapaṭasatehī veṭhanañcā’pi datvā,Maṇikanakamayehi bhūsayi bhūsaṇehiTadahani bhavi sakko devarājā’va rājā; () मानवी रूप धारण करून आलेल्या त्या विश्वकर्माने जवळ जाऊन राजाच्या मस्तकावर शेकडो मऊ वस्त्रांचा फेटा बांधला आणि त्यांना सुवर्ण व रत्नांच्या अलंकारांनी सजवले. त्या दिवशी तो राजा जणू देवराज इंद्रासारखाच शोभून दिसू लागला. 40. ४०. Timirahamarabhāra’kkantapācīnapassaṃMukulitasatasañjhāmeghapattāvalīnaṃ,GaganatalataḷākādhāramandāranāḷaṃKamalamakulasobhaṃ bhānubimbaṃ babandha; () अंधाररूपी भुंग्यांच्या समूहाने पूर्व दिशा व्यापली असता, मिटलेल्या संध्याकालीन ढगांच्या पाकळ्यांनी युक्त असलेल्या आकाशरूपी सरोवराला आधार देणाऱ्या मंदार वृक्षाच्या देठासारखे, कमळाच्या कळीसारखे सुंदर दिसणारे सूर्यबिंब अस्ताला गेले. 41. ४१. Pahiṇi pitunarindo sāsanaṃ tāva tassaNijatanujakumāru’ppattimārocayitvā,Pamuditabhadayo so lekhaṇālokanenaAvaditi mama jātaṃ bandhanaṃ rāhujāto; () त्याच वेळी, त्यांचे पिता महाराज शुद्धोदनांनी त्यांच्या पुत्राच्या (सिद्धार्थाच्या) पुत्राच्या जन्माची बातमी देणारा संदेश पाठवला. तो संदेश वाचून अत्यंत प्रसन्न झालेल्या अंतःकरणाने सिद्धार्थ म्हणाले, "माझ्यासाठी एक बंधन निर्माण झाले आहे, राहूचा जन्म झाला आहे." 42. ४२. Tadahanipituraññā vuttavākyānurūpaṃTahimakhilapadatthaṃ saddasatthakkamena,Karahacī manujindo ayyako saṅgahetvāAvaditi mamatattā rāhulonāmahotaṃ; () त्या दिवशी, आजोबा असलेल्या महाराज शुद्धोदनांनी सिद्धार्थाने उच्चारलेल्या शब्दांचा व्याकरणदृष्ट्या अर्थ लक्षात घेऊन घोषित केले की, "माझ्या नातवाचे नाव 'राहुल' असेच ठेवले जावे." 43. ४३. Vanasuravanitānaṃ locanindīvarehiMahitasirisariro bhadramāruyha yānaṃ,Sabhavanamabhigantuṃ osari nāgarānaṃSuvimalanayanālītoraṇākiṇṇavīthiṃ; () वनदेवींच्या नीलकमळासारख्या नेत्रांनी ज्यांच्या दिव्य शरीराचे पूजन केले होते, असे ते सिद्धार्थ एका मंगल रथावर आरूढ झाले आणि नागरिकांच्या निर्मळ डोळ्यांच्या तोरणांनी सजलेल्या मार्गावरून आपल्या महालाकडे जाण्यासाठी निघाले. 44. ४४. Vivaṭamaṇikavāṭo’pantikaṭṭhā vimāneJitasuravanitā’si yā pitucchāya dhītā,Nayanakarapuṭehi rūpasāraṃ nipīyaSamitaratipipāsā sā kisāgotamī thī; () महालाच्या उघड्या रत्नजडित खिडकीजवळ उभी असलेली, देवकन्यांनाही जिंकणारी आणि सिद्धार्थाच्या आत्याची कन्या असलेली 'किसागोतमी' नावाची स्त्री, आपल्या डोळ्यांच्या द्रोणांनी त्यांच्या रूपसौंदर्याचे अमृत प्राशन करून तृप्त झाली होती. 45. ४५. Jitamanasijarūpaṃ īdisaṃ yesamatthiTanujaratanamaddhā nibbutā sā’pi mātā,Pitujagatipatī so nibbuto sītibhūtoNijapiyabhariyā’pi nibbutā’tye’vamāha; () ती म्हणाली, "ज्यांचा असा मदनविजेता पुत्र आहे, ती माता खरोखरच शांत (सुखी) झाली आहे; ज्यांचे हे पुत्र आहेत, ते जगत्पती पिताही शांत झाले आहेत; आणि ज्यांची ही पती आहेत, ती त्यांची प्रिय पत्नीही खरोखरच शांत (सुखी) झाली आहे." 46. ४६. Hadayagatakilese nibbute vūpasanteYatipatiriva diṭṭho nibbuto so’hamasmi,Iti varamati sutvā tāya gāthaṃ sugītaṃVividhanayavibhattaṃ tappadatthaṃ avedi; () तिने गायलेली ती सुंदर गाथा ऐकून, श्रेष्ठ बुद्धी असलेल्या सिद्धार्थांनी विविध अर्थांनी तिचा गर्भितार्थ समजून घेतला की, "हृदयातील क्लेश शांत आणि नष्ट झाल्यावर, एखाद्या यतीप्रमाणे मी खरोखरच 'निब्बुतो' (मुक्त/शांत) होईन." 47. ४७. Ahamitipadamassā nibbutiṃ sāvito’smiSumariya garubhatyā tāya lakkhagghamaggaṃ,Dhavalakiraṇabhāraṃ bhāsuraṃ hārihāraṃPahiṇiya bhavanaṃ so pāvisi sāvarodho; () "या स्त्रीने मला 'निब्बुती' (शांती/निर्वाण) हा शब्द ऐकवला आहे," असा विचार करून, अत्यंत आदराने त्यांनी तिला एक लाख मोहरांचे मूल्य असलेला, चंद्रासारखा तेजस्वी आणि सुंदर मुक्ताहार भेट म्हणून पाठवला आणि नंतर ते आपल्या अंतःपुरात गेले. 48. ४८. Mayamiva varabodhiṃ bujjhamānassa jātuManasi vupasame’ti tuyhamekādasaggi,Upagamumupasantiṃ vyākarontī’va tāvaAparadisi vinaddhā’nekasañjhāghanālī; () "आमच्याप्रमाणेच जेव्हा तुम्ही श्रेष्ठ बोधी प्राप्त कराल, तेव्हा तुमच्या मनातील अकरा अग्नी शांत होतील," असे जणू घोषित करत, पश्चिम दिशेला पसरलेली संध्याकाळच्या ढगांची रांग हळूहळू शांत झाली (मावळली). 49. ४९. Atuladhavajachattaṃ dhotamuttāvalīhiValayitamiva rañño tassa sihāsanasmiṃ,Udayasikharisīse tāvatārāvalīhiParivutamatisobhaṃ candabimbaṃ bahāsa; () राजाच्या सिंहासनावर, पूर्व पर्वताच्या शिखरावर ताऱ्यांच्या समूहाने वेढलेले अत्यंत सुंदर चंद्रबिंब जणू स्वच्छ मोत्यांच्या माळांनी सुशोभित केलेल्या अतुलनीय पांढऱ्या छत्र-ध्वजासारखे चमकत होते. 50. ५०. Ghanataratimirehā’vattharattehi lokeMasimalinavilāsaṃ taṅkhaṇe dassayanti,Rajanikarakarehi vipphurattehi phītāKatanavaparikamme’vā’si sā rājadhāni; () जब जग दाट अंधाराने वेढले गेले होते आणि काजळीसारखे काळे दिसत होते, तेव्हा चंद्राच्या पसरणाऱ्या किरणांनी उजळून निघालेली ती राजधानी जणू नव्याने सजवल्यासारखी भासत होती. 51. ५१. Himakarakarabhārakkattarattandhakāra-Galitatimiralekhākāramāvī karonti,Phuṭakumuda vanesu cāsikundāṭavīsuSumadhura madhumattā bhiṅgamālā pamattā; () उमललेल्या पांढऱ्या कमळांच्या वनात आणि कुंदाच्या बागेत, मधुर मधाने धुंद झालेले भुंग्यांचे थवे गुंजन करत होते, जे जणू चंद्राच्या किरणांच्या प्रभावाने वितळणाऱ्या अंधाराच्या रेषांसारखे भासत होते. 52. ५२. Jitasurapativeso dhammacintāparo soJalita maṇipadīpālokabhinnandhakāre,Nijasiribhavanasmiṃ hemasīhāsanasmiṃNacira mabhinisajjī pañcakāme viratto; () देवराज इंद्राच्या सौंदर्यालाही मागे टाकणारे, धर्मचिंतनात मग्न असलेले आणि पंचकामभोगांविषयी विरक्त झालेले ते सिद्धार्थ, रत्नजडित दिव्यांच्या प्रकाशाने अंधार दूर झालेल्या आपल्या वैभवशाली महालातील सुवर्ण सिंहासनावर काही वेळ बसले. 53. ५३. Sapadi turiyahatthā nīlajimutakesāKuvalayadalanettā candalekhālalāṭā,Vikacakamalavattā mekhalābhārasoṇīKucaharaviraḷaṅgī cāruvāmorujaṅghā; () तत्काळ, हातात वाद्ये घेतलेल्या, काळ्या ढगांसारखे केस असलेल्या, नीलकमळाच्या पाकळ्यांसारखे डोळे असलेल्या, बालचंद्रासारखे कपाळ असलेल्या, उमललेल्या कमळासारखे मुख असलेल्या, मेखलेच्या भाराने शोभणारा कटीभाग असलेल्या, स्तनांवर मुक्ताहार धारण केलेल्या आणि सुंदर मांड्या व जंघा असलेल्या... 54. ५४. Kumudamudakapolā kuṇḍalolambakaṇṇāAvivaradasanālimālatīdāmalilā,Kanakaratanamālābhāragīvā, bhirāmā,Abhinavavanitāyo naccagītesu chekā; () ...पांढऱ्या कमळासारखे मऊ गाल असलेल्या, कानात डुलणारे कुंडल असलेल्या, मोगऱ्याच्या कळीसारखी सुंदर दंतपंक्ती असलेल्या, सुवर्ण व रत्नांच्या हारांनी सुशोभित गळा असलेल्या आणि नृत्य-गायनात अत्यंत कुशल असलेल्या तरुण स्त्रिया... 55. ५५. Rahadamivapasannaṃ niccalāsinaminaṃSumatimupanisinnaṃ saṃvutadvārupetaṃ,Tamabhiratinirāsaṃ buddhabhāvābhilāsaṃAbhiramayitukāmā otaruṃ raṅgabhūmiṃ; () ...एखाद्या संथ आणि निर्मळ सरोवराप्रमाणे शांत बसलेल्या, संयमित इंद्रिये असलेल्या, कामभोगांविषयी अनासक्त आणि बुद्धत्व प्राप्तीची आकांक्षा बाळगणाऱ्या त्या महाज्ञानी सिद्धार्थांना प्रसन्न करण्याच्या इच्छेने रंगमंचावर उतरल्या. 56. ५६. Maṇimayavasumatyā pādasaṅghaṭṭanenaKanakavakalayaghosaṃ kāci nicchārayantī,Calakisalayalīlā aṅguli cālayantiAnulayamabhinaccuṃ hemavallīvilāsā; () रत्नजडित जमिनीवर पाय आपटून सोन्याच्या पैंजणांचा मंजूळ आवाज करत, कोवळ्या पानांप्रमाणे आपली नाजूक बोटे हलवत, सुवर्णवेलीसारख्या सुंदर दिसणाऱ्या काही स्त्रिया तालावर नृत्य करू लागल्या. 57. ५७. Narapatimukhabimbaṃka lakkhamāpādayantīNayanakharasarānaṃ raṅgasaṅgāmabhūmyā,Jitakalaravavāṇī kāci rāmā bhirāmāSavaṇasubhagagītaṃ gāyamānā vibhāsuṃ; () रंगमंचरूपी युद्धभूमीत राजाच्या मुखाला आपल्या तीक्ष्ण कटाक्षांचे लक्ष्य बनवणारी, कोकिळेच्या सुरांनाही लाजवणारा आवाज असलेली एक सुंदर स्त्री कानाला गोड वाटणारे गाणे गात शोभून दिसत होती. 58. ५८. Jitasuralalanāyokāvi pañcaṅgikāniTadahani turiyāni vādayuṃ lolapāṅgā,Savaṇamadhuravīṇā bherinādehi tāsaṃGaganatala mivā,si pāvuse raṅgabhūmi; () अप्सरांनाही मागे टाकणाऱ्या आणि चंचल कटाक्ष टाकणाऱ्या काही स्त्रियांनी त्या दिवशी पंचरंगी वाद्ये वाजवली. त्यांच्या कानाला गोड वाटणाऱ्या वीणा आणि नगाऱ्यांच्या आवाजाने तो रंगमंच जणू पावसाळ्यातील गर्जणाऱ्या आकाशासारखा भासत होता. 59. ५९. Varamati ramaṇīnaṃ taṃ mahābhūtarūpa-Ppabhavamivavikāraṃ naccamaddakkhi tāsaṃ,Visamabhavakuṭīre rājarogāturānaṃAsunituriyarāvaṃ gītamaṭṭassaraṃ,va; () त्या सुंदर स्त्रियांचे ते नृत्य त्यांनी महाभूतांच्या रूपाचा केवळ एक विकार असल्यासारखे पाहिले. या विषम संसाररूपी झोपडीत, राजरोगाने (तृष्णेने) पीडित असलेल्यांसाठी वाद्यांचा आवाज आणि गाणे हे जणू काही आर्तस्वरासारखे (दुःखी रडण्यासारखे) होते. 60. ६०. Bhusamanahirato so naccagītesu tāsaṃSirisayanavarasmiṃ sīhaseyyaṃ akāsi,Itigahitavihesā laddhaniddāvakāsāSapadi madanapāsā tā nipajjiṃsunārī; () त्यांच्या नृत्य आणि गायनात अजिबात रस नसलेल्या त्यांनी (बोधिसत्त्वांनी) आपल्या श्रेष्ठ शय्येवर सिंहशयन केले. त्यामुळे थकलेल्या आणि झोपेची संधी मिळालेल्या, मदनपाशासारख्या (मोहाच्या जाळ्यासारख्या) असणाऱ्या त्या स्त्रिया लगेचच झोपी गेल्या. 61. ६१. Sahakumudiniyā so suttamattappabuddhoNijasirisayanasmiṃ sannisinno rajanyā,Gahitaturiyabhaṇḍe tatthatattho, ttharitvāYuvatijanamapassi daḷhaniddābhibhūtaṃ; () रात्रीच्या वेळी आपल्या राजशय्येवर झोपेतून जागे होऊन बसलेल्या त्यांनी, हातात वाद्ये धरून जागोजागी विखुरलेल्या आणि गाढ झोपेने ग्रासलेल्या त्या तरुण स्त्रियांना पाहिले. 62. ६२. Anilacalakapo lā kāci lālaṃ gilanteGalitabahaḷakhe ḷā kāci khādanti dante,Bhagamapagataco ḷā kāci saṃdassaya nneKhalitavacanamā lā kāci yaṃyaṃ lapante; () कोणी श्वासोच्छवासामुळे गाल हलवत लाळ गिळत होती, कोणी दाट लाळ गळत असताना दात खात होती, कोणाचे वस्त्र बाजूला सरकल्यामुळे ती अंगप्रदर्शन करत होती, तर कोणी अडखळत्या शब्दांत काहीतरी बरळत होती. 63. ६३. Khipitamapi karontī kāci kāsantikāciIti pacuravikāraṃ nissirikaṃ asāraṃ,Bhavanamanavasesaṃ tassu, paṭṭhāsi daḷhaṃNarakuṇapavikiṇṇaṃ āmakāḷāhaṇaṃva; () कोणी शिंकत होती, तर कोणी खोकत होती. अशा प्रकारे अनेक विकारांनी युक्त, शोभाहीन आणि असार असलेले ते संपूर्ण राजभवन त्यांना मानवी प्रेतांनी विखुरलेल्या एखाद्या स्मशानासारखे भासू लागले. 64. ६४. Tadahani tibhavaṃ cā,dittagehattayaṃ,vaSumariya vatabho, passaṭṭhamopaddutaṃ bho,Iti paramamudānaṃ kavattayaṃ tabbimutyāManasi purisasūro sūrabhāvaṃ janesi; () त्या दिवशी, तिन्ही लोक हे जणू पेटलेल्या तीन घरांसारखे आहेत हे आठवून आणि ते उपद्रवांनी ग्रस्त असल्याचे पाहून, त्या पुरुषश्रेष्ठाने (बोधिसत्त्वांनी) त्यांच्या मुक्तीसाठी मनात अत्यंत शूरता (धैर्य) निर्माण केली आणि हे परम उदान प्रकट केले. 65. ६५. SuratacaturarāmārakkhasivāsabhūteSiribhavanavanasmiṃ mohayantamhi bāle,Alamiti mama vāso handa nikkhamma tamhāTibhavabhayavimuttiṃ esayissāmahaṃ,ti; () "सुंदर आणि चतुर स्त्रियांच्या रूपातील राक्षसिणींचे निवासस्थान असलेल्या आणि मूर्खांना मोहित करणाऱ्या या वैभवशाली राजभवनरूपी अरण्यात माझे राहणे आता पुरे झाले! आता मी येथून बाहेर पडून तिन्ही लोकांच्या भयापासून मुक्तीचा शोध घेईन." 66. ६६. Upakamiya vimānadvāramummārupanteSayanupari nipannaṃ channamuṭṭhāpayitvā,Tamavadi abhigantuṃ kappayitvaṃ, nayetiPabalajavabalaggaṃ vājirājaṃ sarājā, () महालाच्या दारापाशी जाऊन, उंबरठ्यावर झोपलेल्या छन्नाला जागे करून त्या राजपुत्राने (बोधिसत्त्वांनी) त्याला सांगितले, "तू जाऊन अत्यंत वेगवान आणि बलवान अशा अश्वराज कंथकाला तयार करून घेऊन ये." 67. ६७. Gatasati hayasāḷaṃ taṅkhaṇe channamacceSakapatigamanatthaṃ esamaṃ kappanattho,Agamiti sahajāto katthako vājirājāAkari vipulahesārāvamānandabhāro; () त्याच क्षणी जेव्हा अमात्य छन्न अश्वशाळेत गेला, तेव्हा आपल्या स्वामींच्या महाभिनिष्क्रमणासाठी ही तयारी होत आहे हे ओळखून, त्यांच्यासोबतच जन्मलेला अश्वराज कंथक आनंदाने भरून गेला आणि त्याने मोठा खिंकाळण्याचा आवाज केला. 68. ६८. Pavisiya sirigabbhaṃ teladīpujjalantaṃRatanakhacitamañce gandhapupphābhikiṇṇe,Dharaṇipatinipannaṃ hemabimbopamānaṃNijatanujakumāraṃ passibimbāyasaddhiṃ; () तेलाच्या दिव्यांनी उजळलेल्या शयनगृहात प्रवेश करून, रत्नांनी जडलेल्या आणि सुगंधी फुलांनी सजवलेल्या शय्येवर बिंबेसह (यशोधरेसह) निजलेल्या, सुवर्णबिंबासारख्या आपल्या प्रिय पुत्राला (राहूलाला) त्यांनी पाहिले. 69. ६९. Yadi ahamapanetvā deviyā hatthapāsaṃMama tanujakumāraṃ aṅkamāropayāmi,Vadanajitasarojā rājinī vuṭṭhahitvāVanamahīgamanaṃ me vāraye dunnivāraṃ; () "जर मी देवीचा (यशोधरेचा) हात बाजूला करून माझ्या बालपुत्राला कुशीत घेतले, तर जिचे मुख कमलालाही जिंकणारे आहे अशी ती राणी जागी होईल आणि माझ्या वनगमनात अडथळा आणेल, जो दूर करणे कठीण होईल." 70. ७०. Tanujamukhasarojaṃ buddhabhūto samānoNayanamadhukarānaṃ jātu kāhāmibhāraṃ,Sumariya caraṇaṃ so uddharanto,va meruṃAvatari bhavanamhā ukkhipitvā pavīro; () "बुद्धत्व प्राप्त झाल्यावर मी माझ्या पुत्राच्या मुखकमलाचे दर्शन नक्कीच घेईन, जे माझ्या नयनरूपी भ्रमरांसाठी मेजवानी ठरेल." असा विचार करून, तो महावीर जणू मेरू पर्वत उचलल्यासारखे आपले पाऊल उचलत महालातून खाली उतरला. 71. ७१. KuvalayadalanettañcandamamhojavattaṃMadanaratharathaṅgākārasussoṇibhāraṃ,Kathamavatari bimbānāmadeviṃ pahāyaNarapati bhavanamhā hemabimbābhirāmaṃ; () जिचे नेत्र नीलकमलाच्या पाकळ्यांसारखे आणि मुख चंद्र व कमलासारखे होते, अशा सुवर्णबिंबाप्रमाणे अत्यंत सुंदर असणाऱ्या बिंबादेवीला (यशोधरेला) सोडून तो नरपती (राजपुत्र) महालातून खाली कसा बरं उतरला? 72. ७२. Marakatapaṭimābhaṃ sambhavaṃ sakyavaṃseSamupacitasupuññaṃ lakkhaṇākiṇṇagattaṃ,Pajahiya sukumāraṃ rāhulākhyaṃ kumāraṃKathamavatari pādamandamukkhippa dhīro; () शाक्यवंशात जन्मलेल्या, संचित पुण्याचा साठा असलेल्या, शुभ लक्षणांनी युक्त शरीर असलेल्या आणि पाचूच्या मूर्तीसारख्या तेजस्वी असणाऱ्या आपल्या सुकुमार राहुल नावाच्या पुत्राचा त्याग करून, तो धीर पुरुष आपले पाऊल हळूच उचलत कसा बरं खाली उतरला? 73. ७३. Ripugajamigarājaṃ jambudīpaggarājaṃTadahani piturājaṃ puttasokaṇṇavamhi,Kathamamitadayo so niddayo pakkhipitvāAvatari bhavanamhāka uddharitvāna pāde; () शत्रूरूपी हत्तींसाठी सिंहासारखे असणारे आणि जंबुद्विपाचे श्रेष्ठ राजे असणारे आपले पिता शुद्धोधन यांना पुत्राच्या शोकरूपी समुद्रात लोटून, तो अपार करुणेचा सागर असलेला राजपुत्र निर्दयी बनून आपले पाऊल उचलत महालातून कसा बरं खाली उतरला? 74. ७४. Sakalapathavicakkaṃ cakkavāḷāvadhiṃ soAbhivijiya asattho sattame vāsaramhi,Narahari katapuñño cakkavatti ahutvāKathamavatari tamhā ukkhipitvāna pāde; () ज्यांनी महान पुण्य संचित केले होते, ते नरसिंह (बोधिसत्त्व), सातव्या दिवशी क्षितिजापर्यंतच्या संपूर्ण पृथ्वीवर विजय मिळवून चक्रवर्ती राजा न बनता, आपले पाऊल उचलत महालातून कसे बरं खाली उतरले? 75. ७५. Avatariya vimānā ajja maṃ tārayatvaṃTvamapitibhavato)haṃ uttareyya’nti vatvā,Tamabhiruhi janindo vājirājinda’maṭṭhā-Rasaratanapamāṇaṃ dhotasaṅkhāvadātaṃ; () महालातून खाली उतरून ते जननायक (बोधिसत्त्व) म्हणाले, "आज तू मला पार करव, आणि मीसुद्धा या संसारातून पार होईन." असे म्हणून ते अठरा हात उंच आणि धुतलेल्या शंखासारख्या पांढऱ्याशुभ्र अशा त्या श्रेष्ठ अश्वराजावर आरूढ झाले. 76. ७६. Pavanaturitavego kanthako vājirājāYadahani padasaddaṃ cā’pi hesaṃ kareyya,Nanu sakalapuraṃ so yāti ajjhottharitvāTadahani katasaddaṃ vārayuṃ devatāyo; () वाऱ्यासारखा वेगवान असलेला तो अश्वराज कंथक जर त्या दिवशी टापांचा आवाज किंवा खिंकाळण्याचा आवाज करता, तर संपूर्ण नगर जागे झाले नसते का? म्हणूनच, त्या दिवशी देवतेने त्याच्या पावलांचा आणि खिंकाळण्याचा आवाज दाबून टाकला. 77. ७७. Karakamalatalesu devatānimmitesuPanihitapadavāraṃ assa māruyha dhīro,Lahumupagami channaṃ vāladhiṃ gāhayitvāThirapihitakavāṭadvārapākārupantaṃ; () देवतेने निर्माण केलेल्या हस्तकमलांवर ज्याच्या टापा ठेवल्या होत्या, अशा अश्वावर आरूढ होऊन तो धीर पुरुष (बोधिसत्त्व) वेगाने पुढे निघाला, तर छन्नाने घोड्याची शेपटी धरली होती. ते लवकरच घट्ट बंद असलेल्या दरवाजापाशी आणि तटबंदीजवळ पोहोचले. 78. ७८. Yadi pihitakavāṭugghāṭanaṃ nā’bhavissāHayavaramapi channāmaccamādāya sohaṃ,Asari purisasiho uppateyyanti aṭṭhā-Rasaratatapamāṇu’ttuṅgapākāracakkaṃ; () त्या पुरुषसिंहाने (बोधिसत्त्वांनी) विचार केला: "जर हे बंद दरवाजे उघडले नाहीत, तर मी या श्रेष्ठ अश्वासह आणि अमात्य छन्नासह या अठरा हात उंच असलेल्या तटबंदीवरून उडी मारून निघून जाईन." 79. ७९. Tathariva hayarājā channanāmo ca mantīVīriyabalasamaṅgī cīntayuṃ tāvadeva,Vivari tadadhivatthā devatā coditattāPurisadasasatenu’gghāṭiyaṃ dvārabāhaṃ; () त्याचप्रमाणे, वीर्य आणि बलाने युक्त असलेल्या त्या अश्वराजाने आणि छन्न नावाच्या मंत्र्यानेही तसाच विचार केला. त्याच वेळी, तेथील अधिष्ठात्री देवतेने प्रेरित होऊन, हजार पुरुषांच्या बळाने उघडणारा तो महाद्वार स्वतःच उघडला. 80. ८०. Mama visayamasesaṃ esasiddhatthanāmoAbhibhaviya subodhiṃ jātu bujjhissatīti,Atha sumariya māro pāpimā’tīvakuddhoPaṭipathamupagañchi nikkhamitvā vimānā; () "हा सिद्धार्थ नावाचा राजपुत्र माझ्या संपूर्ण साम्राज्यावर मात करून नक्कीच संबोधी (बुद्धत्व) प्राप्त करेल," असा विचार करून तो पापी मार अत्यंत क्रुद्ध झाला आणि आपल्या भवनातून बाहेर पडून त्याच्या मार्गात आडवा आला. 81. ८१. Turitamahivajante māraverimhi māroAsitanabhasi ṭhatvā itthamārocayittha,Varapurisa ito kho sattame vāsaramhiTvamahivijiya lokaṃ hessase cakkavattī; () वेगाने जाणाऱ्या त्या मारशत्रूला (बोधिसत्त्वाला) काळ्या आकाशात उभे राहून मार म्हणाला, "हे श्रेष्ठ पुरुषा! आजपासून सातव्या दिवशी तू संपूर्ण जगावर विजय मिळवून चक्रवर्ती राजा होशील." 82. ८२. Sukhamanubhavamāno cakkavattī bhavitvāGharamadhivasa cakkaṃ vattayaṃ yāvajīvaṃ,Amitamati tuvaṃ mā nikkhamassū’ti māroAbhigamananisedhaṃ kātumiccānusāsi; () "चक्रवर्ती राजा बनून सुखाचा उपभोग घेत घरीच राहा आणि आयुष्यभर चक्रवर्ती साम्राज्याचे चक्र चालव. हे अमित बुद्धीच्या राजपुत्रा, तू गृहत्याग करू नकोस!" अशा प्रकारे माराने त्यांना रोखण्याचा प्रयत्न करत उपदेश केला. 83. ८३. Namuvilapitavācaṃ sotadhātvañjalīhiSavisamiva pibanto taṃ tuvaṃ ko’si pucchi,Pavanapathaṭhito’haṃ issaro devatānaṃNaravara vasavattī pāpimā’tye’va māha; () नमुचीचे (माराचे) ते विलापयुक्त शब्द आपल्या कानरूपी अंजलीने जणू विषासारखे पिऊन त्यांनी विचारले, "तू कोण आहेस?" तेव्हा हवेच्या मार्गात (आकाशात) उभे राहून त्या पापी माराने उत्तर दिले, "हे नरश्रेष्ठा, मी देवतांचा स्वामी वशवर्ती मार आहे." 84. ८४. Suranarasaraṇo so nibbhayo dibbacadda-Ratanajananamaddhā mārajānāmaha’nti,Paṭivacanamadāsi mādiso duppasayhoBhavati dasasahassehā’pi tumhādisehi; () देव आणि मनुष्यांचे शरणस्थान असलेल्या त्या निर्भय बोधिसत्त्वांनी उत्तर दिले, "हे मारा, मी तुला नक्कीच ओळखतो. माझ्यासारखा पुरुष तुझ्यासारख्या दहा हजार मारांनाही अजिंक्य आहे." 85. ८५. Yadi manasi siyā te kāmadosabbihiṃsā-Pabhutiparivitakko tāvajānāma’hanti,Paṭighaparavaso so kiñciotārapekhoAnupadamanubandhi tassa chāyāyatheva; () "जर तुझ्या मनात कामवासना, द्वेष किंवा हिंसा इत्यादींचे विचार आले, तर मी तुला पकडेन," असा विचार करून, क्रोधाच्या आहारी गेलेला आणि काहीतरी त्रुटी (संधी) शोधणारा तो मार सावलीप्रमाणे त्यांच्या मागे मागे चालू लागला. 86. ८६. Punarabhivajatovā’sāḷhiyā puṇṇamāyaKapilapuravibhūtiṃ daṭṭhukāmamhi jāte,Vasumati parivattī dassayi assaraññoPuravarabhimukhaṭṭho cetiyaṭṭhānabhumiṃ; () आषाढी पौर्णिमेच्या दिवशी जात असताना, जेव्हा त्यांच्या मनात कपिलवस्तूची शोभा पुन्हा पाहण्याची इच्छा निर्माण झाली, तेव्हा त्या अश्वराजाच्या समोरच पृथ्वी फिरली आणि तिने त्यांना त्या श्रेष्ठ नगराकडे तोंड करून उभे असलेल्या चैत्यभूमीचे दर्शन घडवले. 87. ८७. Sapadi dasasahassicakkavāḷesu devāTibhuvanasaraṇassā’rakkhaṇe vyāvaṭāsuṃ,Maṇikanakamayehi daṇḍadīpādikehiAnimisatanaye’ke maggamālokayiṃsu; () तत्काळ, दहा हजार चक्रवाळांमधील (विश्वप्रणालींमधील) देवगण तिन्ही लोकांचे शरणस्थान असलेल्या बोधिसत्त्वांच्या रक्षणासाठी तत्पर झाले. त्यांपैकी काहींनी मणी आणि सुवर्णाने बनवलेले मशाल-दिवे हातात धरून त्यांचा मार्ग उजळून टाकला. 88. ८८. Surabhikusumadāmolambamānabbitāna-Kanakakalasasetacchattaketuddhajehi,Tadahigamanamaggaṃ devatā’laṅkariṃsuBhuvanakuharamāsi pupphapūjābhirāmaṃ; () सुगंधी फुलांचे हार, लटकते चांदवे, सुवर्णकलश, श्वेतछत्र आणि ध्वज-पताकांनी देवतांनी त्यांच्या आगमनाचा मार्ग सुशोभित केला. संपूर्ण भुवन-कंदरा पुष्पपूजेने अत्यंत रमणीय झाली होती. 89. ८९. Gaganamasanighosacchantamevaṭṭhasaṭṭhi-Turiyasatasahassāravavipphāramāsi,MahitasurabhipupphākiṇṇamaggāvatiṇṇoAturitamabhigantvā yojanantiṃsamattaṃ; () आकाश विजेच्या कडकडाटाने आणि शेकडो-हजारो वाद्यांच्या महाध्वनीने दुमदुमून गेले होते. पूजिलेल्या सुगंधी फुलांनी व्यापलेल्या मार्गावरून खाली उतरून, त्यांनी घाई न करता पूर्ण तीस योजन अंतर पार केले. 90. ९०. Vimalasalilapuṇṇaṃ pheṇamālābhikiṇṇaṃVikacakamalarājiṃ tuṅgakallolarājiṃ,Sasiratarasamīraṃ vāḷukākiṇṇatiraṃSamupagami anomānāmagaṅgaṃ savīro; () निर्मळ पाण्याने समृद्ध, फेसाच्या माळांनी युक्त, उमललेल्या कमळांच्या रांगा आणि उंच लाटांनी शोभणारी, शीतल व सुखद वारा वाहणारी आणि वाळूने पसरलेला किनारा असलेली, अशा 'अनोमा' नावाच्या नदीजवळ ते वीर (बोधिसत्व) पोहोचले. 91. ९१. Asitamaṇitalābhā channa kā nāmikā’yaṃIti varamati pucchi so anomānadīti,Tamavadi yadi tīre ettha’haṃ pabbajeyyaṃAtiviya saphakhalā me sā anomāsiyā’ti; () "छन्ना, इंद्रनीलमण्यासारखी चमकणारी ही कोणती नदी आहे?" असे त्या श्रेष्ठ बुद्धीच्या महापुरुषाने विचारले. त्याने उत्तर दिले, "ही अनोमा नदी आहे." (त्यावर बोधिसत्व म्हणाले,) "जर मी या तीरावर प्रव्रजित झालो, तर माझी ही प्रव्रज्या अत्यंत फलदायी (अनोमा - श्रेष्ठ) ठरेल." 92. ९२. Ravikulatilako so paṇhiyā vājirājaṃSajavamadadi saññaṃ tāya aṭṭhosabhāya,Suvimalasalilāyā’nomagaṅgāya tīreTaraṇiriva ṭhito’si uppatitvā turaṅgo; () सूर्यवंशाचे टिळक असलेल्या त्यांनी (बोधिसत्वांनी) आपल्या टाचेने घोड्यांच्या राजाला (कंथकाला) वेगाने जाण्याचा इशारा केला. अत्यंत निर्मळ पाणी असलेल्या अनोमा नदीच्या आठ उसभ रुंदीवरून उडी मारून तो घोडा पलीकडच्या तीरावर एखाद्या नौकेसारखा उभा राहिला. 93. ९३. Sitapulinatalaṭṭho tiṇhadhārā’sihatthoVisadamati samoḷiṃ cūḷamādāya daḷhaṃ,Aluni sirasi sesā dvaṅgulā nīlakesāNa tadupari parūḷhā dakkhiṇāvattayiṃsu; () पांढऱ्या वाळूच्या किनाऱ्यावर उभे राहून, हातात तीक्ष्ण धारेची तलवार घेऊन, त्या निर्मळ बुद्धीच्या महापुरुषाने मुकुटासह आपली जटा घट्ट पकडली आणि ती कापून टाकली. डोक्यावर उरलेले दोन बोटे लांबीचे नीळसर केस त्यानंतर वाढले नाहीत आणि ते उजवीकडे वळलेले राहिले. 94. ९४. Abhavi tadanurūpaṃ dāṭhikā massucā’piAyamupari sacā’haṃ ṭhātu buddho bhaveyyaṃ,Nabhasi khipi sikhaṃ taṃ iccadhiṭṭhāya dhīroParibhaviya ṭhitā sā meghamālāvilāsaṃ; () त्यांच्या दाढी-मिशांचे केसही त्याचप्रमाणे झाले. "जर मी भविष्यात बुद्ध होणार असेन, तर ही जटा आकाशातच राहो," असा दृढ संकल्प करून त्या धीरगंभीर महापुरुषाने ती जटा आकाशात फेकली. ती जटा ढगांच्या माळेच्या सौंदर्यालाही मागे टाकत आकाशातच तरंगत राहिली. 95. ९५. Sapadi surapuramhā devarājābhi’gantvāTamabhihariya cūḷaṃ cāricaṅgoṭakena,Ratanamayamuḷāraṃ cetiyaṃ māpayitthaSuragaṇamahanīyaṃ tatra cūḷāmaṇinti; () तत्काळ देवलोकातून देवराज आले आणि त्यांनी ती जटा एका सुंदर सुवर्ण-करंडकात घेतली. देवगणांकडून पूजनीय असलेले, 'चूळामणी' नावाचे एक भव्य रत्नमय चैत्य त्यांनी तिथे निर्माण केले. 96. ९६. Vidhirabhavi sahāyo yo ghaṭikāranāmoAdadi samaṇakappaṃka so kaparikkhāramassa,Gahitasamaṇaveso pubbabuddhā’va nāthoNabhasi khipi nivatthaṃ sāṭakaṃ saṃharitvā; () त्यांचे पूर्वजन्मीचे मित्र असलेल्या 'घटीकार' नावाच्या महाब्रह्मदेवाने त्यांना श्रमणाला योग्य असलेले आठ परिष्कार प्रदान केले. पूर्व बुद्धींप्रमाणे श्रमणवेष परिधान करून, त्या नाथांनी आपले पूर्वीचे वस्त्र गोळा करून आकाशात फेकले. 97. ९७. Tamabhihariya dussaṃ pakkhipitvā samuggeRatanamayamatulyaṃ yojanadvādasuccaṃ,Akari parahitatthaṃ brahmalokeka vidhātāMakuṭamaṇimaricīcumbiyaṃ cetiyaṃso; () ते वस्त्र घेऊन आणि एका करंडकात ठेवून, परोपकारासाठी त्या ब्रह्मलोकातील ब्रह्मदेवाने बारा योजन उंचीचे, मुकुटातील मण्यांच्या किरणांनी स्पर्शलेले एक अतुलनीय रत्नमय चैत्य निर्माण केले. 98. ९८. Pitunarapatino tvaṃ bhusaṇādīni datvāIti mama vacanenā’rogyamārocayassu,Sacivamanupalabbhā’ dāni pabbajjituṃ tePahiṇi hayasahāyaṃ ovaditvāna channaṃ; () "माझे वडील राजांना हे अलंकार इत्यादी देऊन माझ्या वतीने त्यांच्या आरोग्याची विचारपूस कर. आता कोणताही सोबती न घेता मी प्रव्रजित झालो आहे." असे सांगून आणि छन्नाला उपदेश करून त्यांनी घोड्यासह त्याला परत पाठवले. 99. ९९. Paṭipathamavatiṇṇo gantukāmo saraṭṭhaṃDharaṇipativiyogā sokanibbiddhagatto,Turagapati cavitvā kanthako devaputtoBhavi kanakavimāne taṅkhaṇetāvatiṃse; () अपने देशात परत जाण्याच्या मार्गावर असताना, पृथ्वीपतीच्या विरहाने ज्याचे शरीर शोकाने जर्जर झाले होते, तो घोड्यांचा राजा 'कंथक' प्राण सोडून त्याच क्षणी तावतिंस स्वर्गात सुवर्णविमानामध्ये देवपुत्र म्हणून उत्पन्न झाला. 100. १००. Sakalavanasurānaṃ añjalimañjarihiMahitañcaraṇapīṭho yena pabbajjito so,Tadavasarianomānāmanajjā samīpeVanamanupiyanāmaṃ ambarukkhābhirāmaṃ; () सर्व वनदेवतांच्या अंजली-कमलांनी ज्यांचे चरणकमल पूजिले गेले होते, ते प्रव्रजित झालेले बोधिसत्व अनोमा नदीच्या जवळ असलेल्या, आंब्याच्या झाडांनी अत्यंत रमणीय अशा 'अनुपिय' नावाच्या वनात गेले. 101. १०१. So nikkhamma abhinnakhattiyakulā nekkhamma dhammālayoBhogakkhandhamuḷāracakkaratanaṃ uccārabhāraṃ viya,Ohāyā’nupiyambanāmavipine sattāhamajjhāvasaṃPabbajjāpaṭilābhasambhavasukhaṃ vedesi buddhaṅkuro; () अखंड क्षत्रिय कुळातून गृहत्याग करून, नैष्क्रम्य धर्माचे आश्रयस्थान असलेल्या त्या बुद्धअंकुराने भोगांचा समूह आणि महान चक्ररत्न एखाद्या विष्ठेच्या भाराप्रमाणे सोडून दिले; आणि 'अनुपिय' नावाच्या आम्रवनात सात दिवस राहून प्रव्रज्या प्राप्त झाल्याने मिळणाऱ्या सुखाचा अनुभव घेतला. Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakala kavijana hadayānanda dānanidāne jinavaṃsadīpe avidūre nidāne mahābhinikkhamana pavattiparidīpo dasamo saggo. अशा प्रकारे, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या, मेधानंद नावाच्या यतीने रचलेल्या 'जिनवंशदीप' मधील 'अविदूरे निदान' अंतर्गत 'महाभिनिष्क्रमण' प्रवृत्तीचे वर्णन करणारा हा दहावा सर्ग समाप्त झाला. 1. १. MandānileritatarusaṇḍamaṇḍiteTasmiṃ tapovanagahaṇe tapodhano,Bhutvā (pabhāvati) vanadevatā yathāDibbaṃ sukhaṃ sukhamanagāriyaṃ tato; () मंद वाऱ्याने हलणाऱ्या वृक्षांच्या समूहाने सुशोभित अशा त्या तपोवनाच्या अरण्यात, ते तपोधन एखाद्या वनदेवतेप्रमाणे शोभून दिसत, बेघर अवस्थेतील दिव्य सुखाचा अनुभव घेऊ लागले. 2. २. Yo seniyo narapati māgadho tadāYasmiṃ pure vasati puraṅgabhāsure,Rājaggahaṃ tamahipavesanatthikoAddhānamosari samatiṃsayojanaṃ; () त्या काळी, मगधचा राजा श्रेणिक (बिंबिसार) ज्या सुंदर आणि देदीप्यमान नगरात राहत होता, त्या 'राजगृह' नगरात प्रवेश करण्याच्या इच्छेने त्यांनी तीस योजन अंतर पार केले. 3. ३. Cakkaṅkitassiricāraṇo susaññamoDīghañjasaṃ vasi tadahena khepayaṃ,Rājaggahaṃ kapuravaramindirālayaṃSampāvisi jitagajarājagāmi so; () पायांवर चक्रांचे चिन्ह असलेले, अत्यंत संयमी आणि विजयी गजराजाप्रमाणे चालणारे ते तो दिवस लांबचा मार्ग पार करण्यात घालवून, समृद्धीचे निवासस्थान असलेल्या 'राजगृह' या श्रेष्ठ नगरात प्रविष्ट झाले. 4. ४. Indāsudhāvalivalayikato mahā-Maggamhi jaṅgammaṇipabbatoriva,Khattiṃsalakkhaṇasamalaṅkato mahā-Vīro taponidhi yugamattadassano; () इंद्राच्या अमृतासारख्या पांढऱ्याशुभ्र भिंतींनी वेढलेल्या महामार्गावर, एखाद्या चालत्या-बोलत्या रत्नपर्वताप्रमाणे, बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी सुशोभित, केवळ एक जू अंतरावर दृष्टी ठेवून चालणारे ते महावीर तपोनधी चालत होते. 5. ५. Bodhāpayaṃ budhajanamānasambujeAvhāpayaṃ pathikajana’kkhipakkhino,Vimhāpayaṃ nijasiriyā sadevakeTasmiṃ pure cari sapadānacārikaṃ; () सुज्ञ लोकांच्या मनरूपी कमळांना प्रफुल्लित करत, वाटसरूंच्या नेत्ररूपी पक्षांना आकर्षित करत आणि आपल्या तेजाने देवलोकासह संपूर्ण जगाला विस्मित करत, त्यांनी त्या नगरात पद्धतशीरपणे पिंडचारासाठी भ्रमण केले. 6. ६. Piṇḍāya gacchatisati rūpadassana-Pabyāvaṭā’khilajanatāya gotame,Saṅghobhitā’suramisarehi sā puriPatte yatheva’surapuri purindade; () जब गौतम पिंडचारासाठी जात होते, तेव्हा त्यांचे रूप पाहण्यात सर्व जनता मग्न झाली होती. त्यामुळे ते नगर, देवराज इंद्राच्या आगमनाने असुरराज घाबरून जसे असुरनगर खळबळून जाते, तसे खळबळून गेले. 7. ७. KhattiṃsalakkhaṇasuracāpabhāsureRūpambare varapurisassa gacchato,Lokassa locanasakuṇāvalitadāAntaṃ napāpuṇi parisaṅkamantīpi; () बत्तीस महापुरुष लक्षणांच्या इंद्रधनुष्याने देदीप्यमान अशा रूपरूपी आकाशात त्या महापुरुषाला चालताना पाहून, लोकांच्या नेत्ररूपी पक्षांचे थवे त्यांच्याभोवती फिरत राहिले, पण त्यांच्या सौंदर्याचा अंत त्यांना गाठता आला नाही. 8. ८. Mañjīrapiñjarakara kandharāmaṇi-Keyūrabhāsuracaraṇā sirimato,Sīmantinī paramasiriṃ vipassituṃDhāviṃsu nijjitakalahaṃsakāminī; () पैंजण, मणी आणि केयूर यांनी ज्यांचे पाय, हात, मान आणि बाहू सुशोभित होते आणि ज्यांनी आपल्या चालीने कलहंसांनाही मागे टाकले होते, अशा स्त्रिया त्या श्रीमानचे परम सौंदर्य पाहण्यासाठी धावल्या. 9. ९. Nārijanā mahitumivā’bhigacchatoRūpindirāya’ nimisalocanuppale,DhammillavellitabhujacampakāvalīDhāviṃsu pīvarakucahārapīḷitā; () जणू काही सौंदर्याच्या देवतेची पूजा करण्यासाठीच जात असल्यासारख्या, न मिटणाऱ्या नेत्ररूपी कमळांनी युक्त, केसांच्या वेण्या हलत असलेल्या, चाफ्याच्या माळेसारखे बाहू असलेल्या आणि पुष्ट वक्षांवरील हारांनी पीडित झालेल्या स्त्रिया धावत सुटल्या. 10. १०. Nissāsinī samajalabinducumbita-Vattambujā sithilitakāsikambarā,Kācitthiyo samaṇamudikkhituṃ patheDhāvantiyo kimupatisaṅkiyā’bhavuṃ; () सुस्कारे सोडणाऱ्या, घामाच्या थेंबांनी ज्यांचे मुखकमल ओले झाले होते आणि ज्यांची काशीची रेशमी वस्त्रे सैल झाली होती, अशा काही स्त्रिया त्या श्रमणाला पाहण्यासाठी मार्गावर धावत असताना, त्यांच्या मनात कोणती शंका उत्पन्न झाली नसेल? 11. ११. Ugghāṭitā’sitamaṇisihapañjarāRāmāpasāritavadanambujāka vasiṃ,Daṭṭhuṃ pabhujanabhavanesu taṅkhaṇeMandākinisarasivilāsamāharuṃ; () इंद्रनीलमण्यांनी बनवलेली सिंह-खिडकी उघडून, श्रीमंतांच्या महालांमधून त्या संयमी श्रमणाला पाहण्यासाठी सुंदर स्त्रियांनी आपले मुखकमल बाहेर काढले, तेव्हा त्या क्षणी तिथे जणू मंदाकिनी सरोवराची शोभा अवतरली. 12. १२. Ucchaṅgatopatitasutā’bhirūpinoRūpappalamhitahadayāka pūrīvadhū,Passantiyo pathikajanassahatthageNākaṃsu kiṃ adhikaraṇā’dhiropaṇaṃ; () त्या देखण्या महापुरुषाच्या रूपाने ज्यांचे हृदय मोहित झाले होते, अशा नगरनारींनी त्यांच्याकडे पाहताना आपल्या मांडीवरून मुले खाली पडल्याचेही भान ठेवले नाही. मार्गावरून जाणाऱ्या लोकांच्या हातात असलेल्या वस्तूंकडे त्यांनी काय लक्ष दिले असणार? 13. १३. Eke janā yatipatirūpadassana-Kotuhaḷā sakapaṭibhānamabravuṃ,Sīmantinī manakumudāni bodhayaṃPatto’tya’yaṃ pakatinisāpatīnukho; () यतींच्या राजाचे रूप पाहण्याच्या उत्सुकतेने काही लोक आपल्या कल्पकतेनुसार म्हणाले, "स्त्रियांच्या मनरूपी कुमुदांना प्रफुल्लित करण्यासाठी हा प्रत्यक्ष चंद्रच तर भूतलावर अवतरला नाही ना?" 14. १४. Sutvāna taṃ sakalakalāntaropagaṃBimbaṃ tadaṅkitahariṇaṅkamambare,Tumhe napassatha himaraṃsino itiGabbābhijappitavacanā’parejanā; () ते ऐकून इतर लोक गर्वाने म्हणाले, "सर्व कलांनी युक्त आणि हरिणाचे चिन्ह असलेला तो शीतकिरण आकाशात चमकत असलेला तुम्हाला दिसत नाही काय?" 15. १५. Accherapaṅkajavisarāni cintiyaSañcumbituṃ puralalanānana’mbuje; Verocano idhupagamā virūpimāIccabravuṃ punaranisammakārino; () पुन्हा काही विचार न करता इतर लोक म्हणाले, "नगरनारींच्या मुखरूपी कमळांचे चुंबन घेण्यासाठी सूर्यच आपले रूप बदलून येथे आला आहे काय?" 16. १६. Sutvāna taṃ gaganatalaṅgane’dhunāVerocanassa’bhicarato napassatha,Caṇḍātapaṃ thiraparivesamambuja-Pāṇinti gajjitavacanā’parejanā; () ते ऐकून इतर लोक गर्जून म्हणाले, "आता आकाशाच्या अंगणात फिरणारा, तीव्र प्रकाश आणि स्थिर मंडल असलेला, हातात कमळ धारण करणारा सूर्य तुम्हाला दिसत नाही काय?" 17. १७. UttuṅgamandiramaṇicandikātaleDibbaccharānibharamaṇihi vañcito,Eyā’marāvatinagariti cintiyaSakko care nanu sakavādamapakpayuṃ; () उंच मंदिराच्या मणिकान्तीमय चंद्रप्रकाशात, दिव्य अप्सरांसारख्या रमणींनी मोहित होऊन, 'ही अमरावती नगरी आहे काय?' असा विचार करत शक्र (इंद्र) आपल्या मताचे प्रतिपादन करत फिरत असावा. 18. १८. Sakkassa dānavavijayā’bhilāsinoPāṇimhi dissati vajirāyudhaṃ kharaṃ,Saṃvijjare dasasatalocanāni’piNotādiso ayamiti tabbipakkhino; () दानवांवर विजय मिळवू इच्छिणाऱ्या शक्राच्या हातात तीक्ष्ण वज्रायुध दिसते आणि त्याला हजार डोळेही आहेत; परंतु हा पुरुष तसा नाही, असे त्याचे विरोधक म्हणू लागले. 19. १९. Yā sālavatya’dhivacanā’bhirūpinīSañcodito jitagirijāya tāya ho,Kelāsapabbatanibhapaṇḍavācala-Ñattaṃ vajaṃ ayamitiissaro’bravuṃ; () जिने गिरिजेला (पार्वतीला) जिंकले आहे अशा सालावती नावाच्या रूपवान स्त्रीने प्रेरित होऊन, 'हा कैलास पर्वतासारख्या पांडव पर्वताकडे जात आहे,' असे ईश्वर (शिव) म्हणाला. 20. २०. Tumhe napassatha paramissarassa kiṃNaggattanaṃ pasusayano’pavesanaṃ,Pāṇiṃ kapālakamadhikakkhimaṇḍalaṃItthaṃ paveditavacanā’parejanā; () इतर लोक म्हणाले, 'तुम्ही परमेश्वराचे नग्नत्व, पशूंसोबत झोपणे/बसणे, हातातील कपाल (कवटी) आणि कपाळावरील अतिरिक्त नेत्रमंडळ पाहत नाही काय?' 21. २१. Esā’valambitapurakhīranīradhiṃLakkhiṃ samekkhiya nijalakkhisaṃsayo,Pītambaraṃ paridahiya’ñjase caraṃNārāyano iti matimappayuṃ sakaṃ; () क्षीरसागराचा आश्रय घेणाऱ्या लक्ष्मीला पाहून स्वतःच्या लक्ष्मीबद्दल संशय धरत, पिवळे वस्त्र (पीतांबर) परिधान करून मार्गावरून चालणाऱ्या याला पाहून काहींनी 'हा नारायण आहे' असे आपले मत बनवले. 22. २२. Nārāyano kuvalayanīlaviggahoKopantaro’ragasayanindirādhano,Cakkāyudho’llasitakaro’tivāmanoTabbādamaddanacature’tare janā; () त्या वादाचे खंडन करण्यात चतुर असलेले इतर लोक म्हणाले, 'नारायण हा नीलकमलासारख्या श्यामवर्णाचा आहे, तो सर्पशय्येवर निजणारा, लक्ष्मीपती, हातात चक्रायुध धारण करणारा आणि अत्यंत बुटका (वामन) आहे (हा तसा नाही).' 23. २३. Vedattayaṃ vibudhajanānamānaneSva’jjhāyataṃ vasatinukho sarassatī,Sañjātasaṃsaya jaṭito pitāmahoTassāgavesanapasuto’tyu’dīrayuṃ; () विद्वान लोकांच्या मुखात तीन वेदांचे अध्ययन करणारी सरस्वती खरोखरच वास करते काय? संशयात पडलेला पितामह (ब्रह्मा) तिचा शोध घेण्यात मग्न आहे, असे काहींनी उद्गार काढले. 24. २४. Sutvāna taṃ sarasijayonino sadāPāṇimhi vijjati varamattapotthakaṃ,Cattāricānanapadumāni dissareGacchaṃ ayaṃpana puriso natādiso; () ते ऐकून (दुसरे म्हणाले), 'कमलयोनीच्या (ब्रह्मदेवाच्या) हातात नेहमी श्रेष्ठ पुस्तक असते आणि त्याला चार मुखकमले दिसतात; परंतु हा चालणारा पुरुष तसा नाही.' 25. २५. Suddhodanavhayavasudhādhipa’trajoBuddho bhavissati iti vedakovidā,Koṇḍaññabhusurapamukhā dvijā tadāPabyākaruṃ tanu bahubhāsaṇena kiṃ; () तेव्हा कौंडिण्य आदि प्रमुख ब्राह्मणांनी, जे वेदवेत्ते होते, असे भाकीत केले होते की, 'हा शुद्धोधन नावाच्या राजाचा पुत्र असून तो बुद्ध होईल.' जास्त बोलण्यात काय अर्थ आहे? 26. २६. Ukkaṇṭhito sakabhavanā mahāmatīNikkhamma sattamadivasoti vissuto,Āpāthagaṃ nijasavaṇañjalihi bhoTaṃ byappathaṃ napivatha kiṃ yathāmataṃ; () आपल्या गृहाविषयी विरक्त होऊन गृहत्याग केलेले हे महाबुद्धीमान आहेत, ज्यांचा गृहत्याग करून आज सातवा दिवस आहे असे प्रसिद्ध आहे. हे लोकांनो, तुमच्या कानांच्या अंजलीने (ओंजळीने) अमृतासारखे असणारे त्यांचे हे वचन तुम्ही का प्राशन करत नाही? 27. २७. Vedāgataṃ varapurisaṅgalakkhaṇaṃDehamhi vijjati samaṇassa gacchato,Andhā’va bho apagatarūpadassanāTumhe’pi kiṃ talahatha rūpadassanaṃ; () या चालणाऱ्या श्रमणाच्या शरीरावर वेदांमध्ये वर्णन केलेली महापुरुषाची लक्षणे विद्यमान आहेत. हे दृष्टीहीन अंधांनो, तुम्हीही त्यांचे रूप पाहण्याचा प्रयत्न करत आहात काय? 28. २८. Nikkhamma chaḍḍitavibhavo mahākulāSuddhāsayo sugahiya pattacīvaraṃ,Pabbajjiyā’nahiramito bhavattayeAtthācaraṃ anugharamañjase’dhunā; () महाकुळातून गृहत्याग करून, ऐश्वर्याचा त्याग करून, शुद्ध अंतःकरणाने पात्र आणि चीवर धारण करून, तिन्ही लोकांमध्ये अनासक्त राहून, प्रव्रज्या घेतलेले हे आता कल्याणासाठी मार्गावरील घराघरांमध्ये फिरत आहेत. 29. २९. Suddhodanāvanipatino varorasoEso samujjalasatapuññalakkhaṇo,Vyāpārito kusalabalena bodhiyāHote’va gotamasamaṇo nasaṃsayo; () हे राजा शुद्धोधनाचे श्रेष्ठ पुत्र आहेत, जे शंभर पुण्याच्या तेजस्वी लक्षणांनी युक्त आहेत. कुशल कर्माच्या बलाने बोधीसाठी प्रयत्नशील असणारे हे निश्चितच श्रमण गौतम आहेत, यात काही संशय नाही. 30. ३०. Disvā tapodhanamahiyantamañjaseYe mānavā sakasakavādamappayuṃ,Tabbādabandhanaviniveṭhanā paraṃIccāhu paṇḍitapurisā yathāvato; () मार्गावरून चालणाऱ्या त्या तपस्वीला (श्रमणाला) पाहून ज्या लोकांनी आपापली मते मांडली होती, त्यांच्या त्या वादांचे बंधन सोडवून नंतर विद्वान पुरुषांनी यथार्थपणे असे म्हटले: 31. ३१. Dutā tadā surasi samappitañjalīRañño tamacchariyapavattimāharuṃ,Addakkhi bhupati caramānamañjasePiṇḍāya’thabbivariya sihapañjaraṃ; () तेव्हा दूतांनी हात जोडून राजाला ती आश्चर्यकारक बातमी सांगितली. त्यानंतर राजाने सिंह खिडकी (झरोका) उघडून त्यांना भिक्षेसाठी मार्गावरून चालताना पाहिले. 32. ३२. Nā go siyā paṭhaminimujjanaṃ ka reYakkho siyā sahayamadassanaṃ ka re,De vo siyā gaganatalaṅgaṇañca rePoso siyā yadi paṭiladdhamāha re; () जर ते नाग असतील तर पृथ्वीत बुडी मारतील, जर यक्ष असतील तर अदृश्य होतील, जर देव असतील तर आकाशमार्गाने जातील, आणि जर मनुष्य असतील तर मिळालेले अन्न ग्रहण करतील. 33. ३३. Dūtenu’sāsiya magadhādhipo itiVīmaṃsituṃ pakatimanaṅgahaṅgino,Pāhesi te padamanugammu’pāgamuṃSaddhiṃ mahāsamaṇavarena paṇḍavaṃ; () अशा प्रकारे मगधराज (बिंबिसार) यांनी दूतांना त्या कामदेवालाही लाजवणाऱ्या सौंदर्याच्या स्वामीच्या स्वभावाची परीक्षा घेण्याची आज्ञा दिली. त्यांनी पाठवलेले दूत त्यांच्या पावलांवर पाऊल ठेवत त्या महाश्रमणांसोबत पांडव पर्वतावर पोहोचले. 34. ३४. Vikkhālayaṃ mukhakamalaṃ kule kuleBhikkhāṭanena’ bhihaṭamissabhojanaṃ,Laddhā jigucchiya vasi paṇḍavācala-Cchāyāya mārabhi sunisajja bhuñjituṃ; () आपले मुखकमल धुऊन, घराघरांतून भिक्षा मागून मिळवलेले मिश्र अन्न पाहून सुरुवातीला किळस वाटली, तरीही त्या संयमी महाभागाने पांडव पर्वताच्या छायेत व्यवस्थित बसून ते अन्न ग्रहण करण्यास सुरुवात केली. 35. ३५. Bhattamhī kukkuravamathūpame muhuṃAntodaraṃ pavisati dhīmato sati,Antāni bāhirakaraṇāni’vā’bhavuṃTaṃkho sahī vasisanisampajaññavā; () कुत्र्याच्या ओकारीसारखे दिसणारे ते अन्न पोटात जात असताना, त्या बुद्धिमान महाभागाने स्मृती (जागरूकता) ठेवली. त्यांची आतडी जणू बाहेर पडत असल्यासारखी झाली, तरीही त्या संयमी आणि सजग महाभागाने ते सहन केले. 36. ३६. Pabbajjitaṃ sugahitapattacīvaraṃDisvā ratiṃ pajahiya rājabhojane,Siddhattha no tvamabhigamittha attanāAttānamovadiya pabhuñji bhojanaṃ; () पात्र आणि चीवर उत्तम प्रकारे धारण करून प्रव्रजित झालेल्या स्वतःला पाहून आणि राजेशाही अन्नावरील आसक्ती सोडून, 'हे सिद्धार्थ, तू स्वतःच्या इच्छेने येथे आला नाहीस काय?' असा स्वतःलाच उपदेश करत त्यांनी ते अन्न ग्रहण केले. 37. ३७. Dūtehi coditahadayo dayādhanoSo māgadho narapati tena pāvisi,Yenā’si paṇḍavagiri bhadravāhanaṃĀruyha dassanarasaghedhalocano; () दूतांनी दिलेल्या माहितीने प्रेरित होऊन, तो दयाळू मगधराज (बिंबिसार) एका उत्तम वाहनावर आरूढ होऊन, दर्शनाच्या तीव्र इच्छेने पांडव पर्वताकडे गेला. 38. ३८. Aññāya sākiyakulasambhavaṃ vasiṃRājā pasidiya ariye’riyāpathe,Mā kāhase sakha iti dukkaraṃ kharaṃRajjena taṃnarapavaraṃ pavārayi; () ते श्रमण शाक्य कुळातील आहेत हे जाणून, त्यांच्या आर्य आचरणावर प्रसन्न होऊन राजा म्हणाला, 'हे मित्रा, असे कठीण आणि तीव्र तप करू नकोस,' आणि त्याने त्या नरश्रेष्ठाला आपले राज्य देऊ केले. 39. ३९. Rajjena kiṃ tava caturaṇṇavāvadhiṃRajjaṃ nijaṃ pajahiya āgatassa me,Bodhiṃ pabujjhiya paṭhamaṃ tathāsatiĀgacchataṃ mama vijitantya’voca naṃ; () चार समुद्रांच्या सीमेपर्यंत पसरलेले स्वतःचे राज्य सोडून आलेल्या मला तुझ्या राज्याची काय गरज? जेव्हा मी प्रथम बोधी प्राप्त करेन, तेव्हा तुझ्या राज्यात नक्कीच येईन,' असे त्यांनी राजाला सांगितले. 40. ४०. Datvā paṭissavamatha bhumibhattunoLokassa locanamaṇitoraṇākule,Dīghañjase vasi ṭhapitaṅghipaṅkajoĀḷārākaṃ isipavaraṃ upāvisi; () राजाला तसे वचन देऊन, जगाच्या नेत्ररूपी मण्यांनी वेढलेल्या लांब मार्गावर आपले चरणकमल ठेवत, त्या संयमी महाभागाने श्रेष्ठ ऋषी आळार (कालामा) यांच्याकडे प्रस्थान केले. 41. ४१. Patvāna kiṃ kusalagavesi so vasiĀḷārakaṃ virajamuḷārajhāyinaṃ,Icchāmahanti’si tava santike’dhunāDhammaṃ samācaritumidhāgato bruvi; () कल्याणाचा शोध घेणाऱ्या त्या संयमी महाभागाने निष्पाप आणि श्रेष्ठ ध्यानमग्न आळार यांच्याकडे पोहोचून विचारले, 'हे ऋषी, मला तुमच्या सानिध्यात राहून धर्माचे आचरण करण्याची इच्छा आहे, म्हणूनच मी येथे आलो आहे.' 42. ४२. Sutvāna taṃ tatiyamarūpikaṃ vasiJhānaṃ viyākari paṭiladdhamattanā,Khippaṃ taponidhipaguṇaṃ akāsi taṃDhammaṃ sakācariyanayā’valambiya; () ते ऐकून, आळार ऋषींनी स्वतः प्राप्त केलेल्या तिसऱ्या अरूप ध्यानाचे (आकिंचन्यायतन) विवेचन केले. त्या तपस्वी महाभागाने आपल्या आचार्यांच्या पद्धतीचा अवलंब करून तो धर्म लवकरच आत्मसात केला. 43. ४३. Nā’yaṃ vasi tanutarasaddhayā mamaṃDhammaṃ sayaṃ samadhigataṃ viyākare,Gosāmiko yathariva pañcagorasaṃAddhāphalaṃ anubhavatīti tintiya; () 'हे ऋषी केवळ अल्प श्रद्धेने या धर्माचे विवेचन करत नाहीत, तर त्यांनी स्वतः हा धर्म प्राप्त केला आहे. ज्याप्रमाणे गाईचा मालक पंचगोरसाचा (दूध, दही इत्यादी) प्रत्यक्ष लाभ घेतो, त्याचप्रमाणे हे या फळाचा अनुभव घेत आहेत,' असा त्यांनी विचार केला. 44. ४४. Kālāma dve adhigatajhānasambhavaṃTvaṃ yāvatāsukha manubhosi maṃ vada,Puṭṭhassa tassi’ti nacakiñci bhāviyaṃĀkiñcanaṃ avaca akiñcanālayo; () 'हे कालामा, तुम्ही प्राप्त केलेल्या या ध्यानाचा किती सुखाचा अनुभव घेता, ते मला सांगा.' असे विचारले असता, आसक्तीरहित असलेल्या आळार कालामांनी 'येथे काहीही नाही' अशा आकिंचन्यायतन ध्यानाविषयी सांगितले. 45. ४५. Saṃvijjare mamapaki imassi’ve’sinoSaddhāsatīvīriyasamādhibuddhiyo,Evaṃ vitakkiya naciraṃ katussahoJhānaṃ labhī tatīyamarūpikaṃ vasī; 'या धर्माचा शोध घेणाऱ्या माझ्यातही श्रद्धा, स्मृती, वीर्य (ऊर्जा), समाधी आणि प्रज्ञा विद्यमान आहेत.' असा विचार करून, त्यांनी थोड्याच वेळात प्रयत्नपूर्वक ते तिसरे अरूप ध्यान प्राप्त केले. 46. ४६. Yaṃ kho tuvaṃ viharasi jhātamapakpitoSampajja sampati viharāmahanti taṃ,Āḷāri’si varapurisena sāvitoLābhā’vusotyavaca suladdhamāvuso; 'ज्या ध्यानाचा लाभ घेऊन तुम्ही विहार करत आहात, ते ध्यान प्राप्त करून आता मीही विहार करत आहे.' जेव्हा त्या श्रेष्ठ पुरुषाने आळार ऋषींना हे सांगितले, तेव्हा ते म्हणाले, 'हे आवुसो (मित्रा), हा आमचा मोठा लाभ आहे, आम्हाला योग्य मित्र मिळाला आहे!' 47. ४७. Jānāmi pāvacanamahaṃ yathā tuvaṃJānāsi pāvacanamahaṃ yathā tuvaṃ,Tvaṃ tādiso ahamapi yādiso bhaveTvaṃ yādiso ahamapaki tādiso bhave; 'ज्याप्रमाणे मी हा धर्म जाणतो, त्याप्रमाणे तुम्हीही हा धर्म जाणता; ज्याप्रमाणे तुम्ही हा धर्म जाणता, त्याप्रमाणे मीही जाणतो. जसे तुम्ही आहात, तसाच मीही आहे; आणि जसा मी आहे, तसेच तुम्हीही आहात.' 48. ४८. Ehā’vuso samaṇa mayaṃ ubho janāKāhāmi’to pariharaṇaṃ gaṇassi’daṃ,Vatvāna ācariyasamānako sakaṃSissaṃ akā tamasamamattanā samaṃ; () 'या आवुसो श्रमणा, आपण दोघे मिळून या संघाचे (शिष्यगणाचे) नेतृत्व करूया.' असे सांगून त्या आचार्यांनी आपल्या अतुलनीय शिष्याला स्वतःच्या समान दर्जा दिला. 49. ४९. Dhammopya’yaṃ nabhavati nibbidāya vāBodhāyavā navupasamāya kevalaṃ,Āruppabhumiyamupapattiyā siyāIccānalaṅkariya tato apakkami; () 'परंतु हा धर्म वैराग्यासाठी, संबोधीसाठी किंवा उपशमासाठी (निर्वाणासाठी) पुरेसा नाही; हा केवळ अरूप भूमीत (अरूप लोकात) जन्मास कारणीभूत ठरू शकतो.' असा विचार करून, त्याविषयी असमाधानी राहून ते तेथून निघून गेले. 50. ५०. Kālamato uparivisesamuddakoJaññā’tya’yaṃ sumariya rāmaputtako,Patvā’ssamaṃ samadhigataṃ tvayā’pa’haṃDhammaṃ samācaritumidhāgato’bruvi; () उद्दक रामपुत्त कालवश झाले आहेत, हे जाणून आणि स्मरण करून, 'तुम्ही प्राप्त केलेल्या धर्माचे आचरण करण्यासाठी मी येथे तुमच्या आश्रमात आलो होतो,' असे ते म्हणाले. 51. ५१. Ñatvā sakācariyamatañhi buddhimāDhammañcare mama samayo ca tādiso,Vatve’vamuddakavasi khippamattanoSikkhesi pāvacanapathe tapodhanaṃ; () आपल्या आचार्यांचे मत जाणून त्या बुद्धिमान (बोधिसत्त्वांनी) धर्माचे आचरण केले. 'माझा सिद्धांतही तसाच आहे,' असे सांगून उद्दकाने त्यांना आपल्या प्रवचन-मार्गात त्वरित प्रशिक्षित केले. 52. ५२. Saddhāya maṃ sakasamayā’nusāsakoAddhā samādhijaphalamāhare’tya’yaṃ,Cintāparo varapuriso arūpikaṃJhānaṃ valañjasi katamantya’pucchi naṃ; () श्रद्धेने माझे स्वतःच्या सिद्धांतानुसार अनुशासक नक्कीच समाधीचे फळ प्राप्त करून देतात का? असा विचार करत त्या श्रेष्ठ पुरुषाने त्यांना विचारले की, 'तुम्ही कोणत्या मर्यादेपर्यंत अरूप ध्यानाचा अनुभव घेता?' 53. ५३. Sutvā tamuddakavasi santamānasoSantaṃhi’daṃ paramamidanti bhāviyaṃ,Sāmaṃ valañjanakamarūpabhumikaṃJhānaṃ catutthakamavikampamāharī; () ते ऐकून, शांत मनाच्या उद्दकाने 'हे शांत आहे, हेच परम आहे' असा भाव ठेवून, स्वतः अनुभवलेले चौथे अरूप भूमीचे अकंप ध्यान सांगितले. 54. ५४. Saṃvijjare mamapi manoniketaneSaddhādisagguṇaratanāni’massi’va,Evaṃsaraṃ naciramarūpikaṃ vasiJhānaṃ labhī vīriyabalenavā’ntamaṃ; () माझ्याही मन-मंदिरात यांच्याप्रमाणेच श्रद्धा इत्यादी सद्गुण-रत्ने विद्यमान आहेत, असे स्मरण करून त्या संयमी (बोधिसत्त्वांनी) आपल्या वीर्यबलाने लवकरच ते अंतिम अरूप ध्यान प्राप्त केले. 55. ५५. Laddhaṃ tayā yamadhigatanti tammayāĀrocite samaṇa vare’sipuṅgavo,Amhe gaṇaṃ supariharāmu’bho’timaṃVatvā tamācariyadhurena mānayi; () त्या श्रेष्ठ श्रमणाने जेव्हा सांगितले की, 'तुम्ही जे प्राप्त केले आहे, तेच मीही प्राप्त केले आहे,' तेव्हा त्या ऋषिश्रेष्ठाने 'आपण दोघे मिळून या संघाचे नेतृत्व करूया' असे सांगून त्यांना आचार्यपदाने सन्मानित केले. 56. ५६. Nā’yaṃ patho bhavaparimuttiyā siyāAddhābhave mamapaki bhavaggapattiyā,Evaṃ vavatthitahadayo mahādayoNibbijjaso tadapagato’nalaṃiti; () हा मार्ग भवमुक्तीचा नाही, तर केवळ भवाच्या सर्वोच्च शिखराची प्राप्ती करून देणारा आहे. असा निश्चय करून, अत्यंत दयाळू (बोधिसत्त्व) वैराग्य प्राप्त करून 'हे पुरेसे नाही' असे म्हणत तेथून निघून गेले. 57. ५७. Mokkhesako jitavaravāraṇakkamoEkocaraṃ vasi magadhesu cārikaṃ,Senānivissunnigamo yahiṃsiyāTaṃ tāpasālayamuruvelamosari; () मोक्षाचे आकांक्षी, श्रेष्ठ हत्तीप्रमाणे चालणारे आणि एकाकी विहार करणारे ते मगध देशात चारिका करत, जेथे सेनानी नावाचा निगम होता, त्या उरुवेला येथील तपस्वींच्या आश्रमात पोहोचले. 58. ५८. Addakkhi so hariṇavihaṅgamākulaṃMandānileritatarusaṇḍamaṇḍitaṃ,NerañjarāsalilapavāhasitalaṃPāsādikaṃ paramatapovanaṃ tahiṃ; () तेथे त्यांनी हरिण आणि पक्ष्यांनी गजबजलेले, मंद वाऱ्याने डोलणाऱ्या वृक्षांच्या समूहाने सुशोभित, नेरंजरा नदीच्या शीतल जलप्रवाहाने युक्त असे अत्यंत प्रसन्न आणि परम तपोवन पाहिले. 59. ५९. Antojaṭaṃ jaṭilajaṭā’livumbita-Pādambujo vijaṭayituṃ ghaṭaṃ vasī,Attāhitāpanapaṭipattiyā tahiṃVijjādhare jaṭilavare pasādayī; () अंतर्गत जटा सोडवण्यासाठी प्रयत्नशील असलेल्या त्या संयमी (बोधिसत्त्वांनी), ज्यांच्या चरणकमलांवर जटाधारी तपस्वींचे मस्तक टेकले होते, तेथे स्वतःला क्लेश देणाऱ्या तपश्चर्येत मग्न असलेल्या श्रेष्ठ जटाधारी तपस्वींना प्रसन्न केले. 60. Sañcārito janapadacārikaṃ tadā ६०. त्यानंतर जनपदात चारिका करत असताना, Patvā tapovanamatha pañcavaggiyā, तपोवनात पोहोचल्यावर, पंचवर्गीय Bhikkhu mahāpurisamupaṭṭhahiṃsu taṃ भिक्खूंनी त्या महापुरुषाची (बोधिसत्त्वांची) सेवा-शुश्रूषा केली, Āraddhadukkarakiriyaṃ yathābalaṃ. () ज्यांनी आपल्या शक्तीनुसार दुष्कर क्रिया (कठोर तपश्चर्या) सुरू केली होती. 61. Dhīro’tidukkarapaṭipattipūrako ६१. अत्यंत कठीण अशा दुष्कर क्रियेचे पालन करणाऱ्या त्या धीरगंभीर (बोधिसत्त्वांनी) Dantāni vīsatidasanehi vīsati, आपल्या वीस दातांनी वीस दात दाबून, Tāluṃ nirumhiya rasanāya cetasā जिभेने टाळू दाबून, मनाने Cittaṃ nipīḷayi paritāpayi tahiṃ. () मनाला दाबले आणि स्वतःला अत्यंत क्लेश दिले. 62. Paggayha muddhani balavā’tidubbalaṃ ६२. ज्याप्रमाणे एखादा बलवान माणूस अत्यंत दुर्बल माणसाला डोक्याने पकडून दाबून टाकतो, त्याचप्रमाणे त्या बुद्धिमान (बोधिसत्त्वांनी) मनाला दाबले. Nipphīḷaye yathariva dhīmato tathā,Attāhitāpanapasutassa paggharuṃKacchādinā’dhīkatarasedabindavo; () स्वतःला क्लेश देण्याच्या या प्रयत्नात त्यांच्या काखेतून आणि इतर भागांतून घामाचे मोठे थेंब वाहू लागले. 63. Maggobhavatya’yamiti bodhisiddhiyā ६३. बोधिसिद्धीसाठी (ज्ञानप्राप्तीसाठी) 'हाच मार्ग असावा' असा विचार करून, Appāṇakaṃ paṭipada mācaraṃ ciraṃ,Vāsaṃ akā vasi mukhato ca nāsatoAssāsamappaṭipaṭimo’parundhiya; () त्या अनुपम संयमी (बोधिसत्त्वांनी) दीर्घकाळपर्यंत अप्राणक ध्यान केले आणि तोंड व नाकातून होणारा श्वासोच्छ्वास रोखून धरला. 64. ६४. Ruddhesu tesva’ pihitasotarandhatoVāto’bhinikkhami adhimattanissano,Kammāragaggarimukhato ravo bhusaṃNiggacchate abhidhamanena seyyathā; () ते (नाक आणि तोंड) बंद केल्यावर, त्यांच्या कानाच्या छिद्रांतून अत्यंत तीव्र आवाजात हवा बाहेर पडू लागली, जणू काही लोहाराच्या भात्यातून फुंकताना मोठा आवाज बाहेर पडतो. 65. ६५. Yāvedanā kharasikharena jāyareSīsassa vijjhanasamaye sukhatthino,Evaṃ tadā kaṭhinasirorujā’bhavuṃRuddhānilassa hi mukhakaṇṇanāsato; () सुखाची इच्छा करणाऱ्या माणसाचे डोके जर एखाद्या तीक्ष्ण शस्त्राने टोचले तर जशा तीव्र वेदना होतील, तशाच तीव्र वेदना तोंड, कान आणि नाकातून श्वास रोखल्यामुळे त्यांच्या डोक्यात होऊ लागल्या. 66. ६६. Vātābhighātanasamaye sudhimatoSīse’bhavuṃ punarapisisavedanā,Daḷhena yo sirasi varattakena yaṃDaḷhaṃ dade yathariva sisaveṭhanaṃ; () वायूच्या आघातामुळे त्या बुद्धिमान (बोधिसत्त्वांच्या) डोक्यात पुन्हा तशाच वेदना होऊ लागल्या, जणू काही एखाद्या मजबूत चामड्याच्या पट्ट्याने डोके घट्ट बांधले गेले असावे. 67. ६७. Sammā nirumhitamukhakaṇṇanāsatoDhīro samīraṇamuparundhicu’ttariṃ,Gabbhantaraṃ kharataravedanā’turaṃVātā’bhimanthiya parikantayuṃ tato; () तोंड, कान आणि नाकातून श्वास पूर्णपणे रोखून त्या धीरगंभीर (बोधिसत्त्वांनी) श्वास आणखी कोंडला. त्यामुळे पोटात वायूने घुसळून काढल्यासारख्या अत्यंत तीव्र वेदना होऊ लागल्या, जणू काही पोट कापले जात आहे. 68. ६८. Goghātako caturataro vikattayeKucchiṃ gavaṃ tikhiṇavikantanena ce,Ruddhātileha’nariyamaggagāminoJātā tathā kharatara kucchivedanā; () ज्याप्रमाणे एखादा अत्यंत चतुर कसाई तीक्ष्ण सुरीने गाईचे पोट कापतो, त्याचप्रमाणे श्वास रोखून धरण्याच्या या अनार्य मार्गाचे आचरण करणाऱ्या (बोधिसत्त्वांच्या) पोटात अत्यंत तीव्र वेदना निर्माण झाल्या. 69. ६९. Appānakaṃ punarapi jhānamācaraṃVīro samīraṇa muparundhi sabbathā,Cīntubbhavaṃ sakamukhakaṇṇanāsagaṃTenā’si kāyikadaratho dhitīmato; () पुन्हा अप्राणक ध्यानाचा सराव करत त्या वीर (बोधिसत्त्वांनी) सर्व प्रकारे श्वास रोखून धरला, जो त्यांच्या तोंड, कान आणि नाकातून बाहेर पडत होता. त्यामुळे त्या धैर्यवान महापुरुषाला अत्यंत शारीरिक कष्ट झाले. 70. ७०. Daḷhaṃ ubho carapurisā mahabbalāBāhāsu gaṇhiya purisaṃ’tidubbalaṃ,AṅgārakāsuyamahitāpayanticeSo tādisiṃ anubhavi dukkhavedanaṃ; () जणू काही दोन अत्यंत बलवान माणसांनी एका अत्यंत दुर्बल माणसाला हाताला धरून धगधगत्या कोळशाच्या खड्ड्यावर भाजून काढावे, तशाच प्रकारच्या तीव्र दुःखद वेदनांचा त्यांनी अनुभव घेतला. 71. ७१. Khittaṃ kaliṅgaramivakāvidevatāRuddhānilubbhavakharavedanāturaṃ,Vīraṃ vilokiya patitaṃ tapovanePabyākaruṃka varapuriso mato iti; () श्वास रोखल्यामुळे निर्माण झालेल्या तीव्र वेदनांनी व्याकुळ होऊन तपोवनात एखाद्या लाकडाच्या ओंडक्यासारखे पडलेल्या त्या वीर (बोधिसत्त्वांना) पाहून काही देवता म्हणाल्या, 'हे श्रेष्ठ पुरुष मृत पावले आहेत.' 72. ७२. Kālaṃkarotya’yamiti kāci devatāNocāhukiṃ taditara devatā vataṃ,Asse’va gotamasamaṇassa mārisāĀrocayuṃ viharaṇamīdisaṃiti; () 'हे प्राण सोडत आहेत,' असे काही देवता म्हणाल्या. परंतु इतर देवता म्हणाल्या, 'असे नाही, श्रमण गोतम हे अर्हत आहेत आणि अर्हतांचे विहार (जीवन) असेच असते.' 73. ७३. Yaṃnūna’haṃ paṭipadaheyyamāyatiṃĀhārayāpanaharaṇāya sabbaso,Evaṃ sacintayi karuṇāya coditāTā devatā tuvaṭumupecca gotamaṃ; () 'मी भविष्यात सर्व प्रकारे अन्न त्याग करून तपश्चर्या का करू नये?' असा त्यांनी विचार केला. तेव्हा करुणेने प्रेरित होऊन त्या देवतांनी त्वरित श्रमण गोतमांकडे येऊन... 74. ७४. Ārocayuṃ yadipana niccabhojano-Pacchedanaṃ samaṇatuvaṃ karissasi,Kāhāma te mayamitilomakupatoDibbojamokiriya sariratappaṇaṃ; () त्यांना सांगितले की, 'हे श्रमण! जर तुम्ही अन्नाचा पूर्णपणे त्याग कराल, तर आम्ही तुमच्या रोमकूपांतून दिव्य ओज प्रविष्ट करून तुमच्या शरीराचे पोषण करू.' 75. ७५. Ghāsassachedanavīriyaṃ karomi ceYāpenti tā madhura sudhārasena maṃ,Tenā’bhiyāpanavidhimicchato satoTaṃkhotapaṃ nabhavati kiṃ musā mamaṃ; () 'जर मी अन्न त्यागाचा प्रयत्न करत असेन आणि या देवता मला मधुर दिव्य रसाने जिवंत ठेवत असतील, तर अन्न न घेताही जिवंत राहण्याचा दावा करणे हे माझे असत्य (खोटे बोलणे) होणार नाही का?' 76. ७६. Nālanti so kuhanavasena devatā-Vimhāpaneti’ha nijadehatappaṇaṃ,Evaṃ anussariya’nuvāsaraṃ vasīĀhāramāhari virasaṃ parittakaṃ; () अशा कपटाने देवतांना आश्चर्यचकित करून स्वतःच्या शरीराचे पोषण करणे योग्य नाही, असा विचार करून त्या संयमी (बोधिसत्त्वांनी) दररोज अगदी थोडे आणि बेचव अन्न घेण्यास सुरुवात केली. 77. ७७. Svācelako vicarikarāpalekhaṇoĀcāramuttya’bhavi nacehitiṭṭhiko,Uddissakaṃ abhihaṭakaṃ nimantanaṃNāsādayi piṭakakalopikumbhikaṃ; () ते वस्त्रहीन होऊन फिरू लागले, हाताने अन्न चाटू लागले. त्यांनी विशेष उद्देशाने आणलेले अन्न, आमंत्रण किंवा टोपली, भांडे व घड्यामध्ये ठेवलेले अन्न स्वीकारले नाही. 78. ७८. So daṇḍamuggaramusale’ḷakantaraṃPāyantigabbhinipanitīhi cā’haṭaṃ,Sāmakkhikāvisaya muhinnamekikaṃSaṅkittinodanamapi nābhisādayī; () जेथे काठी, सोटा किंवा मुसळ उगारलेले असेल, मेंढ्यांच्या मध्ये, गर्भवती किंवा स्तनपान देणाऱ्या स्त्रीने आणलेले अन्न, माश्या घोंघावत असलेले अन्न आणि निमंत्रणाचे अन्न त्यांनी स्वीकारले नाही. 79. ७९. Sovīrakaṃ napivi suraṃ namerayaṃSukkhāmakaṃ yadapi tikovisuddhikaṃ,So macchamaṃsakavikatiṃ paṭikkhipiAppekadā tapasi nirāmagandhiko; () त्यांनी कांजी (सौवीरक), मद्य किंवा सुरा प्राशन केली नाही. त्यांनी सुके अन्न किंवा मासे व मांसाचे पदार्थ नाकारले आणि आपल्या तपश्चर्येत ते आमागंधापासून मुक्त राहिले. 80. ८०. So sattatoppabhuti kamena hāpayaṃYāvekamāhari kabalaṃ balatthiko,So sattatoppabhuti kamena hāpayaṃEkaṃ kulaṃ upagami yāva bhikkhituṃ; () (Yamakabandhanaṃ) शक्तीची इच्छा करणाऱ्या त्यांनी सात घासांपासून सुरुवात करून हळूहळू कमी करत केवळ एक घास अन्न घेण्यास सुरुवात केली. तसेच भिक्षेसाठी सात घरांपासून सुरुवात करून हळूहळू कमी करत केवळ एकाच घरी जाणे सुरू केले. 81. ८१. Ekāya dīhipi ticatūhi pañcahiDinnaṃ paṭiggahi chahi dattisattahi,EkāhikappabhutikamaddhamāsikaṃMūlaṃ sayaṃ patitaphalaṃ pabhuñji so; () त्यांनी एक, दोन, three, चार, पाच, सहा किंवा सात दात्यांनी दिलेले अन्न स्वीकारले. त्यांनी दिवसातून एकदा, दोन दिवसांतून एकदा... अगदी पंधरवड्यातून एकदा अन्न ग्रहण केले, किंवा स्वतः गळून पडलेली फळे आणि मुळे खाऊन ते राहिले. 82. ८२. SāmākataṇḍulamathasākamaddakaṃNīvārakuṇḍakahaṭadaddulādikaṃ,Piññākagomayatiṇa jhāmakodanaṃVīro mahāvikaṭamapānubhuñji so; () त्या वीर (बोधिसत्त्वांनी) सामाक तांदूळ, रानभाज्या, नीवार (रानटी धान्य), कोंडा, शेवाळ, जळलेले अन्न, पेंड, शेण, गवत आणि करपलेला भात यांसारखे अत्यंत निकृष्ट व उग्र अन्न ग्रहण केले. 83. ८३. Thokaṃ pivi pakasatamitaṃ hareṇuka-Yūsaṃ tathā canaka kulatthamuggajaṃ,So appabhojanaparamo sajīvitaṃEkena yāpayi tilataṇḍulena’pi; () त्यांनी वाटाणे, हरभरे, कुळीथ आणि मूग यांचे केवळ थोडेसे (एक पसाभर) कढण (सूप) प्राशन केले. अत्यंत अल्प आहार घेणारे ते आपले जीवन केवळ एका तिळाच्या किंवा तांदळाच्या दाण्यावरही कंठत असत. 84. ८४. Sāṇammasāṇa?Jina’jinakkhipacchava-Dussaṃ tirīṭakakusavākacīrakaṃ,So kesakambalamapivāḷakambalaMoḷukapakkhikaphalakānya’dhārayi; () त्यांनी तागाचे वस्त्र, मृगचर्म, प्रेतवस्त्र, झाडाच्या सालीचे वस्त्र, कुशाचे वस्त्र, वल्कले, मानवी केसांचे घोंगडे, घोड्याच्या केसांचे घोंगडे, घुबडाच्या पंखांचे वस्त्र आणि लाकडाच्या फळ्या परिधान केल्या. 85. ८५. DubbaṇṇanattakamayamaggapuggaloAppekadā paridahi paṃsukūlakaṃ,Attantapovaraṇa parāyaṇo bhaviSo massukuntalatanulomalocako; () त्या अग्रपुद्गलाने (सर्वश्रेष्ठ पुरुषाने) कधीकधी विवर्ण झालेले चिंध्यांचे पांसुकूल (कचऱ्यातून गोळा केलेले वस्त्र) परिधान केले. स्वतःला क्लेश देण्याच्या व्रतात मग्न राहून ते आपल्या दाढी-मिशा आणि डोक्याचे केस उपटून काढणारे बनले. 86. ८६. Ubbhaṭṭhako’bhavi parivajjitāsanoUkkaṭṭhamukkuṭikavataṃ adhiṭṭhahī,Uddhaggakaṇṭakavīsame apassayeSeyyaṃ akā tadupariṭhānacaṅkamaṃ; () ते आसन वर्ज्य करून सतत उभे राहणारे (उर्ध्वस्थायी) बनले, त्यांनी अत्यंत कठीण असे उकिडवे बसण्याचे व्रत (उत्कट-उक्कुटिक व्रत) धारण केले. त्यांनी तीक्ष्ण काट्यांच्या आणि खडबडीत जागेवर आपली शय्या केली आणि त्यावरच ते उभे राहिले व चंक्रमण करू लागले. 87. ८७. So sāyatatiyakamudakāvarohaṇa-Yutto pavāhayitumaghaṃ samussa hī,Ātāpayaṃ iti paritāpayaṃ sakaṃDehaṃ ciraṃ parihari pāpabhīruko; () पापांचे प्रक्षालन करण्यासाठी ते सायंकाळसह दिवसातून तीन वेळा पाण्यात डुबकी मारण्याच्या कार्यात मग्न राहिले. अशा प्रकारे, पापाची भीती बाळगणाऱ्या त्यांनी स्वतःच्या शरीराला तापवून आणि क्लेश देऊन दीर्घकाळ व्यतीत केला. 88. ८८. Yo nekahāyanagaṇiko’tthi’tinduka-Rukkhassa kho papaṭikajātakhāṇuko,Evaṃ tathā papaṭikajātamattanoGattañca sannivitarajomalaṃ bhavi; () ज्याप्रमाणे अनेक वर्षांचा जुना तिंदुक (टेंभुर्णी) वृक्षाचा बुंधा पापुद्र्यांनी (सालीने) वेढलेला असतो, त्याचप्रमाणे त्यांच्या शरीरावर धुळीचा आणि मळाचा थर साचून पापुद्रे तयार झाले होते. 89. ८९. Sovā paro natu parivajjayī rajo-Jallāni kajjalamalināni pāṇinā,Dehaṃ subhojanajahanena jajjaraṃTelaṃ vilepiya rajasā’bhithūlayī; () त्यांनी आपल्या हाताने शरीरावरील काजळीसारखी काळी धूळ आणि मळ कधी झटकला नाही. उत्तम आहाराचा त्याग केल्यामुळे जर्जर झालेल्या आपल्या शरीराला त्यांनी तेल लावले नाही, उलट ते धुळीने माखलेले राहिले. 90. ९०. So dve’kapassayikavataṃ papūrayīĀpānako’ bhavi phalake’pi thaṇḍile,Seyyaṃ akāka vihari vivekakāmavāAjjhogahaṃ adutiyako mahāvanaṃ; () त्यांनी एकाच कुशीवर निजण्याचे व्रत पूर्ण केले. ते लाकडाच्या फळीवर किंवा उघड्या जमिनीवर झोपत असत. एकांताची इच्छा बाळगणारे ते कोणाच्याही सोबतीशिवाय एकटेच महावनात प्रवेश करून राहू लागले. 91. ९१. Pāṇe ime visamagate’tikhuddakeNā’haṃ vadhissamiti paṭicca’nuddayaṃ,Ussāvamaddanahirabhīrutāya soNātho abhikkami ca sato paṭikkami; () ‘विषम ठिकाणी असलेल्या या अत्यंत सूक्ष्म जीवांची मी हिंसा करणार नाही,’ अशा करुणेपोटी आणि दवबिंदूही पायाखाली चिरडले जाऊ नयेत या भीतीने व लज्जेने, ते नाथ (बोधिसत्त्व) अत्यंत सजगतेने पुढे पाऊल टाकत आणि मागे फिरत असत. 92. ९२. Ninnatthalā vanagahanā vanāsayoNinnatthalaṃ vanagahanaṃ migo yathā,Hīto vipassiya vipinopage janeTāsābhibhū papanati evamevakho; () ज्याप्रमाणे जंगलात राहणारे एखादे हरीण माणसांना पाहून घाबरते आणि भयाने व्याकुळ होऊन सखल भागातून उंच भागाकडे किंवा घनदाट अरण्यात पळून जाते, अगदी त्याचप्रमाणे तेही (माणसांना पाहून दूर पळत असत). 93. ९३. Disvāna luddakavanakammikādayoGopālake tiṇanaḷakaṭṭhahārake,Mācaddasaṃ ahamapi tetya’yaṃjanoMā maṃ vipassatu samadhiṭṭhahaṃ vataṃ; () शिकारी, लाकूडतोडे, गुराखी, गवत किंवा वेत गोळा करणारे लोक यांना पाहून, ‘मी त्यांना पाहू नये आणि या लोकांनीही मला पाहू नये,’ असा निश्चय करून त्यांनी आपल्या व्रताचे पालन केले. 94. ९४. EkovasaṅgaṇikavihārabhītiyāNinnatthalā vanagahanā taponidhī,Ninnatthalaṃ vanagahanaṃ papāta soTassāsi tādisi pavivittatā tadā; () लोकांच्या संसर्गाला घाबरून, ते तपोनिधी (बोधिसत्त्व) सखल भागातून उंच भागाकडे आणि घनदाट अरण्यात एकटेच निघून गेले. त्या काळी त्यांची एकांतप्रियता अशी विलक्षण होती. 95. ९५. Yasmiṃvane caratamavītarāgīnaṃRomuggamo caraṇatalāni kampare,Disvāna bhiṃsaṇakavanaṃ tathāvidhaṃAjjhogahaṃ vasi pavivekakāmavā; () ज्या जंगलात वावरताना अवीतरागी (ज्यांचे राग-द्वेष नष्ट झाले नाहीत अशा) लोकांचे अंगावर काटा उभा राहतो आणि पाय थरथर कापतात, अशा भयानक जंगलात एकांताची इच्छा बाळगणाऱ्या त्यांनी प्रवेश केला आणि ते तिथे राहिले. 96. ९६. Ussāvapātatasamaye’ntaraṭṭhakeHemantike sisiratarāya rattiyā,Abbhāvakāsika mabhipūrayi vataṃKicchaṃ vasi vasi vanasaṇḍago divā; () हेमंत ऋतूतील कडाक्याच्या थंडीच्या रात्री, जेव्हा दव पडत असे (अष्टका रात्रींच्या काळात), can त्यांनी उघड्या आकाशाखाली राहण्याचे (अब्भोकासिक) कठीण व्रत पूर्ण केले आणि दिवसा ते घनदाट जंगलात अत्यंत कष्टाने राहत असत. 97. ९७. Gimhotu pacchimadivasantare divāAbbhāvakāsikadhutadhammapūrako,Rattiṃ vane vihari javaṭṭhikānyu’paNissāya so asayi susānabhūmiyaṃ; () उन्हाळ्याच्या शेवटच्या दिवसांत, दिवसा उघड्या आकाशाखाली राहण्याच्या धुतांगाचे पालन करत आणि रात्री जंगलात वावरत, ते स्मशानभूमीत हाडांचा उशीसारखा आधार घेऊन झोपत असत. 98. ९८. Buddhaṅkuraṃ upagamiyo’ṭhubhanti’piOmuttayantipi rajaso’kiranti’pi,Gomaṇḍalā savaṇakhilesu daṇḍakaṃDatvā vadāpayitumupakkamanti’pi; () त्या बुद्धांकुराच्या (बोधिसत्त्वाच्या) जवळ येऊन काही लोग त्यांच्यावर थुंकत, काही त्यांच्यावर लघवी करत, तर काही त्यांच्यावर धूळ फेकत असत. गुराखी मुले त्यांच्या कानात काड्या घालून त्यांना बोलवण्याचा प्रयत्न करत असत. 99. ९९. Sovādhivāsayi satimā upekkhakoTaṃvedanaṃ kaṭukaka manaññavediyaṃ,Dukkhe sukhe sumati tulāsarikkhakoBālesu tesva’pi navikopayimanaṃ; () सजग आणि उपेक्षाभाव (तटस्थता) बाळगणाऱ्या त्यांनी त्या अत्यंत कटू आणि असह्य वेदना सहन केल्या. सुख आणि दुःखात तराजूसारखे समतोल राहणाऱ्या त्या सुज्ञ बोधिसत्त्वांनी त्या अज्ञानी लोकांबद्दलही आपल्या मनात कोणताही राग येऊ दिला नाही. 100. १००. Āhāratappaṇavidhinā visuddhi’tiEke vadanti’ha samaṇāññatitthiyā,Kolādibhojanavikatiṃ tathāvidhaṃAppicchatāya’nubhavi suddhikāmavā; () ‘आहाराच्या नियमांद्वारेच शुद्धी होते,’ असे काही इतर पंथांचे श्रमण व संन्यासी मानत असत. आत्मशुद्धीची इच्छा बाळगणाऱ्या त्यांनी अल्पेच्छतेमुळे केवळ बोरं (कोल) इत्यादींचेच सेवन करण्याचे व्रत अंगीकारले. 101. १०१. Appojabhojanavikatiṃ pabhuñjatoKhattiṃsalakkhaṇasiriyā samujjalaṃ,Kāyo suraddumaruciro’dhimattaka-Sīmānamaṭṭhikataca māpadhīmato; ()Pabbānivā asitalanāsva’sitika-Vallisu unnata’vanatāni seyyathā,Āsuṃ tathā karacaraṇādikāni’piTassu’nnatonata’vayavāti viggahe; () अशा प्रकारे अत्यंत निकृष्ट आहार घेतल्यामुळे, बत्तीस महापुरुष लक्षणांच्या वैभवाने तळपणारे आणि सुंदर वृक्षाप्रमाणे शोभणारे त्या बुद्धिमान बोधिसत्त्वांचे शरीर केवळ त्वचा आणि हाडांचा सांगाडा बनले. ज्याप्रमाणे काळ्या वेलींचे पेरे (सांधे) उंच-सखल दिसतात, त्याचप्रमाणे त्यांच्या शरीराचे हात-पाय इत्यादी अवयव उंच-सखल (हाडे वर आल्यामुळे) दिसू लागले. 103. १०३. Mokkhesino karabhapadaṃva nissiriṃNimmaṃsa mānisada mahū sirimato; Tassu’ntatāvanatakapiṭṭhikaṇṭakoĀsi yathāvalayitavaṭṭanāvali; () मोक्षाची (मुक्तीची) इच्छा बाळगणाऱ्या त्या तेजस्वी पुरुषाचे नितंब मांसहीन होऊन उंटाच्या पाऊलखुणेसारखे निस्तेज झाले. त्यांचे उंच-सखल झालेले पाठीचे हाड (कणा) एखाद्या गुंडाळलेल्या दोरीच्या वळ्यांसारखे किंवा मण्यांच्या माळेसारखे दिसत होते. 104. १०४. Gopāṇasi sithilitabandhanā jara-Sāḷāya heṭṭhupariṭhite’va dhīmato,Nimmaṃsalohitakakalebare pya’va-Bhaggā bhavuṃ pavisamaphāsukāvalī; () ज्याप्रमाणे एखाद्या जुन्या मोडकळीस आलेल्या घराचे वासे (कड्या) सैल होऊन खाली-वर होतात, त्याचप्रमाणे त्या बुद्धिमान बोधिसत्त्वांच्या मांस आणि रक्त नसलेल्या शरीरातील बरगड्यांची रांग एकमेकांवर कोसळल्यासारखी स्पष्ट दिसत होती. 105. १०५. Appaṃ kubhojanavikatiṃ pabhuñjanoTassa’kkhikūpagayugalakkhitārakā,Okkāyikā abhavu magādhagā tadāGambhīrakupagadakatārakāka viya; () अत्यंत अल्प आणि निकृष्ट आहार घेतल्यामुळे, त्यांच्या डोळ्यांच्या खोबणीत असलेले बुबुळ खोल विहिरीच्या तळाशी दिसणाऱ्या ताऱ्यांच्या प्रतिबिंबाप्रमाणे अत्यंत खोल गेले होते. 106. १०६. Vātātapena’ bhiphusito yathā’maka-Cchinno’bhisamphuṭani alābu tittako,Sīsacchavī sukhumachavissa bhojano-Pacchedanena’bhiphuṭitā ṭhitaṃ tathā; () ज्याप्रमाणे वेलीवरून कच्चेच तोडलेले कडू भोपळे ऊन आणि वाऱ्यामुळे सुकून आकसून जातात, त्याचप्रमाणे आहाराचा त्याग केल्यामुळे त्यांच्या डोक्याची त्वचा (जी पूर्वी अत्यंत सुकुमार होती) सुकून आकसली होती. 107. १०७. Tassodaracchavi pana piṭṭhikaṇṭakaṃAlliyi so muni malamuttamocako,Okujjito paripati pūtimūlaka-Lomāni tabbapugalitāni bhūmiyaṃ; () त्या मुनींच्या पोटाची त्वचा पाठीच्या कण्याला चिकटली होती. मलमूत्र विसर्जन करताना ते तोंडावर पालथे पडत असत आणि मुळापासून सडलेले त्यांच्या शरीरावरील केस जमिनीवर गळून पडत असत. 108. १०८. So piṭṭhikaṇṭakamavasaṅgapāṇināKucchicchaviṃ phusitumito parāmasi,So piṭṭhikaṇṭakamavasaṅgapāṇināKucchicchaviṃ phusitumito parāmasi; () (Yamakabandhanaṃ) जर त्यांनी आपल्या हाताने पोटाच्या त्वचेला स्पर्श केला, तर पाठीचा कणा हाताला लागत असे; आणि जर त्यांनी पाठीच्या कण्याला स्पर्श केला, तर पोटाची त्वचा हाताला लागत असे. 109. १०९. Kālonukho varapuriso’ti no tathāSāmonukho napi nanumaṅguracchavi,Āsuṃ tadā kavimatikathāparā narāDisvā malaggahitamasobhanacchaviṃ; () मळाने माखलेली त्यांची ती विवर्ण त्वचा पाहून लोक आपापसात चर्चा करत म्हणत, ‘हे श्रेष्ठ पुरुष काळे पडले आहेत काय?’ तर काही म्हणत, ‘नाही, ते काळे नाहीत, तर ते सावळ्या रंगाचे झाले आहेत,’ आणि काही म्हणत, ‘ते सुवर्णवर्णाचे आहेत.’ 110. ११०. Ye santī sampatī samaṇā’bhavuṃ pureAttantapā tapasi anāgate siyuṃ,Te vedanaṃ kaṭukamitodhikaṃ kimuVedenti vedayu mabhivedayissare; () भूतकालात ज्या काही श्रमणांनी स्वतःला क्लेश देणारे कठीण तप केले असेल, किंवा जे वर्तमानात करत आहेत, अथवा भविष्यात करतील, त्या सर्वांमध्ये यापेक्षा अधिक तीव्र व कटू वेदना कोणीही सहन केल्या नसतील, करत नसतील किंवा करणार नाहीत. 111. १११. Īhāya dukkarakiriyāyi’māya’piNeva’jjhagā yamariyañāṇadassanaṃ,Attūpatāpanakasirassa kevalaṃBhāgī bhavi anariyamaggagāmiso; () परंतु, या अत्यंत कठीण दुष्करचर्येने (दुष्करक्रियेने) त्यांना कोणतेही आर्य ज्ञानदर्शन प्राप्त झाले नाही. स्वतःला क्लेश देणारा हा मार्ग केवळ अनार्य मार्गाकडे नेणारा ठरला. 112. ११२. Saṃsāre sātisāre barataradarathe saṃsaraṃ saccasandhoKhedevedesi devāsiranarasaraṇoesayaṃsattasantiṃ,DhīrovīrovaroyopabhavabhavabhayopāpatāpabbipattoĀyogaṃ yogiyogī parihari hirimāevamevacchavassaṃ; () (Muttāhāra bandhanaṃ) या दुःखमय संसारात भटकत असताना, देव, असुर आणि मानवांचे आश्रयस्थान असलेल्या, सत्याचा शोध घेणाऱ्या त्या धीर, वीर आणि श्रेष्ठ योगी बोधिसत्त्वांनी प्राण्यांच्या कल्याणासाठी आणि शांतीसाठी अत्यंत कष्ट सहन केले. शेवटी, भवभय आणि पापांच्या तापापासून मुक्त होण्यासाठी, लज्जाशील अशा त्यांनी या निष्फळ शरीरपीडक योगाचा (दुष्करक्रियेचा) त्याग केला. Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakala kavijana hakayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe avidurenidāne mahābodhisattassa mahā padhānānuyogappavattiparidīpo ekādasamosaggo. अशा प्रकारे, सर्व कवींच्या मनाला आनंद देणाऱ्या, मेधानंद नावाच्या यतीने (भिक्खूने) रचलेल्या 'जिनवंशदीप' या ग्रंथातील अविदूरेनिदानाच्या अंतर्गत 'महाबोधिसत्त्वांच्या महा-प्रधान (दुष्करचर्या) प्रवृत्तीचे वर्णन' नावाचा हा अकरावा सर्ग समाप्त झाला. 1. १. Kāmaṃ kāmasukhallikā’nuyogoHīno’natthakaro’tya’ne(’karūpaṃ),Cintetvāna tapovanaṃ vimānāTvaṃ siddhatthu’pagamma kāhase kiṃ; () ‘खरोखर, कामसुखांमध्ये मग्न राहणे (कामसुखल्लिकानुयोग) हे अत्यंत हीन आणि अनर्थकारक आहे,’ असा अनेक प्रकारे विचार करून, हे सिद्धार्थ! तुम्ही आपल्या महालाचा त्याग करून या तपोवनात आला आहात, तर आता तुम्ही काय करणार? 2. २. Konāma’ntu’patāpanā’nuyuttoPatto hoti sukhappadaṃ kadāci,Tasmā attu’patāpanā’nuyogoHīno’natthakaro’ti cintayassu; () स्वतःला क्लेश देण्यामध्ये (कायकलेशात) मग्न असलेला कोणता बरं मनुष्य कधी सुखाला प्राप्त करू शकला आहे? म्हणून, 'कायकलेशाचा (आत्मपीडनाचा) अभ्यास हा हीन आणि अनर्थकारक (निरर्थक) आहे' असा विचार त्यांनी केला. 3. ३. Attānaṃ sayamevamovaditvāPiṇḍāyā’nugharaṃ caritva laddhaṃ,Bhattaṃ bhuttavato sakamhi kāyeĀsuṃ pākatikāni lakkhaṇāni, () स्वतःलाच अशा प्रकारे उपदेश करून, त्यांनी भिक्षेसाठी घरोघरी परिभ्रमण केले आणि मिळालेले अन्न ग्रहण केल्यानंतर, त्यांच्या शरीरावरील (महापुरुषांची) लक्षणे पुन्हा पूर्ववत झाली. 4. ४. Hīnantadvayavajjanena jātuÑāṇukkaṃsagatamhi tamhi vīre,Bodhāyū’pasamāya nibbidāyaUkkaṭṭhaṃ paṭipattimācarante; () त्या दोन हीन टोकांचे (अतिरेकांचे) वर्जन करून, बोधीसाठी, उपशमासाठी (शांतीसाठी) आणि निर्वेदासाठी (वैराग्यासाठी) उत्कृष्ट प्रतिपदेचे (साधनेचे) आचरण करणाऱ्या, ज्ञानशिखरावर पोहोचलेल्या त्या वीर (बोधिसत्त्वाच्या) बाबतीत... 5. ५. Chabbassānya’nidukkaraṃ karitvāBodhiṃ nājjhagato subhojanāni,Bhuñjanto kimu kubbate’ padhānāVibbhanto iti pañcavaggiyāyaṃ; () 'सहा वर्षे अत्यंत कठीण दुष्करचर्या करूनही ज्यांना बोधी प्राप्त झाली नाही, ते आता उत्तम भोजन ग्रहण करत आहेत; मग ते आता साधनेपासून भ्रष्ट होऊन काय बरे साध्य करणार?' असा विचार पंचवर्गीय भिक्खूंनी केला. 6. ६. Madaditvā sikataṃ sinehaladdhāKevā’suṃ samaṇaṃ hi’maṃ upecca,Ko mūḷho’dhigamādhigantumiccheCintetvā migadāyamotariṃsu; () 'वाळू रगडल्याने कोणाला कधी तेल मिळाले आहे का? या श्रमणाजवळ येऊन कोणता मूर्ख मनुष्य आध्यात्मिक प्राप्तीची इच्छा करेल?' असा विचार करून ते (पंचवर्गीय भिक्खू) मृगदावाकडे (सारनाथ येथे) निघून गेले. 7. ७. Senānīnigame tadāni seṭṭhi-Dhītā sāmikulaṃ alaṅkatā’si,Bhārenā’vanataṅginī kucānaṃHaṃsivā’lasagāminī sujātā; () त्या वेळी सेनानी नावाच्या नगरामध्ये (गावात), आपल्या पतीच्या कुळाला सुशोभित करणारी, हंसासारखी संथ गतीने चालणारी आणि सुजाता नावाची श्रेष्ठि-कन्या (श्रीमंत व्यापाऱ्याची मुलगी) राहत होती. 8. ८. Jāte patthitapatthanāsamiddheRukkhā’dhiggahitāya devatāya,Kātuṃ sābalikammaka mānayitvāDhenū laṭṭhivanopagā sahassaṃ; () तिची नवसाची इच्छा पूर्ण झाल्यावर, वृक्षावर अधिष्ठित असलेल्या देवतेला बळी (पूजा-नैवेद्य) अर्पण करण्यासाठी, तिने लठ्ठिवनातील एक हजार गाई आणल्या. 9. ९. Tāsaṃ pañcasatāni duddhakhīraṃPāyetvā katapuna yāvatā’ḍhadhenū,Khīrānaṃ parivattanaṃ vidhāyaPaccūsamhi dudoha tā’ḍhadhenū; () त्या गाईंपैकी पाचशे गाईंचे दूध इतर गाईंना पाजून, पुन्हा त्यांची संख्या निम्मी करून, दुधाचे घनीकरण (परिवर्तन) करत पहाटेच्या वेळी तिने त्या निवडक गाईंचे दूध काढले. 10. १०. Missetvā sayamevava duddhakhīraṃPāyāsaṃ pacituṃ samārabhittha,Devā tattha sudhārasaṃ khipitvāĀrakkhādimakaṃsu uddhanasmiṃ; () तिने स्वतःच ते घट्ट दूध एकत्र करून खीर (पायस) शिजवण्यास सुरुवात केली. देवगणांनी त्या चुलीपाशी रक्षण केले आणि त्या खिरीमध्ये दिव्य अमृतरस मिसळला. 11. ११. Tassā’si himāvācalo’padhānaṃPallaṅko pathavitalaṃ ahū ce,Hatthā pacchimapubbasāgaresuPādā dakkhiṇasāgare bhaviṃsū; () (बोधिसत्त्वांच्या महास्वप्नात) हिमालय पर्वत हा त्यांचे उशी (उशाशी) होता, पृथ्वीचे पठार हा त्यांचा पलंग होता, त्यांचे हात पूर्व आणि पश्चिम समुद्रात पसरले होते आणि पाय दक्षिण समुद्रात होते. 12. १२. Uggantvā tiṇajāti nāhirandhāTassā’hacca ṭhitā nabhaṃ asesaṃ,Chādesuṃ caraṇuṭṭhitā’ssa kaṇha-Sīsā’jānuyugā’pya’kaṇhakīṭā; () त्यांच्या नाभीतून उगवलेले एक प्रकारचे गवत संपूर्ण आकाशाला स्पर्श करून उभे राहिले; तसेच त्यांच्या पायांपासून गुडघ्यांपर्यंत काळ्या डोक्याचे किडे पसरले होते आणि त्यांनी त्यांचे पाय झाकून टाकले होते. 13. १३. Cattāro sakuṇā catuddisāhiPatvā tappadapañjaraṃ vivaṇṇā,Setā’suṃ puthumīḷhapabbatassaSīse caṅkami so alimpamāno; () चार दिशांहून आलेले वेगवेगळ्या रंगांचे चार पक्षी त्यांच्या चरणांजवळ येऊन पांढरे झाले; आणि ते (बोधिसत्त्व) विष्ठेच्या मोठ्या पर्वतावर त्यावर न माखता (अलिप्त राहून) चालत होते. 14. १४. Iccevaṃ sumati’ṭṭhapākadāniPassitvā supināni pañca niṭṭhaṃ,Patto ajja bhavāmahanti buddhoNigrodhaṃ samupecca sannisīdi; () अशा प्रकारे, त्या सुज्ञ (बोधिसत्त्वांनी) शुभ फल देणारी पाच महास्वप्ने पाहून, 'आज मी नक्कीच बुद्ध होणार' असा निश्चय केला आणि ते एका वटवृक्षाजवळ (न्यग्रोध वृक्षाजवळ) जाऊन बसले. 15. १५. Sodhetaṃ sahitā tu puṇṇadāsīPaccūse vaṭamūlapubbasele,Taṃ lokekaraviṃ virājamānaṃDisvā’voca sujātametamatthaṃ; () पहाटेच्या वेळी वटवृक्षाच्या खालील जागा स्वच्छ करण्यासाठी गेलेल्या 'पुण्णा' नावाच्या दासीने, जगातील अद्वितीय सूर्याप्रमाणे तळपणाऱ्या त्या (बोधिसत्त्वांना) पाहिले आणि तिने सुजाताला जाऊन ही गोष्ट सांगितली. 16. १६. Lakkhagghaṃ haripātimāharitvāSā āvajjayi pakkabhājanaṃ so,Pāyāso vinivaṭṭito ṭhito’siTāyaṃ pokkharapattatova’toyaṃ; () तिने (सुजाताने) एक लाख मूल्य असलेले सोन्याचे पात्र आणले आणि त्यात ती शिजवलेली खीर ओतली; ती खीर कमळाच्या पानावरील पाण्याप्रमाणे त्या पात्रात एकत्र होऊन राहिली. 17. १७. Sā aññāya suvaṇṇapātiyā taṃChādetvā muditā pasantacittāGantvā maṇḍana maṇḍitā sasīseKatvā pūjayi bhojanaṃ sujātā; () ते पाहून सुजाता अत्यंत प्रसन्न व शांत चित्त झाली. तिने ते सुवर्णपात्र दुसऱ्या एका पात्राने झाकले, स्वतः उत्तम अलंकार परिधान केले आणि ते पात्र आपल्या डोक्यावर ठेवून वटवृक्षाकडे जाऊन आदराने ते भोजन (खीर) अर्पण केले. 18. १८. Kālaṃ ettakamevabodhisattaṃNātikkamma vidhātudinnapatto,Sampatto’si adassanaṃ tato taṃPātiṃ soṇṇamayaṃ paṭiggahetvā; () घटीकार ब्रह्मदेवाने दिलेले (आणि आतापर्यंत सोबत असलेले) भिक्षापात्र अदृश्य झाले होते; म्हणून बोधिसत्त्वांनी तिने दिलेले ते सुवर्णपात्र स्वीकारले. 19. १९. Haṃsālimalinīkatāravinda-Reṇucchannasunīlanīrapurā,Yā nerañjaravissutā’si tāyaNajjātīramagañji sattasāro; () हंस आणि भ्रमरांनी गजबजलेल्या, कमळांच्या परागकणांनी युक्त आणि गडद निळ्या पाण्याने भरलेल्या, 'नेरंजरा' या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या नदीच्या तीराकडे ते सत्त्वसार (बोधिसत्त्व) गेले. 20. २०. PāyāsāmisapuṇṇasoṇṇapātiṃKāsāvāni jinaṅkuro ṭhapetvā,Tīre tāya savantiyā nahātuṃTitthaṃ gandhagajorivo’tarittha; () खिरीने भरलेले ते सुवर्णपात्र आणि आपले काषाय वस्त्र नदीकाठावर ठेवून, ते जिन अंकुर (बोधिसत्त्व) स्नान करण्यासाठी एखाद्या गंधहत्तीप्रमाणे नदीच्या घाटावर उतरले. 21. २१. RolambākulanīlanīrajehiSevālehi nadījalaṃ sunilaṃ,Nikkhantajjutisañcayehi dehāOtiṇṇassa jagāma piñjarattaṃ; () भ्रमरांनी वेढलेल्या निळ्या कमळांमुळे आणि शेवाळामुळे नदीचे पाणी अतिशय निळे दिसत होते; परंतु जेव्हा त्यांनी (बोधिसत्त्वांनी) पाण्यात प्रवेश केला, तेव्हा त्यांच्या शरीरातून निघणाऱ्या दिव्य प्रभेमुळे ते पाणी सुवर्णमयी (पिवळसर-तांबूस) झाले. 22. २२. Gaṅgākāmini kañjareṇugandha-Cuṇṇaṃ tuṅgataraṅgabāhunā taṃ,Bhattāraṃ salilena sītalenaMakkhetvāsunahāpayantī’vā’si; () समुद्राकडे धावणारी ती नदी (नेरंजरा) जणू एखादी प्रेयसी असल्यासारखी, आपल्या उंच लाटांच्या हातांनी कमळांच्या सुगंधी परागकणांचे उटणे लावून, आपल्या शीतल जलाने त्या स्वामींना (बोधिसत्त्वांना) स्नान घालत होती. 23. २३. Tulyaṃ tabbadanambujena laddhuṃĀyantaṃ raviraṃsisaṅgamena,Haṃsasseṇi sarojakosarāsiṃSaṃdūsesi āvāriyo hi pāko; () त्यांच्या मुखकमलाशी बरोबरी साधण्यासाठी सूर्यकिरणांच्या स्पर्शाने उमलणाऱ्या कमळांच्या समूहाकडे जाणाऱ्या हंसांच्या रांगेला पाण्याच्या प्रवाहाने रोखले. 24. २४. Tīre sārasacakkavākapakkhīSosāya’ssavisāritaṃ’sapakkhā,Gambhīrambhasi mattamāhariṃsuMaññe nikkaruṇāya ettakantī; () नदीकाठावरील सारस आणि चक्रवाक पक्षी आपले पंख वाळवण्यासाठी पसरवून खोल पाण्यात विहार करत होते; जणू काही ते निष्करुणपणे त्यांच्या सौंदर्याची स्पर्धा करत होते. 25. २५. Tuṇḍe maṇḍitapuṇḍarīkadaṇḍoPakkhe keravapaṇḍare pasārī,Nāthassu’bbahi mattahaṃsarājāSetacchattavibhutimuttamaṅge; () आपल्या चोचीत पांढऱ्या कमळाची दांडी धरून आणि कुमुदासारखे पांढरे शुभ्र पंख पसरवून, एका राजहंसाने त्या नाथांच्या (बोधिसत्त्वांच्या) मस्तकावर जणू श्वेतछत्राची शोभा धरली होती. 26. २६. VattamhojapalobhitālicakkaṃCakkhavāpāthagataṃ jinaṅkurassa,Saṃdassesi padhānabhuṭhitassaNilasmiṃ kasiṇamhi bhūtibhāraṃ; () गोल कमळाकडे आकर्षित झालेल्या भ्रमरांचा समूह जेव्हा त्या जिन अंकुरांच्या (बोधिसत्त्वांच्या) दृष्टीपथात आला, तेव्हा तो नील-कसिण (ध्यानविषय) साधनेमध्ये लीन असलेल्या त्यांच्या दिव्य वैभवाची साक्ष देत होता. 27. २७. VeyyāvaccakarārivāpagāyaṃSevālādimalāpanena mīnā,PādañcandagamīnalakkhaṇassaTassa’gge vimalikariṃsu vāriṃ; () नदीतील माशांनी जणू सेवकांचे काम करत, शेवाळ आणि इतर मळ दूर करून, ज्यांच्या चरणांवर चंद्र आणि माशांची शुभ लक्षणे होती, त्या बोधिसत्त्वांच्या समोरील पाणी स्वच्छ केले. 28. २८. Uttiṇṇassa visālasāḷasākhī-Sākhāhatthapuṭehi puñknāya,Gattaṃ mandasugandhagandhavāha-Vatthaṃ sāḷavanaṅganā adāsi; () ते पाण्यातून बाहेर आल्यावर, शालवनाच्या अधिष्ठात्री देवतेने (शालवन-कन्येने) विशाल शालवृक्षाच्या फांद्यारूपी हातांनी त्यांचे शरीर पुसले आणि मंद सुगंधी वाऱ्याचे वस्त्र त्यांना अर्पण केले. 29. २९. Lokindo parimaṇḍalaṃ nivatthoChādetvāna timaṇḍala’ntariyaṃ,Bandhitvopari kāyabandhanampiKāsāvaṃ paridhāyi paṃsukūlaṃ; () त्या लोकनाथांनी (बोधिसत्त्वांनी) आपले काषाय पांसुकूल वस्त्र व्यवस्थित परिधान केले, ज्याने तिन्ही मंडले (नाभी आणि दोन्ही गुडघे) झाकली गेली, आणि त्यावर कटिबंध (कमरपट्टा) बांधला. 30. ३०. Pāyāsassa nirūdakassa ūna-Paññāsappamite vidhāya piṇḍe,Pācīnābhimukho nisajja najjāTīre tāya akāsi bhattakiccaṃ; () त्या घट्ट खिरीचे एकोणपन्नास (४९) घास (गोळे) करून, नदीकाठावर पूर्वेकडे तोंड करून बसून त्यांनी ते भोजन ग्रहण केले. 31. ३१. Pāyāso madhuro’yamassa satta-Sattāhaṃ paṭividdhabodhino hi,Ojāsamapharaṇāya ṭhānamāsiTasmā so pavihāsi nibbihesaṃ; () ती मधुर खीर बोधी प्राप्त केल्यानंतरच्या सात आठवड्यांपर्यंत (४९ दिवस) त्यांच्या शरीराला ऊर्जा (पोषक तत्त्व) देण्यासाठी पुरेशी होती; म्हणूनच त्यांनी त्यानंतर कोणताही आहार न घेता तो काळ घालवला. 32. ३२. Bujjheyyaṃ yadi bodhimajja sohaṃUddhaṃsotamayaṃ suvaṇṇapāti,Gaṅgāyaṃ khipaki gacchatūti vatvāDhīmā dakkhiṇahatthagaṃ tamagghaṃ; () त्या बुद्धिमान (बोधिसत्त्वांनी) आपल्या उजव्या हातातील ते मौल्यवान सुवर्णपात्र नदीत सोडताना म्हटले, 'जर मला आज बोधी प्राप्त होणार असेल, तर हे सुवर्णपात्र प्रवाहाच्या विरुद्ध देशाने वाहून जावो!' 33. ३३. Sotaṃ bhindiya sā savantimajjheṬhatvā pāti yato asītihatthaṃ,Uddhaṃsotamupecca sannimujjiTasmā so’pi nimujji pītinajjaṃ; () ते सुवर्णपात्र प्रवाहाचा भेद करून नदीच्या मध्यभागातून ऐंशी हात प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने गेले आणि तिथे पाण्यात बुडाले; ते पाहून बोधिसत्त्वही आनंदाच्या डोहात बुडून गेले. 34. ३४. Nāgānaṃ bhavanaṃ upecca tiṇṇaṃBuddhānaṃ panimamhi bhaddakappe,SāpātiparibhuttasoṇṇapātiGhaṭṭetvāna ṭhitā katānurāvā; () ते पात्र थेट नागलोकात गेले आणि या भद्रकल्पातील आधीच्या तिन्ही बुद्धांनी वापरलेल्या सुवर्णपात्रांवर आदळले, ज्यामुळे एक सुंदर नाद (आवाज) निर्माण झाला. 35. ३५. Taṃ dīghāyukakālanāgarājāSutvā saddamathajjape’kabuddho,Uppannoti jinaṃ abhitthavantoAṭṭhāsi thutigītikāsatehi; () तो आवाज ऐकून दीर्घायुषी काल नागराजाला समजले की, 'आज आणखी एक बुद्ध जन्माला आले आहेत!' आणि तो शेकडो स्तुतीगीतांनी त्या जिनांची (बोधिसत्त्वांची) स्तुती करू लागला. 36. ३६. ChāyābaddhavisālasāḷasālaṃPatvāsāḷavanaṃ nadīsamīpe,ĀjīvaṭṭhamasīlasaṃvarenaĀdoyeva visuddhakāyavāco; () नदीजवळ असलेल्या दाट सावलीच्या शालवनात जाऊन, सुरुवातीपासूनच आजीव अष्टमक शीलाच्या संवराने कायिक आणि वाचिकदृष्ट्या अत्यंत शुद्ध असलेले ते (बोधिसत्त्व)... 37. ३७. KatvāṭṭhārasapiṭṭhikaṇṭakānaṃKoṭīnaṃpaṭipādanaṃ kamena,PallaṅkassanisajjabandhanenaKammaṭṭhānasatiṃ upaṭṭhapetvā; () आपल्या पाठीच्या कण्याचे अठरा मणके सरळ रेषेत ठेवून, पद्मासन घालून बसले आणि त्यांनी कम्मठ्ठान (ध्यानविषय) स्मृती प्रस्थापित केली. 38. ३८. ĀnāpānasatiṃpariggahetvāNibbattesimalaggahītapubbe,Rūpārūpasamādhayo’ṭṭhapañcā-Bhiññāyo vasitāca so vasīso () आनापानस्मृतीचा अभ्यास करून, मनावर पूर्ण नियंत्रण असलेल्या त्यांनी पूर्वी कधीही न अनुभवलेली आठ रूप आणि अरूप ध्याने (समाधी) आणि पाच अभिज्ञा (अतींद्रिय ज्ञान) प्राप्त केल्या. 39. ३९. Jhānassādarato divāvihāraṃKatvā sāḷavane surāsurehi,Dhīro maggamalaṅkataṃ karīvaGantuṃ otariyatrabodhimūlaṃ; () त्या शालवनात ध्यानाचा आनंद घेत दिवसाचा काळ घालवल्यानंतर, देव आणि असुरांनी सुशोभित केलेल्या मार्गावरून ते धीर (बोधिसत्त्व) एखाद्या हत्तीप्रमाणे डौलाने बोधिवृक्षाच्या मुळाशी जाण्यासाठी निघाले. 40. ४०. LājādīkusumehivippakiṇṇoMuttāpaṇḍaravāḷukātthato so,Maggo tuṅgataraṅga bhaṅgahāriLakkhīvāsapayodadhīri’vā’si; () लाह्या आणि इतर फुलांनी विखुरलेला, मोत्यांसारख्या पांढऱ्या वाळूने पसरलेला तो मार्ग, उंच लाटांचे सौंदर्य हरण करणाऱ्या आणि लक्ष्मीचे निवासस्थान असलेल्या क्षीरसागरासारखा दिसत होता. 41. ४१. Majjhā’ropitapaṅkajābhirāmaṃMuttādāmasamākulaṃ samantā,KaṇṇolambasuvaṇṇaghaṇṭamassaDeṭā dibbavitāna mukkhipiṃsu; () ज्याच्या मध्यभागी लावलेल्या कमळामुळे ते अत्यंत सुंदर दिसत होते, जे चहूबाजूंनी मोत्यांच्या माळांनी सुशोभित होते आणि ज्याच्या कोपऱ्यांवर सोन्याच्या घंटा लटकत होत्या, असे दिव्य चांदवे (वितान) देवतेने त्यांच्यावर धरले. 42. ४२. Lokatthaṃ karaṇāya coditasmiṃTasmiṃ lokadivākare’kavīre,Gacchante sahajātabodhimūlaṃĀloko udapādi sabbaloke; () जगाच्या कल्याणासाठी प्रेरित झालेले, जगाचे सूर्य आणि अद्वितीय वीर (बोधिसत्व) जेव्हा सहजात बोधिवृक्षाच्या मुळाकडे जात होते, तेव्हा संपूर्ण जगात एक महान प्रकाश निर्माण झाला. 43. ४३. Āyantaṃ tiṇhārako pathamhiDisvā sotthiyanāmabhūsuro taṃ,Pādāsi tiṇamuṭṭhiyo’ṭṭhamattāNātho tāni tiṇāni sampaṭicchi; () मार्गावरून येत असताना त्यांना पाहून, सोत्थिय नावाच्या एका गवताऱ्याने त्यांना आठ मुठी गवत दिले. नाथांनी (बोधिसत्त्वांनी) त्या गवताचा स्वीकार केला. 44. ४४. Vattatte varapāṭihāriyamhiMagge gandhagajo’ca jamhamāno,Sampatto karuṇākalattabhattāSambodhādhigamāya bodhimūlaṃ; () मार्गावर श्रेष्ठ प्रातिहार्ये (चमत्कार) घडत असताना, गंधहत्तीप्रमाणे डौलदार चालीने चालत, करुणेचे स्वामी असलेले ते बोधिसत्व संबोधीच्या प्राप्तीसाठी बोधिवृक्षाच्या मुळाशी पोहोचले. 45. ४५. Tassosīdaṭhitaṃ’va cakkavāḷaṃHeṭṭhā dakkhiṇato’ttarānanassa,Paññāyu’ttaracakkavāḷamuddhaṃLaṅghitvānaṭhitaṃ’va ābhavaggaṃ; () ते उत्तर दिशेकडे तोंड करून उभे राहिले असता, चक्रवाळ (ब्रह्मांड) दक्षिणेकडे खाली झुकल्यासारखे वाटले आणि उत्तरेकडील चक्रवाळ वर उठून जणू भवाग्रापर्यंत (अस्तित्वाच्या सर्वोच्च मर्यादेपर्यंत) पोहोचल्यासारखे वाटले. 46. ४६. Evaṃ pacchimamuttaraṃ disampiAṭṭhānanti padakkhiṇaṃ karonto,Gantvā ṭhānavaraṃ puratthimasmiṃAṭṭhāsi vasi pacchimānano so; () अशा प्रकारे, पश्चिम आणि उत्तर दिशांनाही बसण्यास अयोग्य मानून प्रदक्षिणा घालत, ते पूर्व दिशेकडील श्रेष्ठ स्थानावर गेले आणि पश्चिमेकडे तोंड करून उभे राहिले. 47. ४७. Dhīmā dakkhiṇapāṇipallavenaAgge tāni tiṇāni sattharī so,Tamhā cuddasahatthamuppatitvāPallaṅko samalaṅkarī dumindaṃ; () त्या बुद्धिमान बोधिसत्त्वांनी आपल्या उजव्या कोमल हाताने ते गवत पसरवले. तेव्हा त्यातून चौदा हात उंचीचे एक आसन (वज्रासन) प्रकट झाले, ज्याने त्या श्रेष्ठ बोधिवृक्षाला सुशोभित केले. 48. ४८. Dakkho kārupavīṇacittakāroKātuṃ vā’likhituṃ yathānasakkā,Aṭṭhaṃsu haritāni santhatāniEvaṃ tāni tiṇāni uppatitvā; () एखादा चतुर कारागीर किंवा कुशल चित्रकारही जसे बनवू किंवा रेखाटू शकत नाही, अशा प्रकारे ते हिरवे गवत पसरून अत्यंत सुंदर आसनाच्या रूपात स्थित झाले. 49. ४९. Maṃsādī upasussare nahārūAṭṭhīcepyavasissare sarīre; Muñceyyaṃ caturāsavehi yāvaBhindissāmi natāvimaṃ ahanti; () "माझ्या शरीरातील मांस आणि रक्त सुकून जावो, केवळ त्वचा, शिरा आणि हाडेच शिल्लक राहोत; जोपर्यंत मी चार आसवांपासून (चित्तमलांपासून) मुक्त होत नाही, तोपर्यंत मी हे आसन सोडणार नाही." 50. ५०. Daḷhaṃ cintiya daḷhamānaso soPācīnābhimukho dumindabandhaṃ; Katvā piṭṭhigataṃ nisīdi bodhi-Pallaṅkamhi yugandhare ravī’va; () असा दृढ निश्चय करून, दृढ मनाचे ते बोधिसत्व पूर्व दिशेकडे तोंड करून, बोधिवृक्षाचा बुंधा पाठीशी ठेवून, युगंधर पर्वतावर उगवणाऱ्या सूर्याप्रमाणे त्या बोधि-आसनावर विराजमान झाले. 51. ५१. Lokeso sasimaṇḍalāvabhāsaṃSetacchattamadhārayī tadaññe,Suddhāvāsatalaṭṭhadevatā taṃPūjesuṃ makuṭappitañjalīhi; () लोकनाथांनी त्यांच्यावर चंद्रमंडळासारखे चमकणारे श्वेतछत्र धरले, आणि शुद्धावास लोकातील इतर देवतांनी आपल्या मुकुटांवर हात जोडून त्यांची पूजा केली. 52. ५२. Ye rūpāvacare vasanti devāTe ca’ññatra asaññasattadeve,Sampatvā vajirāsane nisinnaṃPūjesuṃ kusumākulañjalīhi () जे देव रूपावचर लोकात राहतात (असंज्ञसत्त देवलोकाव्यतिरिक्त), त्यांनी वज्रासनावर बसलेल्या बोधिसत्त्वांजवळ येऊन, हातांत फुले घेऊन अंजलीबद्ध होऊन त्यांची पूजा केली. 53. ५३. Ekacce paranimmitādilokāPatvā bhattibharā’marā mahiṃsu,PūjābhaṇḍasamābhikiṇṇahatthāMārāriṃ tahimāpa pāpimā kiṃ; () परनिर्मितवशवर्ती इत्यादी देवलोकांतील काही देव भक्तीभावाने प्रेरित होऊन, हातात पूजेचे साहित्य घेऊन तेथे आले आणि त्यांनी मारशत्रूची (बोधिसत्त्वांची) पूजा केली. मग त्या पापी माराने तेथे काय केले? 54. ५४. Ye nimmāṇaratimhi nijjarā te; Patvā gandhakaraṇḍamaṇḍalehi,SampūjesumalaṅkataṅghipīṭhaṃNaṃ seṭṭhaṃ vijayāsanopaviṭṭhaṃ; () जे देव निर्माणरती लोकात राहतात, त्यांनी सुगंधी द्रव्यांच्या करंडकांसह येऊन, विजय-आसनावर बसलेल्या त्या श्रेष्ठ बोधिसत्त्वांच्या सुशोभित चरणकमलांची पूजा केली. 55. ५५. Aṭṭhāsi tusitālayā sasenoPatvā santusitavhadevarājā,Vijento harimora piñchapuñja-Sobhaṃ kañcanatālavaṇṭapantiṃ; () तुषित देवलोकातून आपल्या सैन्यासह आलेले संतुषित नावाचे देवराज, मोराच्या पिसाऱ्यासारखा सुंदर असणारा सोन्याचा पंखा (सुवर्णतालवृंत) वीजत तेथे उभे राहिले. 56. ५६. Patvā yāmasurālayā sasenoSaṃvijesi suyāma devarājā,Dhīraṃ soṇṇapaṇāḷikānipāta-Dhārāsannibhacārucāmarehi; () यामु देवलोकातून आपल्या सैन्यासह आलेले सुयाम देवराज, सोन्याच्या पन्हाळीतून पडणाऱ्या पाण्याच्या धारेसारख्या सुंदर चवऱ्यांनी त्या धीर बोधिसत्त्वांना वारा घालू लागले. 57. ५७. Devindo vijayuttarākhyasaṅkhaṃVīsaṃ hatthasataṃ dhamītadaññe,Pūjesuṃ tamupecca koviḷāra-Pupphādīhi ca tāvatiṃsadevā; () देवराज इंद्राने १२० हात लांब असलेला आपला 'विजयुत्तर' नावाचा शंख फुंकला, आणि इतर तावतिंस देवलोकातील देवांनी जवळ येऊन कोविळार (कांचन) इत्यादी फुलांनी त्यांची पूजा केली. 58. ५८. Yakkhādīhi purakkhatā’pi deva-Rājāno caturo catuddisāsu,Rakkhaṃ saṃvidahiṃsu devalokāTaṃ patvāna vinaṭṭhalomahaṭṭhaṃ; () यक्ष इत्यादींनी वेढलेले चारही देवराज (चार लोकपाल) देवलोकातून तेथे आले आणि भयमुक्त होऊन त्यांनी चारही दिशांना संरक्षणाची व्यवस्था केली. 59. ५९. Vādento saramaṇḍalaṃ vidhāyaVīṇaṃ pañcasikho’pi beḷuvākhyaṃ,Taṃ sampūjayi kālanāgarājāThomento thutigītikāsatehi; () पंचशिख गंधर्वानेही आपली 'बेलुव' नावाची वीणा वाजवून सुरांचे मंडल निर्माण करत त्यांची पूजा केली, आणि काल नागराजाने शेकडो स्तुतीगीतांनी त्यांची स्तुती केली. 60. ६०. Evaṃ kāhaḷabherisaṅkhavīṇā-Ghaṇṭāvījanichattacāmarehi,NaccādīhicalājapañcamehiDīpaddhupadhajehi mānayuṃ taṃ; () अशा प्रकारे, त्यांनी रणशिंगे, भेरी, शंख, वीणा, घंटा, पंखे, छत्र, चवऱ्या, नृत्य इत्यादींनी आणि लाह्यांसह पाच प्रकारच्या पूजाद्रव्यांनी, तसेच दीप, धूप आणि ध्वजांनी त्यांचा सन्मान केला. 61. ६१. Siddhattho paṭisiddhamāradheyyoKattuṃ attavase sadevalokaṃ,Sutvā vāyamatīti bodhimaṇḍeMāro tatra samārabhitthagantuṃ; () देवलोकासह सर्व जगाला आपल्या वशमध्ये (धर्माच्या प्रभावात) आणण्यासाठी, माराचे साम्राज्य नाकारणारे सिद्धार्थ बोधिमंडळावर प्रयत्न करत आहेत हे ऐकून, मार तेथे जाण्यासाठी सिद्ध झाला. 62. ६२. Tasmiṃ kho samaye bhayāvahāniMārasso’taraṇāya kāraṇāni,Cakkhacāpāthagatāni dunnimitta-Rūpādīni tilokalocanassa; () त्या वेळी, माराच्या आगमनाची कारणे असणारी भयानक अपशकुन आणि अमंगल रूपे त्रैलोक्याचे नेत्र असलेल्या बोधिसत्त्वांच्या दृष्टीपथात आली. 63. ६३. Sukkha’mhodhararāvabherirāva-Vipphārābadhirīkatambarampi,Bhīmaṃ vijjulatā’sighaṭṭaṇehiMārassā’havambḍalābhamāha; () कोरड्या ढगांचा भेरीच्या आवाजासारखा भयानक गडगडाट, ज्याने आकाश बहिरे होत होते, आणि तलवारींच्या संघर्षासारखा विजेचा चमचमाट, माराच्या युद्धभूमीवरील आगमनाची घोषणा करत होता. 64. ६४. Mārassā’gamanañjase rajovaVājīnaṃ khuraghaṭṭaṇena jāto,Ukkāpātasataṃ janesi tassaCakkhavāniṭṭhaphakhalaṃ disāsu ḍāho; () माराच्या आगमनाच्या मार्गावर घोड्यांच्या टापांच्या आवाजाने उडालेली धूळ आणि शेकडो उल्कापात यामुळे डोळ्यांना अप्रिय वाटणारे दृश्य निर्माण झाले आणि सर्व दिशांना दाह (आग) पसरला. 65. ६५. Vehāse vicaruṃ kabandharūpāKākolā balipuṭṭhavāyasārī,Unnādiṃsu kharānilo pavāyīAbbhuṭṭhāsi rajo disāsu dhūmo; () आकाशामध्ये धड नसलेली शरीरे (कबंध) फिरू लागली; कावळे आणि इतर हिंस्र पक्षी ओरडू लागले; अत्यंत वेगवान आणि उष्ण वारा वाहू लागला; आणि सर्व दिशांना धूळ व धूर पसरला. 66. ६६. Āloko vigato ghaṇandhakāroOtiṇṇo mahikāsamābhikiṇṇo,Ākāso pathavi bhūsaṃ pakampiMeghacchannadinaṃ dinaṃ babhūva; () प्रकाश नाहीसा झाला, दाट अंधार पसरला आणि धुक्याने सर्व व्यापून टाकले; आकाश आणि पृथ्वी तीव्रतेने कंपित झाले; तो दिवस जणू ढगांनी आच्छादलेला अंधारमय दिवस बनला. 67. ६७. Siddhatthañhi asiddhamatthametaṃKātuṃ assavamārakiṅkarāme,Vatve’thā’ti pajāpatī sasenoTattheva’ntaradhāyi tāvadeva; () "आपण सिद्धार्थाचा हा हेतू अयशस्वी करूया! हे माराच्या सेवकांनो, या!" असे म्हणून तो प्रजापती (मार) आपल्या सैन्यासह तेथेच अंतर्धान पावून तात्काळ प्रकट झाला. 68. ६८. Sā setā purato pajāpatissaĀsī bārasayojanaṃ vinaddhā,Evaṃ dakkhiṇavāmano ca loka-Dhātvantāvadhīmāsi pacchato’pi; () त्या मारराजाचे सैन्य त्याच्या समोर बारा योजन पसरलेले होते, आणि त्याचप्रमाणे उजवीकडे, डावीकडे आणि पाठीमागेही थेट चक्रवाळाच्या (ब्रह्मांडाच्या) सीमेपर्यंत पसरलेले होते. 69. ६९. Uddhaṃ sā navayojanappamāṇāSaddo bhūmividāraṇori’vā si,So’paḍḍhaṃ satayojanaṃ babhūvaUccaṃ so girimekhalo gajindo; () वरच्या देशात ते सैन्य नऊ योजन उंच होते. त्याचा आवाज पृथ्वी दुभंगल्यासारखा वाटत होता. आणि त्याचा 'गिरीमेखल' नावाचा श्रेष्ठ हत्ती दीडशे योजन उंच होता. 70. ७०. Nāhesuṃ parisāsu nimmitāsuṃDveyodhā sadisāyudhādadhānā,Tabyāsena alañhi lomahaṃsoYassā’nussaraṇena ce siyā me; () त्याने निर्माण केलेल्या सैन्यामध्ये कोणत्याही दोन योद्ध्यांकडे एकसारखी शस्त्रे नव्हती. त्या सैन्याच्या केवळ स्मरणानेच माझ्या अंगावर काटा उभा राहतो. 71. ७१. Māpetvā sahasā sahassabāhuṃGaṇhitvā vividhāyudhāni tehi,Ārūḷho girimekhalaṃ sasenoMāro pāturahosi baddhavero; () अचानक स्वतःला हजार हात निर्माण करून आणि त्या हातांमध्ये विविध शस्त्रे धारण करून, 'गिरीमेखल' हत्तीवर स्वार होऊन, वैरभावाने पेटलेला मार आपल्या सैन्यासह प्रकट झाला. 72. ७२. Deveso yasasā samaṃ sakenaSetacchatta magañchi saṃharitvā,Deveso yasasā samaṃ sakenaSaṅakkhaṃ piṭṭhigataṃ vidhāya dhāvī; () (Yamakabandhanaṃ) देवराज इंद्राने आपले श्वेतछत्र गुंडाळले आणि तो आपल्या वैभवासह पळून गेला. तसेच दुसरा देवराज आपला शंख पाठीवर टाकून पळाला. 73. ७३. Saṅkocā’nanakāhalo jagāmaPātālaṃ khalu kālanāgarājā,Vīṇādoṇisakho sakhānapekhoTamhā pañcasikho kalahuṃ palāyi; () काल नागराज आपले तोंड आणि रणशिंग बंद करून थेट पाताळात निघून गेला. आणि पंचशिख गंधर्व आपल्या प्रिय वीणेचीही पर्वा न करता तेथून वेगाने पळून गेला. 74. ७४. Disvā mārabalaṃ samosarantaṃSampattā janatā palāyi bhītā,Sosīho’va vihāsi sakyasīhoEko kamārakarindakumhabhedī; () माराचे सैन्य चालून येत असलेले पाहून, तेथे जमलेले सर्व देव घाबरून पळून गेले. परंतु, माराच्या हत्तीचे मस्तक विदीर्ण करणाऱ्या सिंहाप्रमाणे ते शाक्यसिंह (बोधिसत्व) तेथे एकटेच सिंहासारखे पाय रोवून उभे राहिले. 75. ७५. Passitvā’dharakantibhāramassaVattamhoruha mindirāvihāraṃ,Siddhatthena samo nacatthi lokeIccevaṃ kalimā’ha mārasenaṃ; () लक्ष्मीचे निवासस्थान असलेल्या कमळासारख्या त्यांच्या ओठांचे सौंदर्य पाहून, त्या पापी माराने आपल्या सैन्याला म्हटले, "या जगात सिद्धार्थाच्या तोडीचा दुसरा कोणीही नाही." 76. ७६. Etasasā’bhimukhā mayaṃ kadāciNosakkoma’bhiyujjhitunti tātā,Vatvā uttarapassato samāroKhandhāvāramabandhi baddhavero; "हे वीरांनो, आपण कधीही यांच्याशी समोरासमोर युद्ध करू शकत नाही!" असे म्हणून, वैरभावाने पेटलेल्या माराने उत्तर दिशेला आपली छावणी ठोकली. 77. ७७. Disvā’jjhottharamānamārasenaṃĀrakkhāvaraṇaṃ thiraṃ vidhāya,Khandhāvāramabandhi sopi vīroJetuṃ taṃ dasapāramī bhaṭehi; () माराचे सैन्य आपल्यावर चालून येत असल्याचे पाहून, त्या वीर बोधिसत्त्वांनी आपले मजबूत संरक्षण कवच तयार केले आणि दहा पारमिता रूपी सैनिकांच्या बळावर मारावर विजय मिळवण्यासाठी आपली छावणी उभारली. 78. ७८. Māro bhudharamerucakkavāḷeRukkhādīni vicuṇṇituṃ samatthaṃ,Khobhetvā bhuvanattayaṃ disāsuUṭṭhāpesi samīraṇaṃ sughoraṃ; () माराने पर्वत, मेरू पर्वत आणि चक्रवाळ (ब्रह्मांड) यांवरील वृक्ष इत्यादींना चूर्ण करण्यास समर्थ असलेला, आणि तिन्ही भुवनांना क्षोभित करून सर्व दिशांना अत्यंत भयंकर असा वादळी वारा निर्माण केला. 79. ७९. Vāto pāramidhāmavārito soNittejaṃ palayānilassamopi,Patto cāmaramandamārutovaTandehotuparissamaṃ jahāsi; () पारमितांच्या प्रभावाने अडवलेला तो वारा निस्तेज होऊन पळून जाणाऱ्या वाऱ्यासारखा झाला, आणि चवरीच्या मंद वाऱ्याप्रमाणे (बोधिसत्त्वांच्या) शरीराला स्पर्श करून त्यांच्या शरीराचा थकवा दूर करता झाला. 80. ८०. DhārāvegavihinnabhūmibhāgaṃGambhīrā’sanirāvanibbharā’ghaṃ,Māro māpayi tuṅgavīcabhaṅgaṃVassoghaṃ paripātarukkhaselaṃ; () माराने उंच लाटा उसळणारा, पर्जन्यवृष्टीच्या वेगाने जमिनीला झोडपणारा, गंभीर गर्जना करणाऱ्या विजांनी युक्त असलेला आणि वृक्ष व पर्वतांना पाडणारा असा महापूर निर्माण केला. 81. ८१. Vīro pāramipāḷibandhanenaRakkhaṃ bandhi nijantabhāvakhette,Teno’gho vipathaṅgamo vipakkha-Senāyā’si pavāhaṇe nidānaṃ; () त्या वीर (बोधिसत्त्वांनी) आपल्या पारमितांच्या बंधनाने स्वतःच्या आत्मभावाच्या क्षेत्रात संरक्षण भिंत उभारली; त्यामुळे तो मार्ग बदललेला महापूर शत्रूच्या सैन्याला वाहून नेण्यास कारणीभूत ठरला. 82. ८२. Tejokhaṇḍasamānamattano soTattaṃ pajjalitaṃ sajotibhūtaṃ,Māpetvo’palavassamappasayhaṃJhāpetuṃ tamupakkamittha māro; () माराने स्वतःच्या अग्नीच्या तुकड्यांसारखा, तापलेला, प्रज्वलित आणि धगधगता असा असह्य निखाऱ्यांचा पाऊस निर्माण करून त्यांना (बोधिसत्त्वांना) जाळण्याचा प्रयत्न केला. 83. ८३. Mārasseva patantamuttamaṅgeGhoraṃ pāramivāyuvegaruddhaṃ,Taṃvassaṃ vajirāsanūpacārePūjāpupphaguḷattanaṃ jagāma; () माराच्याच डोक्यावर पडणारा तो भयंकर पाऊस, पारमितांच्या वायूच्या वेगाने अडवला जाऊन, वज्रासनाच्या सभोवताली पूजेच्या फुलांच्या गुच्छांच्या रूपात परिवर्तित झाला. 84. ८४. Assaddho visadiddhatiṇhadhāraṃĀdittaṃ pihitambaro’daraṃ so,Māpesi asisattitomarādi-Vassaṃ sabbadisānipātamānaṃ; () त्या अश्रद्ध (माराने) विषारी आणि तीक्ष्ण धार असलेले, पेटलेले आणि आकाशाला व्यापून टाकणारे तलवार, भाला, तोमर इत्यादी शस्त्रास्त्रांचा पाऊस सर्व दिशांनी पाडण्यास सुरुवात केली. 85. ८५. Tasmiṃ pāramivammavammitasmiṃVissaṭṭhā’yudhavuṭṭhi kuṇṭhitaggā,Patvā sampati pupphavuṭṭhibhāvaṃTappādāsanamatthake papāta; () पारमितांचे कवच परिधान केलेल्या त्यांच्यावर (बोधिसत्त्वांवर) सोडलेला तो शस्त्रास्त्रांचा वर्षाव, त्यांची टोके बोथट होऊन, तात्काळ पुष्पवृष्टीत बदलला आणि त्यांच्या पादपीठावर व आसनावर पडला. 86. ८६. Māro vicciṭacicciṭāyamānaṃSaṃvaṭṭānalakhaṇḍavibbhamaṃ so,Vassaṅgāramayaṃ savipphuliṅgaṃUṭṭhāpesi palāsapakupphavaṇṇaṃ; () माराने 'चिट-चिट' असा आवाज करणारे, प्रलयकालीन अग्नीच्या तुकड्यांसारखे भासणारे, ठिणग्यांसह लाल पळसाच्या फुलांच्या रंगाचे धगधगते निखारे वर्षवणारा पाऊस निर्माण केला. 87. ८७. KhippaṃpāramimantajappanenaAṅgārāninivāritānitāni,TaṃbuddhaṅkurapuṇṇacandabimbaṃSevantānivikiṇṇabhānivāsuṃ; () पारमितांच्या मंत्रोच्चाराने (प्रभावाने) ते निखारे त्वरित दूर सारले गेले, आणि पूर्णचंद्राच्या बिंबासारख्या असणाऱ्या त्या बुद्धअंकुराची (बोधिसत्त्वांची) सेवा करणाऱ्या विखुरलेल्या किरणांसारखे भासू लागले. 88. ८८. BhasmīkātumalantimāraveriṃDhūmākiṇṇamaniggataggijālaṃ,Mārobheravarāvamussadābha-Mabbhuṭṭhāpayikhārabhasmavassaṃ; () माराच्या शत्रूला (बोधिसत्त्वांना) भस्मसात करण्यासाठी, माराने धुराने वेढलेला, ज्वाला बाहेर न पडणारा, भयंकर आवाजासह उष्ण आणि दाहक राख वर्षावणारा पाऊस निर्माण केला. 89. ८९. SetāmuddhanivippakiṇṇabhasmiṃTaṃvassaṃcitapāramībalena,PatvācandanagandhacuṇṇabhāvaṃMārārissapapātapādamūle; () डोक्यावर विखुरल्या जाणाऱ्या पांढऱ्या राखेचा तो पाऊस, संचित पारमितांच्या बलाने सुगंधी चंदनाच्या चुर्णात बदलला आणि मारशत्रूच्या (बोधिसत्त्वांच्या) पादमूलाशी पडला. 90. ९०. Asmiṃ guvalayālavāḷagabbheSampātānaladaḍḍhavaṇṇudhāraṃ,Uttāsāvahamattano’pi kaṇhoVassāpesi uḷāravaṇṇuvassaṃ; () या भूमंडलावर, त्या कान्हाने (कृष्ण/मार) पडणाऱ्या अग्नीने जळालेल्या वाळूचा प्रवाह असलेला आणि स्वतःलाही भयभीत करणारा असा भयंकर तप्त वाळूचा पाऊस पाडला. 91. ९१. Disvā’ṅakghīnakharāliraṃsigaṅgā-Tīrussāritavaṇṇurāsi massa,Aṅgāro’va’dhikodhapāvakenaKaṇho kaṇhataro’si jhāpitatto; () त्यांच्या (बोधिसत्त्वांच्या) नखांच्या आणि डोळ्यांच्या किरणांच्या गंगेच्या तीरावर तो वाळूचा ढीग वाहून गेलेला पाहून, तीव्र क्रोधाग्नीने जळणारा तो कान्हा (मार) जळलेल्या निखाऱ्याप्रमाणे अधिकच काळाकुट्ट झाला. 92. ९२. DhūpāyantamavīcimaccimantaṃSamphuṭṭhaṃ ghanapheṇaṇabubbulehi,Vassaṃ paṅkamayaṃ bhusaṃ nimuggoMāro māpayi pañcakāmapaṅke; () पाच कामोपभोगांच्या चिखलात खोलवर रुतलेल्या माराने, धूर निघणारा, अवीची नरकासारखा धगधगणारा, आणि दाट फेस व बुडबुड्यांनी युक्त असलेला चिखलाचा पाऊस निर्माण केला. 93. ९३. TasmiṃpāramisattīsitibhūtePaṅke candanapaṅkabhāvayāte,Māro passiya phullapaṅkajāhaṃKopā paṅkahatānanorivāsi; () पारमितांच्या शक्तीने तो चिखल थंडगार चंदनाच्या लेपात बदललेला पाहून आणि तेथे उमललेली कमळे पाहून, माराचा चेहरा क्रोधाने चिखल फेकल्यासारखा (काळवंडलेला) झाला. 94. ९४. Mārāriṃ iminā hanāmahantīSo lokantariyandhakāraghoraṃ,Māro sūvividāriyaṃ disāsuUṭṭhāpesighanandhakārakhandhaṃ; () “याने आपण मारशत्रूला (बोधिसत्त्वांना) मारून टाकू,” असे म्हणत माराने सर्व दिशांना लोकंतरीय नरकाच्या अंधारासारखा भयंकर आणि प्रकाश भेदून टाकणारा दाट अंधाराचा समूह निर्माण केला. 95. ९५. So’yaṃ pāramijātaraṃsijāla-Bhinnā’sesatamojinaṅkureṇo,Pallaṅkodayapabbatodito’siKāmaṃ māratusārasosanāya; () तो अंधार, वज्रासनरूपी उदयपर्वतावर आरूढ झालेल्या त्या बुद्धअंकुराच्या (बोधिसत्त्वांच्या) पारमितांमधून निर्माण झालेल्या किरणसमूहाने पूर्णपणे नष्ट केला, जणू काही माराच्या दवबिंदूंना सुकवण्यासाठी सूर्यच उगवला होता. 96. ९६. Etaṃ gaṇhatha bandhathā’ti vatvāNiṭṭhaṃ kappamavaṇṇiyaṃ kavīhi,Saddhiṃ mārabalenu’pāgato soKuddho yuddhamakā pamattabandhu; () “याला पकडा, याला बांधा!” असे म्हणत, कवींनाही जिच्या अंताचे वर्णन करणे अशक्य आहे अशा आपल्या मारसेनेला सोबत घेऊन, तो प्रमत्तांचा मित्र (मार) क्रोधाने युद्ध करू लागला. 97. ९७. Taṃ disvā’calaniccalaṭṭhamesaPallaṅko nacapāpuṇāti tuyhaṃ,Mayhaṃ he’su’pakapakpateva tasmāAsmā vuṭṭhahathā’vusotya’voca; () त्यांना पाहून तो (मार) म्हणाला, “हा अचल आणि स्थिर असलेला वज्रासन तुला प्राप्त होण्याजोगा नाही, तो माझाच आहे. म्हणून हे मित्रा! तू या आसनावरून उठ.” 98. ९८. Ekā’pī samatiṃsapāramīnaṃPallaṅkatthamapūritā tayā’ti,Vutte so khipi nijjito’racakkaṃCakkaṃ cakkavaraṅkitassa sīse; () “या आसनासाठी तू तीस पारमितांपैकी एकही पारमिता पूर्ण केलेली नाहीस,” असे (माराने) म्हटल्यावर, पराभूत झालेल्या त्याने उत्तम चक्राचे चिन्ह असलेल्या (बोधिसत्त्वांच्या) मस्तकावर आपले चक्रायुध फेकले. 99. ९९. Taṃ cakkāyudhamujjhitappabhāvaṃYuddhe laddhajayassa mārajissa,Ussisamhi varāsanūpacāreSetacchantamivussitaṃ rarāja; () युद्धात विजय मिळवलेल्या त्या मारविजेत्याच्या (बोधिसत्त्वांच्या) मस्तकावर, श्रेष्ठ आसनाच्या जवळ, आपले तेज गमावलेले ते चक्रायुध एखाद्या उभारलेल्या श्वेतछत्रासारखे शोभू लागले. 100. १००. Tuyhaṃ sañcinanamhi pāramīnaṃKo sakkhī’ti ahañca sakkhihomi,Sakkhī’ganti pavattamārasenā-Ghoso bhumividāraṇori’vāsi; () “तुझ्या पारमितांच्या संचयाचा साक्षीदार कोण आहे?” “मी साक्षीदार आहे,” “आम्ही साक्षीदार आहोत,” असा मारसेनेचा जो प्रचंड घोष झाला, तो जणू पृथ्वीला दुभंगणारा होता. 101. १०१. DāpentonijasakkhimuggatejoBāhuṃtāvapasārayī paviro,Sakkhīhantīvadaṃ’va mārasenaṃTajjento’va babhūva bhumicālo; () आपल्या साक्षीदाराला सादर करण्यासाठी त्या महावीराने (बोधिसत्त्वांनी) आपला तेजस्वी बाहू पसरवला; “मी साक्षीदार आहे” असे म्हणत आणि मारसेनेला धमकावत असल्यासारखाच जणू भूकंपाचा मोठा धक्का बसला. 102. १०२. Mātaṅgo girimekhalo chitāriṃVandanto’vapapāta jannukehi,Māro laddhaparājayo nivattha-Vatthassā’pi anissaro palāyi; () गिरीमेखल नावाचा हत्ती मारशत्रूला (बोधिसत्त्वांना) वंदन करत असल्यासारखा गुडघ्यांवर खाली पडला; आणि पराभूत झालेला मार स्वतःच्या अंगावरील वस्त्रावरही ताबा न राहिल्याने पळून गेला. 103. १०३. Ghoramārabalavāraṇādhipa-Mānadappanibhakumbhadāraṇo,BodhimūlavajirāsanopariKesarīva virarāja māraji; () भयंकर मारसेनेच्या हत्तीचा अभिमान आणि गर्व रूपी गंडस्थळ विदीर्ण करून, तो मारविजेता (बोधिसत्त्व) बोधिवृक्षाच्या खाली वज्रासनावर सिंहासारखा शोभून दिसला. Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakala kavakijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe avidūre nidāne devaputta mārabala viddhaṃsana pavattiparidīpo dvādasamo saggo. अशा प्रकारे, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देण्यास कारणीभूत असलेल्या, मेधानंद नावाच्या यतीने (भिक्खूने) रचलेल्या 'जिनवंशदीप' मधील 'अविदूरे निदान' अंतर्गत 'देवपुत्र मारसेनेचा विध्वंस' दर्शवणारा हा बारावा सर्ग समाप्त झाला. 1. १. NikhilamāratusāravisosinoAthajinaṅkuradīdhitimālino,Ravi katāvasaro’va’parācalaṃ(Duta’vilambita) gāmimupāgamī; () त्यानंतर, सर्व माररूपी दवबिंदूंना सुकवणारे आणि किरणरूपी माळा धारण करणारे ते बुद्धअंकुर (बोधिसत्त्व), आपले कार्य पूर्ण करून अस्ताचलाकडे जाणाऱ्या सूर्याप्रमाणे शोभले. 2. २. JaladhivārisinehasupuriteAbhavi paṃsumahītalamallake,Paṇihitāparabhudharavattikā-Jalitadīpasikhe’va nabhomaṇi; () महासागराच्या जलरूपी तेलाने पूर्ण भरलेल्या या पृथ्वीरूपी मातीच्या पात्रात, अस्ताचलावर ठेवलेल्या प्रज्वलित दिव्याच्या वातीप्रमाणे तो आकाशमणी (सूर्य) भासत होता. 3. ३. UdayapabbatagabbhasamubbhavaṃSakayasopaṭibimbasamaṃsubhaṃ,Sapadi tappamukhe sasimaṇḍalaṃKasiṇamaṇḍalavibbhamamubbahi; () उदयपर्वताच्या उदरातून उगवलेले, स्वतःच्या यशाच्या प्रतिबिंबासारखे सुंदर असे चंद्रबिंब, त्यांच्या (बोधिसत्त्वांच्या) समोर तात्काळ कसिण-मंडलासारखे शोभू लागले. 4. ४. Aruṇavaṇṇasudhākara bhākarāDivasasandhivilāsiniyā khaṇaṃ,Parihariṃsu’dayāparabhudhara-Savaṇagaṃ maṇimaṇḍana vibbhamaṃ; () तांबूस रंगाचे चंद्र आणि सूर्य, काही काळासाठी संध्याकाळरूपी विलासिनीच्या पूर्व आणि पश्चिम पर्वतरूपी कानांमधील मण्यांच्या दागिन्यांप्रमाणे शोभले. 5. ५. Ravidhurā vidhurā sarasīvadhuKamalakomalakosapuṭañjalī,Upavane pavane’ritabhūruhāPanamitānamitāva tapodhanaṃ; () (Yamakabandhanaṃ; ) सूर्याच्या अस्ताने व्याकुळ झालेली सरोवररूपी वधू कोमल कमळांच्या पाकळ्यांची अंजली जोडून उभी राहिली, आणि उपवनातील वाऱ्याने हलणारे वृक्ष त्या तपोधनाला (बोधिसत्त्वांना) वारंवार नमस्कार करत असल्यासारखे लवले. 6. ६. Aparasāgaramuddhani bhāsuraṃTimirajālaparaṃ ravimaṇḍalaṃ,MukulitamburuhassirimāhariBhamaracakkabharaṃ sarasūpari; () पश्चिम महासागराच्या शिखरावर चमकणारे आणि अंधाराचा नाश करणारे सूर्यबिंब, सरोवरावरील भुंग्यांच्या समूहाने युक्त असलेल्या मिटलेल्या कमळांची शोभा वाढवू लागले. 7. ७. LavaṇavāridhikācasarāvakeAparabhūdhara kūṭa bhujappitā,Sūriyamaṇḍalapāti nimujjiyaPurimayāmamukhaṃnakimāhari; () पश्चिम पर्वताच्या शिखराच्या हातावर ठेवलेले सूर्यबिंबरूपी पात्र खारट समुद्राच्या काचेच्या भांड्यात बुडाले; त्याने रात्रीच्या पहिल्या प्रहराचे आगमन सुचित केले नाही का? 8. ८. Maṇipabhāruṇa bhākara maṇḍalaṃTamanubhuya mahambudhirāhunā,Mukhagataṃvamitaṃ viyaka lohitaṃJaladarāji rarāja dinaccaye; () महासागररूपी राहूने गिळंकृत केलेल्या, मण्यांच्या प्रकाशासारख्या तांबड्या सूर्यबिंबाचा अनुभव घेऊन, दिवसाच्या शेवटी ढगांची रांग मुखातून ओकलेल्या रक्तासारखी लाल रंगात शोभून दिसली. 9. ९. Vitatameghapabhāhi muhuṃ muhuṃKaḷita pāṭala pallava sampadaṃ,Vanaghaṭaṃ viṭapantaragaṃ kamāPhūṭatamopaṭalaṃpariṇāmayī () पसरलेल्या ढगांच्या प्रकाशाने, गुलाबी पालवीच्या समृद्धीने युक्त असलेल्या वनराईने फांद्यांच्या दरम्यान पसरलेल्या दाट अंधाराला हळूहळू बदलून टाकले. 10. १०. SubhajanebhajanenirapekkhinīVipatinī patinīva rajassalā,Sumadhupe madhupe parivajjayuṃKamalinīmalinīkatanirajā; () (Yamakabandhanaṃ; ) कमळे मलिन झाल्यामुळे ती कमलिनी, पतीच्या सेवेविषयी उदासीन असलेल्या आणि विटाळशी झालेल्या स्त्रीप्रमाणे झाली, जिचा चांगल्या भुंग्यांनी (पतीप्रमाणे) त्याग केला होता. 11. ११. Madhumadālikulā makulāvalīAnilabhaṅga taraṅga bhujeritā,Paduminī ramaṇīhi sirimatoSumahitāmaṇikiṅkiṇiseṇiva; () मधाने धुंद झालेल्या भुंग्यांच्या समूहाने युक्त असलेली आणि वाऱ्याने निर्माण झालेल्या लाटांच्या हातांनी हलवली जाणारी ती कळ्यांची रांग, कमळरूपी सुंदर स्त्रीने त्या यशस्वी (बोधिसत्त्वांच्या) सन्मानासाठी परिधान केलेल्या मण्यांच्या घुंगरांच्या माळेसारखी भासत होती. 12. १२. Rasikapakka phalāphala sālisuTarusiresu samosaramānakā,Timirakhaṇḍanibhā badhirīkaruṃRavipathaṃ virutehi vibhaṅgamā; () चवदार पिकलेल्या फळांनी बहरलेल्या वृक्षांच्या शिखरांवर एकत्र येणारे, अंधाराच्या तुकड्यांसारखे दिसणारे पक्षी आपल्या किलबिलाटाने सूर्यमार्गाला (आकाशाला) जणू बहिरे करत होते. 13. १३. Kumudinīpamadā’thasudhākara-Karasatehi parāmasanāparaṃ,Kusumahāsavilāsadharā bhusaṃBhuvanavandiragabbhamalaṅkari; () नंतर, चंद्राच्या शेकडो किरणांच्या स्पर्शाने प्रफुल्लित झालेली कुमुदिनीरूपी (पांढऱ्या कमळाची) स्त्री, फुलांच्या हास्याचा विलास धारण करून, या जगद्रूपी मंदिराच्या गर्भगृहाला अत्यंत सुशोभित करू लागली. 14. १४. Himakaro hariṇañjanahārināNijakarena nirākari taṅkhaṇe,Sakalaloka’vilocana sambhavaṃGhanatamopaṭalaṃhisajo yathā; () (Silesabandhanaṃ) त्याच क्षणी, चंद्राने आपल्या हरिणरूपी चिन्हाला हरण करणाऱ्या (किंवा अंधार दूर करणाऱ्या) स्वतःच्या किरणांनी, सर्व लोकांच्या डोळ्यांसमोर पसरलेला दाट अंधाराचा पडदा दूर केला; ज्याप्रमाणे एखादा कुशल वैद्य डोळ्यांचा रोग दूर करतो. 15. १५. SapadipāramitāramitāsayoNavama’nussatiyāsatiyā paraṃ,Adhikatā’dhi samādhi samāhitoPurimajātibhave tibhave sari; () (Yamakabandhanaṃ) तत्काळ, पारमितांमध्ये रममाण होणारे आणि श्रेष्ठ समाधीमध्ये एकाग्र झालेले ते (बोधिसत्व), स्मृतीच्या साहाय्याने पूर्वजन्मांचे स्मरण करणाऱ्या नवव्या अनुस्मृतीद्वारे, त्रैलोक्यातील आपल्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करू लागले. 16. १६. Sumatipādaka jhāna samuṭṭhitoPurimakhandhasamūhamanukkamaṃ,Asariso’panisinnajayāsana-Ppabhuti yāvasumedhabhavāvadhiṃ; () श्रेष्ठ बुद्धीला जन्म देणाऱ्या ध्यानातून उठून, त्या अनुपम (बोधिसत्त्वांनी) विजयाच्या आसनावर (बोधिवृक्षाखाली) बसल्यापासून ते थेट सुमेध तापसाच्या जन्मापर्यंतच्या आपल्या पूर्वजन्मीच्या पंचस्कंधांच्या परंपरेचे अनुक्रमाने स्मरण केले. 17. १७. Idhabhave samanantarajātiyaṃTadiyakhandhapabandhamanussari,Ticatupañcachasatta nava’ṭṭhapiDasapi visatitiṃsati jātiyo; () या जन्माच्या अगदी आधीच्या जन्मातील स्कंध-परंपरेचे त्यांनी स्मरण केले; तसेच तीन, चार, पाच, सहा, सात, आठ, नऊ, दहा, वीस आणि तीस जन्मांचे स्मरण केले. 18. १८. Lahumanussaritāḷisa jātiyoPabhava khandhavasena tahiṃtahiṃ,Bhavasataṃbhavupaḍḍhasataṃbhava-Dasasataṃbhavalakkhamathāparaṃ () त्यांनी तिथे तिथे उत्पन्न झालेल्या स्कंधांच्या द्वारे चाळीस जन्मांचे वेगाने स्मरण केले; त्यानंतर शंभर जन्म, दीडशे जन्म, हजार जन्म आणि लाखो जन्मांचे स्मरण केले. 19. १९. Aparimāṇa yugantagajātiyoAparimāṇa vivaṭṭagajātiyo,Aparimāṇa yuganta vivaṭṭagāAparimāṇa guṇo sarijātiyo; () अपरिमित गुणांनी संपन्न असलेल्या त्यांनी (बुद्धांनी) असंख्य संवर्त कल्पांतील (विश्वाचा विनाश होणाऱ्या काळातील) जन्म, असंख्य विवर्त कल्पांतील (विश्वाच्या उत्पत्तीच्या काळातील) जन्म आणि असंख्य संवर्त-विवर्त कल्पांतील जन्मांचे स्मरण केले. 20. २०. Catusuyonisusattamanaṭṭhiti-Tibhavapañcagatīsuparibbhamiṃ,Kasirabhāravaho ahamañjaseSakaṭabhāravaho gavajoyathā; () चार प्रकारच्या योनींमध्ये, तीन प्रकारच्या भावांमध्ये (लोकांमध्ये) आणि पाच गतींमध्ये मी भटकलो; ज्याप्रमाणे बैल गाडीचा जड भार वाहतो, त्याचप्रमाणे मी या संसारमार्गावर दुःखाचा कठीण भार वाहिला. 21. २१. Itisamañña dharo’simamutra’haṃIti nihīnapasattha kulo bhaviṃ,Iti bhaviṃ abhīrūpavirūpimāItipi bhatta phakhalāphala māhariṃ; () अशा प्रकारे अमूक ठिकाणी माझे असे नाव होते, अशा प्रकारे मी हीन किंवा उच्च कुळात जन्माला आलो होतो, अशा प्रकारे मी रूपवान किंवा कुरूप होतो आणि अशा प्रकारे मी अन्न व फळांचे सेवन केले होते. 22. २२. AnubhaviṃkusalākusalārahaṃVividhadukkhamadukkha madukkha khaṃ,Dasasatāyu satāyumitobhaviṃItibhavaṃtibhavaṃsamanussari; () (Yamakabandhanaṃ) मी कुशल आणि अकुशल कर्मांचे फळ म्हणून विविध प्रकारची दुःखे, सुख आणि उपेक्षा (अदुःख-असुख) अनुभवली; माझे आयुष्य हजार वर्षे, शंभर वर्षे किंवा मर्यादित काळाचे होते. अशा प्रकारे त्यांनी त्रैलोक्यातील आपल्या अस्तित्वाचे स्मरण केले. 23. २३. Itiha yāvasumedha bhavaṃ sudhīSumariyā’tigatā’mitajātiyo,Asari sopaṭilomavasā tato-Ppabhuti yāva ito tatiyaṃ bhavaṃ; () अशा प्रकारे, त्या सुज्ञ (बोधिसत्त्वांनी) सुमेध तापसाच्या जन्मापर्यंतच्या आपल्या असंख्य पूर्वजन्मांचे स्मरण करून, त्यानंतर उलट क्रमाने (प्रतिलोम पद्धतीने) त्या जन्मापासून ते या जन्माच्या आधीच्या तिसऱ्या जन्मापर्यंतचे स्मरण केले. 24. २४. Punaramutra tatobhavato cutoSamupapajji manantarajātiyaṃ,Tahimahaṃtusite tidasālayeBhavimatijjuti santusitābhidho; () त्यानंतर, त्या जन्मातून च्युत (मृत) होऊन मी त्याच्या लगेचच नंतरच्या जन्मात उत्पन्नलो; तिथे, देवांचे निवासस्थान असलेल्या तुषित स्वर्गात मी 'संतुषित' नावाचा महातेजस्वी देव झालो. 25. २५. TusitadevanikāyasamatvayoParamarūpa vilāsadharo’bhaviṃ,Sumadhurāmatamāhari midisaṃAnubhaviṃsukhamindriya gocaraṃ; () तुषित देवलोकातील देवांमध्ये समाविष्ट होऊन मी अत्यंत सुंदर आणि विलासी रूप धारण केले होते; मी मधुर अमृतासारख्या भोजनाचे सेवन केले आणि इंद्रियांना सुखद वाटणाऱ्या विषयांचा उपभोग घेतला. 26. २६. Samupajīvimamānusahāyana-Catusahassa mahaṃtusitālaye,MarugaṇamburuhāsanayācanaṃIha paṭicca tato bhavato cuto; () मी तुषित लोकात मानवी वर्षांनुसार चार हजार वर्षे वास्तव्य केले; आणि देवगण व ब्रह्मा यांच्या प्रार्थनेचा स्वीकार करून मी त्या देवलोकातून च्युत झालो. 27. २७. Jananirājiniyā maṇicetiyeSugatadhātumivā’samakucchiyaṃ,Ravikule paṭisandhimahaṃ pitra-Narapatiṃ adhikicca samappayiṃ; () एखाद्या रत्नखचित चैत्यामध्ये सुगतांच्या (बुद्धांच्या) धातू ठेवाव्यात, त्याप्रमाणे मी सूर्यवंशातील राजाला पिता मानून, राणी-मातेच्या अनुपम कुशीत प्रतिसंधी (गर्भधारणा) घेतली. 28. २८. Itiha rūpamarūpamanādikaṃViparivattati vattati nāparaṃ,Visatiyā sati yāva dhiyā’sanaṃVihatamohatamo’si bhave sudhī; () (Yamakabandhanaṃ; ) अशा प्रकारे, हे अनादी काळापासून चालत आलेले रूप आणि अरूप (नाम-रूप) चक्राकार फिरत राहते, याशिवाय दुसरे काहीही नाही. मोह आणि अंधाराचा नाश करणाऱ्या त्या सुज्ञ (बोधिसत्त्वांनी) आपल्या बुद्धीने आणि स्मृतीने युक्त होऊन याचे चिंतन केले. 29. २९. CutupapattipabandhavasenahiAvasavakattanadhātuparamparā,Jalitadīpasikhe’va pavattatiNayidhapuggalavedakakārako; () खरोखर, मृत्यू आणि पुनर्जन्माच्या प्रवाहामुळे, कोणत्याही स्वामी किंवा कर्त्याशिवाय असणारी ही धातूंची (घटकांची) परंपरा जळत्या दिव्याच्या ज्योतीप्रमाणे सतत चालत राहते; येथे कोणताही स्वतंत्र 'पुद्गल' (व्यक्ती) भोक्ता किंवा कर्ता म्हणून अस्तित्वात नाही. 30. ३०. PurimakhandhapabandhamanekadhāItivavatthayato hi kudiṭṭhiyo,Apagatā’ttani vīsativatthukāTamihadiṭṭhivisuddhi’ti vuccati; () अशा प्रकारे, पूर्वजन्मीच्या स्कंध-परंपरेचे अनेक प्रकारे विश्लेषण केल्यामुळे, आत्म्याविषयीच्या वीस प्रकारच्या चुकीच्या धारणा (सत्कायदृष्टी) नष्ट झाल्या. यालाच या शासनात 'दृष्टीविशुद्धी' असे म्हटले जाते. 31. ३१. Satimato ravimaṇḍalasantibhāSakaṭamagganibhā’yamanussati,Purimajātisu nābhivirajjhatiSaravaye sarabhaṅgasaro yathā; () स्मृतीवान असलेल्या त्यांच्यासाठी, सूर्यमंडळासारखी तेजस्वी आणि गाडीच्या मार्गासारखी स्पष्ट असणारी ही पूर्वजन्म-अनुस्मृती पूर्वजन्मांचे स्मरण करताना कधीही चुकत नाही; ज्याप्रमाणे शरभंग ऋषींचा बाण आपल्या लक्ष्यापासून कधीही चुकत नाही. 32. ३२. Acutiyācutiyāmati māsaneSutavatī’tavatī’hati bujjhituṃ,Samudite’mudite kumudāni’maNakamalā kamalāni alaṅkari; () (Yamakabandhanaṃ; ) मृत्यू आणि जन्माच्या चक्रातून मुक्त होण्यासाठी, आसनावर बसलेल्या त्या ज्ञानी बुद्धांचे मन भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील गोष्टी जाणण्यासाठी प्रवृत्त झाले; ज्याप्रमाणे सूर्योदयानंतर कमळे आणि चंद्राच्या उदयाने कुमुदिनी प्रफुल्लित होऊन पृथ्वीला सुशोभित करतात. 33. ३३. RuciracandamaricivilepinīKumudasaṇḍavikāsavihāsinī,RajanimajjhimayāmavilāsinīTadadhisīladhanaṃ vijābhāsi kiṃ () सुंदर चंद्राच्या किरणांचे उटणे लावलेली, कुमुदिनीच्या (पांढऱ्या कमळांच्या) समूहाच्या उमलण्याने हसणारी आणि रात्रीच्या मध्य प्रहरात विलास करणारी ती रात्र, शीलरूपी धनाने संपन्न असलेल्या त्या बुद्धांच्या प्रकाशाने अधिकच शोभून दिसू लागली नाही का? 34. ३४. GhanasunīlavisālatapovanaṃAnalabhāsurakīṭakulākulaṃ,Rajanirājiniyā kusumākulā-Viraḷakesakalāpasiriṃ bhajī; () काजव्यांच्या समूहाने चमकणारे ते दाट, गडद निळे आणि विस्तीर्ण तपोवन, रात्रीरूपी राणीच्या फुलांनी सजवलेल्या मोकळ्या केसांच्या सौंदर्यासारखे भासत होते. 35. ३५. Tadupahāraratāyi’va komudī-Bhujalatāya vibhāvaribhīruyā,GahitalājakabhājanavibbhamaṃPhuṭitakeravakānana māhari; () जणू काही त्यांना (बुद्धांना) भेट देण्यासाठी उत्सुक असलेल्या रात्रीरूपी भित्र्या स्त्रीने, आपल्या चांदण्यारूपी कोमल बाहूंनी, उमललेल्या पांढऱ्या कमळांच्या वनाच्या रूपाने लाह्यांनी भरलेले भांडेच आणून ठेवले होते. 36. ३६. Tibhuvanekaraviṃ ravibhattariAparadīpagate sarasīvadhū,Rajaniyā vihitāvasarā’pi kiṃParicariṃsu patibbatamabbhutaṃ; () त्रैलोक्याचा एकमेव सूर्य (भौतिक सूर्य) अस्ताचलाला गेल्यानंतर, रात्रीने संधी मिळवून दिली असता, सरोवराच्या नववधूंनी (कमळांनी) त्या अद्भुत आणि एकनिष्ठ पतीची (बुद्धरूपी सूर्याची) सेवा केली नाही का? 37. ३७. Parilasiṃsu bhusaṃ bhuvane’vu bhoRavipathe vitatā, vitatārakā,Animise hi mahāya mahimatoJalitadīpasikhāca mahītale; () अहो! आकाशात पसरलेले तारे या जगात अत्यंत चमकत होते, आणि पृथ्वीतलावर त्या महान व जागृत (बुद्धांच्या) पूजेसाठी जळणाऱ्या दिव्यांच्या ज्योती प्रकाशत होत्या. 38. ३८. MakaratenaketanasantibhāTuhinadīdhitidīdhiti majjhime,Nisi dadāra sadārasarāginaṃHadayakeravakeravakānanaṃ; () (Yamakabandhanaṃ) रात्रीच्या मध्यभागी, कामदेवाच्या ध्वजासारखे असणारे चंद्राचे शीतल किरण, आपल्या पत्नीसह असणाऱ्या विलासी पुरुषांच्या हृदयकमळांना प्रफुल्लित करत होते. 39. ३९. Atha bhavābhavadiṭṭhivibheda naṃVimati moha tamopuṭapāṭa naṃ,Cutupapātapabhuti vijāna naṃKathamalattha sadibbaviloca naṃ; () त्यानंतर, अस्तित्व आणि नास्तित्वाच्या चुकीच्या दृष्टीचा नाश करणारे, शंका व मोहाचा अंधार दूर करणारे आणि प्राण्यांच्या च्युती (मृत्यू) व उत्पत्तीला (जन्माला) जाणणारे ते दिव्य चक्षू त्यांनी कसे प्राप्त केले? 40. ४०. KusalakammapabhāvasamubbhavaṃSukhumaduragatāni’pi gocaraṃ,Animisāna pasādavilocanaṃRudhirasembhamakalāpagataṃka yathā; () कुशल कर्मांच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेले, सूक्ष्म आणि दूरवरच्या गोष्टींनाही पाहू शकणारे, देवांच्या डोळ्यांप्रमाणे निर्मळ आणि रक्त, कफ इत्यादी दोषांपासून मुक्त असणारे ते दिव्य चक्षू कसे होते? 41. ४१. Tathariva’kkhisamena sudhāsinaṃVimatidiṭṭhimisodhanahetunā,Hatamanopakilesamalena soVigatamānusakenahi cakkhunā; () त्याचप्रमाणे, शंका आणि चुकीच्या मतांचे शुद्धीकरण करण्यासाठी, मनातील क्लेशांचा मळ नष्ट केलेल्या त्यांनी, मानवी मर्यादांच्या पलीकडे असलेल्या त्या दिव्य चक्षूंद्वारे पाहिले. 42. ४२. KaratalamburuhoparicakkhumāYathārivā’malakībadarīphalaṃ,Cutupapattigatepi tathāgateTibhuvanamhi yathicchita maddasa; () ज्याप्रमाणे हाताच्या तळव्यावर ठेवलेले आवळ्याचे किंवा बोराचे फळ स्पष्ट दिसते, त्याचप्रमाणे चक्षुमान बुद्धांनी त्रैलोक्यातील प्राण्यांचे मृत्यू आणि पुनर्जन्म आपल्या इच्छेनुसार स्पष्टपणे पाहिले. 43. ४३. Navupapātakhaṇeca cutikkhaṇeVisayabhāvamupenti tathāgatā,Tadupacāravaseni’hadassanaṃKhamati aṭṭhakathācariyāsabho; () पुनर्जन्माच्या आणि मृत्यूच्या क्षणी प्राणी दिव्य चक्षूंचे विषय बनतात; अट्ठकथाचार्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या आचार्यांनी या दिव्य दर्शनाला 'उपचार' पद्धतीनुसार योग्य मानले आहे. 44. ४४. Upadhihīna’dhihanīnatathāgateAnapanītapaṇīta tathāgate,Anabhirūpa’bhirūpatathāgateSugati duggati dugga mupāgate; () (Yamakabandhanaṃ; ) हीन आणि श्रेष्ठ असलेल्या प्राण्यांना, क्लेशांनी युक्त आणि उत्तम गुणांनी संपन्न असलेल्या प्राण्यांना, कुरूप आणि रूपवान असलेल्या प्राण्यांना, तसेच सुगती आणि दुर्गतीला प्राप्त झालेल्या प्राण्यांना त्यांनी पाहिले. 45. ४५. Tiriyamuddhamadhopatitīya soMatipahaṃ abhipassi yathārahaṃ,Nicitakammapatheca tathāgateUpari pādakajhānasamuṭṭhito; () ध्यानातून उठून, त्यांनी आपल्या श्रेष्ठ बुद्धीने वर, खाली आणि सभोवताली असणाऱ्या सर्व प्राण्यांना त्यांच्या संचित कर्मांच्या गतीनुसार योग्य प्रकारे पाहिले. 46. ४६. Akusalāni kariṃsu ime tidhāSucaritāni kariṃsu tidhā ime,Ariyamaggaphalehika samaṅginoNasamaṇā’tipi antimavatthunā; () या लोकांनी काया, वाचा आणि मनाने तीन प्रकारे अकुशल कर्मे केली; तर यांनी तीन प्रकारे सुचरित (चांगली कर्मे) केली. हे आर्यमार्ग आणि फळांनी युक्त आहेत, तर हे अंतिम पराजिका पत्करल्यामुळे खरे श्रमण नाहीत. 47. ४७. Guṇanirākaraṇena asādhavoUpavadiṃsu nasanti guṇā’ti’me,Apicasappurisā’riyapuggaleTadanurūpaguṇehi pasaṃsayuṃ; () या दुर्जनांनी गुणांचा इन्कार करून 'येथे कोणतेही गुण नाहीत' अशी निंदा केली; परंतु या सत्पुरुषांनी आर्य पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) योग्य गुणांनुसार त्यांची प्रशंसा केली. 48. ४८. Vitathaladdhiparāmasanā imeParamaladdhiparāmasanā ime,Gahitaladdhivasena tahiṃtahiṃNicitakammapathā janatā ayaṃ; () हे लोक खोट्या सिद्धांतांना (मिथ्या दृष्टीला) चिकटून राहिले आहेत, तर हे लोक श्रेष्ठ सिद्धांताचे (सम्यक दृष्टीचे) पालन करत आहेत; त्यांनी स्वीकारलेल्या मतांनुसार या लोकसमुदायाने तिथे तिथे आपापली कर्मे संचित केली आहेत. 49. ४९. CaturapāyamapāyamapāyatiṃUpagatā sugati sugatiṃiti,Yati samāhitavāhitavā’ ddasaAnimisakkhisamakkhisamanvito; () (Yamakabandhanaṃ) एकाग्रचित्त झालेल्या आणि सर्व पापांचा त्याग केलेल्या, अनिमिष (न मिटणाऱ्या) नेत्रांनी युक्त अशा त्या यतींनी (बोधिसत्त्वांनी) चार अपाय (दुर्गती) आणि सुगती प्रत्यक्ष पाहिली. 50. ५०. Sammāsammasatosato satimato kammādihetubbhavaṃRūpārūpamanāgataṅni mahā mohandhakāro dhiyā,Abbhatthaṅgami yāya soḷasavidhā kaṅkhācatekālikāSākaṅkhātaraṇabbisuddhu dutiyeyāme pavattā mati; () स्मृतिमान होऊन रूप आणि अरूपाच्या उत्पत्तीच्या कर्मादी कारणांचे योग्य प्रकारे मनन करत असताना, ज्या प्रज्ञेमुळे महामोहाचा अंधकार नष्ट झाला आणि तिन्ही काळांविषयी असणारी सोळा प्रकारची शंका नाहीशी झाली; रात्रीच्या दुसऱ्या प्रहरात प्रवृत्त झालेली ती बुद्धी म्हणजेच 'कांक्षातरणविशुद्धी' होय. Iti medhānandābhidhānenayatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe avidure nidāne pubbenivāsañāṇadibbacakkhuñāṇādhigama pavattiparidīpo terasamo saggo. अशा प्रकारे, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या, मेधानंद नावाच्या यतींनी रचलेल्या 'जिनवंशदीप' मधील 'अविदूरे निदान' अंतर्गत 'पुब्बेनिवासज्ञान' (पूर्वजन्मस्मरण ज्ञान) आणि 'दिव्यचक्षुज्ञान' प्राप्तीचे वर्णन करणारा हा तेरावा सर्ग समाप्त झाला. 1. १. Sudhākare vikasitakeravākareKamenu’ pāsati sati pacchimaṃ disaṃ,Vihāvarī sasirucirānanaṃ jinaṃBhajanti pacchimamathayāma motari; () चंद्र पश्चिमेकडे मावळत असताना आणि पांढरी कमळे उमलत असताना, चंद्रासारखे सुंदर मुख असलेली ती रात्र जणू काही जिनांची (बुद्धांची) सेवा करत रात्रीच्या अंतिम प्रहरात (तिसऱ्या प्रहरात) प्रवेश करती झाली. 2. २. Khaṇaṃ nisāpati virahātureva’yaṃNisāvadhū malinapayodharambarā,Catuddisāyatanayanehi sampatiMumoca sīkaranikarassubindavo; () क्षणभर चंद्राच्या विरहाने व्याकुळ झाल्यासारखी, काळपट ढगांचे वस्त्र परिधान केलेली ती रात्ररूपी वधू चारही दिशांच्या डोळ्यांतून दवबिंदूंचे अश्रू ढाळू लागली. 3. ३. Kilesanāsanapasuto samādhināPuthujjano tadanusayaṃ yathubbahe,Tathaṃ’sunā bhuvanakalaṅkasodhanoNahe kalānidhi sakalaṅka mubbahī; () ज्याप्रमाणे समाधीच्या द्वारे क्लेशांचा नाश करण्यात मग्न असलेला एखादा पृथग्जन (सामान्य मनुष्य) आपल्या अनुशायांचे (सुप्त क्लेशांचे) उच्चाटन करतो, त्याप्रमाणे आपल्या किरणांनी जगाचा अंधकार दूर करणारा चंद्र आकाशात डागासहित शोभून दिसत होता (परंतु बोधिसत्त्व मात्र निष्कलंक होते). 4. ४. Puratthime nabhasi vikiṇṇa tārakā-Pabandhanibbharatimiraṃ viyākarīNisāvadhu valayitahārabhāsura-Sunīlakomalanavakuntalassiriṃ; () पूर्व आकाशात विखुरलेल्या ताऱ्यांमुळे आणि दाट अंधकार दूर झाल्यामुळे, ती रात्ररूपी वधू जणू चमकदार हाराने सुशोभित आणि सुंदर, काळ्या, मऊ केसांच्या सौंदर्याने नटलेली दिसत होती. 5. ५. VipassanābalavimalīkatantaroJinaṅkuro duritamalaṃva candimā,MaricisañcayadhavalīkatambaroTamocayaṃ tamanucaraṃ nirākarī; () विपश्यनेच्या बलाने ज्यांचे अंतःकरण अत्यंत निर्मळ झाले आहे अशा त्या जिनाकुरांनी (बोधिसत्त्वांनी), आपल्या किरणांच्या समूहाने आकाश धवल करणाऱ्या चंद्राने अंधकार नष्ट करावा, त्याप्रमाणे सर्व पापमळाचा नाश केला. 6. ६. Pavāyi sītalamalayānilo bhusaṃDisaṅganā sisiratusārabindavo,Mumoca sā vicari nisā nisākara-Marīcimañjariparicumbite bhuvi; () शीतल मलय पवन वेगाने वाहू लागला, दिशांनी थंड दवबिंदू सोडले आणि चंद्राच्या किरणरूपी मंजिरींनी चुंबन घेतलेल्या पृथ्वीवरून ती रात्र निघून गेली. 7. ७. Niraṅgaṇe nirupakilesa niccaleMudumhi kammaniyavisuddhibhāvage,Samāhite manasi vipassanāmanaṃAthāsavakkhayamatiyā’ bhīnīhari; () मन जेव्हा निष्कलंक, उपक्लेशांरहित, निश्चल, मृदू, कर्मक्षम, अत्यंत शुद्ध आणि समाहित झाले, तेव्हा त्यांनी आपले चित्त विपश्यनेकडे आणि त्यानंतर आसवांच्या क्षय करणाऱ्या ज्ञानाकडे (आसवक्खयज्ञान) वळवले. 8. ८. Sabārasaṅgikabhavacakka majjhagāAnukkamena’pi paṭilomato sudhīVavatthayaṃ yamariyañāṇadassanaṃVisuddhiyā visaddhiyā taduccate; () त्या सुज्ञ बोधिसत्त्वांनी बारा अंगांनी युक्त असलेल्या भवचक्राचे अनुलोम आणि प्रतिलोम क्रमाने चिंतन केले. त्यांनी जे श्रेष्ठ 'ज्ञानदर्शन' प्रस्थापित केले, त्यालाच विशुद्धीचे 'ज्ञानदर्शनविशुद्धी' असे म्हटले जाते. 9. ९. Khaṇena yo sarati sahassalocanoYathāvato dasasatamattha massapi,Vidhātuno nijacaraṇaṅgulippabhā-Vibhusitā’khilabhuvanodarassa’pi; () ज्यांच्या पायांच्या बोटांच्या प्रकाशाने संपूर्ण ब्रह्मांड सुशोभित झाले आहे, अशा त्या विधात्याचे (ब्रह्मदेवाचे) किंवा हजार डोळे असलेल्या इंद्राचेही सामर्थ्य ज्यांच्या एका क्षणाच्या स्मरणापुढे फिके पडते; 10. १०. AsesanīvaraṇatusārasosinoSamādhisambhava’ khilajhānalābhino,Jagattayaṃ karabadaraṃ’va dassinoNayassa kassaci visayatta māgataṃ; () ज्यांनी सर्व नीवरणांरूपी (अडथळ्यांरूपी) बर्फाचा पूर्णपणे नाश केला आहे, जे समाधीतून उत्पन्न होणाऱ्या सर्व ध्यानांचे लाभधारक आहेत आणि जे तिन्ही लोकांना हातावरील आवळ्याप्रमाणे प्रत्यक्ष पाहणारे आहेत, अशा त्यांच्या ज्ञानाच्या मार्गात काहीही अज्ञात राहिले नाही. 11. ११. Adiṭṭha mappaṭi viditaṃ sayaṃpurāAnuttaraṃtamariyañāṇadassanaṃ,Imassa gotamasamaṇassa sijjhateGarūpasevanavirahassa abbhūtaṃ; () पूर्वी कधीही न पाहिलेले आणि न अनुभवलेले ते अनुत्तर श्रेष्ठ 'आर्य ज्ञानदर्शन' या श्रमण गोतमांना कोणत्याही गुरूच्या सेवेशिवाय (मार्गदर्शनाशिवाय) स्वतःच प्राप्त झाले, हे अत्यंत आश्चर्यकारक आहे! 12. १२. Bhavebhave parivitadānapārami-Balena’hū vijaṭitalobhabandhano,Samettikhantyanugatasīlapāramī-Jalena nibbutapaṭighādipāvako; () जन्मोजन्मी आचरिलेल्या दानपारमितेच्या बलाने त्यांनी लोभाचे बंधन तोडून टाकले होते; आणि मैत्री व क्षमेने युक्त अशा शीलपारमितेच्या जलाने त्यांनी क्रोध इत्यादींचा अग्नी शांत केला होता. 13. १३. Bhavebhave bhavi thirañāṇapāramī-Padhaṃsitā’khilaviparītadassano,Vināyakappabhuti garūpasevana-Vasena pucchiya hatamohasaṃsayo; () जन्मोजन्मी दृढ अशा प्रज्ञापारमितेच्या प्रभावाने त्यांनी सर्व विपरीत दृष्टीचा (चुकीच्या विचारांचा) नाश केला होता; आणि विनायकादी (पूर्वीच्या बुद्ध) गुरूंची सेवा करून व त्यांना प्रश्न विचारून त्यांनी आपला मोह आणि संशय नष्ट केला होता. 14. १४. Bhavebhave budhajanapujanādināGarūbhivādanabahumānanādinā,Janāpacāyanavidhinā vinodayiSadappa munnati mabhimāna muddhaṭaṃ; () जन्मोजन्मी सुज्ञ लोकांचे पूजन करून, गुरूंचे अभिवादन व बहुमान करून आणि लोकांप्रती आदरभाव दाखवून त्यांनी स्वतःमधील गर्व, अहंकार आणि उद्धटपणा दूर केला होता. 15. १५. Bhavebhave vibhavaratiṃ ratiṃbhaveAnaṅgasaṅgamarati maṅganāratiṃ,Gharā’bhinikkhamiya’nagāriyaṃratoApānudī paṭilabhi jhāna mattanā; () जन्मोजन्मी संपत्तीची आसक्ती, भवाची (अस्तित्वाची) आसक्ती, कामभोगांची आसक्ती आणि स्त्रियांची आसक्ती सोडून, गृहत्याग करून अनगारिक (गृहहीन) प्रवासात रममाण होत त्यांनी स्वतः ध्यान प्राप्त केले आणि क्लेशांचे निवारण केले. 16. १६. Bhavebhave sa’vīriya saccapāramī-Parāyaṇo adhikusalesu cāratiṃ,Jahaṃ vacīduritamalaṃ catubbidhaṃVisodhayī nijahadayañca paggahī; () जन्मोजन्मी वीर्य (उत्साह) आणि सत्यपारमितेचे पालन करणारे, कुशल धर्मांमध्ये रमणारे, चार प्रकारच्या वाणीच्या दुष्कृत्यांचा त्याग करणारे आणि स्वतःचे हृदय शुद्ध ठेवून प्रयत्नशील राहणारे ते होते. 17. १७. Bhave bhave iti samatiṃsapāramī-Visujjhitā’ kusalamanomalimaso,Kamena indriya paripākataṃ gatoNacaññasampada mahipatthayī sudhī; () अशा प्रकारे जन्मोजन्मी तीस पारमितांच्या आचरणाने विशुद्ध झालेले, अकुशल मळापासून मुक्त असलेले आणि इंद्रियांच्या परिपक्वतेला प्राप्त झालेले ते सुज्ञ बोधिसत्त्व इतर कोणत्याही सांसारिक संपत्तीची इच्छा करत नव्हते. 18. १८. Bhave bhave agaṇitameva bodhiyāDayāya coditahadayo’hi kapatthanaṃ,Akā catubbidhaphalasampadā tatoPadissare niravasarā riva’ntani; () जन्मोजन्मी करुणेने प्रेरित होऊन त्यांनी केवळ बोधीसाठी अगणित वेळा संकल्प केला होता; त्यामुळेच चार प्रकारच्या फलप्राप्तीची समृद्धी त्यांच्यामध्ये विनाविलंब प्रकट झाली. 19. १९. Bhave bhave sakapaṇidhānasattiyāTidhā’hisaṅkhatakusalaṃ imassa bho,Nasādhaye kimariyañāṇadassanaṃAnaññapuggalavisayaṃ nasaṃsayo; () जन्मोजन्मी स्वतःच्या संकल्पाच्या सामर्थ्याने त्यांनी तीन प्रकारे संचित केलेले जे कुशल कर्म आहे, ते इतर कोणत्याही व्यक्तीच्या कक्षेबाहेर असलेले हे श्रेष्ठ 'आर्य ज्ञानदर्शन' का साध्य करणार नाही? यात काहीच संशय नाही. 20. २०. Aniccato’dayavayatāya dukkhatoSadukkhatāyapi avidheyatādinā,Anattato varamati khandhapañcakaṃPunappunaṃ samupaparikkha mussahī; () त्या श्रेष्ठ बुद्धीच्या बोधिसत्त्वांनी पाच स्कंधांचे (पंचस्कंध) उदय आणि व्यय होत असल्यामुळे 'अनित्य' म्हणून, सतत पीडादायक असल्यामुळे 'दुःख' म्हणून आणि आपल्या नियंत्रणात नसल्यामुळे 'अनात्म' म्हणून वारंवार परीक्षण करण्याचा प्रयत्न केला. 21. २१. Kalāpasammasanamukhena bārasa-Vidhe anādikabhavacakkanissite,Kamena sattasu anupassanāsu soJinaṅkuro tadavayave’bhinīhari; () समूह-मननाच्या (कलापसंमसन) माध्यमातून, अनादी काळापासून चालत आलेल्या बारा प्रकारच्या भवचक्रावर आणि त्याच्या अंगांवर त्या जिनाकुरांनी (बोधिसत्त्वांनी) क्रमशः सात प्रकारच्या अनुपश्यनांमध्ये (विपश्यना पद्धतींमध्ये) आपले चित्त केंद्रित केले. 22. २२. AniccatobhusamanupassamuddhariAsesasaṅkhatagataniccasaññitaṃ,Anattato samanuvipassa dukkhatoSasaṅkhatepajahi sukhattasaññitaṃ; () सर्व संस्कारांना (संस्कृत गोष्टींना) 'अनित्य' रूपाने पाहत त्यांनी नित्यतेची संज्ञा (भ्रम) पूर्णपणे उपटून टाकली; आणि त्यांना 'दुःख' व 'अनात्म' रूपाने पाहत त्यांनी संस्कारांमधील सुख आणि आत्म्याची संज्ञा सोडून दिली. 23. २३. Vinodayī sumati virāganibbidā-Vasena saṅkhatagatarāganandiyo,Nirodhanissajanavasā’nupassiyaTathodayādiyanamasesaṅghate; () त्या सुज्ञ बोधिसत्त्वांनी विराग (आसक्तीचा अभाव) आणि निर्वेदाच्या (वैराग्याच्या) बळावर सर्व संस्कारांमधील राग (आसक्ती) आणि नंदी (आनंद) दूर केली; आणि निरोध व त्यागाच्या भावनेने सर्व संस्कारांच्या उदय आणि व्ययाचे निरीक्षण केले. 24. २४. Vidhāyadubbidhamanupassato kasatoAsesasaṅkhatamapi nāmarūpato,Nidānato punakhaṇato’dayabbayaṃUpaṭṭhahi dviguṇitapañcavisadhā; () सर्व संस्कारांचे नाम आणि रूपाच्या द्वारे दोन प्रकारे मनन करत असताना, त्यांच्या कारणांवरून आणि क्षणोक्षणी होणाऱ्या उदय-व्ययावरून (उत्पत्ती आणि नाशावरून) त्यांना पन्नास प्रकारे (२५ गुणिले २) उदय-व्यय स्पष्टपणे जाणवू लागला. 25. २५. Sudhīmato taruṇavipassanāyi’meVipassakassi’ti dasupakkilesakā,BhavuṃpabhāsatimatipītinicchayoSukhī’hanāsamathanikantyupekkhanā; () त्या सुज्ञ बोधिसत्त्वांना तरुण (प्रारंभिक) विपश्यनेच्या अवस्थेत विपश्यनेचे दहा उपक्लेश (अडथळे) जाणवले; जे म्हणजे - प्रकाश (ओभास), ज्ञान (ञाण), प्रीती (पीति), प्रश्रब्धी (पस्सद्धि), सुख (सुख), अधिमोक्ष (अधिमोक्ख), प्रग्रह (पग्गह), उपस्थान (उपट्ठान), उपेक्षा (उपेक्खा) आणि निकंती (आसक्ती) हे होत. 26. २६. Pasannalohita paripuṇṇaviggahāViniggatā niravadhilokadhātusu,Vipassanābalapabhavā’bhipatthariSudhantakañcanarasapiñjarappabhā; () प्रसन्न (शुद्ध) रक्ताने परिपूर्ण असलेल्या त्यांच्या शरीरातून विपश्यनेच्या बलामुळे उत्पन्न झालेला, वितळलेल्या सोन्यासारखा पिवळसर सुवर्णप्रकाश बाहेर पडला आणि तो अथांग लोकधाडूंमध्ये (ब्रह्मांडांमध्ये) पसरला. 27. २७. Ayaṃpatho nabhavati tappabhādayoVisattikāpabhutikilesavatthukā,Punodayabbaya manupassato tatoPatho samubbhavi dasupakkilesagaṃ; () 'हा (मुक्तीचा) मार्ग नाही' - कारण तो प्रकाश इत्यादी तृष्णादी क्लेशांचे कारण बनू शकतात, असे जाणून त्यांनी पुन्हा उदय-व्ययाचे निरीक्षण केले; आणि त्यानंतर दहा उपक्लेशांवर मात करणारा खरा मार्ग प्रकट झाला. 28. २८. Pathāpathaṃ samupaparikkhatoitiSudhīmato taruṇavipassakassayā,Samuṭṭhitā nisitavipassanāmatiPathāpathikkhaṇakavisuddhi vuccate; () अशा प्रकारे, 'हा मार्ग आहे आणि हा मार्ग नाही' याचे परीक्षण करणाऱ्या त्या सुज्ञ तरुण विपश्यकामध्ये जी तीक्ष्ण विपश्यना बुद्धी उत्पन्न झाली, तिलाच 'मार्गामार्गज्ञानदर्शनविशुद्धी' (किंवा पथापथक्षणकविशुद्धी) असे म्हटले जाते. 29. २९. Narāsabho adhigatañātatīraṇa-Pariññavā uparipahāṇasaṅkhayā,Pariññayā ubhaya visuddhisiddhiyāTisaccadassanapasuto samārabhī; () मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्या बोधिसत्त्वांनी 'ज्ञातपरिज्ञा' आणि 'तीरणपरिज्ञा' प्राप्त केली होती; आणि पुढे 'प्रहाणपरिज्ञा' मिळवण्यासाठी तसेच दोन्ही विशुद्धींच्या सिद्धीसाठी त्यांनी तीन आर्या सत्यांच्या दर्शनाचा अभ्यास सुरू केला. 30. ३०. Aniccalakkhaṇamapaki dukkhalakkhaṇaṃAnattalakkhaṇamatha sabbasaṅkhate,Yathāvato nasamanupassi santati-Riyāpathehica pihitaṃghaṇenaso; () सर्व संस्कारांमधील अनित्य लक्षण, दुःख लक्षण आणि अनात्म लक्षण हे पूर्वी संतती (निरंतरता), इरियापथ (शारीरिक हालचाली) आणि घनसंज्ञा (एकसंधता) यांच्यामुळे झाकले गेल्याने यथार्थपणे दिसत नव्हते. 31. ३१. Visodhayaṃ matimudayabbaye tatoLahuṃ tilakkhaṇavisadattago bhusaṃ,Vipassanāpathapaṭipanna mattanāAlatthabhaṅgadhibhayañāṇamādikaṃ; () त्यानंतर उदय-व्ययाच्या ज्ञानाने आपले चित्त शुद्ध करत, त्रिलक्षणांच्या (अनित्य, दुःख, अनात्म) स्पष्टतेप्रत वेगाने पोहोचून, विपश्यनेच्या मार्गावर चालणाऱ्या त्यांनी स्वतः 'भंगज्ञान' आणि 'भयज्ञान' इत्यादी उत्तरोत्तर ज्ञान प्राप्त केले. 32. ३२. Sayambhuno uparinavānupassanā-Vibhāvanā navaguṇavaṇṇanāyidha,Vidhīyate navavidhañṇabhāvanāPavuccate sapakaṭipadāvisuddhiti; () स्वयंभूंच्या (बुद्धांच्या) नऊ उच्च अनुपश्यनांचे (विपश्यनांचे) स्पष्टीकरण आणि नऊ गुणांचे वर्णन येथे केले आहे. नऊ प्रकारच्या ज्ञानभावनेला 'प्रतिपद्ज्ञानदर्शनविशुद्धी' (मार्गप्रतिपदा विशुद्धी) असे म्हटले जाते. 33. ३३. Matīhitihipi catusaccachādaka-Tamovidhaṃsana samanantaraṃ thiraṃ,Nirodhagocaramalabhittha gotrabhu-Matiṃ sudhī anariyagottabāhiraṃ; () चार आर्यसत्यांना झाकून टाकणाऱ्या अंधकाराचा नाश केल्यानंतर लगेचच, त्या सुज्ञ (बोधिसत्त्वांनी) अनार्य गोत्राच्या पलीकडे जाणारे, निरोधाला (निर्वाणाला) आपले आलंबन बनवणारे आणि स्थिर असे 'गोत्रभू ज्ञान' प्राप्त केले. 34. ३४. PasatthagotrabhumatidinnasaññakaṃSamūlamuddhaṭakalusattayaṃ sudhī,VibandhaduggativinipātanādikaṃAthādimaṃpaṭilabhī ñāṇadassanaṃ; () त्या प्रशंसनीय गोत्रभू ज्ञानाने दिलेल्या संकेतावरून, सुज्ञ बोधिसत्त्वांनी अडथळे, दुर्गती आणि पतन इत्यादींना कारणीभूत असणाऱ्या तीन मळांना (संयोजनांना) मुळासकट उपटून टाकले आणि त्यानंतर पहिले 'ज्ञानदर्शन' (स्रोतापत्ती मार्गज्ञान) प्राप्त केले. 35. ३५. Yadevanantaraphaladanti paṇḍitāVadantitapphalamapi paccavekkhaṇaṃ,Alattha so puna dutiyāya bhumiyāVipassanaṃ samadhigamāya bhāvayī; () ज्याला पंडित 'आनंतर्य फल' म्हणतात, त्यांनी त्या फलाचे आणि प्रत्यवेक्षणाचे (परावर्तनाचे) ज्ञान प्राप्त केले. त्यानंतर त्यांनी दुसऱ्या भूमीच्या (सकृदागामी मार्गाच्या) प्राप्तीसाठी पुन्हा विपश्यनेची भावना (अभ्यास) केली. 36. ३६. Bhusovisosita bhavadukkhakaddamaṃAkālikaṃ tanukatakibbisattayaṃ,Anuttaraṃ dutiyamalattha tapphalaṃSapaccavekkhaṇamatha ñāṇadassanaṃ; () संसारदुःखाचा चिखल पूर्णपणे सुकवून टाकणारे, अकालिक आणि तीन क्लेशांना (राग, द्वेष, मोह) अत्यंत क्षीण करणारे असे अनुत्तर दुसरे फल (सकृदागामी फल) त्यांनी प्रत्यवेक्षण ज्ञानासह आणि ज्ञानदर्शनासह प्राप्त केले. 37. ३७. Vipassanaṃpunarapibhāvayaṃ sayaṃSamuddhaṭālayapaṭighaṃ bhavāpahaṃ,SapaccavekkhaṇaphalañāṇamajjhagāAnuttaraṃ tatiyaka ñāṇadassanaṃ; () स्वतः पुन्हा विपश्यनेची भावना करत, आसक्ती (आलय) आणि प्रतिघ (द्वेष) यांचे समूळ उच्चाटन करणाऱ्या आणि भवाचा नाश करणाऱ्या, प्रत्यवेक्षणासह असणाऱ्या अनुत्तर तिसऱ्या ज्ञानदर्शनाला (अनागामी मार्ग व फलज्ञानाला) त्यांनी प्राप्त केले. 38. ३८. Tilakkhaṇaṃ thiramatimā’bhipattiyāSubhāvayika upari catutthabhumiyā,Avāriyāsaniriva tālamatthakeKilesamuddhaniranihaccacārinaṃ; () चौथ्या भूमीच्या (अर्हत्त्वाच्या) प्राप्तीसाठी त्यांनी स्थिर मनाने त्रिलक्षणाची (अनित्य, दुःख, अनात्म) उत्तम प्रकारे भावना केली. ताडाच्या झाडाच्या शेंड्यावर पडणाऱ्या अजिंक्य विजेप्रमाणे त्यांनी क्लेशांच्या मस्तकाचा चूर्ण करून नाश केला. 39. ३९. Nivāritākhila bhavacakkavibbhamaṃSavāsanāparimita pakāpanāsanaṃ,Anaññagocara varañāṇadassanaṃAlattha tapphalamapipaccavekkhaṇaṃ; () संपूर्ण भवचक्राच्या भ्रमणाचा अंत करणाऱ्या, वासनेसह (सुप्त प्रवृत्तींसह) सर्व क्लेशांचा पूर्णपणे नाश करणाऱ्या आणि इतरांच्या कल्पनेपलीकडे असणाऱ्या श्रेष्ठ ज्ञानदर्शनाला त्यांनी त्याच्या फलासह आणि प्रत्यवेक्षणासह प्राप्त केले. 40. ४०. Tadāsavakkhayamatigñāṇadassana-Visuddhivuccati arahattapattiyā,Sahevacuddasavidha buddhabuddhiyoJino catubbidha paṭisambhidālabhī; () तेव्हा, अर्हत्त्व प्राप्तीमुळे मिळणाऱ्या त्या आसवक्षय ज्ञानाला 'ज्ञानदर्शनविशुद्धी' असे म्हणतात. त्याच वेळी जिन (बुद्धांनी) चौदा प्रकारच्या बुद्ध-बुद्धी आणि चार प्रकारच्या प्रतिसंभिदा (विश्लेषणात्मक ज्ञान) प्राप्त केल्या. 41. ४१. Asādhāraṇaṃ ñāṇachakkaṃbalāniDasa’ṭṭhārasāveṇikā buddhadhammā,CatuddhāvisārajjamiddhānubhāvāSamiddhāsahecārahattena tassa; () सहा असाधारण ज्ञाने, दहा बले, अठरा आवेणिक बुद्धधर्म, चार वैशारद्ये आणि ऋद्धींचा प्रभाव हे सर्व त्यांच्या अर्हत्त्व प्राप्तीसोबतच सिद्ध झाले. 42. ४२. Abhiññeyyadhamme abhiññāya sāmaṃPariññeyya dhamme pariññāya sāmaṃ,Pahātabba dhamme pahantvāna sāmaṃSanibbānamaggapphalaṃ sacchikatvā; () स्वतः जाणण्यायोग्य धर्मांना प्रत्यक्ष जाणून, परिपूर्णपणे समजून घेण्यायोग्य धर्मांना स्वतः समजून घेऊन, त्याग करण्यायोग्य धर्मांचा स्वतः त्याग करून आणि निर्वाणासह मार्ग व फलाचा साक्षात्कार करून; 43. ४३. Siyāyāvatāñeyya dhammappavattiSiyātāvatā tassa ñāṇappavatti,Abhiññāya sabbaññutāñāṇa māsiSahevārahattena sabbaññu buddho; () जेवढी ज्ञेय धर्मांची (जाणण्यायोग्य गोष्टींची) व्याप्ती आहे, तेवढीच त्यांच्या ज्ञानाचीही व्याप्ती झाली. हे सर्व जाणून घेऊन ते अर्हत्त्वाच्या प्राप्तीसोबतच 'सर्वज्ञ बुद्ध' झाले. 44. ४४. Mahāmohaniddāpagomaggañāṇa-Ppabuddho’hisambodhiyā sobhamāno,Munindo dinindaṃ’ susandohahāsi-’Ndirāmandirindivarābhaṃahāsi; () महामोहाच्या निद्रेतून मार्गज्ञानाद्वारे जागृत झालेले आणि सम्यक् संबोधीने सुशोभित असणारे मुनींद्र (मुनींचे स्वामी बुद्ध), सूर्यालाही फिके पाडणारे आणि लक्ष्मीच्या मंदिरातील नीलकमलाच्या सौंदर्याचा उपहास करणाऱ्या कांतीने शोभून दिसू लागले. 45. ४५. SubuddhābhisambodhipubbācalambhāSahevāruṇo buddhasūrodayena,Samuṭṭhāsi veneyya bandhūhisaddhiṃPabujjhiṃsu abbhuggatamhojakosā; () सम्यक् संबोधीरूपी पूर्व पर्वतावरून, अरुणोदयासोबतच बुद्धरूपी सूर्याचा उदय झाल्यामुळे, विनेय (उपदेशास पात्र असणाऱ्या) बांधवांसह ते उठले आणि उमलणाऱ्या कमळाच्या कळ्यांप्रमाणे सर्व जण जागृत झाले. 46. ४६. Uḷārāvabhāso tadā jātikhetteBhusaṃpātubhuto mahīsampavedhi,Siḷāsāḷaseḷāvataṃsā subhāniNimattāni battiṃsajātātiloke; () तेव्हा बुद्धजन्मक्षेत्रात (जातीक्षेत्रात) एक भव्य प्रकाश प्रकट झाला, पृथ्वी अत्यंत कंपित झाली आणि दगड, साल वृक्ष व पर्वतांनी सुशोभित असलेल्या या जगात बत्तीस शुभ चिन्हे (निमित्त) प्रकट झाली. 47. ४७. Tamojālaviddhaṃsanādīni lokeKarontova cattārikiccāni’māni,Samuṭṭhāsi tasmiṃkhaṇe raṃsimāliRivādiccavaṃsubbhavo buddhasūro; () जगातील अंधकाराचे जाळे नष्ट करणे इत्यादी चार कृत्ये करत, त्याच क्षणी आदित्यवंशात उत्पन्न झालेले बुद्धरूपी सूर्य, किरणांच्या माळेने युक्त असलेल्या सूर्याप्रमाणे उदित झाले. 48. ४८. Mahīlājavuṭṭhīhi sañchannabhutāNabhaṃ kanibbharaṃ gandhadhupaddhajehi,Chaṇhokulā kevalaṃ lokadhātuMahāmaṅgalāvāsa kalīlāvalambiṃ () पृथ्वी लाह्यांच्या वर्षावाने झाकून गेली, आकाश सुगंधी धूप आणि ध्वजांनी भरून गेले, आणि संपूर्ण लोकधातू उत्सवाने व्याकुळ होऊन महामंगलाचे निवासस्थान बनली. 49. ४९. Tadātappadambhoja pūjāgatānaṃSiro bhattibhārañjalīnaṃ surānaṃ,Nirālambamākāsa randhaṃ babhāsaPabhāsāra cūḷāmaṇihakā’karāḷaṃ; () तेव्हा त्यांच्या चरणकमलांच्या पूजेसाठी आलेल्या, भक्तीच्या भाराने मस्तक नमवलेल्या आणि हात जोडलेल्या देवांच्या मुकुटांतील देदीप्यमान चूडामणींच्या प्रकाशाने निराधार आकाश उजळून निघाले. 50. ५०. Guṇonāma sakkhandhasantāna suddhiSakosuddhakhanvdhappabandhohi buddho,Namobuddhabhutassa nipphantañāṇa-Ppahāṇānubhāvāhirūpassatassa; () गुण म्हणजे स्कंध-परंपरेची (चित्त-संततीची) शुद्धी होय. ज्यांची स्कंध-परंपरा अत्यंत शुद्ध आहे, तेच बुद्ध होत. अशा बुद्ध झालेल्या, परिपूर्ण ज्ञान आणि प्रहाण (क्लेशांचा त्याग) यांच्या प्रभावाने युक्त असलेल्या त्यांच्या रूपाला माझा नमस्कार असो. Iti medhānandābhidhānenayatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe avidure nidāne mahā bodhisattassa ariyamaggañāṇābhisambodhi samadhigama pavattiparidīpo cuddasamo saggo. अशा प्रकारे, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या, मेधानंद नावाच्या यतीने (भिक्खूने) रचलेल्या 'जिनवंशदीप' मधील 'अविदूरे निदान' अंतर्गत महाबोधिसत्त्वांच्या आर्यमार्गज्ञान आणि संबोधी प्राप्तीचा प्रसंग वर्णन करणारा हा चौदावा सर्ग समाप्त झाला. Jinavaṃsadīpe avidure nidānabhāgo dutiyo. 'जिनवंशदीप' मधील 'अविदूरे निदान' चा हा दुसरा भाग समाप्त झाला. 1. १. Asseva pakallaṅkavarassakāraṇāSīsakkhimaṃsāni ca dārasunavo,Datvā cirassaṃ akarinti dukkaraṃSo (indavaṃsā’)bhidhajo vicintayī; () "याच श्रेष्ठ वज्रासनाच्या प्राप्तीसाठी मी दीर्घकाळापर्यंत मस्तक, डोळे, मांस तसेच पत्नी आणि मुलांचे दान करून अत्यंत दुष्कर कर्मे केली आहेत," असा विचार त्या इंद्रवंशाचे ध्वज असणाऱ्या मुनींनी (बुद्धांनी) केला. 2. २. Pallaṅkato tāva navuṭṭhahaṃ tahiṃPallaṅkamādhāya nisajja sattahaṃ,Saṅkappapuṇṇo’dhisamādhayo muniSammā samāpajji anekakoṭiyo; () "मी अजून या आसनावरून उठणार नाही," असा विचार करून त्या आसनावर सात दिवस बसून, संकल्प पूर्ण झालेले आणि समाधीने युक्त असलेले ते मुनी कोट्यवधी समापत्तींमध्ये सम्यक् प्रकारे लीन झाले. 3. ३. Nā’yaṃ jahāte vijayāsanā’layaṃYaṃkiñcikiccaṃ karaṇiyamassahi,Saṃvijjate dānipi kāci devatāSaṅkābhighā’tābhivitakkayuṃ iti; () "हे या विजय-आसनाचा त्याग करत नाहीत. अजूनही त्यांचे काही कर्तव्य करायचे शिल्लक राहिले आहे काय?" असा संशय काही देवतांच्या मनात निर्माण झाला. 4. ४. Tāsaṃ viditvāna vitakkamāsanāAbbhuṭṭhito so gaganaṅgaṇaṃ khaṇaṃ,Saṃdassayanto yamapāṭihāriyaṃNissaṃsayo saṃsayasallamuddharī; () त्यांच्या मनातील शंका जाणून घेऊन, ते आपल्या आसनावरून उठले आणि क्षणभर आकाशात गेले. तिथे त्यांनी 'यमक प्रातिहार्य' (जोडी चमत्कार) दाखवून त्यांच्या संशयाचा शल्य (काटा) निःसंशयपणे उपटून टाकला. 5. ५. Nissāya pallaṅkamimaṃ mahīruhaṃSampattasambodhipado’smi cintiya,Oruyha pakallaṅkaṭhitappadesatoPubbuttarānañhi disāna mantarā; () "या आसनाचा आणि या बोधिवृक्षाचा आश्रय घेऊन मी सम्यक् संबोधी पद प्राप्त केले आहे," असा विचार करून ते त्या श्रेष्ठ आसनावरून खाली उतरले आणि पूर्व व उत्तर दिशेच्या मध्यभागी (ईशान्य दिशेला) जाऊन उभे राहिले. 6. ६. Sattāha mindivaracārulocana-Pañcappabhāsāranisecanena so,Samapūjayanto jayabodhimāsanaṃAṭṭhāsi lokekavilocano jino; () नीलकमलासारख्या सुंदर नेत्रांतून पंचरंगी किरणांचा वर्षाव करत, त्या विजय-बोधिसनाची पूजा करत, जगाचे एकमेव नेत्र असणारे ते जिन (बुद्ध) सात दिवस तिथे उभे राहिले. 7. ७. Gantvā ṭhītaṭṭhānajayāsanantarāPubbāparassaṃ disi sattavāsaraṃ,NikkhittacakkaṅkitapādapaṅkajoSo caṅkamī nimmitaratanacaṅkame; () आपल्या उभे राहण्याच्या जागेच्या आणि विजय-आसनाच्या मध्यभागी, पूर्व-पश्चिम दिशेला, चक्रांकित चरणकमल असणारे ते बुद्ध, देवांनी निर्माण केलेल्या रत्नमय चंक्रमणावर (चालण्याच्या मार्गावर) सात दिवस चंक्रमण करत राहिले. 8. ८. So bodhito uttarapacchimantarāDevehi nānāratanehi nimmite,Sattāhamattaṃ maṇimandire muniSammābhidhammaṃ pavihāsi sammasaṃ; () बोधिवृक्षाच्या उत्तर-पश्चिम (वायव्य) दिशेला, देवांनी विविध रत्नांनी निर्माण केलेल्या मणिमंदिरात (रत्नघरात) ते मुनी सात दिवस अभिधम्माचे सम्यक् चिंतन करत राहिले. 9. ९. Manthācale’nambunidhiṃ’va kesavoViññāṇakaṇḍādiṭasā catubbidhaṃ,Tasmiṃ nisinno muni dhammasaṅgaṇi-Mālolayī ñāṇabalena duddasaṃ; () ज्याप्रमाणे विष्णूने मंदर पर्वताने क्षीरसागराचे मंथन केले होते, त्याचप्रमाणे तिथे बसून त्या मुनींनी आपल्या ज्ञानबलाने, विज्ञानस्कंध इत्यादी चार प्रकारच्या कठीण अशा 'धम्मसंगणी'चे मंथन केले. 10. १०. Vebhaṅgiyaṃ khandhavibhaṅgamādikaṃGambhīramaṭṭhārasadhā sudubbudhaṃ,So mārabhaṅgo’tha vibhaṅgasāgaraṃSaṃkhobhayī ñāṇayugantavāyunā; () त्यानंतर, मारविजेत्या बुद्धांनी आपल्या प्रलयकालीन वायूंसारख्या ज्ञानबलाने, स्कंधविभंग इत्यादी अठरा प्रकारच्या अत्यंत कठीण आणि गंभीर अशा 'विभंग' रूपी सागराला घुसळून काढले. 11. ११. So dhātusuññattapajānano jinoNissattanijjivasabhāvadhātuyo,Vitthārayanto tadanantaraṃ varaṃNānānayaṃ dhātukathaṃ vavatthayī; () धातूंच्या शून्यतेचे ज्ञान असणाऱ्या त्या जिनांनी (बुद्धांनी), जीव नसलेल्या आणि सत्त्वरहित असणाऱ्या धातूंचे सविस्तर वर्णन करत, त्यानंतर विविध नयांनी युक्त अशा श्रेष्ठ 'धातुकथा' ग्रंथाची मांडणी केली. 12. १२. Khandhādipaññattivasena chabbidhāPaññattiyo’ti suvibhattamātikaṃ,Paññāya sabbaññujino’tha puggala-Paññatti mālolayi aggapuggalo; () स्कंध इत्यादी प्रज्ञप्तींच्या आधारे सहा प्रकारच्या प्रज्ञप्तींची सुविभक्त मातृका (मजकूर) तयार करून, त्या सर्वज्ञ जिनांनी आणि सर्वश्रेष्ठ पुरुषाने (बुद्धांनी) आपल्या प्रज्ञेने 'पुग्गलपञ्ञत्ति' (पुद्गलप्रज्ञप्ती) ग्रंथाचे मंथन केले. 13. १३. Vādībhasīho sakavādamaṇḍalaṃOruyha sammā paravādamaṇḍalaṃ,Suttāni saṅgayha sahassamaṭṭhadhāSaṃkhitta mādo mukhavādayuttikaṃ; () वादविवादातील सिंहाप्रमाणे असणाऱ्या बुद्धांनी स्वतःच्या सिद्धांतांच्या आणि इतरांच्या सिद्धांतांच्या मंडळात उतरून, आठ हजार सूत्रांचा संग्रह करून, सुरुवातीला मौखिक युक्तिवादाने त्यांचा संक्षेप केला. 14. १४. Ñāṇena vitthāriyamāna mattanoKiñcāpya’nantāpariyanta muttamaṃ,Takkīhi nakkāvacaraṃ nakehiciNātho kathāvatthu mathā’bhisammasi; () जे तर्कशास्त्रज्ञांच्या किंवा इतर कोणाच्याही कल्पनेपलीकडचे आहे, अशा स्वतःच्या ज्ञानाने विस्तार पावणाऱ्या, अनंत आणि असीम अशा श्रेष्ठ 'कथावत्थु' (कथावस्तू) ग्रंथाचे त्या नाथांनी (बुद्धांनी) सम्यक् चिंतन केले. 15. १५. Yaṃ mūlakhandhādivasā dasabbidhaṃUddesaniddesapadā’nurūpato,Niṭṭhānato saṃsayato vibhāgiyaṃGambhīrañāṇena’tha sāgarūpamaṃ; () जे (अभिधम्म/पट्ठान) मूळ-स्कंध इत्यादींच्या आधारे दहा प्रकारचे आहे, उद्देश (संक्षिप्त निर्देश) आणि निर्देश (सविस्तर स्पष्टीकरण) यांच्या पदांनुसार, निष्कर्ष आणि संशयाने विभागलेले, महासागराप्रमाणे अथांग आणि गंभीर ज्ञानाने युक्त आहे; 16. १६. Santaṃ paṇitaṃ nipuṇaṃ sududdasaṃGuḷhaṃ atakkāvacaraṃ acintiyaṃ,Nānānayaṃ taṃ yamakaṃ susaññamoDhammassaro sammasi nippadesato; () जे शांत, प्रणीत (उत्कृष्ट), निपुण, अतिशय दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण), गूढ, अतर्कावचर (तर्काच्या पलीकडचे), अचिंत्य आणि विविध नयांनी (पद्धतींनी) युक्त आहे, अशा त्या यमकाला (किंवा दुहेरी पद्धतीला) संयमी धर्मस्वर (बुद्धांनी) पूर्णपणे अभ्यासले (मनन केले); 17. १७. Nānānayu’ttuṅgataraṅganibbharaṃNeyyatthanītatthamaṇihi maṇḍitaṃ,Dhammantarāvaṭṭasataṃ athāparaṃSaddhammakhandhodakakhandhapūritaṃ; () जे विविध नयांच्या (पद्धतींच्या) उत्तुंग लाटांनी भरलेले आहे, नेय्यार्थ (अनुमान करायचा अर्थ) आणि नीतार्थ (स्पष्ट अर्थ) रूपी मण्यांनी सुशोभित आहे, शेकडो धम्म-आवर्तनांनी (भोवऱ्यांनी) युक्त आहे आणि सद्धम्म-स्कंध रूपी जलसमूहाने परिपूर्ण आहे; 18. १८. Satthā catubbisa timattapaccaya-Velaṃ paricchedavisālapaṭṭanaṃ,Gambhīrapaṭṭhāna mahaṇṇavaṃ kathaṃĀlolayaṃ sammasi ñāṇamerunā; () शास्त्यांनी (बुद्धांनी) चोवीस प्रत्ययांच्या (पच्चयांच्या) सीमा असलेल्या आणि विस्तृत विभागांचे बंदर असलेल्या, अशा या गंभीर 'पट्ठान' रूपी महासागराला आपल्या ज्ञानरूपी मेरू पर्वताने घुसळून काढत त्याचे मनन केले; 19. १९. Nissaṅgañāṇo muni hetupaccayoIccādinā’ropitamātikārahaṃ,Niddiṭṭhanidedasapadaṃ papañcita-Ñeyyaṃ catubbīsavidhaṃ sudubbudhaṃ; () आसक्तीरहित ज्ञान असलेल्या मुनींनी (बुद्धांनी), 'हेतु-पच्चय' (हेतू-प्रत्यय) इत्यादींनी युक्त अशा मातृकेवर (मातिका) आधारित, निर्देश आणि उद्देश पदांनी स्पष्ट केलेल्या, प्रपंचित (विस्तारित) ज्ञेय असलेल्या आणि समजण्यास अत्यंत कठीण अशा चोवीस प्रकारच्या (पट्ठानाचे मनन केले); 20. २०. Nissāya bāvīsavidhe tike tika-Paṭṭhāna mantogadhanāmarūpikeNissāya nissesake tathā duka-Paṭṭhāna mantogadhanāmarūpike () बावीस प्रकारच्या त्रिकांवर (तिक) आधारित आणि नाम-रूपाचा अंतर्भाव करणाऱ्या 'तिक-पट्ठान'चा आश्रय घेऊन, तसेच सर्व द्विकांवर (दुक) आधारित आणि नाम-रूपाचा अंतर्भाव करणाऱ्या 'दुक-पट्ठान'चा आश्रय घेऊन, 21. २१. Bāvisamattā tikamātikā dukePakkhippa paṭṭhānavidaṃ dukantikaṃ,Bāvīsamattāya tike sataṃdukePakkhippa paṭṭhānamidaṃka tikaddukaṃ; () बावीस प्रकारच्या त्रिक-मातृकांना द्विकांमध्ये समाविष्ट करून 'दुक-तिक पट्ठान' आणि बावीस प्रकारच्या त्रिकांमध्ये शंभर द्विकांना समाविष्ट करून हे 'तिक-दुक पट्ठान' होते; 22. २२. Katvā tikesve’va tike duvīsatiPaṭṭhāna mantogatike tikattikaṃ,Katvā dukesve’va tathā sataṃdukePaṭṭhāna mantāgetike dukaddukaṃ; () बावीस त्रिकांमध्ये त्रिकांचाच अंतर्भाव करून 'तिक-तिक पट्ठान' आणि शंभर द्विकांमध्ये द्विकांचाच अंतर्भाव करून 'दुक-दुक पट्ठान' तयार करून; 23. २३. Iccānulome janayāni pakkhipaṃCha ppaccanīye’pi nayāni pakkhipaṃ,Evaṃ khipitvā anulomapaccani-Yecā’pi cha ppaccaniyā’nulomake; () अशा प्रकारे अनुलोम पद्धतीमध्ये नय (पद्धती) समाविष्ट करून, तसेच पच्चनीय (व्यतिरेक/नकारात्मक) पद्धतीमध्येही सहा नय समाविष्ट करून, आणि अनुलोम-पच्चनीय व पच्चनीय-अनुलोम पद्धतींमध्येही सहा नय समाविष्ट करून; 24. २४. Gambhīrapaṭṭhānamahodadhiṃ itiSaṅkhobhayaṃ sammasi ñāṇamerunā,Taṃ sammasantassa savatthukaṃ chavi-Vaṇṇo pasanto’si pasīdi lohitaṃ; () अशा प्रकारे गंभीर 'पट्ठान' रूपी महासागराला आपल्या ज्ञानरूपी मेरू पर्वताने ढवळून काढत जेव्हा त्यांनी त्याचे मनन केले, तेव्हा मनन करणाऱ्या त्यांच्या शरीराचे सहा वर्ण (रंग) शांत झाले आणि त्यांचे रक्त अत्यंत शुद्ध (प्रसन्न) झाले; 25. २५. Tasmiṃkhaṇe cattajavaṇṇadhātuyoAṭṭhaṃsu ṭhānamhi asitihatthake,Aññatra’dhiṭṭhānabalaṃ sarīratoChabbaṇṇaraṃsī visarā’hiniccharuṃ; () त्याच क्षणी, शरीरातील वर्णधातू ऐंशी हातांच्या अंतरावर पसरून राहिले आणि त्यांच्या अधिष्ठान बलामुळे शरीरातून सहा रंगांच्या (षड्वर्ण) रश्मींचे (किरणांचे) समूह बाहेर पडले; 26. २६. Sevālakālindinadi’ndirāpati-Nilambari’ndivaravaṇṇasantibhā,Kesa’kkhimassūhika viniggatā bhusaṃNīlappabhā’sesadisā alaṅkaruṃ; () शेवाळ, कालिंदी (यमुना) नदी, नील वस्त्र आणि नीलकमळाच्या रंगासारखी निळी प्रभा (प्रकाशकिरणे) त्यांच्या केस, डोळे आणि श्मश्रू (दाढी-मिशा) यांमधून वेगाने बाहेर पडली आणि त्यांनी सर्व दिशा सुशोभित केल्या; 27. २७. Tāsaṃ vasā’ sesadisāvilāsinīĀsuṃ yathā pārutanīlakambalā,Tā cakkavāḷāti papūrayantiyoDhāviṃsu nilopalacuṇṇasannibhā; () त्यांच्या प्रभावाने सर्व दिशा जणू काही निळ्या घोंगडीने (कंबलाने) पांघरलेल्या भासल्या, आणि नील मण्यांच्या चूर्णासारख्या दिसणाऱ्या त्या निळ्या रश्मी चक्रवाळाला व्यापून धावू लागल्या; 28. २८. Nissesalokaṃ haritālakuṅkuma-Cuṇṇehi sovaṇṇarasehi missakaṃ,Ālepayantīviya pītaraṃsiyoYā niggatā kañcanasannibhattacā; () त्यांच्या सुवर्णमय त्वचेतून बाहेर पडलेली पिवळी किरणे (पीत रश्मी) जणू काही संपूर्ण जगाला हरताळ, कुंकुमचूर्ण आणि सुवर्णरसाच्या मिश्रणाने लिंपून टाकत असल्यासारखी पसरली; 29. २९. Tāsaṃ vasenā’si siṇerupabbata-Rājā vilino’va mahaṇṇave jalaṃ,Saṃkappitā’va’ṭṭha disāgajā’bhavuṃNiddhantacāmīkarakappanādinā; () त्यांच्या प्रभावाने पर्वतराज सिनेरू (मेरू) जणू महासागराच्या पाण्यात वितळल्यासारखा वाटला, आणि आठही दिशांचे दिग्गज (हत्ती) शुद्ध सोन्याच्या अलंकारांनी सजवल्यासारखे शोभून दिसले; 30. ३०. Lākhārasānaṃ parisecanaṃ viyaNindūracuṇṇo’kiraṇaṃ’va yādisi,SañjhāpabhārattasurattaraṃsiyoNikkhamma dhāviṃsu samaṃsalohitā; () लाक्षा रसाच्या (लाखेच्या रंगाच्या) सिंचनासारखी किंवा सिंदूर चूर्णाच्या उधळणीसारखी, संध्याकाळच्या प्रकाशाप्रमाणे लाल असणारी अतिशय तांबडी किरणे (लोहित रश्मी) त्यांच्या मांस आणि रक्तातून बाहेर पडून धावू लागली; 31. ३१. Tāsaṃ vasenā’khilabhūmikāminīĀsī nimuggāriva uttaraṇṇave,Ambhojarāgehi sunimmitāni’vaSabbāni dabbānya’bhavuṃ jagattaye; () त्यांच्या प्रभावाने संपूर्ण पृथ्वीरूपी कामिनी जणू लाल महासागरात बुडून गेल्यासारखी वाटली, आणि तिन्ही लोकांतील सर्व वस्तू जणू पद्मराग (माणिक) मण्यांनी बनवल्यासारख्या लाल झाल्या; 32. ३२. Yākundasogandhikacandacandikā-Kappūrakhīrodadhivīcipaṇḍarā,Aṭṭhīhi dāṭhāhī vitassaṭā bhusaṃOdātaraṃsī dhavalīkaruṃ disā; () कुंद कळी, सुगंधी पांढरे कमळ, चंद्र, चंद्रप्रकाश, कापूर आणि क्षीरसागराच्या लाटांप्रमाणे पांढरीशुभ्र असणारी किरणे (ओदात रश्मी) त्यांच्या अस्थी आणि दातांमधून वेगाने बाहेर पडली आणि त्यांनी सर्व दिशा धवल (पांढऱ्या) केल्या; 33. ३३. Tāsaṃ vasenā’si yathā mahīvadhuOdātavatthehi nivatthapārutā,Tā khīradhārāparisekabandhurāDhāviṃsu buddhassa yasonibhāpabhā; () त्यांच्या प्रभावाने पृथ्वीरूपी वधू जणू पांढरी वस्त्रे नेसलेली आणि पांघरलेली असल्यासारखी दिसली; दुधाच्या धारेने सिंचन केल्यासारखी सुंदर दिसणारी बुद्धांच्या कीर्तीसमान ती पांढरी प्रभा चहूकडे धावू लागली; 34. ३४. Sabbādisāyo’khilalokadhātuyoMañjiṭṭhapaṅkehi vilepayanti’ca,Nikkhamma mañjiṭṭhapabhā tatotatoDhāviṃsu sañcuṇṇapavāḷasantibhā () सर्व दिशांना आणि संपूर्ण लोकधातूंना मंजिष्ठाच्या (तांबड्या रंगाच्या) लेपाने माखत, प्रवाळाच्या (पोवळ्याच्या) चूर्णासारखी चमकणारी मंजिष्ठ प्रभा (तांबूस-जांभळी किरणे) तिथून बाहेर पडून चहूकडे धावू लागली; 35. ३५. Nīlādidhātussarasehi pañcahiVaṇṇehi pupphehi maṇīhisattahi,Sampūrayantī’va pabhā pabhassarāNikkhamma lokaṃ sakalaṃ alaṅkaruṃ; () निळ्या इत्यादी पाच रंगांच्या फुलांनी आणि सात प्रकारच्या रत्नांनी जणू काही संपूर्ण जग भरून टाकत, ती अत्यंत चमकदार प्रभा (प्रभास्वर रश्मी) बाहेर पडली आणि तिने संपूर्ण विश्वाला सुशोभित केले; 36. ३६. Tā raṃsiyo byāpiya mediniṃ mahī-Sandhārakaṃ vāri matho samīraṇaṃ,Heṭṭhā’jaṭākāsatalaṃ tathūpariGaṇhiṃsu lokaṃ tiriyaṃ nirāvadhiṃ; () त्या रश्मींनी पृथ्वी, पृथ्वीला धारण करणारा जलसमूह आणि वायू यांना व्यापून, खाली अथांग आकाशापर्यंत आणि वरच्या बाजूलाही, संपूर्ण जगाला आडवे (तिर्यक) अमर्यादपणे आपल्या कवेत घेतले; 37. ३७. Devaddumu’yyānavimānabhusaṇa-Canda’kkatārānikarā’marā tato,Saṇṭhānamattehi vijāniyā’bhavuṃTā niggatā ajjatanā’pi dhāvare; () देववृक्ष, उद्याने, विमाने, अलंकार, चंद्र, सूर्य, तारे आणि देव हे सर्व केवळ त्यांच्या आकारावरूनच ओळखता येण्याजोगे उरले; त्या काळी बाहेर पडलेल्या त्या रश्मी आजही धावत आहेत (पसरतात); 38. ३८. Tamhā’bhīgantvā ghananīlasākhinoNigrodhasākhissa’japālasaññino,Mūle nisajjā’dhisukhaṃ vimuttijaṃSatthā’nubhonto pavihāsi sattahaṃ; () तिथून निघून, दाट निळ्या फांद्या असलेल्या 'अजपाल' नावाच्या वटवृक्षाच्या (न्यग्रोध) मुळाशी बसून, शास्त्यांनी (बुद्धांनी) विमुक्तीच्या परम सुखाचा (विमुत्तिसुख) अनुभव घेत सात दिवस घालवले; 39. ३९. Oruyha tasmiṃsamaye vimānatoDānādayo pāramiyo bhavābhavaṃ,Dhāvaṃ asādhāraṇañāṇasiddhiyāEso’va nā’haṃ abhisaṅkhariṃ iti; () त्या वेळी आपल्या विमानावरून खाली उतरून, "विविध भवांमध्ये भटकताना, अशा असाधारण ज्ञानसिद्धीसाठी मी दान इत्यादी पारमितांचा संचय केला नाही," असा विचार करत (मार दुःखी झाला); 40. ४०. Otārapekho navipassa ettakaṃKālaṃ kalaṅkaṃ akalaṅkarūpino,Sokā’kulo acchi chamāya soḷasa-Lekhā vilekhaṃ kalimā avammukho; () बुद्धांच्या ठिकाणी दोष शोधण्याची संधी शोधत असलेल्या, परंतु निष्कलंक असणाऱ्या बुद्धांमध्ये इतक्या काळात कोणताही दोष न दिसल्यामुळे, तो पापी (मार) शोकाकुल होऊन, खाली मान घालून जमिनीवर सोळा रेषा ओढत बसला; 41. ४१. Kasmā napaññāyati’dāni nopitāOlokayanti kva gato’ti dukkhitaṃ,Sokena lekhā likhamāna mañjaseDisvā nisinnaṃ pitaraṃ sudummukhaṃ; () "आता आमचे पिता का दिसत नाहीत?" असे शोधत, "ते कुठे गेले आहेत?" असे दुःखित होऊन पाहत असताना, शोकाने रस्त्यावर रेषा ओढत बसलेल्या आणि अत्यंत उदास चेहरा असलेल्या आपल्या पित्याला पाहून; 42. ४२. Tatro pagantvā vasavattidhītaroPucchiṃsu taṇhā aratī ragā lahuṃ,Kiṃ tāta kiṃ tāta kimettha jhāyasiKo te paro kena parājito tuvaṃ; () तिथे जाऊन वसवत्तीच्या (माराच्या) तण्हा (तृष्णा), अरती आणि रगा (रागा) या कन्यांनी त्वरित विचारले, "पिताजी, काय झाले? पिताजी, काय झाले? आपण येथे कसले चिंतन करत आहात? आपला शत्रू कोण आहे? आपण कोणाकडून पराभूत झालात?" 43. ४३. Suddhodanassā’vanipassa orasoPatvā’hisambodhipadaṃka mukhe masiṃ,Makkhesi me chinditamārabandhanoTasmā’nusocāmi kathesi pāpimā; () "राजा शुद्धोदनाचा औरस पुत्र (सिद्धार्थ), मार-बंधने तोडून अभिसंबोधी पदाला प्राप्त झाला आहे आणि त्याने माझ्या तोंडाला काळे फासले आहे. म्हणूनच मी शोक करत आहे," असे त्या पापी (माराने) सांगितले; 44. ४४. Ānīya taṃ mattagajaṃ’va mārajiṃRāgādipāsehi mayaṃ subandhiya,Dassāma vo passatha tāta no balaṃMāsoci mājhāyi’ti dhītaro’bravuṃ; () "त्या मारविजेत्याला (बुद्धांना) एखाद्या मत्त हत्तीप्रमाणे राग (आसक्ती) इत्यादी पाशांनी घट्ट बांधून आम्ही आपल्यासमोर आणून देऊ. पिताजी, आमचे बळ पहा! आपण शोक करू नका, काळजी करू नका," असे त्या कन्या म्हणाल्या; 45. ४५. Siṅgārasaṅgāmadharā’vatārinīBhubhaṅgabāṇāsanamattadhārinī,Āropitā’pāṅgasarā’pya’nissarāKāmārimārārisaravyadāraṇe; () शृंगाररूपी युद्धात उतरलेल्या, भुवयांच्या धनुष्याला बाण लावलेल्या, कटाक्षरूपी बाण मारणाऱ्या, परंतु कामाचा शत्रू असलेल्या बुद्धांच्या (मारारी) अभेद्य लक्ष्याला भेदण्यात असमर्थ ठरणाऱ्या; 46. ४६. SevālanīlāmalakuntalākulāBālindulekhe’valalāṭamaṇḍalāNiluppalakkhī calahemakuṇḍalā-Laṅkārakaṇṇā’likalāpabhā’lakā () शेवाळासारखे काळेभोर आणि स्वच्छ केस असलेल्या, बालचंद्राच्या कोरीसारखे कपाळ असलेल्या, नीलकमळासारखे नेत्र असलेल्या, कानात हलणारे सुवर्णकुंडलांचे अलंकार घातलेल्या आणि भुंग्यांच्या समूहासारख्या काळ्या कुरळ्या बटा असलेल्या; 47. ४७. Vāṇilatāvellitaphullamālatī-Dantāvalī pallavapāṭalādharā,Kandappakīḷālayahemakāhaḷa-Saṅkāsanāsā kamalāmalānanā; () वाऱ्याने डोलणाऱ्या वेलीवरील उमललेल्या चमेलीच्या (मालती) फुलांसारखी दंतपंक्ती असलेल्या, कोवळ्या पालवीसारखे तांबूस ओठ असलेल्या, मदनक्रीडेच्या सुवर्ण-रणशिंगासारखे नाक असलेल्या आणि निष्कलंक कमळासारखा चेहरा असलेल्या; 48. ४८. Vijjullatā cārubhujā calācala-Līlāvalambatthanahaṃsamaṇḍalā,CāmīkarāliṅgavilāsakandharāLāvaṇṇa vallidalakomalaṅgulī; () विजेच्या वेलीसारखे सुंदर बाहू असलेल्या, हालचालींमुळे डोलणाऱ्या हंसयुगुलासारखे स्तनमंडळ असलेल्या, सुवर्णाच्या आलिंगनासारखी विलासी मान असलेल्या आणि लावण्यवेलीच्या पानांसारखी कोमल बोटे असलेल्या; 49. ४९. NimmekhalālinavilaggabhāginīKīḷānadīkulavisālasoṇinī,Kandappadappānaladhūmakajjala-Romāvalivellitanābhimaṇḍala; () मेखलेशिवाय (कमरपट्ट्याशिवाय) अत्यंत बारीक कंबर असलेल्या, क्रीडानदीच्या तीरासारखे विस्तीर्ण नितंब असलेल्या आणि मदनाच्या गर्वरूपी अग्नीच्या काळ्या धुरासारखी रोमराजी (केसांची ओळ) पसरलेले नाभीमंडळ असलेल्या; 50. ५०. Pīnorujaṅghā kalikānakhāvalīTā’naṅakgaraṅgaṅajahāriviggahā,Māraṅganā yatra niraṅgaṇo jinoTatrā’gamuṃ rāgasurāmadā’turā; () ज्यांच्या पुष्ट जंघा (मांड्या) आहेत, नखे कळ्यांसारखी आहेत, ज्यांचे शरीर कामदेवाच्या रंगमंचासारखे मनोहर आहे, अशा रागरूपी मद्याने व्याकुळ झालेल्या मार-कन्या जेथे निष्कलंक (रागविरहित) जिन (बुद्ध) होते, तेथे आल्या. 51. ५१. Aṅgīrasassā’nanasoṇṇadappaṇeTā sundarī bimbitalocanindirā,Kandappakīḷākalahaṃ vidhātaveKāloyamiccāhu tuvaṃ yadicchasi; () अंगीरसाच्या (बुद्धांच्या) सुवर्णदर्पणासारख्या मुखावर ज्यांच्या सुंदर नेत्रांची शोभा प्रतिबिंबित होत होती, त्या सुंदरी म्हणाल्या, 'जर आपली इच्छा असेल, तर कामक्रीडेच्या विलासासाठी हाच योग्य काळ आहे.' 52. ५२. Vyāpāritā te paricārikā mayaṃEtthāgatā homa manobhunā’dhunā,Vattambujānaṃ paricumbane ayaṃKālonu bhogotama kiṃnayicchasi; () आम्ही तुमच्या परिचारिका म्हणून कामदेवाने पाठविल्यामुळे येथे आलो आहोत. हे भोगश्रेष्ठा! मुखकमलांचे चुंबन घेण्याची हीच वेळ आहे, मग आपण याची इच्छा का करत नाही? 53. ५३. Bho puṇṇakumbhe’va tavo’ramandireUddhaggalomu’ssitanīlaketane,Kāmāhisekussavamaṅgalāya noSajjethi’me pīnapayodhare nakiṃ; () हे महाभागा! उन्नत रोमावळीरूपी निळ्या ध्वजांनी युक्त अशा आपल्या वक्षस्थळरूपी मंदिरात, आमच्या काम-अभिषेक उत्सवाच्या मंगलासाठी पूर्णकुंभासारखे हे पुष्ट पयोधर आपण का स्वीकारत नाही? 54. ५४. Vattambuje no adharaṃ’subandhureNettālimālā nahivumbare tava,Amhesuyevā’bhipatanti bhomuniKandappabāṇā karuṇā kuhiṃ tavaṃ () आमच्या मुखकमलांवरील सुंदर ओठ आणि आमच्या नेत्ररूपी भ्रमरांची माळ आपल्या मुखाचे चुंबन घेत नाही का? हे मुनी! आमच्यावर कामदेवाचे बाण पडत आहेत, आपली करुणा कुठे गेली? 55. ५५. Tvaṃ yobbano sāmi mayañca yobbanīKālo vasatto vipinaṃ manoramaṃ’Mandānilo vāyati kiṃ cirāyateTuyhaṃ anaṅgo’va niraṅgaṇo’si kiṃ; () हे स्वामी! आपण तरुण आहात आणि आम्हीही तरुणी आहोत. हा वसंत ऋतू आहे आणि हे वन अत्यंत मनोहर आहे. मंद वारा वाहत आहे, मग आपण उशीर का करत आहात? आपल्यामध्ये कामदेव नाही की आपण खरोखरच निष्कलंक आहात? 56. ५६. Dibbāni vatthābharaṇāni’māni’piLajjāya saddhiṃka sithilibhavanti no’Amhesvanaṅgena samaṃ anaṅgaṇaṃDaḷahatta māyāti manaṃ tava’bbhutaṃ; () आमची ही दिव्य वस्त्रे आणि अलंकार लज्जेसोबतच सैल पडत आहेत. आमच्यामध्ये कामभावना जागृत असतानाही, आपले निष्कलंक मन इतके दृढ राहते, हे खरोखरच आश्चर्यकारक आहे. 57. ५७. Iccānigammaṃ hadayaṅgamaṃ giraṃVatvāna dibbena sarena mañjunā,Kāmāturānanti pumānamāsayāUccāvacā cintiyamāradhītaro; () अशा प्रकारे मधुर दिव्य स्वरात अत्यंत हृदयस्पर्शी शब्द बोलून, कामुक पुरुषांच्या विविध प्रकारच्या अभिलाषांचा विचार करत त्या मार-कन्यांनी विचार केला: 58. ५८. Kaññāvilāsādivasena viggaheNimmāya paccekasataṃ padassiya,Pāde mayaṃ bho paricārayāma teVatvā tamārādhayituṃ parakkamuṃ; () कन्यांच्या विविध विलासांनी युक्त अशी प्रत्येकी शंभर रूपे निर्माण करून आणि ती दाखवून, 'हे महाभागा! आम्ही आपल्या चरणांची सेवा करतो,' असे म्हणून त्यांनी बुद्धांना प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला. 59. ५९. Gāthā imā dhammapade mahāmuniSaṅgāyi tāsaṃ tamanaṅgabhaṅgīnaṃ,Vatvā nasakkoma mayaṃ pakalobhituṃTā rittahatthā pitaraṃ upāgamuṃ; () महामुनींनी (बुद्धांनी) त्यांच्या त्या कामुक चेष्टांना उत्तर देताना धम्मपदातील या गाथा म्हटल्या. 'आम्ही त्यांना प्रलोभित करण्यास असमर्थ ठरलो,' असे म्हणून त्या मार-कन्या रिकाम्या हाताने आपल्या पित्याकडे परत गेल्या. 60. ६०. Gantvā tato so mucalindasaññinoRukkhassa mūle mucalindabhogino,Bhogāvaligandhakuṭiṃka samappitoSattāhamajjhāvasi jhānamuttamaṃ; () त्यानंतर तेथून निघून ते मुचलिंद नावाच्या वृक्षाच्या मुळाशी गेले, जेथे मुचलिंद नागराजाने आपल्या शरीराच्या वेटोळ्यांनी एक सुगंधी कुटी तयार केली होती. तेथे त्यांनी सात दिवस उत्तम ध्यानात घालवले. 61. ६१. Mulamhi rājāyatanassa sākhinoPallaṅka mādhāya nisajja sattahaṃ,Tamhābhi’gantvā bhavabandhanacchidoSatthā valañjesi vimuttijaṃ sukhaṃ; () राजायातन वृक्षाच्या मुळाशी सात दिवस वज्रासन घालून बसून, भवबंधनांचा छेद करणाऱ्या शास्त्यांनी (बुद्धांनी) तेथे विमुक्तीच्या सुखाचा अनुभव घेतला. 62. ६२. Satthā evakaṃ vasanto parahitatirato sattasattāhamattaṃYaṃkiñcāhārakiccaṃ dhuvaparihariyaṃ kiccamuccāvacampi; Nākāsi jhānamaggapphakhalasukhamakhilaṃ samphusanto vibhāsiPādāsi dantapoṇodaka magada’bhayaṃ tassa devanamindo; () अशा प्रकारे परोपकारात मग्न असलेले शास्ते सुमारे सात आठवडे राहिले. त्यांनी आहाराचे किंवा इतर कोणतेही लहान-मोठे नित्यकर्म केले नाही, तर ध्यानाच्या मार्ग आणि फळाच्या संपूर्ण सुखाचा अनुभव घेत ते शोभून दिसले. देवेंद्राने त्यांना दंतकाष्ठ, पाणी आणि अभय देणारे औषध अर्पण केले. Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santikenidāne bhagavato sattasattāhavitikkamappavatti paridīpo paṇṇarasamo saggo. अशा प्रकारे, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या, मेधानंद नावाच्या यतीने रचलेल्या 'जिनवंशदीप' मधील 'संतिकेनिदान' अंतर्गत भगवंतांच्या सात आठवड्यांच्या कालावधीच्या समाप्तीचे वर्णन करणारा हा पंधरावा सर्ग समाप्त झाला. 1. १. Mūle rājāyatanaviṭapacchāyāmano (hārini)Vikkhāletvā bhagavati mukhaṃ tasmiṃ nisinne sati,Vāṇijjatthaṃ nija janapadā dve bhātikāka vāṇijāGacchantā majjhimajanapadaṃ taṃṭhāna majjhotaruṃ; () राजायातन वृक्षाच्या फांद्यांच्या मनोहर छायेत भगवंतांनी आपले मुख प्रक्षालन करून आसनस्थ झाले असताना, आपल्या देशातून मध्यदेशाकडे व्यापारासाठी जाणारे दोन व्यापारी बंधू त्या ठिकाणी आले. 2. २. Buddhaṃ disvā nirupamasiriṃ saddhāya sañcoditāSampādetvā madhurivamadhuṃ manthaṃ madhūpiṇḍikaṃ,Bhante tumhe anubhavatha no bhikkhaṃ paṭiggaṇhiyaEvaṃ vatvātadubhayajanā aṭṭhaṃsu baddhañjalī; () बुद्धांचे अनुपम सौंदर्य पाहून श्रद्धेने प्रेरित झालेल्या त्या दोन्ही व्यापाऱ्यांनी मध आणि सत्तूचे लाडू तयार केले आणि 'भंते! आपण आमच्या या भिक्षेचा स्वीकार करून तिचा आस्वाद घ्यावा,' असे म्हणून ते हात जोडून उभे राहिले. 3. ३. Sabbe buddhā nahi karatalambhojesu gaṇhanti khoSaṅkappettassi’ti bhagavatokismiṃ paṭicchāmahaṃ,Cittācāraṃ sumariya silāpatte pamāṇupagePādāsuṃ sampati catumahārājā kuverādayo; () सर्व बुद्ध आपल्या हस्तकमलात भिक्षा स्वीकारत नाहीत. मग मी कशामध्ये ही भिक्षा स्वीकारू? भगवंतांच्या या विचाराला जाणून, कुबेरादी चार महाराज देवांनी तात्काळ योग्य आकाराची चार दगडांची पात्रे त्यांना अर्पण केली. 4. ४. Ekaṃ katvā samuti caturo patte adhiṭṭhāya teBhutvā’hāraṃ bhuvananayano bhuttānumodaṃ kari,Buddhaṃ dhammaṃ saraṇamagamuṃ te tenuho’vāṇijāJātā loke sakalapaṭhamaṃ dvevāciko’ pāsakā; () त्या चारही पात्रांना अधिष्ठान करून त्यांचे एकच पात्र बनवून, जगन्नेत्र बुद्धांनी भोजन केले आणि भोजनानंतर अनुमोदन केले. त्यानंतर त्या दोन्ही व्यापाऱ्यांनी बुद्ध आणि धम्माला शरण जाऊन जगात सर्वप्रथम 'द्वेवाचिक' उपासक होण्याचा मान मिळवला. 5. ५. Tesaṃ dvinnaṃ suparihariyaṃ dethā’ti saṃyācataṃJālaṅkā’laṅkatakaratalo rupindirā mandire,Sīsaṃ nilopalamaṇighaṭīlīlāvilāsaṃ phusaṃSevāli’ndīvaradalasiriṃ so kesamuṭṭhiṃ adā; () 'आम्हाला पूजण्यासाठी काहीतरी द्यावे,' अशी त्या दोघांनी प्रार्थना केली असता, जाळीदार रेषांनी सुशोभित हस्तकमल असलेल्या बुद्धांनी, नील मण्यांच्या पात्रासारख्या सुंदर असलेल्या आपल्या मस्तकाला स्पर्श करून, नीलकमलाच्या पाकळ्यांसारखे सुंदर असलेले आपले काही केश त्यांना दिले. 6. ६. Patvā tesaṃ janapadamubho pakkhippa tā dhātuyoJīvantasmiṃ bhagavati mahāthūpaṃ patiṭṭhāpayuṃ,Vimhāpento vanasuragaṇaṃ yatrā’japālābhidhoNigrodho’si tahimupagamī muṭṭhāya tamhā jino; () आपल्या देशात पोहोचल्यावर त्या दोघांनी त्या पवित्र धातुंची स्थापना केली आणि भगवंत जिवंत असतानाच तेथे एका महास्तूपाची उभारणी केली. त्यानंतर तेथून उठून, वनदेवतांना विस्मित करत, जिन 'अजपाल' नावाच्या वटवृक्षाकडे गेले. 7. ७. Svā’yaṃ dhammo sayamadhigato dubbodhanoduddasoIccevaṃ so samabhivivinaṃ dhammassa gambhīrataṃ,Appo’ssukko’bhavi bhagavato cittaṃ viditvā mahā-Brahmā’gantvā sayamadhigataṃ desetumāyācī taṃ; () 'हा मी स्वतः जाणलेला धम्म समजण्यास कठीण आणि दुर्बोध आहे.' अशा प्रकारे धम्माच्या गंभीरतेचा विचार करून भगवंत उदासीन झाले. त्यांचे मन जाणून महाब्रह्माने तेथे येऊन स्वतः जाणलेल्या धम्माचा उपदेश करण्याची त्यांना प्रार्थना केली. 8. ८. Gaṇhitvā so bhuvanasaraṇo ajjhosanaṃ brahmunoDeseyyaṃ kho paṭhamamasamaṃ dhammaṃ imaṃ duddasaṃ,Kassā’hanti sumariya vasī āḷārakocuddakoAbbhaññātuṃ vata paṭibalātesaṃ cutiṃ addasaṃ () ब्रह्माची ती प्रार्थना स्वीकारून, जगाचे शरणस्थान असलेल्या बुद्धांनी विचार केला, 'हा अनुपम आणि दुर्बोध धम्म मी सर्वप्रथम कोणाला उपदेशावा?' हा धम्म समजण्यास समर्थ असलेल्या आळार आणि उद्दक यांचे स्मरण केले असता, त्यांचे निधन झाल्याचे बुद्धांनी दिव्य दृष्टीने पाहिले. 9. ९. Āvajjento munikatavidū te pañcavagge bhavāBhikkhu dhamme kataparicayā kutrā’dhunā vijjare,Bārānasyaṃ itisipatane ñatvāna āsāḷhiyāMāse pañcaddasiya masamo bārāṇasiṃ pāvisi; () पूर्वी आपली सेवा करणाऱ्या आणि धम्माचे संस्कार असलेल्या त्या पाच वर्गीय भिक्खूंचा विचार करत, 'ते सध्या कुठे आहेत?' हे शोधले असता, ते वाराणसीजवळील इसिपतन येथे असल्याचे जाणून, अनुपम अशा बुद्धांनी आषाढ महिन्याच्या पौर्णिमेला वाराणसीत प्रवेश केला. 10. १०. Āgacchantaṃ samuni upakaṃ ājīvakaṃ antarā-Magge disvā gamanasamaye buddhattanaṃ attano,Ācikkhitvā vimati matarī saññāya taṃ dūratoNibbinditvā katika makaruṃ vaggā samaggā vasī; () वाटेत जात असताना 'उपक' नावाच्या आजीवकाला पाहून बुद्धांनी त्याला आपले बुद्धत्व घोषित केले. उपकाने संशय व्यक्त करत डोके हलवले आणि तो निघून गेला. दुसरीकडे, बुद्धांना दुरून येताना पाहून त्या पंचवग्गीय भिक्खूंनी आपसात एक करार केला. 11. ११. Ñatvā tesaṃ manasi vikatiṃ odissakaṃ samphariMettaṃ cittaṃ narahari tato phuṭṭhāsamānā vasī,Nāthaṃ natvā dasanakhasamodhāna’jalīhā’gataṃPaccuggantvā tahimahiharuṃ papphoṭhayitvā’sanaṃ; () त्यांच्या मनातील हा विकार जाणून पुरुषसिंह बुद्धांनी त्यांच्यावर विशेष मैत्रीभाव पसरवला. त्यामुळे प्रभावित होऊन त्या संयमी भिक्खूंनी पुढे जाऊन भगवंतांचे स्वागत केले, हात जोडून त्यांना वंदन केले आणि त्यांचे आसन स्वच्छ करून त्यांना बसण्यास दिले. 12. १२. Mākho tumhe pariharathamaṃ eyā’vusotyā’dināSaññāpetvā samuni samaṇe sabbaññutaṃ attano,Koṭīha’ṭṭhārasahi navuto brahmehi cā’laṅkariBārāṇasyaṃ pani’sipatane paññattabuddhāsanaṃ; () 'तुम्ही मला आवुसो (मित्रा) म्हणून संबोधू नका,' असे सांगून मुनींनी त्या श्रमणांना आपल्या सर्वज्ञतेची खात्री पटवून दिली. त्यानंतर, अठरा कोटी ब्रह्मांनी वेढलेल्या, वाराणसीजवळील इसिपतन येथे तयार केलेल्या बुद्ध-आसनावर ते विराजमान झाले. 13. १३. Saṃvattetvā parahitakaro so dhammacakkaṃ jinoKoṇḍaññākhyassamaṇapamukhe koṭīnamaṭṭhārasa,Brahmāno te paṭhamakaphale sammā patiṭṭhāpayiKampitthā’yaṃka vasumativadhū suttāvasāne bhusaṃ; () परोपकार करणाऱ्या त्या जिन यांनी धम्मचक्र प्रवर्तित करून, कौंडिण्य नावाच्या श्रमणाच्या नेतृत्वाखाली अठरा कोटी ब्रह्मांना पहिल्या फळात (स्रोतापत्ती फळात) प्रस्थापित केले. या सूत्ताच्या समाप्तीनंतर ही पृथ्वी अत्यंत वेगाने कंपित झाली. 14. १४. Vappatthero dutiyadivase’ tye’vaṃ dinānukkamaṃSotāpannā taditaravasī ātappamanvāya te,Sabbetherā bhaṇitasamaye vitthāritassuññateSuttattasmiṃ vigatadarathā āsuṃ pahiṇāsvā; () दुसऱ्या दिवशी वप्प थेर आणि त्यानंतरच्या दिवसांत क्रमाने इतर संयमी भिक्खू आपल्या प्रयत्नांनी स्रोतापन्न झाले. जेव्हा शून्यता स्पष्ट करणाऱ्या सूत्ताचा सविस्तर उपदेश केला गेला, तेव्हा ते सर्व थेर सर्व दुःखांतून मुक्त होऊन अर्हत झाले. 15. १५. Nibbinditvā nikhilavisaye nikkhanta māvāsatoDisvā satthā yasakulasutaṃ pakkosayitvāna taṃ,Tāyaṃ ratyaṃ paṭhamakaphalaṃ ratyāvasāne dinePabbājesi uparimakhilaṃ maggapphalaṃ pāpayaṃ; () सर्व विषयांबद्दल (भोगविलासांबद्दल) विरक्त होऊन घराबाहेर पडलेल्या कुलपुत्र यसाला पाहून, शास्त्यांनी (बुद्धांनी) त्याला जवळ बोलावले. त्याच रात्री त्याला प्रथम फल (स्रोतापन्न अवस्था) प्राप्त करून दिले आणि दिवसाच्या शेवटी (किंवा दुसऱ्या दिवशी) त्याला प्रवज्जा देऊन उच्च मार्ग व फल (अर्हत्व) प्राप्त करून दिले. 16. १६. Pabbājetvā yasakulasutassambhattamitte janeSampāpesi adhikacaturo paññāsa maggapphalaṃ,Evaṃ khīṇāsavavasigaṇe jāte’kasaṭṭhyā bhuviVassāna’nte pahiṇi muni te bhikkhu disācārikaṃ; () कुलपुत्र यसाच्या पन्नास आणि चार (५४) स्नेही मित्रांना प्रवज्जा देऊन त्यांनी त्यांना मार्ग व फल प्राप्त करून दिले. अशा प्रकारे पृथ्वीवर जेव्हा एकसष्ट (६१) अर्हत (क्षीणासव) झाले, तेव्हा वर्षावासाच्या शेवटी मुनींनी (बुद्धांनी) त्या भिक्खूंना विविध दिशांना चारिकेसाठी (धम्मप्रचारासाठी) पाठवले. 17. १७. Gacchanto so haririva mahāvīro’ruvelaṃ sayaṃDisvā kappāsikavanaghaṭe tiṃsappamāṇe jane,Pabbājesi katavinayanā te bhaddavaggeyyakāBhikkhūmaggapphalarasamudā anvācaruṃ cārikaṃ; () सिंहाप्रमाणे पराक्रमी असलेले ते महावीर (बुद्ध) स्वतः उरुवेलाकडे जात असताना, त्यांनी कप्पासिक वनखंडात तीस (३०) भद्रवर्गीय तरुणांना पाहिले. त्यांना विनीत (दीक्षित) करून त्यांनी त्यांना प्रवज्जा दिली. मार्ग आणि फलाच्या रसाने तृप्त झालेले ते भिक्खू चारिकेसाठी निघून गेले. 18. १८. Netā jetā vijaṭitajaṭo patto’ruvelaṃ tatoSaṃdassetvā vimatiharaṇaṃ so pāṭihīraṃ varaṃ,Pabbājetvā jaṭilapavare tebhātike’nekadhāChindāpetvā vinayamakā antobahiddhajaṭaṃ; () त्यानंतर, गुंतागुंत सोडवणारे ते मार्गदर्शक आणि विजेते (बुद्ध) उरुवेला येथे पोहोचले. संशय दूर करणारे श्रेष्ठ प्रातिहार्य (चमत्कार) दाखवून, त्यांनी त्या तीन जटिलाधारी बंधूंना (कश्यप बंधूंना) अनेक प्रकारे प्रवज्जा दिली आणि त्यांच्या अंतर्बाह्य जटा (मानसिक व शारीरिक गुंतागुंत) कापून त्यांना विनीत (दीक्षित) केले. 19. १९. Pabbājetvā pacurajaṭile katve’tare nijjaṭeSaddhiṃ tehī dasasatamahākhīṇāsavehā’samo,Nicchārento disidisi bhusaṃ chabbaṇṇaraṃsiṃka subhaṃRañño vācaṃ sumariya puraṃ rājaggahaṃ pāvisi; () अनेक जटिलांना प्रवज्जा देऊन आणि त्यांना जटारहित (मुक्त) करून, त्या अतुलनीय बुद्धांनी त्या एक हजार (१०००) महान अर्हतांसह, सर्व दिशांना सुंदर षड्रंगी (सहा रंगांचे) किरण पसरवत, राजा बिंबिसाराला दिलेल्या वचनाचे स्मरण करून राजगृहात प्रवेश केला. 20. २०. Tatrā’sante vasati sugate laṭṭhibbanuyyānageVuttantaṃ taṃ savaṇasubhagaṃ uyyānapāloditaṃ,Sutvā baddhañjalisarasije pādāsane pūjayīBhunātho bārasahi nahutehā’gamma so māgadho () सुगत (बुद्ध) तेथे लठ्ठिवन उद्यानात राहत असताना, उद्यानपालाने सांगितलेली ती ऐकण्यास मधुर बातमी ऐकून, तो मगधचा राजा (बिंबिसार) बारा नहुत (१,२०,०००) लोकांसह तेथे आला आणि त्याने आपले हात कमळासारखे जोडून बुद्धांच्या चरणी वंदन केले. 21. २१. Bhetvā diṭṭhiṃ ciraparicitaṃ te kassapādī vasīDisvā rājā bhagavati tadā dhammaṃcarante tahiṃ,Nikkaṅkho so sumadhurataraṃ pitvāna dhammāmataṃSaddhiṃ ekādasahi nahutehā’dophalaṃ pāpuṇi; () कश्यप आदी जितेंद्रिय मुनींनी आपली जुनी चुकीची दृष्टी (मिथ्या दृष्टी) सोडून दिली आहे आणि ते भगवंतांच्या चरणी ब्रह्मचर्य पाळत आहेत हे पाहून, राजा संशयरहित झाला. त्याने अत्यंत मधुर धम्म-अमृताचे प्राशन केले आणि अकरा नहुत (१,१०,०००) लोकांसह प्रथम फल (स्रोतापन्न फल) प्राप्त केले. 22. २२. Laddhassāso darathavigamā hutvā mahopāsakoSvemebhikkhaṃ kasugatapamukho saṅghādhivāsessatu,Āyācitvā namiya caraṇadvandāravindadvayaṃPaccuṭṭhāyā’gami sapariso so bimbisārābhidho; () सर्व दुःख व भीती दूर झाल्यामुळे आश्वस्त होऊन तो महान उपासक बनला. "उद्या सुगतांच्या प्रमुखतेखालील भिक्खू संघाने माझ्या भिक्षेचा (भोजनाचा) स्वीकार करावा," अशी विनंती करून, बुद्धांच्या चरणकमलांना वंदन करून, तो बिंबिसार नावाचा राजा आपल्या परिवारासह तेथून निघून गेला. 23. २३. Pāto rājaggahanagarato koṭīnamaṭṭhārasaDaṭṭhuṃ buddhaṃ nirupamasiriṃ laṭṭhīvane nāgarā,Rāsibhūtā dutiyadivase ekassa bhikkhussa’piSambādhattā nahipavisanokāso’si dighañjase; () दुसऱ्या दिवशी सकाळी, अनुपम वैभवाने संपन्न असलेल्या बुद्धांचे दर्शन घेण्यासाठी राजगुरू नगरातील अठरा कोटी (असंख्य) नागरिक लठ्ठिवनात एकत्र जमले. गर्दीमुळे त्या लांब रस्त्यावर एका भिक्खूलाही प्रवेश करण्यासाठी जागा उरली नव्हती. 24. २४. Āvajjetvākimanabhimataṃ sakko nisinnāsanaṃUṇhākāraṃ janayi’ti tadā hutvā navo māṇavo,Maggo’tiṇṇo abhavi purato gāthāhi vatthuttayaṃSaṃvaṇṇetto bhavatu bhagavā māchintabhatto iti; () तेव्हा शक्राचे (इंद्राचे) आसन गरम झाल्यामुळे, त्याने विचार केला की काय अडचण आहे. मग एका तरुण माणवकाचे (तरुणाचे) रूप घेऊन तो रस्त्यावर उतरला आणि पुढे चालत गाथांद्वारे त्रिरत्नांची स्तुती करू लागला, "भगवंत येत आहेत, भोजनाची काळजी करू नका." 25. २५. Dānaṃ datvā sugatapamukhassaṅghassa rājaggahaṃSampattassā’vanipatipuraṃ aññatravatthuttayā,Bhante sohaṃ kathamihavase velāya’velāyapiĀkaṅkheyyaṃ tvadupagamituṃ iccevamārocayī; () राजगृहात आलेल्या सुगत-प्रमुख भिक्खू संघाला दान दिल्यानंतर, त्या राजाने विनंती केली, "भन्ते! मी येथे कसा राहू शकेन? कारण मला वेळी-अवेळी आपल्या दर्शनासाठी येण्याची तीव्र इच्छा असते." 26. २६. Sandacchāyaṃ vijanapavanaṃ yaṃ veḷudāyavhayaṃUyyānaṃ me jitasuravanaṃ taṃ nātidurantike,Sampūjento jinakaratale jālāvanaddhe hari-Bhiṅkārenā’hariyaka salilaṃ pātesi taṃ patthivo; () "माझे 'वेळुवन' नावाचे उद्यान, जे दाट सावली असलेले, शांत आणि देववनालाही जिंकणारे आहे, ते फार दूर नाही." असे म्हणून, त्या राजाने जिनाच्या (बुद्धांच्या) जाळीदार हातावर सुवर्ण कलशातून पाणी सोडून ते उद्यान दान केले. 27. २७. Lokālokācalataṭakaṭī viñjhāṭavīlocanāGaṅakgāpāṅakgā danakasikharibāhā tikuṭatthanā,Ugghosentī jaladhivasanā puññānumodantivaSādhū’tyā’yaṃ vasumativadhū saṅkampi tasmiṃkhaṇe; () त्या क्षणी, समुद्राचे वस्त्र परिधान केलेली ही पृथ्वीरूपी वधू, जणू काही "साधू! साधू!" असा जयघोष करत आणि पुण्याचा अनुमोद करत कंपित झाली. 28. २८. Āramaṃ taṃ parama ruciraṃ satthā paṭiggaṇhiyaDhammaṃ vatvā’gami parivuto bhikkhūhi vuṭṭhā’sanā,Tasmiṃ kāle paramamamataṃ ye daḷhamittā ubhoTaṃ taṃ gāmaṃ nigamanagaraṃ anvesamānā’caruṃ; () शास्त्यांनी (बुद्धांनी) त्या अत्यंत सुंदर आरामाचा (विहाराचा) स्वीकार केला आणि धम्मोपदेश देऊन, आसनावरून उठून ते भिक्खूंसह निघून गेले. त्या काळात, दोन परम मित्र (उपतिस्स आणि कोलित) अमृत-तत्त्वाच्या (निर्वाणाच्या) शोधात गावोगावी आणि नगरांमध्ये फिरत होते. 29. २९. Āhiṇḍantaṃ tahimanugharaṃ piṇḍāya tesva’ssaji-Ttheraṃ disvā samitadamitaṃ vippo’patissā’bhidho,Laddho’kāso padamanuvajaṃka sutvādvi gāthāpadaṃSotāpanno’ bhavi vijaṭayaṃ saṃyojanāhaṃ tayaṃ; () तेथे घराघरांमध्ये पिंडपातासाठी फिरणाऱ्या, शांत आणि संयमी अशा अस्सजी थेरांना पाहून, उपतिस्स नावाच्या ब्राह्मणाने संधी साधून त्यांच्या मागे जात एक गाथा ऐकली आणि तीन संयोजनांचा (बंधनांचा) नाश करून तो स्रोतापन्न झाला. 30. ३०. Gāthaṃ sutvā amatamadhuraṃ taṃ sāriputto’ditaṃMoggallāno kaapanuditathāsaṃyojanānaṃ tayaṃ,Pabbajjitvā tadubhaya janā netvā paribbājakePatvārāmaṃ amataparamā satthāramārādhayuṃ; () सारिपुत्तांनी (उपतिस्सांनी) सांगितलेली ती अमृततुल्य मधुर गाथा ऐकून मोग्गल्लानानेही (कोलितने) आपल्या तीन संयोजनांचा नाश केला. त्यानंतर त्या दोघांनी इतर परिव्राजकांना सोबत घेऊन प्रवज्जा घेतली आणि आरामात पोहोचून त्या परम अमृताचा शोध घेणाऱ्यांनी शास्त्यांची (बुद्धांची) आराधना केली. 31. ३१. Sattāhene’va’dhigami mahābhute pariggaṇhiyaMoggallāno vasi taditaraṃ maggattayaṃ tapphalaṃ,Māsassa’ddhaṃ katavīriyavā suttaṃ parasso’ditaṃSutvā dhammaṃ adhigami vasī taṃ dhammasenāpatī; () मोग्गल्लानाने अवघ्या सात दिवसांतच उर्वरित तीन मार्ग व फले प्राप्त करून अर्हत्व मिळवले. तर धम्मसेनापती सारिपुत्तांनी पंधरा दिवसांत (अर्ध्या महिन्यात) वीर्य (प्रयत्न) करून, दुसऱ्याला (दीघनखाला) उपदेशिलेला धम्म ऐकून अर्हत्व प्राप्त केले. 32. ३२. Dhammassāmī karahaci ubho te sāvakānaṃ mamaṃAggaṃ bhaddaṃ yugamiti ime pabyākarotto munī,Aggaṭṭhāne purimacaritaṃ ñatvā patiṭṭhāpayīSampinento sakalaparisaṃ cando’va kundāṭaviṃ; () धम्मस्वामी मुनींनी (बुद्धांनी) "हे दोघे माझे अग्र आणि भद्र (श्रेष्ठ) श्रावक युगुल आहेत" असे घोषित केले. त्यांच्या पूर्वजन्मांचे चरित्र जाणून त्यांनी त्यांना अग्रस्थानावर प्रस्थापित केले आणि संपूर्ण परिषदेला तसे आल्हादित केले, जसे चंद्र कुंदाच्या (मोगऱ्याच्या) वनाला प्रफुल्लित करतो. 33. ३३. Sutvā suddhodananarapati putto mamaṃ sampatiBuddho hutvā padahiya ciraṃ nissāya rājaggahaṃ,Uttārento sakalajanataṃ saṃsārakantāratoSaṃvattetto vasati sivadaṃ saddhammacakkaṃiti; () राजा शुद्धोदनाने ऐकले की, "माझा पुत्र आता बुद्ध झाला असून, दीर्घकाळ तपश्चर्या करून तो राजगृहाच्या आश्रयाने राहत आहे. तो सर्व जनतेला संसाररूपी अरण्यातून तारत असून, कल्याणकारी सद्धम्मचक्र प्रवर्तित करत तेथे निवास करत आहे." 34. ३४. Jiṇṇovuddho pariṇatavayappatto’ hamasmyā dhunāJīvantoyevahi mamasutaṃ icchāmi daṭṭhuṃ bhaṇe,Evaṃvatvā’dhikadasasataṃ ekaṃ amaccaṃ tahiṃUyyojesi nayanavisayaṃka puttaṃ karohīti me; () "मी आता वृद्ध, जर्जर आणि वयोवृद्ध झालो आहे. मी जिवंत असतानाच माझ्या पुत्राला पाहू इच्छितो." असे म्हणून त्यांनी एका मंत्र्याला एक हजार सैनिकांसह पाठवले आणि सांगितले, "माझ्या पुत्राला माझ्या डोळ्यांसमोर घेऊन ये." 35. ३५. Gantvā’macco catuparisatiṃ dhammaṃ bhaṇantaṃjinaṃDisvā baddhañjali sapariso tatre’kamantaṃ ṭhito,Sutvādhammaṃ paramamadhuraṃ patvā’ggamaggapphalaṃPabbajjitvā hadayakamalaṃ kasaṅkocayī rājino; () त्या मंत्र्याने तेथे जाऊन चारही परिषदांना धम्मोपदेश देणाऱ्या जिनांना (बुद्धांना) पाहिले. त्याने आपल्या परिवारासह हात जोडून एका बाजूला उभे राहून तो अत्यंत मधुर धम्म ऐकला. तो ऐकून त्याने सर्वोच्च मार्ग व फल (अर्हत्व) प्राप्त केले आणि प्रवज्जा घेतली; त्यामुळे राजाच्या हृदयकमलाचा संकोच झाला (म्हणजेच राजाचा निरोप देण्याचे तो विसरला). 36. ३६. Aṭṭhakkhattuṃ puna saparise pāhesi rājāpareAṭṭhā’macce tathariva gatā’maccā napaccā’gatā,Pabbajjitvā adhigataphalā tecā’pi raññomanaṃNā’rādhesuṃ sunisitadhiyā sañchintasaṃyojanā; () राजाने पुन्हा आठ वेळा इतर आठ मंत्र्यांना त्यांच्या परिवारासह पाठवले, परंतु गेलेले ते मंत्री परत आले नाहीत. तीक्ष्ण बुद्धी असलेल्या आणि सर्व संयोजनांचा (बंधनांचा) छेद करणाऱ्या त्यांनीही प्रवज्जा घेऊन फल प्राप्त केले, पण राजाची इच्छा पूर्ण केली नाही (ते परत आले नाहीत). 37. ३७. Dujjāno me maraṇasamayo jiṇṇo’smi tātā’dhunāTasmā puttaṃ nayanavisayaṃ kātuṃ samattho’sikiṃ,Evaṃ vatvā kapuna saparisaṃ sokāphadāyiṃ tahiṃDinnokāsaṃ pahiṇi sacivaṃ pabbajjituṃ bhubhujo; () "माझ्या मृत्यूची वेळ अनिश्चित आहे, मी आता वृद्ध झालो आहे. म्हणून तू माझ्या पुत्राला माझ्या डोळ्यांसमोर आणण्यास समर्थ आहेस का?" असे म्हणून राजाने (भूपतीने) आपला शोक दूर करणाऱ्या काळुदायी नावाच्या सचिवाला (मंत्र्याला) आवश्यक भासल्यास प्रवज्जा घेण्याची परवानगी देऊन पाठवले. 38. ३८. Patvā’rāmaṃ parivutajano saccaddaseno’ditaṃSutvā’macco thiramati catussaccā’nupubbikathaṃ,Pabbajjitvā hatabhavabhayo hutvāna khīṇāsavoAggaṭṭhānaṃ paṭilabhi kulappāsādikānaṃ idha; () अपने अनुयायांसह आरामात पोहोचून, सत्यदर्शी बुद्धांनी उपदेशिलेली चार आर्यसत्यांची अनुक्रमिक कथा ऐकून, त्या स्थिर बुद्धीच्या मंत्र्याने प्रवज्जा घेतली. भवभयाचा नाश करून तो अर्हत (क्षीणासव) झाला आणि त्याने या शासनात 'कुलांना प्रसन्न करणाऱ्यांमध्ये' (कुलप्रसादकांमध्ये) अग्रस्थान प्राप्त केले. 39. ३९. Bārāṇasyaṃ kesipatanato pattassa rājaggahaṃSambuddhassā’dhikadinakatī pañcevamāsā’ bhavuṃ,Hemantā’tusamayavigamā sante vasante maṇi-Bhusākārā upavanavadhū cūtaṅkurā’ laṅkaruṃ; () वाराणसीच्या इसिपतन येथून राजगृहामध्ये आलेल्या सम्यक्संबुद्धांना येथे पाच महिने पूर्ण झाले होते. हेमंत ऋतू निघून गेल्यावर, शांत वसंत ऋतूमध्ये उद्यानरूपी वधूने रत्नांच्या दागिन्यांप्रमाणे आंब्याच्या पालवीने स्वतःला सुशोभित केले होते. 40. ४०. Kālaṃ ñatvā kapilanagaraṃ kālaññuno satthunoGantuṃ kālo’yamiti adhunā so kāludāyi vasī,Saṃvaṇṇento gamanasamayaṃ kātuṃ alaṃ saṅgahaṃÑātinantī sumadhurasaro gāthābhigāyī puthu; () वेळेचे महत्त्व जाणणाऱ्या शास्त्यांसाठी (बुद्धांसाठी) कपिलवस्तूला जाण्याची हीच योग्य वेळ आहे हे ओळखून, आता त्या जितेंद्रिय कालुदायी थेरांनी प्रवासाच्या वेळेचे वर्णन करत, आपल्या नातेवाईकांवर अनुग्रह करण्यासाठी अतिशय मधुर आवाजात अनेक गाथा गायिल्या. 41. ४१. Mandaṃmandaṃ surabhipavano sito’dhunā vāyatiPupphākiṇṇā vipinaviṭapī mattālimālākulā,Gaṅgāvāpī vimalasalīlā samphullakañjuppalāSāyaṃka pāto ahani vivaṭā sabbādisā pākaṭā; () आता मंद-मंद, सुगंधी आणि शीतल वारा वाहत आहे. जंगलातील झाडांच्या फांद्या फुलांनी बहरल्या असून त्यावर धुंद झालेल्या भुंग्यांचे थवे गुंजारव करत आहेत. गंगा नदी आणि तलावांचे पाणी निर्मळ असून त्यात कमळे आणि उत्पले (निळी कमळे) उमलली आहेत. सकाळ, संध्याकाळ आणि दिवस प्रसन्न असून सर्व दिशा स्पष्ट व प्रकाशमान दिसत आहेत. 42. ४२. Bhante magge navadalasikhā jālo’jjalā mañjarī-Bhasmacchannā bhamaravisaraddhumandhakārā bhusaṃ,Jhāpennā’pe’tarahi virahī samphullacūtāṭavi-Dāvaggī te lavamapi manotāpāya vattanti kiṃ; () भन्ते! मार्गावरील नवीन पालवीच्या शिखांनी युक्त, परागकणांच्या रूपातील भस्माने झाकलेल्या आणि भुंग्यांच्या समुदायरूपी धुराने अत्यंत अंधकारमय झालेल्या, विरही लोकांना जाळणाऱ्या या बहरलेल्या आमराईरूपी वणव्यामुळे आपल्या मनाला थोडा तरी संताप (त्रास) होऊ शकतो का? 43. ४३. Kāmandhānaṃ bhadayamadhunā socāpayattā bhusaṃSākhacchinnā vigalitadalā magge asokaddumā,Aññatrā’pī vanacaravadhū pādappahārā’turaṃTatvante te karakisalayassobhaṃka virūḷhaṅkurā; () कामांध लोकांच्या हृदयाला आता अत्यंत शोकाकुल करणारे, फांद्या छाटलेले आणि पाने गळलेले मार्गावरील अशोक वृक्ष, इतर ठिकाणी वनचर स्त्रियांच्या लाथांच्या प्रहारासाठी उत्सुक असून, त्यांच्या टोकांवर हातांच्या कोमल पालवीसारखे सुंदर अंकुर फुटले आहेत. 44. ४४. Pitvā cutaddūmaphalarasaṃ sammattapuṅkokilāSaṃkujante sarasamadhuraṃ vetāḷikā’va’ñjase,Seṇībhutā janapadavadhū te pādapīṭhe muniSampūjetuṃ navasarasije hiyyo’vinante dhunā; () आंब्याच्या फळांचा रस पिऊन धुंद झालेले कोकिळ पक्षी मार्गावर भाटांप्रमाणे रसाळ व मधुर कूजन करत आहेत. हे मुनी! ग्रामीण स्त्रिया रांगा लावून आपल्या पादपीठावर ताजी कमळे अर्पण करून पूजा करण्यासाठी आता नम्रपणे लवल्या आहेत. 45. ४५. Āmulaggā dalitaviṭapi pupphañjalihakā’dhunāĀgacchantaṃ tvamahimahituṃ saṃdissare’vo’natā,Vātoddhutā bhamaramukharā kiñjakkhapuñjā’ñjaseĀtatvante tavaparimukhe sovaṇṇasaṅkhassiriṃ; () मुळापासून शेंड्यापर्यंत बहरलेल्या झाडांच्या फांद्या, आगमन करणाऱ्या आपली पूजा करण्यासाठी फुलांची ओंजळ घेऊन वाकल्यासारख्या दिसत आहेत. वाऱ्याने उडणारे, भुंग्यांच्या गुंजारवाने युक्त आणि मार्गावर पसरलेले परागकणांचे ढीग आपल्यासमोर सुवर्णशंखाची शोभा धारण करत आहेत. 46. ४६. Bhante antokalalasalilāvāsena kālaṃ ciraṃAmbhojānaṃ mukulavikatī siteti’vā’kuñcitā,Esantī’ve’tarahi saraṇaṃ te pādabhaddāsaneUggacchante pajahiya manotāpaṃ vasantātapaṃ; () भन्ते! चिखलाच्या पाण्यात दीर्घकाळ राहिल्यामुळे जणू थंडीने आकुंचन पावलेल्या कमळांच्या कळ्या, आता वसंत ऋतूचा ताप आणि मनाचा संताप सोडून देऊन, वर येत आपल्या पादपीठाचा आश्रय शोधत असल्यासारख्या वाटत आहेत. 47. ४७. Pātheyya’mbhoruhakuvalayā’laṅkāratuṇḍā kalaṃSaṅkujantī pavanapadaviṃ uḍḍīyamānā’dhunā,Haṃsasseṇika sirasi vajato te bhuyate kiṅkiṇi-Ghosākiṇṇaṃ kusumavikaticchannaṃ vitānaṃ yathā; () प्रवासाची शिदोरी म्हणून आपल्या चोचीत कमळे आणि कुवलये (निळी कमळे) धरून, आकाशात मधुर कूजन करत उडणाऱ्या हंसांची रांग, चालत जाणाऱ्या आपल्या डोक्यावर घुंगरांच्या आवाजाने युक्त आणि उमललेल्या फुलांनी आच्छादलेल्या चांदव्यासारखी (वितानासारखी) शोभून दिसत आहे. 48. ४८. Sampūjenti ratanakanakālaṅkārabhārañjalīMaggo’tiṇṇā vanasuravadhū te lājavuṭṭhīhi’va,Kiñjakkhehi caraṇayugalaṃ kamandātilandolitāVallī bhiṅgāvalikisalayā’laṅkārasākhāvalī; () रत्ने आणि सुवर्णालंकारांनी युक्त अशा अंजलीने (ओंजळीने), मार्गावर उतरलेल्या वनदेवी जणू लाह्यांच्या वर्षावाने आपल्या चरणयुगुलाची पूजा करत आहेत. मंद वाऱ्याने हलणाऱ्या वेली आणि भुंग्यांच्या रांगा व कोमल पानांनी सुशोभित फांद्या परागकणांद्वारे आपल्या चरणांचे पूजन करत आहेत. 49. ४९. Sammārūḷho pavanaturagaṃ kāmākaro mañjari-Tuṇiresū madhukarasare sandhānayanto’dhunā,CampeyyādīkusumakalikāsannāhasambhāsuroNaṭṭho loko bahujanamanosaṅakgāma mogāhati; () वाऱ्यारूपी घोड्यावर स्वार होऊन, फुलांच्या मंजिऱ्यारूपी भात्यातून भुंग्यारूपी बाण संधान करणारा, चाफा इत्यादी फुलांच्या कळ्यांच्या कवचाने चमकणारा कामदेव, आता नष्टप्राय झालेल्या जगातील बहुसंख्य लोकांच्या मनातील युद्धाच्या मैदानात प्रवेश करत आहे. 50. ५०. Yasmā suddhodananarapabhu ādiccavaṃsaddhajoJiṇṇo vuddho mamihapahiṇi tvaṃ daṭṭhukāmo pitā,Tasmā bhante kapilanagaraṃ veneyyasattākaraṃKantvā rañño hadayamakulaṃ bodhetu sokākulaṃ; () भन्ते! सूर्यवंशाची ध्वजा असणारे आपले वृद्ध व जर्जर झालेले पिता राजा शुद्धोधन यांनी आपल्याला पाहण्याच्या इच्छेने मला येथे पाठवले आहे. म्हणून, हे भन्ते! विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) प्राण्यांची खाण असलेल्या कपिलवस्तूला जाऊन, शोकाने व्याकुळ झालेल्या राजाच्या हृदयकमळाला प्रबोधित (विकसित) करावे. 51. ५१. Sādhu’dāyi savisayamahaṃ patvā narādhissaraṃUttāreyyaṃ pitaramitare bandhū’pi dukkhaṇṇavā,Evaṃvatvā radanakira ṇālaṅkārabimbādharoDhammassāmiparivutavasīrājaggahānikkhami; () "खूप छान, उदायी! मी माझ्या देशात जाऊन राजे असलेल्या माझ्या पित्याला आणि इतर नातेवाईकांनाही दुःखसागरातून पार करीन," असे म्हणून, आपल्या दातांच्या किरणांनी सुशोभित बिंबफळासारखे ओठ असणारे धम्मस्वामी (बुद्ध), जितेंद्रिय भिक्खूंच्या समुदायाने वेढलेले असून राजगृहातून बाहेर पडले. 52. ५२. Patvā rañño uparibhavanaṃ sokāludāyi’ddhiyāBhuttā’hāro tadupagamanaṃ atvāha mārocayaṃ,Sambuddhatthaṃ pituru’pahaṭaṃ bhikkhaṃka pakaṭiggaṇhiyaAssāsento vajati nabhasā sokākulaṃtaṃ kulaṃ; () ऋद्धीने (अलौकिक शक्तीने) राजाच्या प्रासादाच्या छतावर पोहोचून, तेथे भोजन ग्रहण केल्यावर, शोकमुक्त कालुदायी थेरांनी बुद्धांच्या आगमनाची बातमी दिली. पित्याने सम्यक्संबुद्धांसाठी दिलेली भिक्षा स्वीकारून, त्या शोकाकुल कुटुंबाला धीर देत ते आकाशातून निघून गेले. 53. ५३. Taṃ bhuñjanto divasadivase so yojanaṃ yojanaṃSaṅkhepento paramakaruṇārāmāya sañcodito,Netvā khīṇāsavayativare vīsaṃ sahassaṃ jinoLakkhīvāsaṃ kapilanagaraṃ māsehidvīho’tari; () ती भिक्षा ग्रहण करत, परम करुणेने प्रेरित होऊन, दररोज एकेक योजन अंतर पार करत, वीस हजार क्षीणास्रव (अर्हत) भिक्खूंसह जिनांनी (बुद्धांनी) दोन महिन्यांत समृद्धीचे निवासस्थान असलेल्या कपिलवस्तू नगरीत प्रवेश केला. 54. ५४. Nānuppatte bhagavati puraṃ no ñātiseṭṭhaṃ kuhiṃPassissāmā’tya’jahitamanokotuhaḷā sākiyā,Ārāmoyanaṃ vijanapavano nigrodhasakkassa taṃ-Sāruppoti tahimabhinave senāsane māpayuṃ; () भगवान अजून नगरात पोहोचले नसताना, "आम्ही आमच्या श्रेष्ठ नातेवाईकाला कुठे पाहू शकू?" या उत्सुकतेने भरलेल्या शाक्यांनी, निग्रोध शाक्याचे निर्जन व शांत उद्यान त्यांच्यासाठी योग्य आहे असे मानून, तेथे नवीन निवासस्थाने (विहार) निर्माण केली. 55. ५५. Paccuggantvā surabhikusumākiṇṇañjaliha’ñjaseĀgacchantaṃ sumahakiya jinaṃ rājiddhiyā’laṅkate,Ketuggāhe daharadahare katvā kumāre pureRājā’maccā paramaruciraṃ ārāma motārayuṃ; () सुगंधी फुलांनी युक्त अशा अंजलीने मार्गावर स्वागत करत, राजवैभवाने सुशोभित होऊन येणाऱ्या महान जिनांचे (बुद्धांचे) स्वागत करण्यासाठी, लहान राजकुमारांना हातात ध्वज देऊन पुढे करत, राजा आणि मंत्र्यांनी त्यांना अत्यंत सुंदर अशा उद्यानात (विहारात) आणले. 56. ५६. Pallaṅkeno’dayagirisire cando’va tārāvutoNānākhiṇāsavaparivuto paññattabuddhāsane,Āsino’yaṃ manakumuduniṃ sakyānamunniddayaṃNissoko so muni parihari sokandhakāraṃ pitu; () उदयाचलावर ताऱ्यांनी वेढलेल्या चंद्राप्रमाणे, अनेक क्षीणास्रव (अर्हत) भिक्खूंनी वेढलेले भगवान बुद्ध तयार केलेल्या बुद्ध-आसनावर मांडी घालून बसले. शाक्यांच्या मनरूपी कुमुदिनीला (कमळाला) प्रफुल्लित करत, त्या शोकविरहित मुनींनी आपल्या पित्याच्या शोकरूपी अंधकाराचा नाश केला. 57. ५७. Siddhattho’yaṃ paramadaharo amhehi vuddhā mayaṃJāmātā’yaṃbhavati tanujo nattānujo no iti,Mānatthaddhā daharadahare sakyā kumāre’bravuṃTumhegantvā paṇamatha jinaṃ vo piṭṭhitāhomै no; () "हा सिद्धार्थ आमच्यापेक्षा खूप लहान आहे, आम्ही वयाने मोठे आहोत. हा आमचा जावई, मुलगा किंवा नातू लागतो," असे म्हणून अभिमानाने ताठरलेल्या शाक्यांनी तरुण राजकुमारांना सांगितले, "तुम्ही पुढे जाऊन जिनांना (बुद्धांना) वंदन करा, आम्ही तुमच्या मागे उभे राहू." 58. ५८. Āvajjetvā sakalaparisaṃ ñatvā tadajjhāsayaṃMānummattā vibhavamadirāmattā ime khattiyā,Muddhābaddhañjalikisalayā yasmā navandanti maṃVandāpetuṃ alamiti tato jhānaṃ samāpajjiya; () सर्व सभेचे निरीक्षण करून आणि त्यांचा हेतू जाणून घेऊन, "हे क्षत्रिय अभिमानाने उन्मत्त आणि ऐश्वर्याच्या मदिरेने धुंद झाले आहेत, म्हणूनच ते डोक्यावर हात जोडून मला वंदन करत नाहीत. यांना वंदन करायला लावणे योग्य आहे," असा विचार करून भगवंतांनी ध्यानात प्रवेश केला. 59. ५९. Pattā’bhiñño nijapadarajoraṃsihi sañcumbiteTesaṃ cūḷāmaṇigirisire sambuddhasuro lasaṃ,Saṃdassento yamakamasamaṃ mānandhakāraṃ haraṃBodhāpesi vadanakamale gaṇḍambamūle yathā; () अभिज्ञा प्राप्त असलेल्या सम्यक्संबुद्धांनी, आपल्या चरणधुलीच्या किरणांनी त्यांच्या मस्तकावरील मुकुटांना स्पर्श करत, गंडंब वृक्षाच्या मुळाशी दाखवल्याप्रमाणे, येथेही अतुलनीय असे 'यमक प्रातिहार्य' (जोडी चमत्कार) दाखवून त्यांचा अभिमानरूपी अंधकार नष्ट केला आणि त्यांच्या मुखकमळांना प्रफुल्लित केले. 60. ६०. Disvā suddhodananaravaro taṃ pāṭihīraṃ varaṃPādambhoje paṇami sirasā ānandabhāronato,Cakkaṅkālaṅkatapadarajo samphuṭṭhamuddhāñjaliRājaññānaṃ kamalakalikāsaṇḍassiriṃ vyākaruṃ; () तो श्रेष्ठ चमत्कार पाहून, नरश्रेष्ठ राजा शुद्धोधन आनंदातिरेकाने नतमस्तक झाले आणि त्यांनी आपले मस्तक भगवंतांच्या चरणकमलांवर टेकवून वंदन केले. चक्राच्या चिन्हाने सुशोभित चरणधुलीला आपल्या मस्तकाने स्पर्श करत त्यांनी हात जोडले, ज्यामुळे इतर राजांच्या जोडलेल्या हातांची शोभा कमळाच्या कळ्यांच्या समूहासारखी दिसू लागली. 61. ६१. Sañjhāmeghāvaliparivuto suroriva’tthācalaṃKhamhā bhaddāsanamavatarī sovaṇṇavaṇṇo jino,Subabhujiñche nayanabarihī keḷāyanaṃ pokkhara-Vassaṃ vassi nijanakharuciṃ tesaṃ samāje sati; () संध्याकाळच्या ढगांच्या रांगांनी वेढलेला सूर्य जसा अस्ताचलावर उतरतो, तसे सुवर्णवर्णी जिन (बुद्ध) आकाशातून खाली उतरून आपल्या आसनावर बसले. त्या सभेत त्यांच्या नखांची प्रभा चमकत असताना, मयूरासारख्या डोळ्यांना आनंद देणारा 'पोक्खरवस्स' (कमळ-पाऊस/तांबडा पाऊस) पडला. 62. ६२. Sutvā vuttaṃ purimacaritaṃ vessantarākhyaṃ tatoPakkantānaṃ phusiya sirasā tappādacūḷāmaṇiṃ,Bhante bhikkhaṃ sugatapamukho saṅghodhivāsetu noIcce’kopi paṭhamadivase nākāsi ajjhesanaṃ; () त्यानंतर, पूर्वजन्मीचे 'वेस्सन्तर जातक' ऐकून, भगवंतांच्या चरणांना आपल्या मस्तकाने स्पर्श करून निघून गेलेल्या लोकांपैकी एकानेही पहिल्या दिवशी, "भन्ते! सुगत (बुद्ध) प्रमुखांसह भिक्खू संघाने आमची भिक्षा स्वीकारावी," असे निमंत्रण दिले नाही. 63. ६३. Nānākhīṇāsavaparivuto lokānukampāparoLokādhiso dutiyadivase āciṇṇakappārahaṃ,Sambuddhānaṃ kapilanagare pāto’va lakhyākareHīnukkaṭṭhaṃ kulamavijahaṃ piṇḍāya sampāvisi; () विविध क्षीणास्रव (अर्हत) भिक्खूंनी वेढलेले, जगावर अनुकंपा करणारे आणि जगाचे स्वामी असलेले सम्यक्संबुद्ध, दुसऱ्या दिवशी सकाळीच, बुद्धांच्या प्राचीन परंपरेनुसार, समृद्ध कपिलवस्तू नगरीत उच्च-नीच असा कोणताही भेद न करता, घराघरांतून भिक्षाटनासाठी (पिंडपातासाठी) बाहेर पडले. 64. ६४. Āhiṇḍattaṃ tahimanugharaṃ piṇḍāya santindriyaṃSatthāraṃ taṃ nirupamasiriṃ chabbaṇṇaraṃsujjalaṃ,Pāsādaṭṭhā’nimisanayanambhojehi sampūjayuṃUgghāṭetvā harimaṇimayaṃ jālāvaliṃ nāgarā; () इंद्रिये शांत असलेल्या, अनुपम शोभा लाभलेल्या आणि सहा रंगांच्या किरणांनी देदीप्यमान असणाऱ्या, घराघरांत पिंडाचारासाठी (भिक्षेसाठी) फिरणाऱ्या त्या शास्त्यांचे (बुद्धांचे), नगरातील लोकांनी इंद्रनीलमण्यांच्या खिडक्या उघडून, आपल्या अनिमिष (न मिटणाऱ्या) नयनकमलांनी पूजन केले. 65. ६५. Ohāretvā kusumasurabhīsaṅkhārasambhāviteKese massuṃ rajanamalinaṃ kāsāvavatthaṃ kharaṃ,Acchādetvā kapaṇapuriso’va’yyo gahetvā sīḷāPattaṃ patto kapilanagaraṃ pakiṇḍāya āhiṇḍati; () सुगंधी फुलांनी सजवलेले आपले केस आणि दाढी काढून, धुळीने माखलेली वस्त्रे त्यागून, खडबडीत काषाय वस्त्रे परिधान करून, एखाद्या गरीब माणसाप्रमाणे ते आर्य (बुद्ध) हातात मातीचे पात्र घेऊन कपिलवस्तू नगरात पिंडाचारासाठी फिरत आहेत. 66. ६६. Vuttantaṃ taṃ savaṇakaṭukaṃ sutvāna bimbādharāBimbādevī marakatasiḷājālantarā vithiyaṃ,Āhiṇḍantaṃ parivutagaṇaṃ mattebhagāmiṃ jitaṃOlokentī nayanamaṇike assūhi sampūrayi; () कानाला कडू वाटणारी ती वार्ता ऐकून, बिंबासारखे ओठ असणाऱ्या बिंबादेवीने (यशोधरेने) पाचूच्या दगडांच्या खिडकीच्या फटीतून रस्त्यावर पाहिले; आणि भिक्षूंच्या संघाने वेढलेल्या, मत्त हत्तीप्रमाणे संथ गतीने चालणाऱ्या, वासनांवर विजय मिळवलेल्या त्या बुद्धांना फिरताना पाहून तिचे डोळे अश्रूंनी भरून आले. 67. ६७. Cumbanti sātanujaratanaṃ tandassanabyāvaṭā’-Sityā’nubyañjanavilasitaṃ byāmappabhālaṅkataṃ,Rūpaṃ rūpassiri nirupamaṃ saṅgāyi gāthaṭṭhakaṃSaṃvaṇṇetvā caraṇatalato yāva’ssa uṇhisato; () बुद्धांच्या दर्शनात मग्न झालेल्या तिने आपल्या प्रिय पुत्राचे (राहुलचे) चुंबन घेत, ऐंशी अनुव्यंजनांनी सुशोभित, व्यामप्रभेने अलंकृत आणि अनुपम सौंदर्य लाभलेल्या त्यांच्या रूपाचे, पायाच्या तळव्यापासून ते डोक्यावरील उष्णीषापर्यंत वर्णन करणाऱ्या आठ गाथा (नरसीह गाथा) गायिल्या. 68. ६८. Īsaṃ kālaṃ alasagamanaṃ sā kālahaṃsopakariOropenti abhinavakucandā’tibhārāturā,Gantvā sīghaṃ khaḷitavacatā putto mahārāja tePiṇḍāya’smiṃ carati nagare rājānamiccabruvi; () काळ्या राजहंसासारखी संथ चालणारी ती (यशोधरा), आपल्या यौवनाच्या भाराने व्याकुळ झालेली असतानाही, महालातून खाली उतरली आणि तिने वेगाने जाऊन गद्गद आवाजात राजाला (शुद्धोदनाला) म्हटले, 'हे महाराज! तुमचा पुत्र या नगरात भिक्षेसाठी फिरत आहे.' 69. ६९. Rājā senāparivutasamo tejonubhāvādināTaṃ sutvāṃ’se sukhumavasanaṃ katvā navaṃsāṭakaṃ,Acchādetvā nihitamakuṭo nikkhittakhaggo bhusaṃLajjāpanno tuvaṭatuvaṭaṃ gantvā tadagge ṭhito; () सैन्याने वेढलेला आणि तेज व प्रभावाने युक्त असलेला राजा हे ऐकून अत्यंत लज्जित झाला. त्याने खांद्यावरील तलम वस्त्र नीट केले, मुकुट बाजूला ठेवला, तलवार खाली ठेवली आणि अत्यंत वेगाने जाऊन तो बुद्धांच्या समोर उभा राहिला. 70. ७०. Koṭṭhagārānya’pi pitukule rittāni kimmaññasiKasmā lajjāpayasi pitaraṃ tvaṃ bhānuvaṃsubbhavo,Bhante tuyhaṃ pakarivutavasīsaṅghassi’to bhojanaṃMā kapiṇḍāyā’cari anudinaṃ dajjeyya miccabruvi; () 'तुझ्या वडिलांच्या घरातील कोठारे रिकामी झाली आहेत असे तुला वाटते का? सूर्यवंशात जन्म घेऊन तू आपल्या पित्याला का लज्जित करत आहेस? हे भंते! तुमच्यासाठी आणि तुमच्या सोबत असलेल्या संयमी भिक्षूंच्या संघासाठी येथेच भोजन दिले जाईल; रोज असे भिक्षेसाठी फिरू नका,' असे राजा म्हणाला. 71. ७१. Tuyhaṃ vaṃso anariyapado ādiccavaṃso siyāMayhaṃ vaṃso sadariyapado sambuddhavaṃso siyā,Asmiṃvaṃse anuvicaraṇaṃ piṇḍattha manvālayaṃCārittaṃ bhopurimasugatā’ciṇṇanti kavatvā jino; () 'तुमचा वंश हा सूर्यवंश आहे, जो संसाराशी संबंधित (अनार्य) आहे. माझा वंश हा सम्यक संबुद्धांचा वंश आहे, जो आर्यांचा (सदाचारी) वंश आहे. या वंशामध्ये भिक्षेसाठी घराघरांत फिरणे हा पूर्वीच्या बुद्धांनी आचरलेला सदाचार आहे,' असे जिन (बुद्ध) म्हणाले. 72. ७२. Uttiṭṭhādiṃ avadi kasugamaṃ gāthaṃ ṭhito vīthiyaṃSotāpanto’vanipati bhavī sotāvadhānena so,Gāthādhammaṃ suṇiya madhuraṃ dhammaṃcare’tyā’dikaṃPatto maggaṃ dutiyamavīraṃ dhammānudhammaṃ caraṃ; () रस्त्यावर उभे राहून बुद्धांनी 'उत्तिट्ठे...' ही सुंदर गाथा म्हटली. ती लक्षपूर्वक ऐकून तो राजा (शुद्धोदन) स्रोतापन्न झाला. 'धम्मं चरे...' ही मधुर धम्मगाथा ऐकून आणि धम्मानुसार आचरण करत त्याने दुसऱ्या मार्गाची (सकृदागामी पदाची) प्राप्ती केली. 73. ७३. Sutvā rājā cariyamaparaṃ yo dhammapālavhayaṃPatto maggaṃ tatiyamakhilaṃ kāmālayaṃ cālayaṃ,Setacchattu’llasitasayane’nuṭṭhānaseyyu’pagoSaṅkhārānaṃ visadamatiyā yo lakkhaṇaṃ sammasi; () पुढे 'धम्मपाल' नावाचे दुसरे वृत्त ऐकून राजाने सर्व कामवासनांचा त्याग करून तिसऱ्या मार्गाची (अनागामी पदाची) प्राप्ती केली. नंतर, श्वेतछत्राखाली आपल्या अंतिम शय्येवर असताना, त्याने निर्मळ बुद्धीने संस्कारांच्या लक्षणांचे चिंतन केले. 74. ७४. Viddhaṃsetvā namuviparisaṃ saṃkelasamārādikaṃSuro ramhāvanamiva’sinā so aggamaggāsinā,Tuṭṭho maggapphalasukhasudhāpānena verisamePañcakkhandhe vijaya malbhī nibbānarajjassiriṃ; () एखाद्या वीराने तलवारीने सुंदर वन कापून टाकावे, त्याप्रमाणे त्याने सर्वोच्च मार्गाच्या (अर्हतमार्गाच्या) तलवारीने मार आणि क्लेशांच्या सैन्याचा नाश केला. मार्ग आणि फळाच्या सुखाचा अमृतरस पिऊन संतुष्ट झालेल्या त्याने, शत्रूसमान असणाऱ्या पंचस्कंधांवर विजय मिळवून निर्वाणरूपी साम्राज्याची शोभा प्राप्त केली. 75. ७५. Āropetvā uparibhavanaṃ pattaṃ gahetvā tatoRājā saṅghaṃ sugatapamukhaṃ khajjena bhojjena ca,Santappetvā puna sapariso nīce nisajjāsaneSārānīyaṃ kathayamavasi sammodanīyaṃ kathaṃ; () त्यानंतर राजाने बुद्धांचे भिक्षापात्र स्वतः हातात घेऊन त्यांना महालात वर नेले आणि बुद्धप्रमुख भिक्षू संघाला खाद्य व भोज्य पदार्थांनी तृप्त केले. नंतर आपल्या परिवारासह एका सखल आसनावर बसून त्याने बुद्धांकडून संस्मरणीय आणि आनंददायी उपदेश ऐकला. 76. ७६. Itthāgāraṃ hadayasarasimajjhe nimuggatthana-Haṃsaṃ dinānanasarasijaṃ soke’ṇatāpeniva,Buddhaṃ baddhañjaliharasirokumbhehi sampūjayīTaṃ vātabbhāhataharilatālīlaṃ jagāmo’nataṃ; () अंतःपुरातील स्त्रियांनी, ज्यांचे हृदयकमल शोकाच्या उष्णतेने कोमेजून गेले होते, आपल्या मस्तकावर हात जोडून कलशाप्रमाणे ठेवून बुद्धांची पूजा केली; आणि वाऱ्याच्या झोताने हलणाऱ्या हिरव्या वेलीप्रमाणे त्या नम्र होऊन बुद्धांच्या चरणी लीन झाल्या. 77. ७७. Antogabbhe nayanasalalaṃ samapuñchamānā jinaṃBimbādevī saparijanatāvyāpāritā vandituṃ,Appatvā me yadiguṇadhanaṃ attha’yyaputto sayaṃTaṃ kamaṃ daṭṭhuṃ nanupavisatī’tve’vaṃ vadantī ṭhitā; () आपल्या महालात डोळ्यांतील अश्रू पुसत, सेवकांनी जिनेंद्रांच्या वंदनेसाठी जाण्यास सांगितले असता बिंबादेवी म्हणाली, 'जर माझ्या आर्यपुत्रांमध्ये खरोखरच गुणांचे धन असेल, तर ते स्वतः मला पाहण्यासाठी या महालात येतील,' असे म्हणून ती तेथेच थांबली. 78. ७८. Raññā saddhiṃ purisanisaho tāyindirāmandiraṃAntogabbhaṃ maṇigaṇapahābhinnandhakāraṃsadā,Ādāya’ggaṃ yatipatiyugaṃ patvā’cchi bhaddāsanePaññatte so’dayagirisire bālaṃsumālī yathā; () पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असणारे बुद्ध, राजासह आणि आपल्या दोन अग्रश्रावकांना सोबत घेऊन, रत्नांच्या प्रकाशाने जिथला अंधार नेहमीच नष्ट झालेला असतो अशा तिच्या महालात गेले; आणि पूर्वेकडील पर्वतावर उगवणाऱ्या बालसूर्याप्रमाणे ते तेथे मांडलेल्या सुंदर आसनावर विराजमान झाले. 79. ७९. Disvā pīnatthanabharanatā sā rājadhītā jinaṃPatvā mālā kanakaratanālaṅkārahīnā lahuṃ,Haṃsimaññe sarasijavanaṃ pāde yathājjhāsayaṃSañcumbantī paṇami sirasā ādāyagopphadvayaṃ; () जिनेंद्रांना पाहून, माळा, सोने आणि रत्नांच्या अलंकारांनी विरहित असलेली ती राजकुमारी नम्र झाली. एखाद्या हंसिणीने कमळांच्या वनात जावे, त्याप्रमाणे तिने बुद्धांचे दोन्ही घोटे आपल्या हातात धरले आणि आपल्या इच्छेनुसार त्यांच्या चरणांचे चुंबन घेत मस्तकाने त्यांना वंदन केले. 80. ८०. Pāsāda’ntovarakasarasi dhammillasevālakeOmujjantī nijabhujalatālīlātaraṅgākule,Nāthassa’ṅghītalanakhasikhākantippabandhāmbhasiLaddhassāsā ciravirahajaṃ tāpaṃ vinodesi sā; () महालातील सुंदर सरोवराप्रमाणे असणाऱ्या नाथांच्या नखांच्या कांतीरूपी पाण्यात, आपल्या केसांच्या अंबाड्यारूपी शेवाळासह आणि वेलीसारख्या हातांच्या लहरींसह बुडून गेल्यासारखी वाटणारी ती, दीर्घकाळाच्या विरहाने झालेला आपला संताप विसरून शांत झाली. 81. ८१. Sutvā nesā kanakaratanā’saṃdhāraṇaṃ dhāraṇaṃKāsāvānaṃ tavahiridhanā’vissajjanaṃ sajjanaṃ,Nā’jjhācāre anabhiramaṇaṃ uccāsane cā’saneRājā’voca tvamanukurute snehodayā’hodayā; () राजा बुद्धांना म्हणाला, 'तुम्ही सोने आणि रत्ने धारण करत नाही हे ऐकून हिनेही ते धारण करणे सोडले; तुम्ही काषाय वस्त्रे परिधान करता हे ऐकून हिनेही ती परिधान केली; तुम्ही संपत्तीचा त्याग केला हे ऐकून हिनेही तिचा त्याग केला; ती उच्च आसनावर बसत नाही, तर तुमच्यावरील अथांग प्रेमापोटी ती तुमचेच अनुकरण करत आहे.' 82. ८२. Sutvā tassāniravadhiguṇādhārāya’nūnaṃ guṇaṃĀvīkatvā’gami bhavapaṭicchannāpadānaṃ jino,Netvā gehappavisanakaraggāhā’bhisekussaveSaṃvattante dutiyadivase nandākhyarājatrajaṃ; () तिच्या असीम गुणांचे वर्णन ऐकून, जिनेंद्रांनी तिच्या पूर्वजन्मातील कथा प्रकट केली आणि ते तेथून निघाले. दुसऱ्या दिवशी, जेव्हा 'नंद' नावाच्या राजपुत्राचा गृहप्रवेश, विवाह आणि राज्याभिषेक हा त्रिविध उत्सव चालू होता, तेव्हा बुद्ध त्याला आपल्यासोबत घेऊन गेले. 83. ८३. Gacchanto’pī saha bhagavatā so pañcakalyāṇiyāSīghaṃ jālaṃ vivariya thiyā vīthiṃ vilokentiyā,BhaṅgāpāṅgāyatabhujalatāsaṅkaḍḍhitabbhantaroPattaṃ bhante haratha vacanaṃ bhatyā na taṃ vyākari; () भगवंतांच्या सोबत जात असतानाही, खिडकी उघडून रस्त्याकडे पाहणाऱ्या जनपद्कल्याणीच्या कटाक्षांनी आणि वेलीसारख्या हातांच्या ओढीने नंदाचे मन आतून ओढले जात होते. परंतु, आदरापोटी तो भगवंतांना 'भंते, आपले पात्र परत घ्या' असे म्हणू शकला नाही. 84. ८४. Pabbājetvā visayamadirāmattāya tassā gīraṃSutvā nandāpahanahadayaṃ nandaṃ narindatrajaṃ,Icchāpetvā kakuṭacaraṇidibbaccharāliṅganeÑāyenā’nuttarasukhamahārajje patiṭṭhāpayī; () जिच्या मद्यासारख्या मादक आवाजाने नंदाचे हृदय हरण केले होते, त्या राजपुत्र नंदाला प्रव्रज्या देऊन, आणि त्याला कबुतरासारखे पाय असणाऱ्या दिव्य अप्सरांच्या आलिंगनाची इच्छा करायला लावून, बुद्धांनी योग्य मार्गाने त्याला अनुत्तर सुखाच्या महासाम्राज्यात प्रस्थापित केले. 85. ८५. Bimbādevi sukhaparibhataṃ kīḷāparaṃ rāhulaṃĀliṅgitvā tanujaratanaṃ sā sattame vāsare,Ugghaṭetvā ratanakhacitaṃ jālaṃ vimānodareĀgacchantaṃ purisatisabhaṃ nijjhāyamānā ṭhitā; () सातव्या दिवशी, सुखात वाढलेल्या आणि खेळण्यात मग्न असलेल्या आपल्या प्रिय पुत्र राहुलला कवेत घेऊन, बिंबादेवीने महालातील रत्नांनी जडवलेली खिडकी उघडली आणि येणाऱ्या पुरुषश्रेष्ठ बुद्धांकडे ती पाहत राहिली. 86. ८६. Nānākūṭācalavalayito devindacāpākuloĀgacchanto kanakasikharīrājāka yathā jaṅgamo,Tatā khīṇāsavaparivuto jabbaṇṇabhānujjaloEso tuyhaṃ naraharika pitā iccākaha pakassāhi naṃ; () 'अनेक शिखरांनी वेढलेल्या आणि इंद्रधनुष्याने सुशोभित अशा चालत्या-बोलत्या सुवर्ण पर्वताप्रमाणे, अर्हतांनी वेढलेले आणि सहा रंगांच्या किरणांनी तळपणारे हे पुरुषसिंह तुझे पिता आहेत; तू त्यांच्याकडे जा,' असे तिने राहुलला सांगितले. 87. ८७. Etassā’suṃ vividhanidhayo puññānubhāvuṭṭhitāNāhaṃja kapakassāma’bhigamanato paṭṭhāya tekhonidhī,Bhūsāpetvā tanujaratanaṃ sā sattavassāyukaṃYācassū’ti pahiṇi pituno ñattaṃ dhanaṃ pettikaṃ; () 'त्यांच्या पुण्यप्रभावाने निर्माण झालेली विविध निधाने त्यांच्याकडे आहेत. ते निघून गेल्यापासून आपल्याला ते खजिने दिसलेले नाहीत.' असे सांगून, तिने आपल्या सात वर्षांच्या प्रिय पुत्राला सजवले आणि 'वडिलांकडे जाऊन तुझ्या पितृधनाची मागणी कर,' असे सांगून त्याला पाठवले. 88. ८८. Uppādetvā pitari balavaṃ pemaṃ jalevu’ppalaṃPuttotyā’haṃ tvamasijanako chāyā’pi teme sukhā,Aḍhāse’vaṃ lapitavacano vuṭṭhāya bhaddāsanāBhuttāhāroka parivutavasi gantuṃ jinocā’rabhī; () पाण्यात उमलणाऱ्या कमळाप्रमाणे आपल्या पित्याविषयी (बुद्धांविषयी) तीव्र प्रेम उत्पन्न करून, "मी तुमचा पुत्र आहे, तुम्ही माझे पिता आहात, तुमची सावलीही माझ्यासाठी सुखद आहे," असे बोलत राहून, भोजन आटोपल्यानंतर भगवान (जीन) आपल्या आसनावरून उठले आणि आपल्या परिवारासह जाण्यास निघाले. 89. ८९. Dāyajjaṃ me samaṇa dadataṃ atthodhanenā’ti meYācaṃ yācaṃ jinamanuvajaṃ sāraṅgarājakkamaṃ,Sīhacchāporiva bhagavato daḷhaṃ surattaṅgulī-Mālāyālaṅkari bhujalataṃ bhogindabhogāyataṃ; () "हे श्रमणा, मला माझा वारसा द्या, मला या धनाचा काय उपयोग?" अशी वारंवार याचना करत, मृगराजाप्रमाणे चालणाऱ्या जिनांच्या (बुद्धांच्या) मागे जात, सिंहाच्या छाव्याप्रमाणे त्याने भगवंतांच्या सुंदर लाल बोटांनी सुशोभित आणि नागराजाच्या शरीराप्रमाणे लांब असलेल्या बाहूला घट्ट धरले. 90. ९०. Saṃyācannaṃ vibhava kamanugaṃka vaṭṭānugaṃ rāhulaṃPabbājetvā’riyadhananidhiṃdemīti cintāparo,Patvā’rāmaṃ ajahitasuto saddhammarājā imaṃPabbājehi’tya’vadi sumukhaṃ tvaṃ dhammasenāpati; () संसाराला अनुसरणाऱ्या ऐहिक संपत्तीची याचना करणाऱ्या राहुलाला प्रव्रजित करून मी त्याला 'आर्यधनाचा' ठेवा देईन, असा विचार करून, आपल्या पुत्रासह आरामात (विहारात) पोहोचल्यावर सद्धम्मराजांनी (बुद्धांनी) प्रसन्न मुख असलेल्या धम्मसेनापतींना (सारिपुत्तांना) सांगितले, "तू याला प्रव्रजित कर." 91. ९१. Chetvā nīluppaladalamuduṃ cūḷākalāpaṃ mahā-Moggallāno kavasi abhinavaṃ kāsāvamacchādayī,Tasso’vādaṃ akari dhutavā thero mahākassapoPabbājesi tanujaratanaṃ taṃ sāriputto vasi; () निळ्या कमळाच्या पाकळीसारखा मऊ असलेला त्याचा शिखा-कलाप (केस) कापून महामोग्गल्लानांनी त्याला नवीन काषाय वस्त्रे परिधान करविली. धुतधर्माचे पालन करणाऱ्या महाकस्सप थेरांनी त्याला उपदेश केला आणि जितेंद्रिय सारिपुत्तांनी त्या पुत्ररत्नाला प्रव्रजित केले. 92. ९२. Sikkhākāmo aparasamaye thero mahārāhulo-Vādaṃ sutvā’dhikataraguṇaṃ sampāpuṇī rāhulo,Sutvā kasuttaṃ puna taditaraṃ sikkhāgarūnaṃ garu-Ṭṭhānaṃ patto tibhavamatari patvā’ggamaggapphalaṃ; Ka () शिकण्याची तीव्र इच्छा असणाऱ्या राहुल थेरांनी नंतर 'महारहुलोवाद सुत्त' ऐकून अधिक श्रेष्ठ गुण प्राप्त केले. ते सुत्त आणि इतर उपदेश ऐकून, शिक्षणाचा आदर करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ स्थान मिळवून, त्यांनी अग्र मार्गफळ (अर्हतपद) प्राप्त केले आणि तिन्ही लोकांच्या (संसाराच्या) पलीकडे गेले. 93. ९३. Tasmiṃ suddhodananaravaro pabbajjite nattariAjjhogāḷho ravikuladhajonissīmasokaṇṇave,Dinno’kāsaṃ kamapitanayaṃ mātāpitūhā’yatiṃPabbājeyyuṃ alamitivaraṃ saṃyāci vosāvakā; () आपल्या नातवाने प्रव्रज्या घेतल्यावर, सूर्यवंशाचे ध्वज असलेले नरश्रेष्ठ शुद्धोधन महाराज असीम शोकाच्या सागरात बुडाले. त्यांनी भगवंतांकडे (शास्त्यांकडे) अशी विनंती केली की, भविष्यात माता-पित्यांच्या परवानगीशिवाय पुत्राला प्रव्रजित केले जाऊ नये, असा नियम करावा. 94. ९४. Rañño datvā varamati varaṃ bhuttāsano āsanā-Vuṭṭhāya’ntobhavanavanato nikkhamma mandānilaṃ,Rukkhacchāyāviraḷasarasītīraṃ vivekakkhamaṃSītaṃ sitabbanamavasarī chaddantadantī’vaso; () राजाला तो श्रेष्ठ वर देऊन, भोजन आटोपल्यावर आसनावरून उठून, अंतःपुरातील बागेतून बाहेर पडून, मंद वारा वाहणाऱ्या, वृक्षांची दाट सावली असलेल्या आणि शीतल सरोवराच्या काठावर वसलेल्या एकांतासाठी योग्य अशा थंड 'शीतवन' नामक अरण्यात भगवान एखाद्या षड्दंत (छद्दन्त) हत्तीप्रमाणे निघून गेले. 95. ९५. Tasmiṃkāle gahapatikule jāto mahāseṭṭhipiPatto rājaggahapuravaraṃ saddho sudattābhidho,Buddhoka hutvā yamadhivasate’tya’ssosi suddhodanīPaccūsasmiṃ amaravivaṭadvārena tatrā’gamā; () त्याच वेळी, एका गृहपतीच्या कुळात जन्मलेला, 'सुदत्त' नावाचा अत्यंत श्रद्धाळू महाश्रेष्ठ (महाजन) राजगृह या श्रेष्ठ नगरात आला होता. शुद्धोधनपुत्र बुद्ध येथेच निवास करत आहेत असे ऐकून, पहाटेच्या वेळी देवांनी उघडलेल्या दारातून तो तिथे गेला. 96. ९६. Appetvā’ṅakghīratanaphalake khittañjalīmañjariṃBhatyācūḷārajatakalasaṃ cittappasādāvahanaṃ,Dhammaṃ sutvā paṭhamadivase laddhādimaggapphaloDānaṃ datvā sugatapamukhe saṅghe sudattodhanī; () आपल्या मस्तकावर चांदीच्या कलशाप्रमाणे भक्तीने हात जोडून, मनात अत्यंत प्रसन्नता धारण करून, पहिल्याच दिवशी धम्म ऐकून सुदत्ताने प्रथम मार्गफळ (सोतापत्ती फल) प्राप्त केले. त्यानंतर त्याने सुगत (बुद्ध) प्रमुख भिक्खू संघाला दान दिले. 97. ९७. Bhante lakkhīkamakalamalakā saṅkāsamatthāya noIddhaṃ phakhītaṃ sujanabhajitaṃ sāvatthisaṅkhaṃ puraṃ,Dhammassāmi vajatu karuṇāchāyāsakahāyo lahuṃLaddhassāso savisayamagāevaṃ katajjhesano; () "भन्ते! आमच्या कल्याणासाठी, अलकापुरीसारख्या समृद्ध आणि सज्जनांनी युक्त अशा 'सावत्थी' नावाच्या नगरात आपण यावे. धम्मस्वामींनी आपल्या करुणेच्या छायेसहित लवकरच तिथे आगमन करावे." अशी विनंती करून, आश्वस्त झालेला तो आपल्या देशात परत गेला. 98. ९८. Buddhatthaṃ so gahapati mahāmagge samagge divā-Rattiṭṭhānappabhutisubhage paccekalakkhaṃ dhanaṃ,Vissajjetvā pacuravibhavo daṭṭhabbasārepureKāropesi amarabhavanākāreka vihāre vare; () बुद्धांच्या आगमनासाठी त्या श्रीमंत गृहपतीने महामार्गावर ठिकठिकाणी दिवस आणि रात्रीच्या विश्रांतीसाठी प्रत्येकी एक लाख धन खर्च केले आणि त्या सुंदर नगरात देवभवनासारखे (स्वर्गातील महालासारखे) भव्य व श्रेष्ठ विहार बांधले. 99. ९९. Koṭīha’ṭṭhārasahī asamaṃ bhūmiṃ kiṇitvā samaṃKoṭīha’ṭṭhārasahi pacuraṃ māpetva senāsanaṃ,Koṭīha’ṭṭhārasahi paramaṃ ārāmapūjāmahaṃSajjetvā so gahapati navaṃkammaṃ suniṭṭhāpayi; () अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा देऊन ती अनुपम भूमी खरेदी करून, अठरा कोटी खर्च करून तिथे विपुल निवासस्थाने (सेनासने) बांधून आणि अठरा कोटी खर्च करून भव्य आराम-पूजा महोत्सव (विहार समर्पण सोहळा) आयोजित करून, त्या गृहपतीने हे नवीन बांधकाम पूर्ण केले. 100. १००. Evaṃ jetavanaṃ vihārapavaraṃ kārāpayitvā mahā-Vīrassā’gamanāya dūtapurise pesesi seṭṭhissaro,Tesaṃ sīsaharañjalihi mahito sutvāna taṃ sāsanaṃSambuddho jalitiddhimā sapariso rājaggahā nikkhami; () अशा प्रकारे श्रेष्ठ 'जेतवन' विहाराची निर्मिती करून, त्या श्रेष्ठ महाजनाने महावीरांच्या (बुद्धांच्या) आगमनासाठी दूत पाठवले. मस्तकावर हात जोडून त्यांनी आणलेला तो संदेश ऐकून, दैदिप्यमान ऋद्धींनी युक्त असलेले सम्यक सम्बुद्ध आपल्या परिवारासह राजगृहातून निघाले. Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakala kavijana hadayānandadāna nidāne jinavaṃsadīpe santikeka nidāne bhagavato pakiṇṇaka caritappavatti paridīpo soḷasamo saggo. सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या, मेधानंद नावाच्या यतीने (भिक्खूने) रचलेल्या 'जिनवंसदीप' मधील 'सन्तिके निदान' अंतर्गत भगवंतांच्या विविध जीवन-चरित्राचे वर्णन करणारा हा सोळावा सर्ग समाप्त झाला. 1. १. Satthu jetavananāmamindirā-Rāma motaraṇamaṅgalussave,Rāmalakkhaṇabhagī (rathoddhatā)Seṭṭhiputtapamukhā sumaṇḍitā; () शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) जेतवन नावाच्या भव्य विहारातील प्रवेशाच्या मंगल उत्सवात, महाजनांचे पुत्र आणि इतर प्रतिष्ठित लोक सुंदर वस्त्रालंकारांनी नटून उपस्थित राहिले होते. 2. २. Pañcamattasatamāṇavā navāPañcavaṇṇadhajabhāsura’ñjalī,Pañcakhāṇasiriyu’jjalā’bhavuṃPañcamārajinarājino pure; () पाच मारांवर विजय मिळवणाऱ्या जिनराजांच्या (बुद्धांच्या) पुढे, पाच रंगांचे ध्वज हातात घेतलेले आणि हात जोडून उभे असलेले पाचशे तरुण युवक पाच प्रकारच्या वैभवाने शोभून दिसत होते. 3. ३. HemakumbhakucakumbhavibbhamāSeṭhidhītupamukhā kumārikā,Puṇṇakumbhasatanibbhara’ñjalīTassa satthu purato tato bhavuṃ; () त्यानंतर, सोन्याच्या कलशासारखे सौंदर्य असलेल्या श्रेष्ठ महाजनांच्या कन्या आणि इतर कुमारीका, हातात पूर्णकलश (पाण्याने भरलेले कलश) घेऊन आणि हात जोडून शास्त्यांच्या समोर उभ्या राहिल्या. 4. ४. SeṭṭhipādaparicārikāsakhīMantharā’vajitahaṃsadhenuyo,Pañcamattasatanāriyo’bhavuṃPacchato gahitapuṇṇapātiyo; () त्यांच्या मागे, हंसासारख्या डौलदार चालीने चालणाऱ्या, हातात पूर्णपात्रे (भरलेली भांडी) घेतलेल्या श्रेष्ठ महाजनांच्या पत्नी आणि त्यांच्या सख्या अशा सुमारे पाचशे स्त्रिया होत्या. 5. ५. SetavatthasunivatthapārutoPañcaseṭṭhisatamattasevito,Lokanāyaka manāthapiṇḍikoSeṭṭhi pītierito tamanvagā; () स्वच्छ पांढरी वस्त्रे परिधान केलेले आणि सुमारे पाचशे महाजनांनी वेढलेले, जगाचे रक्षक असणारे श्रेष्ठ अनाथपिंडिक आनंदित होऊन लोकनायकांच्या (बुद्धांच्या) मागे मागे चालले. 6. ६. Nīlapītapabhūtīhi mārajīDeharaṃsivisarehi jotayaṃ,Añjasaṃ sahacarācaraṃ bhuviJaṅgamo kanakabhūdharoriva; () आपल्या शरीरातून निघणाऱ्या निळ्या, पिवळ्या इत्यादी रंगांच्या रश्मींनी (किरणांनी) मार्ग प्रकाशित करत, मारविजेते (बुद्ध) पृथ्वीवर एखाद्या चालत्या-बोलत्या सुवर्ण पर्वताप्रमाणे (मेरू पर्वताप्रमाणे) सजीव-निर्जीव सृष्टीसह चालत होते. 7. ७. Maggadesakajanassa piṭṭhitoBhikkhusaṅghaparivārito yahiṃ,Jetanāmavanamotarī tahiṃLokalocananipīyamānako; () मार्ग दाखवणाऱ्या लोकांच्या मागे, भिक्खू संघाने वेढलेले आणि जगातील सर्व लोकांच्या नेत्रांना तृप्त करणारे भगवान जेतवन नावाच्या अरण्यात प्रविष्ट झाले. 8. ८. Pucchitassa paṭipajjanakkamaṃTāya jetavanapujanāya so,Dehi buddhapamukhe tapovanaṃBhikkhusaṅghavisaye’ti pabruvi; () जेतवनाच्या समर्पणाच्या विधीविषयी विचारले असता, भगवंतांनी सांगितले, "हे तपोवन बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला दान कर." 9. ९. Dammi buddhapamukhe tapovanaṃBhikkhusaṅghavisaye’ti bhindiya’Byappathaṃ thiramanāthapiṇḍikoSeṭṭhi dhotakarapaṅkajoka sadā; () "मी हे तपोवन बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला दान करत आहे," असे स्पष्ट शब्द उच्चारून, दृढ मनाच्या श्रेष्ठ अनाथपिंडिकांनी आपले कमळासारखे हात धुवून दान दिले. 10. १०. Jālalakkhaṇavicitrakomaḷa-Pāṇipallavatalesu satthuto,Dakkhiṇodakamadāsi kañcana-Kuṇḍikāya surabhippavāsitaṃ; () सोन्याच्या झारीतून सुवासिक पाणी घेऊन त्यांनी शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) जाळीदार लक्षणांनी युक्त आणि कोमल अशा हस्तकमळांवर दानजल सोडले. 11. ११. Sitamuṇhamanilātapaṃ paṭi-Hanti ḍaṃsamakase siriṃsape,Svā’numodanamakā jino paṭi-Ggayha jetavanamevamādinā; () थंडी, ऊन, वारा, डास, माश्या आणि सरपटणारे प्राणी यांच्यापासून रक्षण करणाऱ्या या जेतवनाचा स्वीकार करून, जिनांनी (बुद्धांनी) अशा प्रकारे अनुमोदन (आशीर्वचन) दिले. 12. १२. So sudattavisuto samāpayiVatrabhūpamapabhūvibhūsaṇo,Seṭṭhi jetavanapūjanāmahaṃCattakoṭidhanasañcayo sadā; () पृथ्वीचे भूषण असणाऱ्या त्या सुदत्तपुत्र श्रेष्ठ अनाथपिंडिकांनी चाळीस कोटी धन खर्च करून जेतवनाचा हा भव्य समर्पण सोहळा संपन्न केला. 13. १३. Indirāya suramandiropamāCandanāgarusugandhabandhurā,Tatra gandhakuṭi bhāti medinī-Sundarisirasi sekharo yathā; () तिथे, चंदनाचा आणि अगरूचा सुवास दरवळणारी, इंद्राच्या देवभवनासारखी असणारी 'गंधकुटी' या सुंदर पृथ्वीच्या मस्तकावरील मुकुटाप्रमाणे शोभून दिसत होती. 14. १४. Tāya gandhakuṭiyā’dhirohiṇīDhammarājacaraṇindirā’dharā,Saggamokkhabhavanappavesani-Sseṇipaddhatirivā’ti nomati; () धम्मराजांच्या (बुद्धांच्या) चरणकमळांनी पावन झालेली आणि त्या गंधकुटीकडे जाणारी पायरी, जणू स्वर्ग आणि मोक्ष (निर्वाण) रूपी भवनात प्रवेश करणारी शिडीच आहे असे वाटत होते. 15. १५. Tabbihāraparito sudhāmaṇi-Baddhamāvaraṇacakka māhare,Satthu kittisirikhīrasāgaru-Tatuṅgavīcivalayassiriṃ sadā; () त्या विहाराभोवती पांढऱ्या चुन्याने आणि मण्यांनी बांधलेली तटबंदी (भिंत), शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) कीर्तीरूपी क्षीरसागराच्या उंच उसळणाऱ्या लाटांच्या मालिकेसारखी नेहमी शोभून दिसत होती. 16. १६. Tabbihārapariveṇamosadhi-Tārakādhavalavāḷukākulaṃ,Vyākaroti jinakundabandhunoSaṅgamena saradambarassiriṃ; () ओषधी ताऱ्यासारख्या (शुक्र ताऱ्यासारख्या) पांढऱ्याशुभ्र वाळूने पसरलेले त्या विहाराचे अंगण, कुंदपुष्पासारख्या शुभ्र असणाऱ्या जिनरूपी चंद्राच्या भेटीमुळे शरद ऋतूतील आकाशाची शोभा प्रकट करत होते. 17. १७. Tattharattamaṇiketusaṃhatī-Raṃsibhinnatimirambare na kiṃ,Kovidehi ravicanda tārakāJotiriṅgananibhā’ti vuccare; () तिथे लावलेल्या लाल रत्नांच्या ध्वजांच्या किरणांनी अंधार नष्ट झालेल्या आकाशात, सूर्य, चंद्र आणि तारे हे काजव्यांसारखे दिसत आहेत, असे विद्वानांनी म्हटले तर त्यात नवल ते काय? 18. १८. Bhāti phullavanarājilakkhiyāRattakambalamivā’hisanthataṃ,Caccaraṃ caraṇasampaṭicchaneSatthuno kusumareṇu nibbharaṃ; () फुललेल्या वनराजिच्या शोभेने युक्त, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) चरणकमलांचे स्वागत करण्यासाठी फुलांच्या परागांनी भरलेले अंगण, पसरलेल्या लाल घोंगडीप्रमाणे (रक्तकंबलाप्रमाणे) शोभून दिसत आहे. 19. १९. BhiṅgapantimaṇitantusibbitaṃMandamārutatharussitaṃ tahiṃ,Pupphareṇupaṭalabbitāna mā-Bhātisatthu’pari vāritātapaṃ; () तेथे, भुंग्यांच्या पंक्तीरूपी मणिसूत्रांनी विणलेले, मंद वाऱ्याने हलणारे आणि फुलांच्या परागकणांचे बनलेले छत, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) डोक्यावर उन्हापासून संरक्षण करणाऱ्या छत्र्याप्रमाणे शोभून दिसत आहे. 20. २०. RājarukkhakaṇikārasākhinoPhullitā parisamantato tahiṃ,Satthu dhammasavaṇena dissareCīvarāni’va nivatthapārutā; () तेथे चहूबाजूंनी फुललेल्या राजवृक्ष आणि कर्णिकाराच्या (कण्हेर) फांद्या, शास्त्यांचे (बुद्धांचे) धम्मश्रवण करण्यासाठी जणू काही चीवर परिधान करून आणि पांघरून बसल्यासारख्या दिसत आहेत. 21. २१. Uggatā’likuladhūmakajjalāNibbikāsakalikāsikhāvalī,CampakadadumapadīpasākhinoUjjalanti satavaṇṭavattikā; () उमललेल्या नसलेल्या कळ्यांच्या शिखांनी युक्त आणि धुराच्या काजळीसारख्या वर उडणाऱ्या भ्रमरकुलांनी वेढलेल्या चाफ्याच्या झाडांच्या दीपसमान फांद्या, शेकडो वातींनी प्रज्वलित झालेल्या दिव्यांप्रमाणे प्रकाशमान होत आहेत. 22. २२. Jhāyataṃ kamadhuradhammabhārati-Nijjharehi sikharidari tahiṃ,Sammavegaparisositā da’piKiṃ navūpasamayanti sādhavo; () तेथे पर्वतांच्या गुहांमध्ये ध्यान करणाऱ्या आणि मधुर धम्मवाणीच्या झऱ्यांनी युक्त असलेल्या, सम्यक वेगाने (प्रयत्नाने) तृष्णा पूर्णपणे शोषून घेतलेल्या साधूंना (भिक्खूंना) नवीन उपशम (शांती) प्राप्त होत नाही का? 23. २३. Kujitālikulakokilā tahiṃPhullitaggasahakārasākhino,Tibbarāgacarite’pi mūlageBhāvanāsu naramāpayanti kiṃ; () तेथे गुंजन करणारे भ्रमर आणि कोकिळांनी युक्त असलेल्या, फुललेल्या शेंड्यांच्या आंब्याच्या फांद्या, तीव्र रागचरित (तीव्र आसक्ती असलेले) असलेल्या मनुष्यांनाही ध्यानभावनेत रममाण करत नाहीत का? 24. २४. LājapañcamakapupphasanthataṃTantapovanapavesanañjasaṃ,VītarāgacaraṇaṅkasajjitaṃSaggamaggamapahāsate sadā; () लाह्यांसह पाच प्रकारच्या फुलांनी आच्छादलेला आणि वीतरागांच्या (रागमुक्त अरहंतांच्या) पाऊलखुणांनी सुशोभित झालेला तो तपोवनात प्रवेश करण्याचा मार्ग, स्वर्गाच्या मार्गालाही नेहमी फिके पाडतो (त्याचा उपहास करतो). 25. २५. Nārivāmacaraṇāturā’pi yeSaṅgamena vigataṅgaṇaṅginaṃLomahaṃsajanite’va pītiyā; Tatra’sokatarurāji rājate, () स्त्रियांच्या डाव्या पायाच्या स्पर्शासाठी आतुर असलेले अशोक वृक्ष देखील, तेथे निष्पाप (दोषरहित) महापुरुषांच्या संपर्काने रोमांचित करणाऱ्या प्रीतीने प्रफुल्लित झाल्यासारखे शोभून दिसत आहेत. 26. २६. Kiṃsukādikusumehi bhāsuraṃTaṃ tapovana manālayālayaṃ,Tesa muggatapatejasā bhusaṃAggipajjalitameva dissate; () पळस (किंशुक) इत्यादी फुलांनी देदीप्यमान आणि तृष्णारहितांचे निवासस्थान असलेले ते तपोवन, तेथील साधकांच्या प्रखर तपोतेजामुळे जणू काही पेटलेल्या अग्नीसारखेच दिसत आहे. 27. २७. Uddhavaṇṭagaḷitehi phullase-Phālikākuḍumalehi sālinī,Mālakā rajatavedikā kaviyaVidadumehi khavitā virājate; () देठ वर करून गळून पडलेल्या उमललेल्या शेफालिका (पारिजातक) कळ्यांनी युक्त असलेले ते अंगण, प्रवाळांनी जडवलेल्या चांदीच्या वेदीप्रमाणे शोभून दिसत आहे. 28. २८. Pīta cuta makaranda bindavoTatra kīrakaravikasārikā,Kiṃka haranti madhuraṃ ravantipiMañjubhāṇīmunibhāratissiriṃ; () आंब्याचा मकरंद पिऊन तेथे मधुर कूजन करणारे पोपट, करविक पक्षी आणि मैना, मधुर बोलणाऱ्या मुनींच्या (बुद्धांच्या) वाणीची शोभा हरण करत नाहीत का? 29. २९. Hemakūṭamakuṭehi nijjhara-Bhārabhāsurataṭo’rapīvarā,Bhuribhuridharabhubhujā tahiṃCumbare jinasuta’ṅghipaṅkaje; () सुवर्णशिखरांचे मुकुट धारण केलेले आणि धबधब्यांच्या भाराने देदीप्यमान झालेले विस्तीर्ण उतार असलेले तेथील पर्वत, जिनपुत्रांच्या (बुद्धांच्या पुत्रांच्या/भिक्खूंच्या) चरणकमलांचे चुंबन घेत आहेत. 30. ३०. CārucañcupuṭatuṅgacucukāCakkavākakucamaṇḍalā tahiṃ,NīlikākacakalāpasālinīNīlanīrajavilolalocanā; () तेथे, सुंदर चोचीरूपी उंच सुबुक असलेल्या चक्रवाक पक्ष्यांच्या स्तनमंडलाने युक्त, शेवाळरूपी काळ्या केसांच्या कलापाने शोभणारी आणि नीलकमलांसारखे चंचल डोळे असलेली (ती सरोवरी); 31. ३१. Seṇibaddhakalahaṃsamekhalā-Dāmabhārataṭapīnasoṇinī,BhiṅgacakkaratanaṅgadāvalīBhaṅgavīcikaṇahārabhāsurā; () रांगेत चालणाऱ्या कलहंसांच्या मेखलेने (कमरपट्ट्याने) युक्त, विस्तीर्ण किनाऱ्यारूपी पुष्ट नितंब असलेली, भ्रमरसमूहरूपी रत्नजडित बाजूबंदांनी नटलेली आणि पाण्याच्या लहरींच्या तुषारांच्या हाराने देदीप्यमान असलेली; 32. ३२. Kaṇṇikāgaḷitakañjakesara-Piñjarambuvimalambarā subhā,Gandhavāhasukhaphassadā siri-Mandirā kumudamandahāsinī; () कमळाच्या परागकणांनी पिवळसर झालेल्या निर्मळ पाण्यारूपी स्वच्छ वस्त्र परिधान केलेली, सुगंधी वाऱ्याने सुखद स्पर्श देणारी, सौंदर्याचे मंदिर असलेली आणि पांढऱ्या कमळांच्या रूपाने मंद हास्य करणारी; 33. ३३. Kesarāliradanā sarojinī-Kāminī vikacapaṅkajānanā,Vītasabbadarathehi sevitāDibbapokkharaṇiyo najenatikiṃ; () कमळकेसरामधील परागकणांच्या पंक्तीरूपी दात असलेली, उमललेल्या कमळासारखे मुख असलेली ती कमलिनीरूपी कामिनी आणि सर्व भयांपासून मुक्त असलेल्यांनी (अरहंतांनी) जिचे सेवन केले आहे, अशी ती दिव्य कमळ-पुष्करणी (तलाव) कोणाचे मन आनंदित करत नाही? 34. ३४. Muddikāpabhutivallivellita-Jiṇṇacīvarakuṭīhi jhāyataṃ,Piñchāsāritasikhaṇḍimaṇḍalā-Khaṇḍataṇḍavasumaṇḍitaṃ vanaṃ; () द्राक्षादी वेलींनी वेढलेल्या आणि जुन्या चीवरांनी बनवलेल्या कुटींमध्ये ध्यान करणाऱ्या भिक्खूंच्या जवळ, पिसारा पसरवून नाचणाऱ्या मयूरांच्या अखंड नृत्याने ते वन अत्यंत सुशोभित झाले आहे. 35. ३५. Satthu kasāvakasatehi bhāvanā-Sattibhinnatimisāti katthaci,Dissare niracakāsato tahiṃGabbharo’darasamosarāni’va; () तेथे काही ठिकाणी, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शेकडो काषाय (भगव्या) वस्त्रांमुळे आणि ध्यानशक्तीने अज्ञानाचा अंधकार नष्ट झाल्यामुळे, पर्वतांच्या गुहा प्रकाशमान होऊन उघड्या पडल्यासारख्या दिसत आहेत. 36. ३६. Kālakā dhutapisaṅgavāladhīMāḷakesu kalaviṅkasāḷikā,Bhattasitthamanubhūya nibbhayāDhammarāvamanukūjare tahiṃ; () तेथे अंगणामध्ये काळे पक्षी, तांबूस शेपटी हलवणारे पक्षी, चिमण्या आणि मैना, भाताचे कण खाऊन निर्भयपणे जणू काही धम्मघोष करत मधुर कूजन करत आहेत. 37. ३७. VitamaccubhayabhantalocanaṃĀlavālajalapānadohaḷaṃ,Satthu mañjusarapāsaniccalaṃDissate hariṇamaṇḍalaṃ tahiṃ; () तेथे मृत्यूच्या भयाने व्याकुळ न झालेले डोळे असलेले, झाडांच्या आळ्यांमधील पाणी पिण्याची इच्छा बाळगणारे आणि शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) मधुर वाणीरूपी अमृताचे प्राशन करण्यासाठी स्तब्ध उभे राहिलेले हरणांचे कळप दिसत आहेत. 38. ३८. Hatthavellitalatāhi vāraṇāVānarāca maṇivijanīhi’va,Vijayanti bhavatāpabhīrukeRukkhamūlagatajhāyino tahiṃ; () तेथे हत्ती आपल्या सोंडेने आणि माकडे वेलींच्या साहाय्याने, जणू काही रत्नजडित पंख्यांनी, संसारतापाने भयभीत होऊन वृक्षाच्या मुळाशी ध्यान करणाऱ्या साधकांना वारा घालत आहेत. 39. ३९. MeghavaṇṇavanarājirājinīKandamūlaphalabhojanehi sā,Dānapāramirate’va pīṇayeBhikkhūsaṅghasahitaṃ tathāgataṃ; () मेघांच्या रंगासारखी ती काळीभोर वनराजि, जणू काही दानपारमितेमध्ये मग्न असल्यासारखी, कंदमुळे आणि फळांच्या भोजनाने भिक्खू संघासह तथागतांना तृप्त करत आहे. 40. ४०. DhammamaṇḍapavitānamuddhatiLambamānamaṇibubbulodare,NiccapajjalitavijjurājiyoBhanti nijjitaravindutārakā; () धम्ममंडपाच्या छतावरून लटकणाऱ्या मण्यांच्या बुडबुड्यांच्या आत, सूर्य, चंद्र आणि ताऱ्यांनाही फिके पाडणाऱ्या, नेहमी चमकणाऱ्या विजेच्या रेषा शोभून दिसत आहेत. 41. ४१. RukkhakoṭarakulāvakodareKujitehi sakuṇehi taṃvanaṃ,Jeti saṅkhaghaṇavaṃsavallakī-Rāvasārasuraraṅgabhusiriṃ; () वृक्षांच्या ढोलीतील घरट्यांमध्ये राहणाऱ्या पक्ष्यांच्या मंजूळ कूजनाने ते वन, शंख, दुंदुभी, बासरी आणि वीणेच्या नादाने युक्त असलेल्या देवांच्या रंगमंचाच्या शोभेलाही जिंकत आहे (मागे टाकत आहे). 42. ४२. Indanīlamaṇitoraṇippabhā-Bhinditabbatimiropamaṃ tahiṃ,CandacaṇḍakaramaṇḍaladvayaṃVindateva asurindavibbhamaṃ; () तेथे इंद्रनीलमण्यांच्या तोरणाच्या प्रभेने नष्ट होणाऱ्या अंधकारासारखे वाटणारे चंद्र आणि सूर्य हे दोन्ही बिंब, जणू काही असुरेंद्राचे (राहूचे) वैभव प्राप्त करत आहेत. 43. ४३. KhīrasāgarataraṅgapaṇḍarāNekacaṅkamanamālakā tahiṃ,Phuṭṭhacārucaraṇindirā bhusaṃBhanti jhānapasutāna massame; () तेथे ध्यानमग्न मुनींच्या आश्रमात, क्षीरसागराच्या लाटांप्रमाणे पांढऱ्याशुभ्र असलेल्या आणि सुंदर चरणांच्या स्पर्शाने पावन झालेल्या अनेक चंक्रमण-वीथी (चालण्याचे मार्ग) अत्यंत शोभून दिसत आहेत. 44. ४४. Bhāvanāya pavanāni pāvanāDesanāya rasanā vibhūsanā,Sevakā danavakā sasāvakāMānayantī kavikanayaṃ sukhānayaṃ; () (Yamakabandhanaṃ; ) ध्यानभावनेने पवित्र झालेली वने, धम्मदेशनेने सुशोभित झालेली जिव्हा, आणि श्रावकांसह सेवक व दानव, सुख देणाऱ्या आणि कवींना प्रिय असलेल्या बुद्धांचा आदर करत आहेत. 45. ४५. Kīcakā tyanilakūja kīcakāVācakā rivagaṇassa vā cakā,Mocakā navaphalassa mocakāMecakā camaṇithambha mecakā; () (Yamakabandhanaṃ; ) वाऱ्याच्या वेगाने वाजणारे बांबू (कीचक) जणू काही उपदेश करणाऱ्या वक्त्यांप्रमाणे वाटतात; ते नवीन फळांना मुक्त करणारे आणि मण्यांच्या खांबांप्रमाणे काळेभोर (नीळसर) दिसत आहेत. 46. ४६. Kūjitā’li bhajitā’parākajitāRājitā’lakajitā hi pūjitā,Gāravā’kararavāyakeravāKeravākararavā sagāravā; () (Yamakabandhanaṃ; ) गुंजन करणाऱ्या भ्रमरांनी युक्त, इतरांना पराभूत करणारी, अलकापुरीलाही मागे टाकणारी आणि पूजनीय असलेली ती भूमी, आदरायुक्त आवाजाने आणि पांढऱ्या कमळांच्या समूहाने शोभून दिसत आहे. 47. ४७. Ketakī kusumahantacātakīAmbare ṇukaṇikā’valambare,Vuñcitā utuniyāmayañjitāRāmabhumi paramābhirāmabhū; () (Yamakabandhanaṃ; ) केतकीच्या फुलांनी आणि चातक पक्ष्यांनी युक्त, आकाशातील पाण्याच्या थेंबांनी नटलेली, ऋतूंच्या नियमाने सुशोभित झालेली ती रमणीय भूमी अत्यंत आनंददायी वाटत आहे. 48. ४८. Tāsadā havisadāna māsadāYo sadātiya sadā kama taṃ sadā,So tamo dahatamo hi tattamoVītamo muhatamo hī gotamo; () (Yamakabandhanaṃ; ) जे नेहमी अभयदान देतात, ज्यांनी अज्ञानाचा आणि मोहाचा अंधकार पूर्णपणे नष्ट केला आहे, ते मोहरहित गौतम बुद्ध नेहमी शोभून दिसतात. 49. ४९. Sālakā nanavilāsapā latāMālakā valisubhāsamā lakā,Māḷakā valisubhāsamā lakāSāḷakā nanavilāsapā lakā; () (Yamakabandhanaṃ) सालवृक्षांच्या विविध विलासांचे रक्षण करणाऱ्या वेली, सुंदर ओळींनी सुशोभित असलेली अंगणे आणि विविध प्रकारच्या वेलींनी युक्त असलेले मार्ग शोभून दिसत आहेत. 50. ५०. Vāneva jāto vijito vanevaJinova’nejo kavanajānano no,Netā vinetā vijanānu vāteVanī janaṃ jetavane vinento; () (Caturakkharika citta yamakaṃ; ) वनातच जन्मलेले, वनातच विजय मिळवलेले, तृष्णारहित असलेले, मार्गदर्शक आणि विनेते (शिक्षक) असलेले जिन (बुद्ध), जेतवनात लोकांना विनीत (शिक्षित) करत आहेत. Iti medhānandābhidhānanayatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santike nidāne jetavana vihārālaṅkāra paridīpo sattarasamo saggo. अशा प्रकारे, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या, मेधानंद नावाच्या यतींनी (भिक्खूंनी) रचलेल्या 'जिनवंसदीप' (जिनवंशदीप) मधील संतिके निदानाच्या अंतर्गत 'जेतवन विहार अलंकार वर्णन' नावाचा हा सतरावा सर्ग समाप्त झाला. 1. १. Bhuvika yassa jinassa tādinoVidurānaṃ mukharaṅgamandire,Arahādi guṇāti sundarī)Lasate kitti vilāsa sundarī; ()Migadāyatapovane isi-patane gotama gotta ketuso,Narasārathi vassa mādimaṃVasi bārāṇasirājadhāniyaṃ; () ज्यांच्या अर्हत्त्वादि गुणांची कीर्ती विद्वानांच्या मुखरूपी रंगमंचावर सुंदर स्त्रीप्रमाणे विलास करते, ते मनुष्यांचे सारथी आणि गौतम गोत्राचे केतू (ध्वज) असलेले बुद्ध आपले पहिले वर्षावास वाराणसी राजधानीजवळील इसिपतन मिगदायाच्या तपोवनात राहिले. 3. ३. Puna veḷuvane vināyakoNagare rājagahe giribbaje,Dutiyaṃ tatiyaṃ catutthakaṃAvasi vassamanuddayāparo; () पुन्हा, कारुण्याने ओतप्रोत भरलेले ते विनायक (बुद्ध) राजगृह नगरातील गिरिव्रज येथील वेळुवनात दुसरे, तिसरे आणि चौथे वर्षावास राहिले. 4. ४. Muni pañcamavassa mindirā-Layavesāli puraṃ mahāvane,Pavihāsi puraṅgapīvaraṃUpanissāya yatheva kesari; () ते मुनी (बुद्ध) आपले पाचवे वर्षावास, सिंहाप्रमाणे वैशाली नगराजवळील महावनात राहिले. 5. ५. Timirāpaharo’sadhīlatā-Jalite sītala nijjharākule,Munichaṭṭhamanālayo sukhaṃVasi vassaṃ puthumaṅkulācale; () अंधकार नष्ट करणारे आणि तृष्णारहित असलेले ते मुनी (बुद्ध) आपले सहावे वर्षावास, औषधी वनस्पतींनी प्रकाशमान आणि थंडगार धबधब्यांनी युक्त असलेल्या मंकुल पर्वतावर सुखाने राहिले. 6. ६. Tidasālayago sudubbudhaṃAbhidhammaṃ kathayaṃ silāsane,Sunisajja savītināmayīSugato sattamavassa manvahaṃ; () त्रयस्त्रिंश देवलोकात जाऊन, शिलासनावर सुखपूर्वक बसून, अत्यंत कठीण असा अभिधम्म दररोज उपदेशित करत, सुगतांनी आपले सातवे वर्षावास व्यतीत केले. 7. ७. Haricandanagandhapāvana-Pavane bhesakalābhidhe vane,Sanarāmara lokanāyakoMunināgo vasi vassamaṭṭhamaṃ; () हरिचंदनाच्या सुवासाने पावन झालेल्या भेसकला नावाच्या वनात, देव आणि मनुष्यांचे नायक असलेल्या मुनिश्रेष्ठांनी आपले आठवे वर्षावास व्यतीत केले. 8. ८. Madhurassarabhāṇi ghosita-Visute ghosita seṭṭhikārite,Navamaṃ vasi vassamassameVarakosambi pure munissaro; () मधुर स्वरात बोलणाऱ्या आणि प्रसिद्ध अशा, घोषित श्रेष्ठीने बांधलेल्या घोषिताराम आश्रमात, श्रेष्ठ कौशाम्बी नगरीत मुनीश्वरांनी आपले नववे वर्षावास व्यतीत केले. 9. ९. Munikesari pārileyyaka-Karinājīvitadānato bhato,Dasamaṃ vasi pārileyyakeVanasaṇḍe tarusaṇḍamaṇḍite; () मुनींमधील सिंह असलेल्या भगवंतांनी, पारिलेय्यक हत्तीने केलेल्या सेवा-शुश्रूषेने पोषित होऊन, वृक्षांच्या समूहाने सुशोभित अशा पारिलेय्यक वनखंडात आपले दहावे वर्षावास व्यतीत केले. 10. १०. Varadhammasudhārasena sa-Jjana mekādasamaṃ samaṃ jino,Dvijagāmavare’bhipīṇayaṃVasi nāḷāvidite nirālayo; () उत्कृष्ट धम्मरूपी अमृताने सज्जनांना तृप्त करत, अनासक्त अशा जिनांनी नाळा नावाच्या श्रेष्ठ ब्राह्मण गावात आपले अकरावे वर्षावास व्यतीत केले. 11. ११. Dharaṇīsuragāma māsadāPunaverañja maniñjano jino,PucimandadumindamūlagoAsamo bārasamaṃ samaṃ vasī; () पुन्हा वेरंजा नावाच्या ब्राह्मण गावात जाऊन, कडुनिंबाच्या श्रेष्ठ वृक्षाच्या मुळाशी बसून, अकंप आणि अतुलनीय अशा जिनांनी आपले बारावे वर्षावास व्यतीत केले. 12. १२. VikacappalacārulocanoMunirājā vajirācalācalo,SikharākulacāliyācaleAvasī teḷasamaṃ guṇālayo; () उमललेल्या कमलासारखे सुंदर नेत्र असणारे, वज्रपर्वतासारखे अचल आणि गुणांचे भांडार असणारे मुनिराज, शिखरांनी वेढलेल्या चालिय पर्वतावर आपले तेरावे वर्षावास राहिले. 13. १३. Salilāsayasītale mudu-Pavane jetavane tapovane,Vasi cuddasamaṃ samaṃ mahā-Samaṇo assamaṇā’pasādano; () जलाशयांमुळे शीतल आणि मंद वाऱ्याने युक्त अशा जेतवन तपोवनात, अश्रमणांचे गर्वहरण करणाऱ्या महाश्रमणांनी आपले चौदावे वर्षावास व्यतीत केले. 14. १४. KapilavhayarājadhāniyāAvidure nararāhaseyyake,Pavihāsi tipañcamaṃ samaṃMuni nigrodhatapovane subhe; () कपिलवस्तू नावाच्या राजधानीजवळ, मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा मुनींनी सुंदर निग्रोध तपोवनात आपले पंधरावे वर्षावास व्यतीत केले. 15. १५. Khara mālavakañca rakkhasaṃDamayaṃ bhūdhara pīvarodaraṃ,RucirālavirājadhāniyaṃViharī soḷasamaṃ samaṃ jino; () पर्वतासारखे विशाल पोट असणाऱ्या क्रूर आलवक राक्षसाचे दमन करत, जिनांनी सुंदर आलवी नगरीत आपले सोळावे वर्षावास व्यतीत केले. 16. १६. Puna veḷuvanaṃ tapovanaṃUpanissāya giribbajaṃ puraṃ,Dasa sattama vassa māvasīMunisīho hatamāravāraṇo; () पुन्हा गिरिव्रज नगराजवळील वेळुवन तपोवनात राहून, माररूपी हत्तीचा नाश करणाऱ्या मुनिसिंहाने आपले सतरावे वर्षावास व्यतीत केले. 17. १७. Bhavadukkharujāhi mocayaṃJanataṃ dhammakathā’gadena so,Vasi cāliyapabbatālayeJinavejjācariyo dasaṭṭhamaṃ; () धम्मप्रवचनरूपी औषधाने लोकांना संसारदुःखाच्या रोगातून मुक्त करत, जिनरूपी वैद्यराज आपले अठरावे वर्षावास चालिय पर्वतावर राहिले. 18. १८. Tadanantaravassa muggadhiVipule cāliyapakabbate’va so,Vasi vīsatimaṃ giribbajeNagare veḷuvane tapovane; () त्यानंतरचे वर्षावास त्यांनी त्याच विशाल चालिय पर्वतावर व्यतीत केले, आणि विसावे वर्षावास गिरिव्रज नगरातील वेळुवन तपोवनात व्यतीत केले. 19. १९. Anibaddhavihārato itiViharanto bhagavā tahiṃtahiṃMaṇijotiraso’va kāmadoSarade vīsati vītināmayī; () अशा प्रकारे, चिंतामणी रत्नाप्रमाणे सर्वांच्या इच्छा पूर्ण करत, कोणत्याही एकाच ठिकाणी बद्ध न राहता ठिकठिकाणी विहार करत भगवंतांनी वीस वर्षे व्यतीत केली. 20. २०. Muni jetavane tapovaneBhavane cā’pi migāramātuyā,Mahite vasi pañcavīsati-Mitavassāni tibaddhavāsago; () त्यानंतर मुनींनी जेतवन तपोवनात आणि पूजनीय अशा मिगारमाता हिच्या प्रासादात नियमितपणे राहून पंचवीस वर्षावास व्यतीत केले. 21. २१. AnibaddhanibaddhavāsatoVasato tassa sato tahiṃ tahiṃ,Nanu vijjati kiccapañcakaṃKatakiccassa kathananuvāsaraṃ; () अशा प्रकारे ठिकठिकाणी अनियत किंवा नियत वास करत असताना, सर्व कृत्ये पूर्ण केलेल्या आणि सदैव जागरूक असणाऱ्या त्या भगवंतांचे पाच प्रकारचे दैनिक कर्तव्य रोजचे ठरलेले होते. 22. २२. Aruṇuggamane samuṭṭhitoTadupaṭṭhākajanassa’nuggahaṃ,MunirānanapādadhovanaṃPavidhāyā’khilakicca mattano; () अरुणोदयाच्या वेळी उठून, आपल्या सेवकांवर अनुग्रह करण्यासाठी मुख आणि पाय धुवून, मुनिराजांनी आपली सर्व वैयक्तिक नित्यकर्मे आटोपली. 23. २३. Sunisajja susajjitā’saneSapadānācaraṇāya yāvatā,Samayo samayaññu vindatiNaciraṃ jhānasukhaṃ rahogato; () सुशोभित आसनावर सुखपूर्वक बसून, घराघरांतून क्रमाने भिक्षा मागण्याच्या वेळेपर्यंत, योग्य वेळ जाणणाऱ्या भगवंतांनी एकांतात जाऊन काही काळ ध्यानसुखाचा अनुभव घेतला. 24. २४. Paribandhiya tāyabandhanaṃSunivatthantaravāsako’pari,ArahaddhajachāditaṅgimāMaṇivaṇṇopalapatta mubbahaṃ; () कमरपट्टा बांधून, अंतर्वासक चांगल्या प्रकारे परिधान करून, अर्हतपदाचा ध्वज असलेल्या चीवराने आपले शरीर झाकून आणि मण्यासारख्या रंगाचे भिक्षापात्र हातात घेऊन... 25. २५. AbhisaṅkhatapuññasattiyāVivaṭadvāravihāragabbhato,Girigabbharato’va kesarīBahinikkhamma kadāci ekako, () कधीकधी, आपल्या संचित पुण्याच्या प्रभावाने, उघड्या दरवाजाच्या विहारगृहातून ते एकटेच बाहेर पडत, जणू काही पर्वताच्या गुहेतून सिंहच बाहेर पडत आहे. 26. २६. ValayikatatārakāvalīNavacandoriva vāridodarā,Yatisaṅghapurakkhato tatoBahi nikkhamma kadāci so muni; () तर कधीकधी, ते मुनी भिक्षूंच्या संघासह बाहेर पडत, जणू काही ताऱ्यांच्या माळेने वेढलेला नवीन चंद्रच ढगांच्या पोटातून बाहेर पडत आहे. 27. २७. Pakatīgatiyā’pi bhikkhituṃGatiyā sappaṭihāriyā’yapi,Yugamattadaso samācareNigamaggāmapurīsu katthaci; () केवळ एका जू अंतरावर दृष्टी ठेवून, कधी सामान्य गतीने तर कधी प्रातिहार्य गतीने, ते भिक्षेसाठी एखाद्या नगरात, गावात किंवा शहरात प्रवेश करत असत. 28. २८. Carato varapāṭihāriyaṃSamadhiṭṭhāya kadāci bhikkhituṃ,Vimalīkurute mahītalaṃPurato mandasugandhamāruto; () कधीकधी श्रेष्ठ प्रातिहार्य दाखवत भिक्षेसाठी चालत असताना, त्यांच्या पुढे वाहणारा मंद आणि सुगंधी वारा पृथ्वीचा पृष्ठभाग स्वच्छ करत असे. 29. २९. Purato’pasamenti dhūliyoCarato cārutarañjase sire,Vilasanti vitāna vibbhamāNavameghā phusitāni muñcare; () त्यांच्या सुंदर मार्गावर चालताना समोरील धूळ शांत होत असे, आणि आकाशात नवीन ढग छतासारखे पसरून पाण्याचे हलके थेंब वर्षत असत. 30. ३०. Kusumāni samīraṇā’pareVipinenā’hariyo’kirantipi,Nijapādatalaṃ’va bhūtalaṃSamataṃ yāti pathe padappite; () इतर वारे वनातून फुले आणून त्यांच्यावर उधळत असत, आणि ज्या मार्गावर त्यांचे पाऊल पडत असे, ती जमीन स्वतःच सपाट होत असे. 31. ३१. Mudukā sukhaphassadā mahī-Vanitā tappadasaṅgame’kadā,Kamalānipi cumbare’kadāPathaviṃ bhejja tadaṅghīpaṅkaje; () कधीकधी, मृदू आणि सुखद स्पर्श देणारी पृथ्वीरूपी वनिता त्यांच्या चरणांच्या स्पर्शाने पुलकित होत असे, तर कधी पृथ्वी भेदून उमललेली कमळे त्यांच्या चरणकमलांचे चुंबन घेत असत. 32. ३२. Caraṇakkamitā’ravindaja-Makarandā’ti sugandhabandhurā,Jinagandhagajinda māsiraṃParivāsenti samokirantipi; () त्यांच्या चरणांनी तुडवलेल्या कमलांमधून निघणारा अत्यंत सुगंधी मकरंद, गंधहत्तीसारख्या असणाऱ्या जिनांच्या मस्तकावर सुगंधाचा वर्षाव करत असे. 33. ३३. MakarandapabandhavibbhamaṃJuti sindhūravicuṇṇabandhurā,Abhibhūya supiñjarāyateCarato lokamimaṃ carācaraṃ; () या चराचर जगात विहार करत असताना, वाहणाऱ्या मकरंदाचे सौंदर्य आणि सिंदूर चूर्णाच्या तेजालाही मागे टाकणारी त्यांची सुवर्णकांती चहूकडे पसरत असे. 34. ३४. Kalahaṃsa mayūrasārikāKaravīkā’pi sakaṃsakaṃ ravaṃ,Dvipadā’pi catuppadā’pareVajato tassa napūjayanti kiṃ; () ते चालत असताना, राजहंस, मयूर, सारिका आणि कोकिळा तसेच इतर द्विपद व चतुष्पाद प्राणी आपापल्या मधुर आवाजात त्यांची पूजा करत नसत का? 35. ३५. Turiyāni vibhūsaṇāni’piSayamevā’bhiravanti taṅkhaṇe,Tamudikkhiya pāṭihāriyaṃSugate koka hi nasampasīdati; () त्याच क्षणी वाद्ये आणि अलंकारही स्वतःहूनच वाजू लागत असत. असे प्रातिहार्य पाहून सुगतांच्या चरणी कोण बरं प्रसन्न होणार नाही? 36. ३६. Vividhabbhutapāṭihāriya-Katasaññāya mahājano jino,Janayaṃ janatāya’nuddayaṃIdhapiṇḍatthamupāgato iti; () अशा विविध अद्भुत चमत्कारांच्या संकेतांवरून, लोकांना समजायचे की कारुणिक जिन लोकांवर अनुकंपा करण्यासाठी येथे भिक्षेसाठी आले आहेत. 37. ३७. KusumādiyamākulañjalīSadaneha’ntaravithi motare,Jinaraṃsi pabandha kambala-Satasañchanna vivaṇṇaviggahā; () हातात फुले इत्यादी घेऊन हात जोडलेले लोक आपल्या घरातून बाहेर पडून रस्त्यावर येत असत. जिनांच्या शरीरप्रभेतून निघणाऱ्या शेकडो किरणांच्या चादरीने त्यांचे शरीर झाकले जात असे. 38. ३८. Janatā nakharālidīdhiti-Nikarākāsanadīnimujjitā,Abhivandati vandanārahaṃMunino pādayugaṃ pamoditā; () भगवंतांच्या नखांच्या कांतीरूपी आकाशातील गंगेत न्हाऊन निघालेले ते आनंदी लोक, वंदनीय मुनींच्या दोन्ही चरणांना अत्यंत आदराने वंदन करत असत. 39. ३९. Dasavisativā mahājanoJinapāmokkhayatī satampivā,Abhiyācati detha noitiBhagavantaṃ vibhavānurūpato; () ते लोक आपापल्या ऐपतीप्रमाणे भगवंतांना प्रार्थना करत की, 'बुद्धप्रमुख दहा, वीस किंवा शंभर भिक्षूंना आमच्या घरी भोजनाचे दान स्वीकारण्याची अनुमती द्यावी.' 40. ४०. Adhivāsanamassa jāniyaJanatā’dāya jinassa hatthato,Tamadhiṭṭhitapatta mindirā-Sadanaṃ dānagharaṃ pavesaye; () त्यांची स्वीकृती जाणून घेऊन, लोक जिनांच्या हातातून भिक्षापात्र घेत असत आणि त्यांना आपल्या लक्ष्मीच्या निवासासारख्या असणाऱ्या दानगृहात प्रवेश करून देत असत. 41. ४१. CatujātikagandhabhāviteBhuvi paññattavarāsanopari,AhatāhatavatthajātiteSunisinnaṃ sugataṃ sasāvakaṃ; () चार प्रकारच्या सुगंधांनी सुवासित केलेल्या जमिनीवर, नवीन वस्त्रांनी आच्छादलेल्या श्रेष्ठ आसनावर सुगत आपल्या श्रावकांसह सुखपूर्वक बसत असत. 42. ४२. Paṭiyattapaṇītabhojana-Vikatīhe’va sahatthapaṅkajā,Abhitappayate mahājanoPatimāneti ca cīvarādinā; () लोक आपल्या स्वतःच्या हातांनी तयार केलेले विविध प्रकारचे स्वादिष्ट भोजन वाढून त्यांना तृप्त करत असत, आणि चीवर इत्यादी दान देऊन त्यांचा आदर-सत्कार करत असत. 43. ४३. Saraṇāgamane’pi pañcayuAdhisīlesu patiṭṭhahanti ye,Catumaggaphalesu katthaviTadabhiññā’nusayāsayādito; () लोकांच्या मानसिक प्रवृत्ती आणि सुप्त संस्कार जाणून घेऊन, भगवंत काहींना त्रिशरण आणि पंचशीलात स्थापित करत, तर काहींना उच्च शीलात किंवा चार मार्ग आणि फळांमध्ये प्रतिष्ठित करत असत. 44. ४४. Bhagavā katabhattakiccavāAnurūpāya kathāya dhammiyā,Ravibandhu vineyya bandhunaṃHadayambhojavanaṃ pabodhaye; () भोजन आटोपल्यानंतर, सूर्यवंशी असलेल्या भगवंतांनी योग्य अशा धम्मप्रवचनाद्वारे आपल्या शिष्यांच्या हृदयरूपी कमळवनाला प्रफुल्लित केले. 45. ४५. Harimerugiri’va jaṅgamoParinaddhindasarāsanāvalī,Visate satapuññalakkhaṇoMuniru’ṭṭhāya vihāramāsanā; () शंभर पुण्याच्या लक्षणांनी युक्त असणारे मुनी, जणू काही इंद्रधनुष्याने वेढलेला चालता-बोलता सुवर्ण मेरू पर्वतच असावेत, आसनावरून उठून विहारात प्रवेश करत असत. 46. ४६. Varamaṇḍalamāḷake tahiṃMuni paññattamahārahāsane,Khaṇamāgamayaṃ nisidatiYaminaṃ bhojanakiccasādhanaṃ; () तेथे श्रेष्ठ मंडळमाळात (मंडपामध्ये) तयार केलेल्या बहुमूल्य आसनावर मुनी (बुद्ध) भोजनविधी पूर्ण होईपर्यंत काही काळ बसतात. 47. ४७. Maṇivammasuvammitā viyaKarino pārutapaṃsukūlikā,Yatayo yatirājayūthapaṃParivārenti upecca taṅkhaṇe; () जणू काही मण्यांच्या चिलखताने सुसज्ज असलेले हत्तीच, पांसुकूलिक (चीवर) परिधान केलेले भिक्खू त्या क्षणी यतीराज (बुद्धांच्या) जवळ जाऊन त्यांना वेढून उभे राहतात. 48. ४८. Samayaṃ samayaññuno tatoTadupaṭṭhākavaro nivedaye,Jinagandhagajo suvāsitaṃVisate gandhakuṭiṃ sugandhinā; () (Purebhattakiccaṃ) त्यानंतर वेळ जाणणारे त्यांचे श्रेष्ठ उपस्थायक (सेवक) योग्य वेळ झाल्याचे निवेदन करतात. मग जिनरूपी गंधहत्ती (बुद्ध) सुवासाने सुवासित अशा गंधकुटीत प्रवेश करतात. (भोजनापूर्वीचे कर्तव्य) 49. ४९. Athagandhakuṭīmukhe jinoVirajo pādarajo nacatthipi,Paridhotapadāni nikkhipaṃMaṇisopāṇatale khaṇaṃ ṭhito; () त्यानंतर गंधकुटीच्या दाराशी रजविरहित (निष्पाप) जिन (बुद्ध), ज्यांच्या पायाला धूळही नसते, आपले धुतलेले पाय मण्यांच्या पायरीवर ठेवून क्षणभर उभे राहतात. 50. ५०. Udayo’pi jinassa dullabhoKhaṇasampattisamiddhi dullabhā,Manujesu’papatti dullabhāJinadhammassavaṇampi dullabhaṃ; () जिनांचा (बुद्धांचा) जन्म होणे दुर्लभ आहे, क्षणसंपत्तीची (योग्य संधीची) समृद्धी मिळणे दुर्लभ आहे, मनुष्यजन्म मिळणे दुर्लभ आहे आणि जिनधम्माचे (बुद्धधम्माचे) श्रवण करणेही दुर्लभ आहे. 51. ५१. Samaṇatta mape’ttha dullabhaṃTividhaṃ sāsana mappamādato,Yatayo’vadatā’nusāsatiAbhisampādayathā’ti bhikkhave; () येथे श्रमणत्व मिळणेही दुर्लभ आहे. म्हणून 'हे भिक्खूंनो, अप्रमादाने (जागरूकतेने) त्रिविध शासनाचे (शील, समाधी, प्रज्ञा) संपादन करा,' असा उपदेश मुनी भिक्खूंना करतात. 52. ५२. Abhivandiya keci bhikkhavoBhagavantaṃtaka paṭipattipūrakā,Atha sampaṭipādanakkamaṃPaṭipucchantivipassanādisu; () प्रतिपत्ती (साधना) पूर्ण करणारे काही भिक्खू भगवंतांना अभिवादन करून, विपश्यना इत्यादी साधनांच्या योग्य पद्धतीविषयी विचारतात. 53. ५३. Padadāti vipassanādisuMuni tesaṃ cariyānurūpikaṃ,Paṭigaṇhiya satthusāsanaṃMaṇidāmaṃ viya makaṇḍanatthiko; () मुनी (बुद्ध) त्यांना त्यांच्या स्वभावानुसार (चरियेनुसार) विपश्यना इत्यादींचे ध्यानविषय देतात. अलंकाराची इच्छा असणारा माणूस जसा मण्यांचा हार स्वीकारतो, तसे ते शास्त्यांचे (बुद्धांचे) शासन (उपदेश) स्वीकारतात. 54. ५४. Pavidhāya jinaṃ padakkhiṇaṃAtha te bhattisamappitañjalī,Pavisanti yatī sakaṃsakaṃVasatiṃ santanivātavuttino; () त्यानंतर जिनांना (बुद्धांना) प्रदक्षिणा घालून, भक्तीने हात जोडून, ते शांत आणि नम्र वृत्तीचे भिक्खू आपापल्या निवासस्थानी (विहारांत) प्रवेश करतात. 55. ५५. Vatapabbatapādakandara-Pabhūtīsva’ññataraṃka padhānikā,Pavisanti surāsuroraga-Garuḷānaṃ bhavanesucā’pare; () काही प्रधान (ध्यान करणारे) भिक्खू पर्वत, पर्वताच्या पायथ्याशी असलेल्या गुहा इत्यादींपैकी एखाद्या ठिकाणी जातात, तर इतर काही देव, असुर, नाग आणि गरुड यांच्या भवनांमध्ये जातात. 56. ५६. Atha gandhakuṭiṃ yadicchatiPavisitvā pavivekakāmavā,Muni dakkhiṇapassato satoSayanaṃ kappayatī’sakaṃ divā; () त्यानंतर एकांताची इच्छा करणारे मुनी (बुद्ध) इच्छेनुसार गंधकुटीत प्रवेश करून, स्मृती जागृत ठेवून, उजव्या कुशीवर दिवसा थोडा वेळ विश्रांती घेतात. 57. ५७. VupasantasarirajassamoMuniru’ṭṭhāya anekakoṭiyo,Anubhūyaka samādhayo khaṇaṃBhuvanaṃ passati buddhacakkhunā; () शरीराचा थकवा दूर झाल्यावर मुनी (बुद्ध) उठून, क्षणभर अनेक कोटी समाधींचा अनुभव घेतात आणि बुद्धचक्षूने जगाकडे पाहतात. 58. ५८. Samathamhi vipassanāyavāDhuranikkhepakate tathāgate,Tahimiddhibalenu’paṭṭhitoPuna vuṭṭhāpayate dayānidhi; () तथागतांनी समथ किंवा विपश्यनेचा भार सोपवलेल्या भिक्खूंना, तेथे ऋद्धिबलाने उपस्थित राहून, ते दयानिधी (बुद्ध) पुन्हा ध्यानातून उठवून मार्गदर्शन करतात. 59. ५९. Iti pañcasatampi sāvakeAtikhippaṃ kabhagavā’nusāsiya,Padumāniva te pabodhayaṃNabhāsā yāti vihāra mattano; () अशा प्रकारे भगवंत त्या पाचशे श्रावकांना अतिशय वेगाने उपदेश करून, कमळांप्रमाणे त्यांना प्रबुद्ध करून, आकाशातून आपल्या विहाराकडे परततात. 60. ६०. JinasindhavapādavikkamaṃJinachaddantagajindakuñcanaṃ,JinakesarasīhagajjanaṃAbhipassāma suṇoma no iti; () जिनांचे (बुद्धांचे) उत्तम घोड्यासारखे पाऊल टाकणे, जिनांचे षड्दंत हत्तीसारखे डुलणे आणि जिनांची सिंहगर्जना आपण पाहू आणि ऐकू या, असे म्हणत... 61. ६१. Vihareyya yahiṃ jino tahiṃAparaṇhe kusumākulañjalī,Sunivatthasupārutā bhusaṃMuditā sannipatantikho janā; () दुपारनंतरच्या वेळी, जिन (बुद्ध) जेथे विहार करत असतात, तेथे लोक व्यवस्थित वस्त्रे परिधान करून, हातात फुलांचे गुच्छ घेऊन अत्यंत आनंदाने एकत्र जमतात. 62. ६२. Atha dassitapāṭihāriyoPavisatvā varadhammamaṇḍapaṃ,Sūriyova yugandharo’pariSunisajjā’sanamatthake jino; () त्यानंतर प्रातिहार्य (चमत्कार) दाखवून श्रेष्ठ धम्ममंडपात प्रवेश करून, युगंधर पर्वतावर उगवलेल्या सूर्याप्रमाणे जिन (बुद्ध) आसनावर विराजमान होतात. 63. ६३. KaravikavirāvahārināMadhuro’dārasarena sotunaṃ,Caturā’riyasaccamīrayeAnupubbāya kathāya nissitaṃ; () कोकिळेच्या आवाजासारख्या मधुर आणि उदात्त स्वराने, श्रोत्यांना अनुक्रमिक कथेच्या (अनुपुब्बी कथा) आधारे चार आर्यसत्यांचा उपदेश करतात. 64. ६४. Paṭigaṇhiya dhammamādarāNijavohāra’nurūpagocaraṃ,Abhiyāti padakkhiṇena sāParisātaṃ sirasā’bhivandiya; () (Pacchābhattakiccaṃ) आपल्या भाषेला आणि आकलनाला अनुरूप असा धम्म आदराने ग्रहण करून, ती परिषद (जनसमुदाय) डोके टेकवून अभिवादन करून आणि प्रदक्षिणा घालून निघून जाते. (भोजनानंतरचे कर्तव्य) 66. ६६. VaravāraṇakumbhadāraṇoMigarājāva kudiṭṭhabhañjano,Atha niṭṭhitadhammagajjanoMuniru’ṭṭhāyu’pavesanā’sanā; () श्रेष्ठ हत्तीचे मस्तक विदीर्ण करणाऱ्या सिंहराजाप्रमाणे कुदृष्टीचा (मिथ्या दृष्टीचा) नाश करणारे आणि धम्मगर्जना पूर्ण केलेले मुनी (बुद्ध) आपल्या आसनावरून उठतात. 65. ६५. Kamalaṃ’va kalevaraṃ varaṃVimalaṃ vitarajomalaṃ jino,Avasiñcitukāmavā sacePavisitvāna nahānakoṭṭhakaṃ; () कमळासारखे सुंदर, निर्मळ आणि धूळ-मलरहित असलेले आपले श्रेष्ठ शरीर धुण्याची इच्छा असणारे जिन (बुद्ध) स्नानगृहात प्रवेश करतात. 67. ६७. Tadūpaṭṭhitikena bhikkhunāPaṭiyattenudakena viggahe,Samitotuparissamo muhuṃPunarāgamma nivatthacīvaro; () तेथील उपस्थायक (सेवक) भिक्खूने तयार केलेल्या पाण्याने स्नान करून, शरीराचा थकवा दूर झाल्यावर, पुन्हा येऊन चीवर परिधान करतात. 68. ६८. Sunisajja sina’ssame samePariveṇe ṭhapitāsanopari,Anubhoti muhutta mattanāSuvimutto’pi vimuttijaṃ sukhaṃ; () स्नानगृहाच्या समोरील अंगणात ठेवलेल्या आसनावर व्यवस्थित बसून, स्वतः पूर्णपणे विमुक्त असूनही, क्षणभर विमुक्तीच्या सुखाचा (विमुत्तिसुख) अनुभव घेतात. 69. ६९. TadupaṭṭhitipaccupaṭṭhitāAbhinikkhammatatotatoyatī,MahitañjalipupphamañjarīParivārentitilokanāyakaṃ; () त्यानंतर तेथून बाहेर पडल्यावर, आदराने हात जोडून फुलांच्या मंजिरीप्रमाणे असलेले भिक्खू त्या त्रिलोकनायकाला (बुद्धांना) वेढून उभे राहतात. 70. ७०. PaṭipattipapūraṇakkamaṃPaṭipucchanti vipucchanāni’pi,Yatayo hi visuṃvisuṃ jinaṃSavaṇaṃ dhammakathāya yācare; () साधना पूर्ण करण्याच्या पद्धतीविषयी ते प्रश्न विचारतात आणि भिक्खू वेगवेगळ्या प्रकारे जिनांकडे (बुद्धांकडे) धम्मकथा ऐकण्याची विनंती करतात. 71. ७१. Bhagavā karuṇāya coditoTadadhippāya mavecca buddhiyā,Abhisādhaya matthamuttamaṃPurimaṃ yāmamatikkame iti; () (Purimayāmakiccaṃ) करुणेने प्रेरित होऊन भगवंत आपल्या बुद्धीने त्यांचा हेतू जाणून घेतात आणि त्यांचा परम अर्थ साधून रात्रीचा पहिला प्रहर घालवतात. (पहिल्या प्रहरातील कर्तव्य) 72. ७२. Bhagavanta manantadassinaṃSirasā tesugatesu bhikkhusu,Abhivandiya jātikhettatoLabhamānā’vasaraṃ surāsurā; () त्या भिक्खूंनी निघून जाताना अनंतदर्शी भगवंतांना डोके टेकवून अभिवादन केल्यावर, संपूर्ण विश्वातून (जातीक्षेत्रातून) आलेले देव आणि असुर संधी मिळताच जवळ येतात. 73. ७३. Upagamma tapovanaṅgaṇaṃKurumānā chavivaṇṇapiñjaraṃ,Maṇimoḷimaricisañcaya-Paricumbīkaḷitaṃ sirimato; () तपोवनाच्या अंगणात येऊन, आपल्या शरीराच्या कांतीने तेथील परिसर पिवळाधमक करत, ते श्रीमान (बुद्धांच्या) मण्यांच्या मुकुटातील किरणांच्या समूहाने स्पर्श केलेल्या चरणांना... 74. ७४. NakhakesaramaṅgulīdalaṃCaraṇambhojayugaṃka pavandiya,Caturakkharikampi pucchareVarapañha’ntamaso’hisaṅkhataṃ; () नखरूपी केशर आणि बोटांच्या पाकळ्या असलेल्या चरणकमलांच्या जोडीला वंदन करून, चार अक्षरांचे किंवा अगदी संस्कारित (संखत) धम्माविषयीचे श्रेष्ठ प्रश्न विचारतात. 75. ७५. Sivado vadataṃanuttaroMuni vissajjati tabbipucchanaṃ,Atha vitakathaṅkathi tada-Bbhanumodanti abhitthavantipi; () कल्याण करणारे आणि वक्त्यांमध्ये अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) असलेले मुनी (बुद्ध) त्यांच्या प्रश्नांची उत्तरे देतात. त्यानंतर शंकारहित झालेले ते देव त्याचे अनुमोदन करतात आणि बुद्धांची स्तुती करतात. 76. ७६. NijadhammapadīpatejasāJanasammoha tamovidhaṃsano,Iti majjhimayāma manvahaṃKatakicco muni vītināmaye; () (Majjhimayāmakiccaṃ) आपल्या धम्मरूपी दिव्याच्या तेजाने लोकांच्या मोहाचा अंधार नष्ट करत, मुनी (बुद्ध) दररोज रात्रीचा मध्यम प्रहर अशा प्रकारे कर्तव्ये करत घालवतात. (मध्यम प्रहरातील कर्तव्य) 77. ७७. AbhibhutasarīrajassamoKatakiccehi’riyāpathehica,Atha caṅkamaṇena pacchimePaṭhamaṃ bhāga matikkame muni; () कर्तव्ये आणि विविध शारीरिक हालचालींमुळे आलेला शरीराचा थकवा दूर करत, मुनी (बुद्ध) रात्रीच्या अंतिम प्रहराचा पहिला भाग चंक्रमणाने (चालत ध्यान करून) घालवतात. 78. ७८. Paṭivāta’nuvāta vāyita-Guṇagandhehi sugandhitaṅgimā,MaṇidīpapabhāsamujjalaṃSugato gandhakuṭiṃka upāgato; () अनुकूल आणि प्रतिकूल वाऱ्याने वाहणाऱ्या गुणांच्या सुवासाने सुवासित शरीर असलेले सुगत (बुद्ध) मण्यांच्या दिव्याच्या प्रकाशाने उजळलेल्या गंधकुटीत येतात. 79. ७९. Sayanopari sampasārayaṃPaṭimārūpasarūpaviggahaṃ,Sayanaṃ kurute’va kesarīDutiyasmiṃ satisampajaññavā; () अंतिम प्रहराच्या दुसऱ्या भागात, आपले अत्यंत सुंदर शरीर शय्येवर पसरून, स्मृती आणि संप्रजन्य (जागरूकता) राखून, सिंहराजाप्रमाणे ते विश्रांती घेतात. 80. ८०. AsamiddhakilesamiddhavāBhagavā bhaṅgabhavaṅgasattati,Sunisajja pabujjhito mahā-Karuṇājhāna mupeticā’sane; () क्लेश आणि आळस नसलेले भगवंत, भवांग प्रवाहाचा भंग करून (जागे होऊन) आसनावर व्यवस्थित बसतात आणि महाकरुणा समाधीमध्ये प्रवेश करतात. 81. ८१. Purimesu bhavesu pāṇinoYadi vijjanti katādhikārino,Raviraṃsivikāsanūpaga-Padumānī’va pabodhanārahā; () पूर्वजन्मात पुण्यकर्म केलेले आणि सूर्याच्या किरणांनी उमलणाऱ्या कमळांप्रमाणे प्रबुद्ध होण्यास पात्र असलेले प्राणी जर जगात असतील, तर... 82. ८२. Karuṇāya samuṭṭhito tatoKaruṇāsītalamānaso muni,Abhipassati buddhacakkhunāBhuvi te maggaphalopanissaye; () त्यानंतर करुणेने प्रेरित झालेले आणि करुणेने शीतल मन असलेले मुनी (बुद्ध) पृथ्वीवरील त्या प्राण्यांच्या मार्ग आणि फल मिळण्याच्या योग्यतेकडे बुद्धचक्षूने पाहतात. 83. ८३. Iti pacchimayāma manvahaṃTatiyaṃ bhāga matikkame jino,PurimoditakiccakārinoKatakiccassa acintiyāguṇā; () (Pacchimayāmakiccaṃ) अशा प्रकारे जिन (बुद्ध) दररोज रात्रीच्या अंतिम प्रहराचा तिसरा भाग घालवतात. पूर्वोक्त कर्तव्ये करणाऱ्या आणि कृतकृत्य झालेल्या बुद्धांचे गुण अचिंत्य आहेत. (अंतिम प्रहरातील कर्तव्य) 84. ८४. Pasidanti rūpappa māṇapi buddhePasidanti ghosappamāṇapi buddhePasidanti ḷukhappa māṇapi buddhePasidanti dhammappamāṇapi buddhe () काही लोक बुद्धांच्या रूपाचे प्रमाण पाहून प्रसन्न होतात, काही बुद्धांच्या आवाजाचे प्रमाण पाहून प्रसन्न होतात, काही बुद्धांच्या साधेपणाचे (रूक्षतेचे) प्रमाण पाहून प्रसन्न होतात, तर काही बुद्धांच्या धम्माचे प्रमाण पाहून प्रसन्न होतात. Iti medhānandābhidhānenayatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santike nidāne pañjavidhabuddhakicca paridīpo aṭṭhārasamoka saggo. अशा प्रकारे, मेधानंद नावाच्या भिक्खूने रचलेल्या, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या 'जिनवंशदीप' या ग्रंथातील 'संतिके निदान' मधील 'पंचविध बुद्धकर्तव्य' नावाचा अठरावा सर्ग समाप्त झाला. 1. १. NiravadhibhuvanālavālagabbheSucaritamūlavirūḷhakittivallī,Navaguṇaniyamotu saṅgamenaBhagavatamāsiyatheva (pupphitaggā); () अनंत लोक रुपी आळयाच्या गर्भात सुचरित रुपी मुळापासून वाढलेली कीर्ती रुपी वेल, नवगुणांच्या नियमांच्या संयोगाने भगवंतांच्या आश्रयानेच शोभून दिसते. 2. २. Suvisadamatimā savāsanehiSakala kilesa malehi cārakāyo,Itipi bhagavato budhābhigītoBhuvivisuto arahanti kittighoso; () ज्यांची बुद्धी अत्यंत निर्मळ आहे, जे वासनांसह सर्व क्लेशरुपी मलापासून दूर आहेत, अशा भगवंतांचा 'अर्हंत' हा कीर्तीघोष विद्वानांनी गायिलेला असून जगात प्रसिद्ध आहे. 3. ३. Gahita nisita maggañāṇa khaggoVaramati duccaritārayo achindi,Itipi bhagavato hatārinoyoBhuvivisuto arahanti kittighoso; () ज्यांनी मार्गज्ञानाची तीक्ष्ण तलवार हाती धरून, आपल्या श्रेष्ठ बुद्धीने दुश्चरितारूपी शत्रूंचा छेद केला आहे, अशा शत्रूंचा नाश करणाऱ्या भगवंतांचा 'अर्हंत' हा कीर्तीघोष जगात प्रसिद्ध आहे. 4. ४. Tibhavarathasamappitaṃ avijjā-Bhavatasiṇāmayanābhika māsavakkhaṃ,Vicitupacitakamma sañcāyā’raṃJaṭitajarāmaraṇerunemi vaṭṭiṃ () तीन भव रुपी रथाला जोडलेल्या, अविद्या आणि भवतण्हा रुपी नाभी (कणा) असलेल्या, आसव रुपी आस असलेल्या, विविध संचित कर्मरुपी आरे असलेल्या आणि जरामरण रुपी धाव असलेल्या भवचक्राला, 5. ५. Avidita pariyanta kālasīmaṃParibhamitaṃ bhavacakkamatthi tassa,Thiravīriyapadehi bodhimaṇḍeSuvimalasīlamahītaleṭhito yo; () ज्याची कालमर्यादा अज्ञात आहे, अशा फिरणाऱ्या भवचक्राला, अत्यंत निर्मळ शीलरुपी भूमीवर आणि बोधिमंडळावर दृढ वीर्य रुपी पावलांनी उभे राहून, 6. ६. Hanivihani are visuddhasaddhā-Karakamalena samādhisāṇapiṭṭhe,Sunisita masamaṃ nihanti kamma-Kkhayakarañāṇakuṭhārimādadhāno; () ज्यांनी शुद्ध श्रद्धा रुपी कमळ-हस्ताने, समाधी रुपी शाणेवर घासून तीक्ष्ण केलेली, कर्मक्षय करणारी अतुलनीय ज्ञानरुपी कुऱ्हाड धारण करून (भवचक्राच्या) आऱ्यांचा नाश केला; 7. ७. Hatabhavaratha vibbhamassa magga-Rathamabhiruyha sivaṃpuraṃ gatassa,Itipi bhagavato hatārakassaBhuvivisuto arahanti kittighoso; () भवचक्ररुपी रथाचे भ्रमण नष्ट करून, मार्ग रुपी रथावर आरूढ होऊन जे कल्याणकारी नगराला (निर्वाणाला) गेले आहेत, अशा भवचक्राचे आरे नष्ट करणाऱ्या भगवंतांचा 'अर्हंत' हा कीर्तीघोष जगात प्रसिद्ध आहे. 8. ८. Avidita pariyanta dukkha vaṭṭaṃAthabhavacakkaka mituccate avijjā,Tahimupahitanābhī mūlakattāBhavatijarāmaraṇaṃ tadantanemi; () ज्याचा अंत माहीत नाही अशा दुःखचक्राला 'भवचक्र' असे म्हणतात. त्यात अविद्या ही मूळ कारण असल्यामुळे नाभी आहे आणि जरामरण हे त्याचे टोक म्हणजेच धाव आहे. 9. ९. Ghaṭita tadubhayantarā arāssuDasa abhisaṅkharaṇādisesa dhammā,Kasirasamudaye nirodha maggeBhavati pajānamajānanaṃ avijjā; () त्या दोन्हीच्या (नाभी आणि धाव यांच्या) दरम्यान जोडलेले आरे म्हणजे दहा अभिसंस्कार इत्यादी उर्वरित धर्म आहेत. दुःखाच्या उत्पत्तीत, निरोधात आणि मार्गात जे न जाणणे आहे, तीच 'अविद्या' होय. 10 Bhavati tividhabhumikā avijjāCatuvidha saccasabhāva chādakā’yaṃ,Abhivicinana cetanāna maddhāVividhanayena bhavattaye nidānaṃ; () ही अविद्या तीन भूमींमध्ये असणारी आणि चार आर्यसत्यांच्या स्वभावाला झाकून टाकणारी आहे. ती तीनही भवांमध्ये विविध प्रकारे चेतनांच्या संचयाचे कारण बनते. 11. ११. Sakasaka paṭisandhicittahetuDvaya mabhisaṅkhata kammameva kāme,Cita kusala marūpa rūpa gāmiṃTadubhayabhupaṭisandhihetu hoti; () कामलोकात आपापल्या प्रतिसंधी चित्ताचे कारण हे द्विविध अभिसंस्कृत कर्मच असते. रूप आणि अरूप लोकात जाणारे संचित कुशल कर्म हे त्या दोन्ही भवांमधील प्रतिसंधीचे कारण होते. 12. १२. Kusalamakusalaṃ tidhā vibhattaṃPurimabhavenicitaṃ yathānurūpaṃ,Nabhavati paṭisandhitoparaṃ kiṃTibhava pavatti vipāka citta hetu; () पूर्वभवात संचित केलेले, तीन प्रकारे विभागलेले कुशल आणि अकुशल कर्म, प्रतिसंधीनंतर तीनही भवांच्या प्रवृत्तीत विपाक चित्ताचे कारण का बरे होत नाही? (अर्थात ते होतेच). 13. १३. Samudayamaya kāmarūpapākāSati paṭisandhi pavattiyaṃ bhavantī,Saka saka bhavanāma rūpahetuVividha nidānavasena cānurūpaṃ, () कामलोक आणि रूपलोकातील विपाक हे प्रतिसंधी आणि प्रवृत्ती काळात उत्पन्न होऊन, आपापल्या भवातील नाम-रूपाचे विविध कारणांनुसार योग्य असे कारण बनतात. 14. १४. Tathariva caturo arūpapākāSakasakabhumikanāmapaccayāva,Samupacita manaṃ asaññasatteNabhavatikiṃka bhuvi rūpamattahetu; () त्याचप्रमाणे, चार अरूप विपाक हे आपापल्या भूमीतील नामधर्मांचे प्रत्यय असतात. असंज्ञी सत्त्वांच्या भूमीत संचित केलेले कर्म केवळ रूपधर्माचेच कारण होत नाही का? (अर्थात होतेच). 15. १५. Tadubhaya mavipāka cittatopiPabhavati tīsubhavesu cā’nu rūpaṃ,Sugati dugatiyaṃ padaṃhi kāmeBhavati saḷāyatanassa nāma rūpaṃ; () ते दोन्ही (नाम आणि रूप) अविपाक चित्तापासूनही तीनही भवांमध्ये योग्य प्रकारे उत्पन्न होतात. कामलोकातील सुगती आणि दुर्गतीमध्ये नाम-रूप हे षडायतनाचे कारण बनते. 16. १६. Bhavati padaka masaññi vajjarūpa-Bhuvi tividhāyatanassa nāma rūpaṃ,Havati samudayo bhave arūpeSukhuma manāyatanassa nāma mattaṃ; () असंज्ञी सत्त्व वगळता इतर रूपलोकात नाम-रूप हे तीन आयतनांचे कारण बनते, आणि अरूपलोकात केवळ नाम हे सूक्ष्म मनायतनाचे कारण बनते. 17. १७. Iti tividhabhave bhavanti taṃ taṃ-Bhava pabhavāyatanāti phassahetu,Tathariva kamato bhavānu rūpaṃTividhabhavesu chaphassavedanejā; () अशा प्रकारे, तीनही भवांमध्ये त्या त्या भवात उत्पन्न होणारी आयतने ही स्पर्शाचे कारण बनतात. त्याचप्रमाणे, तीनही भवांमध्ये अनुक्रमाने भवानुसार सहा प्रकारचे स्पर्श हे वेदना आणि तृष्णेला जन्म देतात. 18. १८. Vividha bhavagatiṭṭhitīsu taṃ taṃChaṭita jaṭā gahaṇassa hetu hoti,Punarubhaya bhavassa daḷhagāho,Bhavati bhavotibhavamhi hetujātyā; () विविध भव, गती आणि स्थितींमध्ये ती तृष्णा गुंतागुंत आणि ग्रहणाचे (उपादानाचे) कारण बनते. पुन्हा पुढील भवाचे दृढ ग्रहण हे भवाचे आणि जन्माचे कारण बनते. 19. १९. Tividha bhavu’papattijātiresāBhavati jarāmaraṇādi dukkha hetu,Sakalakasirupaddavā’savānaṃSamudayahetutatosiyā avijjā; () तीनही भवांमधील ही जन्म-उत्पत्ती जरामरण इत्यादी दुःखांचे कारण बनते. सर्व संकटे, उपद्रव आणि आसवांच्या उत्पत्तीचे कारण अविद्याच आहे. 20. २०. Thiragahaṇavasena yohi kociSucarita duccaritaṃcareyya tassa,Sugati dugati gāmi kammametthaKathayati kammabhavo’ti kammavādī; () दृढ ग्रहणामुळे (उपादानामुळे) जो कोणी सुचरित किंवा दुश्चरित आचरण करतो, त्याचे सुगती किंवा दुर्गतीला नेणारे ते कर्म येथे 'कर्मभव' म्हटले जाते, असे कर्मवादी सांगतात. 21. २१. Vicitupacita kammasattijātāVadatupapatti bhavo’ti pañcakhandhā,Tadabhijanana māhajāti tesaṃCuticavanaṃ paripākatājarā’ti; () विविध संचित कर्माच्या शक्तीने उत्पन्न झालेल्या पाच स्कंधांना 'उत्पत्ती-भव' म्हणतात. त्यांचे प्रथम उत्पन्न होणे म्हणजे 'जाती' (जन्म) आणि त्यांचा परिपाक म्हणजे 'जरा' (वृद्धत्व) व च्युती म्हणजे 'मरण' होय. 22. २२. Pahavaphalapabandhato ṭhītānaṃSarasagabhīrapaṭicca sambhavānaṃ,Kayirati visadāya yāya dhamma–Ṭhitimatināmadhiyā pariggahaṃsā; () कारण आणि कार्याच्या संबंधाने राहिलेल्या, अत्यंत सखोल अशा प्रतीत्यसमुत्पाद धर्माचे ज्या बुद्धीने स्पष्ट आकलन केले जाते, तिला 'धम्मठिती ज्ञान' असे म्हणतात. 23. २३. Idhapana caturosiyuṃsamāsāPurimabhavo’daya moha kammameko,Bhavatihanabhavacittanāma rūpā-Yatana cha phassa cha vedanāti ceko; () येथे चार संक्षेप आहेत: पूर्वभवातील अविद्या (मोह) आणि कर्म हा एक गट; आणि वर्तमान भवातील प्रतिसंधी चित्त, नाम-रूप, षडायतन, स्पर्श आणि वेदना हा दुसरा गट होय. 24. २४. Api bhavati bhavo nikanti gāhoJanana jarāmaraṇaṃ anāgate’ko,Pabhava phalavasena sambhavānaṃIti catu saṅkhipanaṃ siyātiyaddhaṃ; () तसेच वर्तमान काळातील तृष्णा, उपादान आणि भव हा तिसरा गट; आणि भविष्यकाळातील जन्म, जरामरण हा चौथा गट होय. अशा प्रकारे कारण आणि कार्याच्या रूपाने तीन काळांत हे चार संक्षेप होतात. 25. २५. Idha yathariva’tītahetupañcaAbhiratigāhabhavehi kammamohā,Tathariva saha mohakammunāpiAbhiratigāhabhavā idāni hetū; () ज्याप्रमाणे भूतकाळातील अविद्या आणि कर्मासोबत तृष्णा, उपादान आणि भव हे पाच भूतकालीन हेतू होते, त्याचप्रमाणे वर्तमान काळातही अविद्या आणि कर्मासोबत तृष्णा, उपादान आणि भव हे पाच हेतू आहेत. 26. २६. Nabhavati phalapañcakaṃ kimeta-Rahipaṭisandhika manādipañca dhammā,Bhavati phakhalamanāgate tathevaJanana jarāmaraṇādi pañca dhammā; () वर्तमान काळात प्रतिसंधी इत्यादी पाच धर्म हे फळ म्हणून प्राप्त होत नाहीत का? (अर्थात होतातच). त्याचप्रमाणे भविष्यकाळातही जन्म, जरामरण इत्यादी पाच धर्म फळ म्हणून प्राप्त होतात. 27. २७. Bhavati bhavupapattiya’ntare’koAbhirati vedayitāna mantare’ko,Tathariva citacetanāmanānaṃIti bhavacakkatisandhayo bhavanti; () कर्मभव आणि उपपत्तीभव यांच्यामध्ये एक संधी, वेदना आणि तृष्णेच्या मध्ये दुसरी संधी, आणि वर्तमान कारण व भविष्यकालीन फळ यांच्यामध्ये तिसरी संधी असते. अशा प्रकारे भवचक्रात तीन संधी असतात. 28. २८. Suvisadamativīsatā’ katāraṃSa’tiparivaṭṭa tisandhikaṃ tiyaddhaṃ,Tadavagamiyatāya dhātu dhamma-Ṭṭhitimatiyā catusaṅgahaṃ dvimūlaṃ; () अत्यंत निर्मळ बुद्धीने जाणता येणारे, वीस आकार, three संधी, तीन काळ, चार संक्षेप आणि दोन मूळ (अविद्या व तृष्णा) असलेले हे भवचक्र 'धम्मठिती ज्ञाना'द्वारे समजून घेतले जाते. 29. २९. Hanivibhani jagattaye bhavanta-Bhavaratha cakkasamappitākhilāre,Itipi bhagavato budhāhigītoBhuvi visuto arahanti kittighoso; () तिन्ही लोकांत फिरणाऱ्या भवचक्ररुपी रथाच्या सर्व आऱ्यांचा नाश करणाऱ्या भगवंतांचा 'अर्हंत' हा कीर्तीघोष विद्वानांनी गायिलेला असून जगात प्रसिद्ध आहे. 30. ३०. Bhagavati udite mahānubhāvoTamahimaheyya bhusaṃ sadevaloko,Tadahimahi kadāvi neru matta-Maṇiratanāvaliyā sahampatīpi; () महानुभाव भगवंतांचा उदय झाला असता, देवलोकासह संपूर्ण जगाने त्यांचे अत्यंत पूजन केले. महाब्रह्मा सहंपतींनी देखील मेरू पर्वताएवढ्या मणी-रत्नांच्या माळेने त्यांचे पूजन केले. 31. ३१. Pacurasuranarā balānurūpaṃYamabhimahiṃsu anātha piṇḍikopi,Gahapati tamupāsikāvisākhāSaparisa kosalabimbisārabhūpā; () अनेक देव आणि मनुष्यांनी आपापल्या शक्तीनुसार ज्यांचे पूजन केले; गृहपती अनाथपिंडिक, उपासिका विशाखा आणि आपल्या परिवारासह कोसलराज व बिंबिसार राजा यांनीही ज्यांचे पूजन केले; 32. ३२. Bhagavati parinibbute asoka-Vahayadharaṇīpati dīpacakkavatti,Dasabalamasamaṃ pariccajitvāAbhimahi channavutippamāṇakoṭī; () भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर, जंबुद्वीपाचे चक्रवर्ती सम्राट अशोक यांनी अतुलनीय दशबलांच्या पूजेसाठी शहाण्णव कोटी द्रव्य खर्च करून त्यांचे पूजन केले; 33. ३३. Agaṇita vibhavaṃ pariccachitvāIharatanāvali cetiyaṃ vidhāya,Suranarasaraṇassa dhātudehaṃNarapatimānayi duṭṭhagāminī’pi; () अगणित संपत्तीचा त्याग करून, येथे रत्नांचा चैत्य उभारून, देव आणि मनुष्यांचे शरण असलेल्या भगवंतांच्या शारीरिक धातूंचे राजा दुट्ठगामणी यांनीही पूजन केले; 34. ३४. Dasabalamabhipūjayiṃsu pūjā-Vidhibahumānana bhājanaṃ tadaññe,Itijana mahanīya cīvarādī-Catuvidhapaccaya pūjanāka visesaṃ; () इतर अनेक लोकांनीही आदर आणि पूजेस पात्र असलेल्या दशबलांचे विविध पूजाविधींनी पूजन केले. अशा प्रकारे ते लोकांकडून चीवर इत्यादी चार प्रत्ययांच्या विशेष पूजेला पात्र आहेत; 35. ३५. Guṇajaladhi yadagga dakkhiṇeyyoArahati cāhuṇa pāhuṇā rahassa,Itipi bhagavato kavippa satthoBhuvi visuto arahanti kittighoso; () जे गुणांचे सागर आहेत, जे सर्वश्रेष्ठ दक्षिणाय आहेत, जे आहुती, पाहुणचार आणि गुप्तपणेही पाप न करण्यास पात्र आहेत, अशा कवींनी प्रशंसिलेल्या भगवंतांचा 'अर्हंत' हा कीर्तीघोष जगात प्रसिद्ध आहे. 36. ३६. Idhaparamanipaccakāra giddhāSamaṇaka bhusurakā vibhāvimānī,Rahasi akusalaṃ silokakāmāNa kimasilokabhayena sañcinanti; () येथे इतरांच्या आदरासाठी हपापलेले, श्रमणवेषधारी (ढोंगी श्रमण), गर्विष्ठ आणि कीर्तीची इच्छा बाळगणारे लोक गुप्तपणे अकुशल कर्मे करतात; अपकीर्तीच्या भयाने ते (अकुशल कर्मांचा संचय करण्यापासून) परावृत्त होत नाहीत। 37. ३७. Nacakarahaci kiñcideva pāpaṃKayirati resarahopipāpabhīrū,Itipi bhagavato rahāpagassaBhuvivisuto arahanti kittighoso; () पापाची भीती बाळगणारे लोक गुप्तपणेही कधीही कोणतेही पाप करत नाहीत. याच कारणाने, गुप्त पापांपासून दूर राहिलेल्या भगवंतांचा 'अरहंत' हा कीर्तिघोष पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे। 38. ३८. Anupasamita rāgadosa mohāThiramanabhāvita kāyacitta paññā,Ariyapaṭipadāya ye vipannāAnariya dhammacarā narādhamāte; () ज्यांचे राग (आसक्ती), द्वेष आणि मोह शांत झालेले नाहीत, ज्यांचे शरीर, चित्त आणि प्रज्ञा विकसित (भावित) झालेली नाही, जे आर्य प्रतिपदेपासून (आर्य मार्गापासून) च्युत झाले आहेत आणि जे अनार्य धर्माचे आचरण करतात, ते नराधम (मनुष्यांमध्ये अधम) आहेत। 39. ३९. Sugahita sugatārahaddhajantāJinamanubandhiya santikeka varāpi,Itipi bhagavato bhavanti dureBhuvivisuto arahanti kittighoso () सुगतांच्या आणि अरहंतांच्या ध्वजाला (चीवराला) धारण करून, जिनांच्या (बुद्धांच्या) अगदी जवळ राहून त्यांचे अनुकरण करत असले तरीही, असे लोक भगवंतांपासून दूरच असतात. याच कारणाने, भगवंतांचा 'अरहंत' हा कीर्तिघोष पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे। 40. ४०. Tathariva suvidura bhāvamāpaMunirapitehinihīna puggalehi,Itipi bhagavato satampa satthoBhuvivisuto arahanti kittighoso; Ka () त्याचप्रमाणे, तो मुनी (बुद्ध) देखील अशा नीच व्यक्तींपासून अत्यंत दूर असतो. याच कारणाने, सत्पुरुषांचे शास्ता असलेल्या भगवंतांचा 'अरहंत' हा कीर्तिघोष पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे। 41. ४१. Vihata sakalasaṃkilesa dhammāSatata subhāvita kāya cittapaññā,Ariyapaṭipadaṃ papūrakārīAnariyadhammapathārakāka sudhīrā; () ज्यांनी सर्व संक्लेशकारक (मळकट) धर्मांचा नाश केला आहे, ज्यांचे शरीर, चित्त आणि प्रज्ञा निरंतर चांगल्या प्रकारे विकसित (भावित) झाली आहे, जे आर्य प्रतिपदेचे परिपूर्ण पालन करतात, ते सुधीर (ज्ञानी) लोक अनार्य धर्माच्या मार्गापासून दूर राहतात। 42. ४२. Satadasasata yojanehi dūreYadiviharanti jinassa ārakāte,Itipi bhagavato na tāva dūreBhuvi visuto arahanti kittighoso; () जरी ते जिनांपासून (बुद्धांपासून) हजारो योजने दूर राहत असले, तरीही ते भगवंतांपासून दूर नसतात. याच कारणाने, भगवंतांचा 'अरहंत' हा कीर्तिघोष पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे। 43. ४३. Tathariva avidūra bhāvamāpaMunirapi sappurisāna mīdisānaṃ,Itipi bhagavato bhavantagassaBhuvivisuto arahanti kittighoso; () त्याचप्रमाणे, तो मुनी (बुद्ध) देखील अशा सत्पुरुषांच्या अगदी जवळ असतो. याच कारणाने, भवसागराच्या पार गेलेल्या भगवंतांचा 'अरहंत' हा कीर्तिघोष पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे। 44. ४४. Budha jana rahitabba pāpadhammāPavūramanatthakarāka rahāvadanti,Itipi bhagavato rahā na yassaBhuvivisuto arahanti kitti ghoso; () बुधजन (ज्ञानी लोक) टाळण्यायोग्य अशा पापधर्मांना आणि अनर्थ घडवून आणणाऱ्या गोष्टींना 'रह' (गुप्त पाप) असे म्हणतात. भगवंतांमध्ये असे कोणतेही 'रह' (गुप्त पाप) शिल्लक राहिलेले नाही, याच कारणाने भगवंतांचा 'अरहंत' हा कीर्तिघोष पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे। 45. ४५. Garahiya rahitabbatā’riyehiParamaputhujjana puggalehi yasmā,Itipi bhagavato naca’tthi’massaBhuvivisuto arahanti kittighoso; () कारण आर्यांकडून निंदा केली जाणे आणि त्यागले जाणे हे अत्यंत पृथग्जन (अज्ञानी) व्यक्तींच्या बाबतीत घडते; परंतु भगवंतांच्या बाबतीत असे मुळीच नाही. याच कारणाने, भगवंतांचा 'अरहंत' हा कीर्तिघोष पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे। 46. ४६. Apica bhagavatā natekadāciVigarahiyā rahitabbakā bhavanti,Itipi bhagavato rahānayassaBhuvivisuto arahanti kittighoso; () शिवाय, भगवंतांकडून कधीही निंदा केली जाण्याजोगे किंवा त्यागले जाण्याजोगे काहीही नसते. ज्यांच्यामध्ये कोणतेही 'रह' (गुप्त पाप) नाही, अशा भगवंतांचा 'अरहंत' हा कीर्तिघोष पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे। 47. ४७. Gamana miharahoti vuccate taṃTibhavaparibbhamaṇaṃ raho na yassa,Itipi bhagavato gatassa pāraṃBhuvi visuto arahanti kittighoso; () येथे 'रह' म्हणजे गमन (भटकणे) असे म्हटले जाते, जे तिन्ही लोकांमध्ये (काम, रूप, अरूप लोकांत) भटकणे आहे. ज्यांचे हे भटकणे संपले आहे आणि जे पार गेले आहेत, अशा भगवंतांचा 'अरहंत' हा कीर्तिघोष पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे। 48. ४८. Niratisaya’dhisīlacittapaññoParama vimutti vimutti ñāṇalābhī,Asandisa guṇa bhājanoka anejoAsamasamo asamo anuttaro’ti; () जे निरतिशय अधिशील, अधिचित्त आणि अधिप्रज्ञेने युक्त आहेत, परम विमुक्ती आणि विमुक्ती-ज्ञानदर्शन प्राप्त केलेले आहेत, अतुलनीय गुणांचे भांडार आहेत, तृष्णारहित (अनेज) आहेत, असमसम (ज्यांच्या तोडीचे कोणी नाही), असम (अद्वितीय) आणि अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) आहेत। 49. ४९. Kusalabala samiddharūpavātiVividhaguṇehi siyā pasaṃ siyo yo,Itipi bhagavato pasaṃsiyassaBhuvivisuto arahanti kittighoso; () जे कुशल बलाने समृद्ध आणि रूपवान असून विविध गुणांमुळे प्रशंसनीय आहेत, अशा प्रशंसनीय भगवंतांचा 'अरहंत' हा कीर्तिघोष पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे। 50. ५०. Iminā imināpi kāraṇenaBhagavā gotama gotta ketubhūto,Arahaṃ arahanti kittirāvoDakatelaṃvatatāna sattaloke; () या आणि अशा अनेक कारणांमुळे, गौतम गोत्राचे केतू (ध्वज) असलेले भगवान 'अरहंत' आहेत. त्यांचा 'अरहंत' हा कीर्तिघोष प्राण्यांच्या जगात पाण्यावरील तेलाप्रमाणे पसरला आहे। Iti medhānandābhidhānenayatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santike nidāne bhagavato arahantināmapaññattiyāabhidheya paridīpo ekūnavīsatimoka saggo. अशा प्रकारे, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या, मेधानंद नावाच्या यतीने (भिक्खूने) रचलेल्या 'जिनवंशदीप' ग्रंथातील 'संतिके निदान' अंतर्गत भगवंतांच्या 'अरहंत' या नामाच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करणारा हा एकोणिसावा सर्ग समाप्त झाला। 1. १. Sammā sāmaṃ sabbadhammāna maddhāBuddhattā paññānubhāvena tassa,Sammā sambuddhoti abbhuggatāyaĀsikityā(sālinī) loka dhātu; () आपल्या प्रज्ञेच्या प्रभावाने सर्व धर्मांना स्वतःच आणि सम्यक प्रकारे जाणल्यामुळे, या लोकधातूमध्ये भगवंतांचा 'सम्यक्संबुद्ध' हा कीर्तिघोष पसरला। 2. २. Yo cā bhiññeyye pariññeyya dhammeBhāvetabbe sacchikātabba dhamme,Sammāsāmaṃ bujjhi tasmāsa buddhoSammā sambuddhoti vikhyāsi loke; () ज्यांनी अभिज्ञेय (विशेष रूपाने जाणण्यायोग्य), परिज्ञेय (पूर्णपणे समजून घेण्यायोग्य), भावितव्य (विकसित करण्यायोग्य) आणि साक्षात्करणीय (साक्षात करण्यायोग्य) धर्मांना स्वतःच सम्यक प्रकारे जाणले, म्हणूनच ते बुद्ध आहेत आणि जगात 'सम्यक्संबुद्ध' म्हणून प्रसिद्ध झाले। 3. ३. Tatrā’bhiññeyyā catussacca mevaDukkhaṃ saccaṃ kho pariññeyya dhammā,Bhāvetabbā magga saccaṃ nirodha-Saccaṃ tacchaṃ sacchikā tabba dhammā; () त्यामध्ये चार आर्यसत्येच अभिज्ञेय (विशेष रूपाने जाणण्यायोग्य) आहेत. दुःख सत्य हे परिज्ञेय (पूर्णपणे समजून घेण्यायोग्य) आहे, मार्ग सत्य हे भावितव्य (आचरणात आणण्यायोग्य) आहे आणि निरोध सत्य हे साक्षात्करणीय (साक्षात करण्यायोग्य) आहे। 4. ४. Taṇhāpakkhe sambhavaṃ dhamma jātaṃMaggānaṃvajjhaṃka pahātabba dhammā,Saddhiṃ jātyādīhi dukekhahi pañcu-Pādānakkhandhā siyā dukkha saccaṃ; () तण्हेच्या (तृष्णेच्या) बाजूने उत्पन्न होणारे आणि मार्गाद्वारे नष्ट केले जाणारे धर्म हे प्रहातव्य (त्याग करण्यायोग्य) आहेत. जन्म इत्यादी दुःखांसह पाच उपादानस्कंध हे 'दुःख सत्य' आहेत। 5. ५. Yāyaṃ taṇhā kāma taṇhādibhedāDukkhānaṃ sāhetu saccaṃ dvitiyaṃ,Bandhānaṃ yatrāpya’bhāvo nirodha-Saccaṃ yañcā gamma taṇhāya cāgo; () काम-तण्हा इत्यादी भेदांनी युक्त असलेली ही जी तण्हा (तृष्णा) आहे, ती दुःखांचे कारण असणारे दुसरे सत्य (समुदय सत्य) आहे. आणि ज्याच्या प्राप्तीने तण्हेचा त्याग होतो व बंधनांचा अभाव होतो, ते 'निरोध सत्य' आहे। 6. ६. Sammādiṭṭhādyaṭṭhamaggaṅga dhammāNibbānaṃ sampāpakā magga saccaṃ,Tesaṃ dhammānampi sambujjhinattāSammā sambuddhoti vikhyāsi loke; () सम्यक् दृष्टी इत्यादी आठ अंगांनी युक्त असलेला आणि निर्वाणाची प्राप्ती करून देणारा मार्ग हा 'मार्ग सत्य' आहे. या सर्व धर्मांना सम्यक प्रकारे जाणल्यामुळे ते जगात 'सम्यक्संबुद्ध' म्हणून प्रसिद्ध झाले। 7. ७. Cakkheva’daṃ dukkhaṃ taduppāda hetuTaṇhā nesānaṃ abhāvo nirodho,Maggo bodhūpāya paññāti tassaEvaṃ paccekaṃ padaṃ coddharitvā; () चक्षू (डोळा) हे दुःख आहे, त्याची उत्पत्ती करणारी तण्हा (तृष्णा) हा त्याचा हेतू आहे, त्यांचा अभाव हा निरोध आहे आणि मार्ग ही बोधीचा उपाय असणारी प्रज्ञा आहे; अशा प्रकारे प्रत्येक पदाचा उद्धार करून, 8. ८. Āropetvā sacca dhammesu sacca-Sandhātā yo saccadassī sa buddho,Sammā sāmaṃ tikkhapaññāya bujjhiSammā sambuddhoti vikhyāsi loke; () त्यांना सत्यधर्मांवर लागू करून, सत्याचा सांधा जोडणारे जे सत्यदर्शी बुद्ध आहेत, त्यांनी आपल्या तीक्ष्ण प्रज्ञेने स्वतःच सम्यक प्रकारे (सत्याला) जाणले; म्हणूनच ते जगात 'सम्यक्संबुद्ध' म्हणून प्रसिद्ध झाले। 9. ९. Channaṃ dvārānañca chārammaṇānaṃ,Channaṃ cittānañca chabbeda nānaṃ,Channaṃ saññānaṃ cha sañcetanānaṃChannaṃ phassā naṃ vitakkādi kānaṃ; () सहा द्वारे, सहा आलंबने (विषय), सहा चित्त (विज्ञान), सहा प्रकारच्या वेदना, सहा संज्ञा, सहा संचेतना, सहा स्पर्श आणि वितर्क इत्यादींच्या बाबतीत; 10. १०. Evaṃ channaṃ rūpa taṇhādikānaṃTaṇhākāyānaṃ samāropaṇena,Sammā sāmaṃ bujjhi saccesu tasmāSammā sambuddhoti vikhyāsi loke; () अशा प्रकारे, रूप-तण्हा इत्यादी सहा तण्हा-समूहांवर (सत्याचा) आरोप करून, त्यांनी स्वतःच सम्यक प्रकारे सत्याला जाणले; म्हणूनच ते जगात 'सम्यक्संबुद्ध' म्हणून प्रसिद्ध झाले। 11. ११. Pañcannaṃ khandhāna maṭṭhārasannaṃDhātūnaṃ cakkhādinaṃ bārasannaṃ,Sammā sāmaṃ bujjhitattā sayambhuSammā sambuddhoti vikhyāsi loke; () पाच स्कंध, अठरा धातू आणि चक्षू इत्यादी बारा आयतनांना स्वतःच सम्यक प्रकारे जाणल्यामुळे, ते स्वयंभू बुद्ध जगात 'सम्यक्संबुद्ध' म्हणून प्रसिद्ध झाले। 12. १२. Rūpajjhānānaṃ catunnaṃ arūpa-Jjhānānañcānussatīnaṃ dasannaṃ,Khatti sākāra’ppamaññāsubhānaṃKammaṭṭhānānaṃ navannaṃ bhavānaṃ; () चार रूप-ध्याने, चार अरूप-ध्याने, दहा अनुस्मृती, अप्रमाण (ब्रह्मविहार) आणि अशुभ कर्मांचे प्रकार, ध्यानविषय (कर्मस्थान) आणि नऊ प्रकारचे भव; 13. १३. Buddhattā saṃsāra cakke avijjā-Dyaṅgānaṃ saccesucāropaṇena,Sammāsāmaṃ esa nissaṅga ñāṇeSammā sambuddho vikhyāsi loke; () संसारचक्रातील अविद्या इत्यादी अंगांना सत्यांवर लागू करून, बुद्धत्वामुळे त्यांनी आपल्या अनासक्त ज्ञानाने स्वतःच सम्यक प्रकारे जाणले; म्हणूनच ते जगात 'सम्यक्संबुद्ध' म्हणून प्रसिद्ध झाले। 14. १४. Paccuppannānāgatātīta dhammeNibbānaṃ nissesa paṇṇatti dhamme,Sāmaṃ abbhaññāsya’naññopa desoSammā sambuddhoti vikhyāsi loke; () वर्तमान, अनागत (भविष्य) आणि अतीत (भूतकाळ) काळातील धर्म, निर्वाण आणि संपूर्ण प्रज्ञप्ती-धर्मांना (संकल्पनांना) इतर कोणाच्याही उपदेशाशिवाय स्वतःच जाणल्यामुळे, ते जगात 'सम्यक्संबुद्ध' म्हणून प्रसिद्ध झाले। 15. १५. Sabbaṃñeyyaṃ tassa ñāṇanti kaṃhiÑāṇampevaṃ ñeyya dhammantikaṃhi,ÑeyyantaṭṭhānomañāṇassalābhāSammāsambuddhoti vikhyāsi loke; () सर्व ज्ञेय (जाणण्यायोग्य गोष्टी) त्यांच्या ज्ञानाच्या कक्षेत आहेत आणि त्यांचे ज्ञान देखील सर्व ज्ञेय धर्मांपर्यंत पसरलेले आहे. ज्ञेयाच्या अंतापर्यंत पोहोचणारे ज्ञान प्राप्त केल्यामुळे, ते जगात 'सम्यक्संबुद्ध' म्हणून प्रसिद्ध झाले। 16. १६. Klesānaṃ yāvāsanāsatatītāyaSaddhiṃyoka sammohaniddāya sammā,Sāmaṃbuddho magga ñāṇena tasmāSammā sambuddhoti vikhyāsi loke; () वासनांसह (सुप्त प्रवृत्तींसह) सर्व क्लेशांचा आणि संमोह-निद्रेचा (अज्ञानाच्या झोपेचा) मार्गज्ञानाद्वारे स्वतःच सम्यक प्रकारे नाश करून ते बुद्ध झाले; म्हणूनच ते जगात 'सम्यक्संबुद्ध' म्हणून प्रसिद्ध झाले। 17. १७. Sattādhīso pāramīcoditattoPallaṅkenāsajjayo bodhimule,Ambhojaṃka bhānuppahāka saṅgamenaSobhaggappattaṃ pabuddhaṃ’va sāmaṃ; () प्राण्यांचे स्वामी असलेले, पारमितांनी प्रेरित होऊन बोधिवृक्षाच्या मुळाशी अजिंक्य अशा वज्रासनावर बसलेले भगवान, सूर्याच्या किरणांच्या स्पर्शाने प्रफुल्लित झालेल्या कमलाप्रमाणे स्वतःच विकसित (बुद्ध) झाले। 18. १८. Sāmaṃ sammā’nañña sādhāraṇagga-Maggobhāsenappabuddho samāno,Sampatto sabbaññutāñāṇa sobhaṃSammā sambuddhoti vikhyāsi tasmā; () इतरांशी सामायिक नसलेल्या अशा असाधारण श्रेष्ठ मार्गाच्या प्रकाशाने स्वतःच सम्यक प्रकारे बुद्ध होऊन, ज्यांनी सर्वज्ञता-ज्ञानाची शोभा प्राप्त केली; म्हणूनच ते 'सम्यक्संबुद्ध' म्हणून प्रसिद्ध झाले। 19. १९. Evaṃ sabbesaṃ dhammānaṃSammā sāmaṃ buddhattā so,Sammā sambuddho buddhotiSaddo loke abbhuggañji; () अशा प्रकारे, सर्व धर्मांना स्वतःच आणि सम्यक प्रकारे जाणल्यामुळे, जगात 'सम्यक्संबुद्ध' आणि 'बुद्ध' हा शब्द (घोष) पसरला। Iti medhānandābhidhānenayatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santikeka nidāne bhagavato kasammāsambuddhoti nāmapaññattiyā abhidheya paridīpo vīsatimo saggo. अशा प्रकारे, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या, मेधानंद नावाच्या यतीने (भिक्खूने) रचलेल्या 'जिनवंसदीप' मधील 'संतिके निदान' अंतर्गत, भगवंतांच्या 'सम्मासम्बुद्ध' या नाम-प्रज्ञप्तीचा अर्थ स्पष्ट करणारा हा विसावा सर्ग समाप्त झाला. Taṃ kho pana bhavantaṃGotamaṃ evaṃ kalyāṇe kittisaddo abbhuggatoItipi so bhagavā vijjācaraṇa sampannoti; त्या पूजनीय गोतमांचा असा कल्याणकारी कीर्तिशब्द (कीर्ती) सर्वत्र पसरला आहे की: "ते भगवंत विद्या आणि चरण यांनी संपन्न (विज्जाचरणसम्पन्न) आहेत;" 1. १. Sampannavijjācaraṇe avijjā-Ghaṇandhakāraṃ bhiduro pavīro,Rāja vijjācaraṇubbhavāyaUḷārakittissiriyā kathaṃ taṃ; () विद्या आणि चरणाने संपन्न असलेल्या, अविद्येच्या घनदाट अंधकाराचा नाश करणाऱ्या त्या परम वीराची, श्रेष्ठ विद्या व चरणापासून उत्पन्न झालेल्या उदार कीर्तीच्या वैभवाची ती कथा कशी आहे? 2. २. Asaṅkhakappepi nivutthakhandhePeyyālapāḷiṃ viya ñāṇagatyā,Kaṇṭhiravassu’ppatanaṃ yathevaSaṅkippa khippaṃ visayāvalambaṃ; (1) असंख्य कल्पांमध्येही व्यतीत झालेल्या स्कंधांना, एखाद्या संक्षेप पाठाप्रमाणे (पेय्यालपाळीप्रमाणे) आपल्या ज्ञानगतीने, सिंहाच्या झेप घेण्याप्रमाणे अत्यंत वेगाने विषयाचे आलंबन करून [जाणणारे]; (१) 3. ३. Saro’tisūro sarabhaṅgaka satthu-Khitto saravyamhi virajjhate kiṃEvaṃ atitesu bhavantaresuAsajjamānaṃ avirajjhamānaṃ; () अत्यंत शूर अशा शरभंग नामक शास्त्याने मारलेला बाण लक्ष्यावर आदळण्यापासून कधी मागे हटतो का? त्याचप्रमाणे, भूतकाळातील विविध अस्तित्वांमध्ये त्यांचे ज्ञान आसक्तीरहित आणि अडथळारहित होते; 4. ४. Yathicchitaṭṭhāna matitakhandha-Saṅkhāta māhacca pavattamānaṃ,Pubbenivāsānugatañhi ñāṇaṃAnaññasādhāraṇamāsi yassa; () ज्यांचे पूर्वजन्मांचे स्मरण करणारे ज्ञान (पुब्बेनिवासानुगत ज्ञान) हे इच्छित स्थानी भूतकाळातील स्कंधांना स्पर्श करून प्रवृत्त होणारे आणि इतरांपेक्षा अद्वितीय (असाधारण) होते; 5. ५. Pahīṇa’vijjānusayo jino soVijjāyu’peto paṭhamāya tāya,Iccassa daṇḍāhatakaṃsapāti-Saddova sampatthari kittisaddo; () अविद्येचा अनुशय (सुप्त वासना) नष्ट केलेले ते जिन जेव्हा त्या पहिल्या विद्येने युक्त झाले, तेव्हा त्यांची कीर्ती काठीने मारलेल्या काशाच्या भांड्याच्या आवाजाप्रमाणे सर्वत्र पसरली; 6. ६. Hanīnappaṇītādi pabheda vatteUppajjamāne ca nirujjhamāne,Satte yathākammu’page gatīsuPasādacakkhā’visaye ca rūpe; () हीन, प्रणीत (उत्कृष्ट) इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या संसारात उत्पन्न होणाऱ्या आणि नष्ट होणाऱ्या, आपापल्या कर्मांनुसार गती प्राप्त करणाऱ्या प्राण्यांना आणि चर्मचक्षूंच्या कक्षेबाहेर असलेल्या रूपांना; 7. ७. Anañña sādhāraṇa dibbacakkhu-Saṅkhātañāṇena pahassarena,Dibbena cā’loka pariggahenaYenā’hijānāti jino anejo; () ज्या अद्वितीय आणि असाधारण अशा दिव्यचक्षू नावाच्या देदीप्यमान ज्ञानाने आणि दिव्य प्रकाशाच्या ग्रहणाने ते तृष्णारहित जिन विशेष रूपाने जाणतात; 8. ८. Cutupapātabbisayāya satthāVijjāyu’peto dutiyāya tāya,Iccassa sampatthari hema ghaṇṭā-Ṭaṅkāraghosoriva kittighoso; () प्राण्यांच्या च्युती (मृत्यू) आणि उत्पत्तीच्या (जन्माच्या) विषयाशी संबंधित असलेल्या त्या दुसऱ्या विद्येने युक्त झालेल्या शास्त्यांची कीर्ती सोन्याच्या घंटेच्या टणत्काराच्या आवाजाप्रमाणे सर्वत्र पसरली; 9. ९. Dukkhañca dukkhappabhavo nirodhoMaggo ca dukkhassa nirodhako’ti,Cattāri saccāni yathāsabhāvaṃPavedi ñāṇena sayambhu yena; () "दुःख, दुःखाचा उगम, दुःखाचा निरोध आणि दुःखाचा निरोध करणारा मार्ग" ही चार आर्यसत्ये ज्या स्वयंभू ज्ञानाने त्यांनी यथार्थपणे जाणली; 10. १०. Yecā’savā āsavasambhavo yoTesaṃ khayo yavā’savanāsupāyo,Taṃ sabbamaññāsi sayambhu ñāṇa-Balena yenā’sava vippamutto; () जे आसव (चित्तमल) आहेत, जो आसवांचा उगम आहे, त्यांचा जो क्षय आहे आणि आसवांच्या नाशाचा जो उपाय आहे, ते सर्व ज्या स्वयंभू ज्ञानबलाने त्यांनी जाणले आणि ज्यायोगे ते आसवांतून पूर्णपणे मुक्त झाले; 11. ११. Khīṇa’ti jātī vusita’nti seṭṭha-Cariyaṃ kataṃ’tī karaṇiya maddhā,Nacā’parantye’va manantañāṇoÑāṇena’bhiññāya vihāsi yena; () "जन्म नष्ट झाला आहे, श्रेष्ठ ब्रह्मचर्य जगले गेले आहे, जे कर्तव्य होते ते पूर्ण केले गेले आहे आणि आता यानंतर पुनर्जन्म नाही," असे अनंत ज्ञानी असलेल्या त्यांनी ज्या अभिज्ञा-ज्ञानाने जाणून विहार केला; 12. १२. Sayambhu sabbāsava saṅkhayāyaVijjāyupeto tatiyāya tāya,Iccassa vipphāragahīrateri-Rāvo’va sampatthari kittirāvo; () सर्व आसवांचा क्षय करणाऱ्या त्या तिसऱ्या विद्येने युक्त झालेल्या स्वयंभू बुद्धांचा कीर्तिघोष एखाद्या गंभीर आणि भव्य नादाप्रमाणे सर्वत्र पसरला; 13. १३. Vijjāhiheṭṭhā gaditāhi tīhiSamaṅakgi bhutassa tathāgatassa,Tadubbhavaṃ kitti sarīra bimbaṃSataṃmanodappaṇagaṃ vibhāti; () वर उल्लेखिलेल्या तीन विद्यांनी संपन्न असलेल्या तथागतांच्या त्या विद्येपासून उत्पन्न झालेले कीर्तीरूपी शरीरबिंब सज्जनांच्या मनरूपी दर्पणात शोभून दिसते; 14. १४. Cātummahābhūtikarūpiko yaṃMātāpitunnaṃ karajamhi jāto,Yo bhattakummāsahatopi kāyoAniccaviddhaṃsanabheda dhammo; () चार महाभूतांनी बनलेला, माता-पित्यांच्या संयोगातून जन्मलेला, अन्न आणि कुळथाच्या कढीने पोसला गेलेला हा जो काय (शरीर) आहे, जो अनित्य, विनाशशील आणि विघटनशील स्वभावाचा आहे; 15. १५. Parittakāmāvacaramhi bhuto-Pādāya bhedamhi tadattabhāve,Yaṃ nissitaṃ vedayitatta saññā-Saṅkhāra viññāṇa pabhedanāmaṃ; () मर्यादित अशा कामावचर भूमीतील उपादाय रूपांच्या भेदाने युक्त असलेल्या त्या आत्मभावावर जे आश्रित आहे, ज्याला वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान या भेदांनी युक्त असलेले 'नाम' म्हटले जाते; 16. १६. Yo vippasanno maṇivaṃsa vaṇṇoTatrāvutaṃ suttamivakkhimā taṃ,Ñāṇakkhinārūpa mavekkhi yenaSacakkhumā tatrasitañca nāmaṃ; () ज्याप्रमाणे एखाद्या अत्यंत स्वच्छ आणि सुंदर मण्यामध्ये ओवलेला दोरा डोळस माणसाला स्पष्ट दिसतो, त्याचप्रमाणे चक्षुमान बुद्धांनी आपल्या ज्ञानचक्षूने ते रूप आणि त्यावर आश्रित असलेले नाम पाहिले; 17. १७. Sītādinā ruppaṇalakkhaṇantiRūpañca nāmaṃ natilakkhaṇanti,Taduttariṃ vedakakārako vāAttāttabhāvī paramatthato na; () थंडी इत्यादींमुळे बाधित होणे हे रूपाचे लक्षण आहे आणि विषयांकडे झुकणे हे नामाचे लक्षण आहे; याशिवाय परमार्थतः कोणताही अनुभव घेणारा किंवा करणारा 'आत्मा' किंवा 'आत्मभाव' अस्तित्वात नाही; 18. १८. Aññoññasambandhavasena yantīNāpaṅgulandhā puthageva yanti,Tathā’ññamañño’panidhāya nāma-Rūpāni vattanti’ha novisunti; () ज्याप्रमाणे पांगळा आणि आंधळा मनुष्य एकमेकांच्या परस्पर संबंधाने चालतात, स्वतंत्रपणे चालू शकत नाहीत, त्याचप्रमाणे या जगात नाम आणि रूप एकमेकांवर अवलंबून राहून प्रवृत्त होतात, स्वतंत्रपणे नाही; 19. १९. Vavatthayantassi’ti nāmarūpaṃNissattanijjivasabhāva massa,Yā diṭṭhi duddiṭṭhivisodhanenaSamuṭṭhitā diṭṭhi visuddhisaṅkhā; () अशा प्रकारे, नाम आणि रूप हे जीवविरहित आणि सत्त्वविरहित स्वभावाचे आहेत, असा निश्चय करून चुकीच्या दृष्टीचे शोधन केल्याने जी दृष्टी उत्पन्न होते, तिला 'दृष्टी-विशुद्धी' म्हटले जाते; 20. २०. Avijju’pādānanikantikamma-Hetubbhavaṃ rūpamarūpamādo,Pakavattiyaṃ hetucatūhi rūpaṃVatthādihetuppabhava’nti nāmaṃ; () सुरुवातीला अविद्या, उपादान, निकंती आणि कर्म या कारणांमुळे रूप आणि अरूप उत्पन्न होतात; प्रवृत्तीकाळात रूप हे चार कारणांमुळे आणि नाम हे वस्तू इत्यादी कारणांमुळे उत्पन्न होते; 21. २१. Sabbattha sabbesu sadā samo naNā’hetukaṃ tena naniccahetu,Evaṃ taduppādaka paccayānaṃPariggahaṃ yāya dhiyā akāsi; () ते सर्व ठिकाणी, सर्व प्राण्यांमध्ये आणि सर्व काळी सारखे नसते; म्हणून ते अहेतुक नाही आणि अनित्य कारणापासून उत्पन्न झालेले नाही. अशा प्रकारे, ज्या बुद्धीने त्यांनी त्या नाम-रूपांना उत्पन्न करणाऱ्या प्रत्ययांचे ग्रहण केले; 22. २२. Ahaṃ nu kho’siṃ nanukho ahosiṃIccā’dya’tītādipabheda bhutā,Kaṅkhā’ssa kaṅkhātaraṇabbisuddhi-Saṅkhātapaññāya vigañchi yāya; () "मी भूतकाळात होतो काय? की मी नव्हतो?" इत्यादी भूतकाळाशी संबंधित असलेल्या शंका ज्या 'कांक्षातरण-विशुद्धी' नावाच्या प्रज्ञेने दूर झाल्या; 23. २३. Khandhā atītādi pabhedavantoParikkhayaṭṭhena anicca dhammā,Bhayāvahaṭṭhena dukhā anattāAsārakaṭṭheni’ti sammasanto; () भूतकाळ इत्यादी भेदांनी युक्त असलेले स्कंध हे क्षय पावणारे असल्यामुळे 'अनित्य' आहेत, भय निर्माण करणारे असल्यामुळे 'दुःख' आहेत आणि निस्सार असल्यामुळे 'अनात्म' आहेत, असे चिंतन करत; 24. २४. Tāḷisadhā lakkhaṇapāṭavatthaṃKhandhāna mesaṃ navadhā’tha nātho,Tikkhindriyo so bhaya sattakānaṃVasena sammadditanāmarūpo; () त्यानंतर, तीक्ष्ण इंद्रिये असलेल्या आणि नाम-रूपाचे यथार्थ आकलन केलेल्या त्या नाथांनी लक्षणांमध्ये निपुणता मिळवण्यासाठी या स्कंधांचे चाळीस प्रकारे आणि सात भयांच्या वशतेने नऊ प्रकारे चिंतन केले; 25. २५. Paññāsadhā bandhudayabbayānaṃPariggahaṃ yāyadhiyā akāsi,Yadā’ssa tāruññavipassanāyaUpakkilesā dasa pātubhūtā; () ज्या बुद्धीने त्यांनी उदय आणि व्ययाचे पन्नास प्रकारे ग्रहण केले; जेव्हा त्यांच्या तरुण विपश्यनेमध्ये दहा उपक्लेश प्रकट झाले; 26. २६. Ñāṇakkhiṇā yena tilakkhaṇaṃ soAddakkhi dhammesu tadā’pi tesu,Jahāsu’pakelasapaduṭṭhamaggaṃVipassanā sodhitamaggagāmi; () ज्या ज्ञानचक्षूने त्यांनी तेव्हा त्या धर्मांमध्ये त्रिलक्षण पाहिले आणि उपक्लेशांनी दूषित झालेला मार्ग सोडून विपश्यनेने शुद्ध केलेल्या मार्गाचे ते अनुगामी झाले; 27. २७. Vavatthapetvāna pathāpathe’vaṃVipassanāvīthi manokkamitvā,Yā magga’maggikkha visuddhi nāmaSamubbhavā tīraṇatikkha buddhi; () अशा प्रकारे मार्ग आणि अमार्ग यांचा निश्चय करून, विपश्यनेच्या मार्गावर आरूढ झाल्यावर, जी 'मार्गामार्ग-ज्ञानदर्शन-विशुद्धी' नावाची तीक्ष्ण निर्णय घेणारी बुद्धी उत्पन्न झाली; 28. २८. Anantaraṃ tīraṇuṇapāraṃPatto pariññāya parikkhayāya,Nipphattiyā yo navañāṇupetaṃVisuddhi mākaṅkhi visuddhikāmo; त्यानंतर लगेचच, परिपूर्ण ज्ञानासाठी आणि क्लेशांच्या क्षयासाठी निर्णयाच्या पार गेलेल्या, विशुद्धीची आकांक्षा बाळगणाऱ्या त्यांनी सिद्धीसाठी नऊ प्रकारच्या ज्ञानांनी युक्त असलेल्या विशुद्धीची इच्छा केली; 29. २९. Pabandhato ce’riyato ghanenaChannesu dhammesva’nupaṭṭhahanne,Tilakkhaṇe yenu’dayabbayenaPunāpi so sammasi nāmarūpaṃ; संतती, इरियापथ आणि घन यांनी झाकले गेल्यामुळे जेव्हा त्रिलक्षणे स्पष्ट होत नव्हती, तेव्हा त्यांनी पुन्हा उदय आणि व्ययाच्या द्वारे नाम-रूपाचे चिंतन केले; 30. ३०. Uppādabhaṅgaṭṭhitito yadā’ssaVivaṭṭayitvāna vipassato yaṃ,Saṅkhārabhaṅge’va pavatta maṭṭha-Vidhānisaṃsaṃbhavi bhaṅgañāṇaṃ; () जबव्हा उत्पत्ती, विनाश आणि स्थिती यांपासून मन वळवून विपश्यना करत असताना, केवळ संस्कारांच्या विनाशावरच प्रवृत्त होणारे आणि आठ प्रकारच्या शंसांनी युक्त असलेले 'भंग-ज्ञान' त्यांना प्राप्त झाले; 31. ३१. Vipassato bhaṅgamahiṇhamassaHutvā bhayaṃ vāḷamigādayo’va,Upaṭṭhitā’tītabhavādibheda-Bhavattayaṃ yaṃ bhayañāṇamāsi; () निरंतर विनाशाची विपश्यना करणाऱ्या त्यांना, हिंस्र श्वापदांप्रमाणे भूतकाळ इत्यादी भेदांनी युक्त असलेले तिन्ही भव भयकारक वाटू लागले, जे 'भय-ज्ञान' होते; 32. ३२. Atha’ssa khandhāyatanādhi dhammāUkkhittakhaggā madhakādayo’va,Upaddavādīnavato vibhutāPatvā yadādīnavañāṇa māsuṃ; () त्यानंतर, त्यांना स्कंध आणि आयतन इत्यादी धर्म हे उपद्रव आणि दोषांच्या रूपाने, जणू तलवार उपसलेल्या मारेकऱ्यांप्रमाणे भासू लागले, ज्यायोगे त्यांना 'आदीनव-ज्ञान' प्राप्त झाले; 33. ३३. Suvaṇṇahaṃsādi’va pañjaresuBhavesu diṭṭhādinavesu tīsu,Nibbinditatto bhuvanekanettoYaṃ nibbidāñāṇa malattha tibbaṃ; () पिंजऱ्यात कोंडलेल्या सुवर्णहंसाप्रमाणे, तिन्ही भवांमध्ये दोष पाहून, जगाचे एकमेव नेत्र असलेल्या त्यांनी अत्यंत तीव्र असे 'निर्वेद-ज्ञान' प्राप्त केले; 34. ३४. Pāsādito pāsagate’va sattāVimuttikāmassa bhavehi tīhi,Nissesasaṅkhāra vimokkha kāmaṃBabhuva yaṃ muñcitukāma ñāṇaṃ; () पाशात अडकलेल्या प्राण्यांना ज्याप्रमाणे पाशातून सुटण्याची इच्छा असते, त्याचप्रमाणे तिन्ही भवांपासून मुक्त होऊ इच्छिणाऱ्या त्यांना सर्व संस्कारांतून पूर्णपणे मुक्त होण्याची इच्छा करणारे 'मुंचितुकाक्यता-ज्ञान' प्राप्त झाले; 35. ३५. Aniccadukkhā’subhato ca khandheAnattato bhāvayato abhiṇhaṃ,Tassā’si saṅkhāravimokkhūpāya-Sampādakaṃ yaṃ paṭisaṅkhañāṇaṃ; () स्कंधांना अनित्य, दुःख, अशुद्ध आणि अनात्म रूपाने निरंतर भावित करणाऱ्या त्यांना, संस्कारांच्या मोक्षाचा उपाय साध्य करून देणारे 'प्रतिसंख्या-ज्ञान' प्राप्त झाले; 36. ३६. Attena vā attaniyena suññoDvidhātya’yaṃ saṅkhata dhammapuñjo,Evaṃ catuddhā bahudhā chadhā’piVipassato buddhimato abhiṇhaṃ; () स्वतःने (आत्म्याने) किंवा स्वतःच्या मालकीच्या गोष्टीने शून्य असलेला हा संस्कृत (संस्कारित) धर्मांचा समूह दोन प्रकारे (नाम आणि रूप), तसेच चार प्रकारे, अनेक प्रकारे आणि सहा प्रकारेही निरंतर विपश्यना करणाऱ्या बुद्धिमान व्यक्तीला दिसतो. 37. ३७. Yā kho sikhāppattavipassanākhyāVuṭṭhānagāmīnica sānulomā,Sāmuddakākīriva kūpayaṭṭhiṃTilakkhaṇalambanikā babhūva; () जी शिखरावर पोहोचलेली विपश्यना (शिखापत्तविपश्यना) म्हणून ओळखली जाते, जी वुट्ठानगामिनी (उद्गमनगामी) आणि अनुलोम ज्ञानाने युक्त आहे, ती समुद्रातील कावळ्याप्रमाणे जहाजाच्या डोलकाठीला धरून राहणाऱ्या त्रिलक्षणावर (अनित्य, दुःख, अनात्म) अवलंबून राहणारी झाली. 38. ३८. Nahārudaddūlla mivaggipattaṃSaṅkhāradhammaṃ paṭiliyamānaṃ,Vissaṭṭhadāraṃ’va upekkhakassaSaṅkhārupekkhā’si mahesinoyā; () ज्याप्रमाणे आगीत टाकलेली ओली नस (स्नायू) आकुंचन पावते, त्याप्रमाणे संस्कारित धर्मांपासून मागे हटणारी, आणि पत्नीचा त्याग केलेल्या पुरुषाच्या उपेक्षेप्रमाणे असणारी, ती महर्षींची (महामुनींची) 'संस्कारोपेक्षा' (संखारुपेक्खा) होती. 39. ३९. Āgrotrabhuñāṇa masesakhandheTilakkhaṇa’ropaṇa ninnapoṇaṃ,Vipassanāñāṇa manekabhedaṃYade’ttha saṅkhepanayena vuttaṃ; () सर्व स्कंधांवर त्रिलक्षणारोपण करण्याकडे झुकलेले, गोत्रभू ज्ञानापर्यंतचे, अनेक प्रकारांचे जे विपश्यना ज्ञान आहे, ते येथे संक्षेपाने सांगितले आहे. 40. ४०. Vijjāya so māraji tāya tāyaVipassanāñāṇagatāyu’peto,Iccassa saṃvaḍḍhita kittivalliLokālavālamhi vikāsa māpa; () त्या मारविजेत्या (बुद्धांच्या) त्या विपश्यना ज्ञानाने युक्त अशा विद्येमुळे, त्यांची वाढलेली कीर्तीरूपी वेल या जगाच्या आळ्यात बहरून आली. 41. ४१. Muñjā isikaṃ asikosiyā’siṃYathā karaṇḍā phaṇi muddhareyya,Sabbaṅga paccaṅgika mindriyaggaṃ; Manomayaṃ rūpimito sarīrā; () ज्याप्रमाणे मुंज गवत मधून काडी, म्यानातून तलवार किंवा करंडीतून साप बाहेर काढावा, त्याप्रमाणे या भौतिक शरीरातून सर्व अंगावयवांनी आणि श्रेष्ठ इंद्रियांनी युक्त असे मनोमय रूपी शरीर... 42. ४२. Aññaṃ sarīraṃ abhinimmiṇitvāMahiddhimā iddhimatānu rūpaṃ,CetovasipakpattavasippadhānoYvākāsi veneyyajanānamatthaṃ; () दुसरे शरीर निर्माण करून, महाऋद्धीवान आणि ऋद्धीवंतांना अनुरूप अशा, चित्तावर पूर्ण नियंत्रण मिळवलेल्या ज्या श्रेष्ठ प्रभूने विनेय (उपदेशास पात्र) लोकांचे कल्याण केले. 43. ४३. Mahiddhiko tāyamanomayiddhi-Saṅkhāta vijjāya samanvito so,Iccassa abbhuggatakittirāvoNissesalokaṃ badhirīkarittha; () त्या मनोमय ऋद्धी नावाच्या विद्येने युक्त असलेल्या त्या महाऋद्धीवानांचा वाढलेला कीर्तीचा नाद संपूर्ण जगाला जणू बहिरे करून टाकत होता. 44. ४४. Ekopihutvā bahudhāca hotiYo hotice’ko bahudhāpi hutvā,Kare tirobhāva mathāvibhāvaṃMahiddhiko iddhimataṃ cariṭṭho; () जे एक असूनही अनेक होतात आणि अनेक होऊन पुन्हा एक होतात, जे अदृश्य आणि प्रकट होतात, ते महाऋद्धीवान ऋद्धीवंतांमध्ये श्रेष्ठ आहेत. 45. ४५. Yathā nirālambanabhotalamhiYo iddhimā viṇṇavasi vasindo,Vaje tiropabbata gehabhitti-Pākāra macchidda masajjamāno; () ज्याप्रमाणे निरालंब (खुली) भूमी असावी, त्याप्रमाणे चित्तावर नियंत्रण मिळवलेले ते ऋद्धीवान स्वामी, पर्वत, घराच्या भिंती आणि तटबंदी यांमधून न अडकता आरपार निघून जातात. 46. ४६. Karoti ummujjanimujjaniddhiṃYo vāripiṭṭheriva bhumipiṭṭhe,Abhejjamāno salile salīlaṃPadappito yāti yathā pathavyā; () ज्याप्रमाणे पाण्यात बुडी मारावी व वर यावे, त्याप्रमाणे जे जमिनीवर बुडी मारण्याची व वर येण्याची ऋद्धी करतात आणि पाण्यावर न बुडता लीलेने जमिनीप्रमाणे पावले टाकत चालतात. 47. ४७. Pakkhī’va yo saṅkamate nabhamhiPallaṅka mābhujja mahānubhāvaṃ,Mahiddhimantaṃ ravicandabimbaṃSapāṇiphuṭṭho parimajjate yo; () पक्षाप्रमाणे जे आकाशात मांडी घालून उडतात आणि महान प्रभावी व महाऋद्धीवान अशा सूर्य आणि चंद्राच्या बिंबाला आपल्या हाताने स्पर्श करतात व कुरवाळतात. 48. ४८. Ābrahmalokāpi kalebarenaVasaṃ pavatteti mahiddhimā yo,Suvaṇṇakāroviya yaṃyadevaIcchānurupābharaṇabbisesaṃ; () ज्याप्रमाणे सोनार आपल्या इच्छेनुसार कोणताही विशिष्ट दागिना बनवतो, त्याप्रमाणे जे महाऋद्धीवान ब्रह्मलोकापर्यंत आपल्या शरीराने नियंत्रण चालवतात. 49. ४९. Yathicchitaṃ paccanubhoti jātuNānāvidhaṃ iddhividhaṃ jino yo,So tāya vijjāyapi saṅgato’tiAbbhuggato tassa yasopabandho; () जे जिन (विजेते बुद्ध) आपल्या इच्छेनुसार विविध प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेतात, ते त्या विद्येने युक्त आहेत, अशी त्यांच्या यशाची कीर्ती पसरली आहे. 50. ५०. Sotappasādabbisayaṃ yathevaAddhānamaggaṃ paṭipannaposo,Visuṃvisuṃ kāhaḷasaṅkhabheri-Vīṇādisaddaṃ vividhaṃ suṇeyya; () ज्याप्रमाणे मार्गावरून प्रवास करणारा मनुष्य वेगवेगळ्या प्रकारचे रणशिंग, शंख, भेरी (नगारा) आणि वीणा इत्यादींचे विविध आवाज स्पष्टपणे ऐकतो. 51. ५१. Dūrantike mānusake ca dibbeUbhopisadde sukhume uḷāre,Visuddhanimmānusaketa yenaSo dibbasotena suṇāti nātho; () दूरचे आणि जवळचे, मानवी आणि दिव्य, दोन्ही प्रकारचे सूक्ष्म व भव्य आवाज, ज्या अतिशय शुद्ध आणि मानवातीत अशा दिव्य श्रोत्राने (दिव्य कानाने) ते नाथ ऐकतात. 52. ५२. Samaṅgibhūtoti sadibbasota-Saṅkhātavijjāya jitāri tāya,Abbhuggato tassa kavībhigīta-Silokasaddo’va silokasaddo; () त्या दिव्य श्रोत्र नावाच्या विद्येने युक्त असलेल्या, शत्रूंवर (क्लेशांवर) विजय मिळवलेल्या त्या बुद्धांची, कवींनी गायलेली कीर्ती सर्वत्र पसरली आहे. 53. ५३. Sarāgacittampi virāgacittaṃSadosacittampi adosacittaṃ,Samohacittampi vimoha cittaṃSaṃkhittavikkhittagatampi cittaṃ; () रागयुक्त (आसक्तीयुक्त) चित्त आणि रागरहित चित्त, द्वेषयुक्त चित्त आणि द्वेषरहित चित्त, मोहयुक्त चित्त आणि मोहरहित चित्त, संकुचित चित्त आणि विखुरलेले चित्त; 54. ५४. Mahaggatampī amahaggatampīSottaraṃ citta manuttarampi,Samāhitampī asamāhitampiVimuttacittampya’vimuttacittaṃ; () महत (महान) झालेले चित्त आणि महत न झालेले चित्त, स-उत्तर (ज्याहून श्रेष्ठ आहे असे) चित्त आणि अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) चित्त, समाहित (एकाग्र) चित्त आणि असमाहित चित्त, विमुक्त चित्त आणि अविमुक्त चित्त; 55. ५५. Sakaṃ mukhaṅkaṃviya dappaṇamhiAcchodake maṇḍanajātiko yo,Paricca ceto parapuggalānaṃYenā’bhijanāti vimuttaceto; () ज्याप्रमाणे नटण्याची आवड असलेला मनुष्य आरशात किंवा स्वच्छ पाण्यात स्वतःचा चेहरा पाहतो, त्याप्रमाणे विमुक्त चित्त असलेले ते (बुद्ध) इतर व्यक्तींच्या चित्ताला जाणून घेऊन त्यांच्या मनाची अवस्था ओळखतात. 56. ५६. So tāya cetopariyābhidhāna-Vijjāyu’petoti dayānidhāno,Tilokagabbhe’ka vitānasobhāTatāna tassu’bbhavasetakitti; () त्या 'चेतोपरियज्ञान' नावाच्या विद्येने युक्त असलेल्या, दयेचे सागर असलेल्या त्या बुद्धांची पांढरीशुभ्र कीर्ती तिन्ही लोकांमध्ये एका सुंदर चांदव्याप्रमाणे पसरली. 57. ५७. Vijjāttayena’ṭṭhavidhāhi’māhi-Vijjāhu’peta’ssa tathāgatassa,Veneyya kundākaracandikābhaṃVibhāti yāvajja yasosarīraṃ; () या तीन विद्यांसह आठ प्रकारच्या विद्यांनी युक्त असलेल्या त्या तथागतांचे कीर्तीरूपी शरीर आजपर्यंत विनेय (उपदेशास पात्र) लोकांसाठी कुंदाच्या फुलासारख्या पांढऱ्या चांदण्याप्रमाणे शोभून दिसत आहे. 58. ५८. Sumaṇḍito saṃvutapātimokkha-Saṅkhātasīlābharaṇena yena,Irīyate yo karuṇa nidhānoTapodhano sīlavataṃ padhāno () संयमित प्रातिमोक्ष (पातिमोक्ख) नावाच्या शीलरूपी अलंकाराने सुशोभित झालेले, दयेचे सागर, तपोनिधी आणि शीलवंतांमध्ये श्रेष्ठ असलेले जे बुद्ध आचरण करतात. 59. ५९. Veḷupakpadānadivasena cāṭu-Kamyena duteyyapahenakena,So pāribhaṭyenapi muggasūpya-Samena saccālikabhāsaṇena; () वेळू (बांबू) इत्यादी देण्याद्वारे, खुशामत करण्याद्वारे, दूताचे काम किंवा भेटवस्तू पाठवण्याद्वारे, परिचारक बनून किंवा मूगडाळीच्या वरणासारख्या (दोन तोंडी) वर्तनाने आणि असत्य भाषणाने... 60. ६०. Agocaraṭṭhāna mupāsanenaVikopaye kimpana pātimokkhaṃ,Hitvā anācāramagocaraṃ taṃCare sadācārasugocaraṃ so; () अयोग्य ठिकाणी जाण्याद्वारे ते प्रातिमोक्षाचा (पातिमोक्ख) भंग कसा बरे करतील? त्या अनाचार आणि अयोग्य क्षेत्राचा (अगोचर) त्याग करून ते नेहमी सदाचार आणि योग्य क्षेत्रात (सुगोचर) वावरतात. 61. ६१. Anuppamāṇesupi sabbadassiSāvajjadhammesu bhayānupassi,Laddhaggamaggapaphalasiddhasīla-Sikkhāya sikkhāgaru sikkhate so; () अतिशय लहान दोषांमध्येही भय पाहणारे, सर्वदर्शी, आणि अग्र मार्ग व फल प्राप्त करून शीलशिक्षेमध्ये प्रतिष्ठित झालेले ते शिक्षेचा आदर करत स्वतःला प्रशिक्षित करतात. 62. ६२. Khemaṃ disaṃ sañcaratī’ti pāti-Mokkhādhisikkhācaraṇena tena,Abbhuggato taccaraṇanu bandhoĀdiccabandhussa yasopabandho; () त्या प्रातिमोक्ष-अधिशील आचरणाने ते क्षेम (सुरक्षित) दिशेकडे (निर्वाणाकडे) जातात, यामुळे त्या आदित्यबंधूंची (बुद्धांची) निरंतर कीर्ती सर्वत्र पसरली आहे. 63. ६३. Kantampirūpāyatanādi chakkaṃCakkhādinā so visayīkaritvā,Nimitta’nubyañjanagāhi nāthoNahoti yeni’ndriyasaṃvarena; () डोळे इत्यादींद्वारे रूप इत्यादी सहा प्रिय विषयांचे ग्रहण करूनही, जे नाथ (बुद्ध) त्यांच्या निमित्त (मुख्य लक्षणे) आणि अनुव्यंजन (उप-लक्षणे) यांचे ग्रहण करत नाहीत, अशा ज्या इंद्रिय संवरामुळे... 64. ६४. Cakkhādichadvāra masaṃvaritvāRāgādidhammā viharanta menaṃ,Atvāssa veyyuṃ satisaṃvarenaTassaṃvaratthaṃ paṭipajji yena; () डोळे इत्यादी सहा इंद्रियद्वारांचे रक्षण न केल्यास राग इत्यादी क्लेश मनात प्रवेश करतील, म्हणून त्यांनी स्मृतीच्या संवराने (सती-संवराने) त्या इंद्रियांच्या रक्षणासाठी आचरण केले. 65. ६५. Khemaṃdisaṃ so caraṇena tenaJitindriyo indriyasaṃvarena,Abbhuggato saṃcaratīti tassaTilokanāthassa siloka saddo; () त्या इंद्रिय संवररूपी आचरणाने इंद्रियांवर विजय मिळवून ते क्षेम दिशेकडे जातात, म्हणून त्या त्रिलोकनाथांची कीर्ती सर्वत्र पसरली आहे. 66. ६६. Ye lābhasakkārasilokakāmāPāpicchake’cchāpakatāsamānā,Kevi’dhaloke catupaccayānaṃPaṭikkhipitvā paṭisevanena; () जे या जगात लाभ, सत्कार आणि कीर्तीची इच्छा ठेवणारे, पाप-इच्छा असलेले आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेले लोक, चार प्रत्ययांचा (भिक्षूंच्या गरजांचा) वरवर नकार देऊन नंतर त्यांचा उपभोग घेतात... 67. ६७. Sāmantajappāya catubbidhassaIriyāpathassā’ṭhapanādināca,Kuhāyanenā’lapanādinācaSaccaṃ hiyā’nuppiya bhāsanena; () अप्रत्यक्ष बोलण्याद्वारे, चारही इरियापथांचे (चालणे, उभे राहणे इत्यादींचे) ढोंग करण्याद्वारे, कुहना (ढोंगबाजी) आणि लपना (गोड बोलणे) इत्यादींद्वारे, आणि खोटे व खुशामत करणारे भाषण करण्याद्वारे... 68. ६८. Attā’vacaṭṭhānu’paropaṇenaMuggassa sūpyenava pāribhaṭyā,Nemitta kattādivasena micchā-Jīvena dujjīvika mācarantī; () स्वतःची खोटी स्तुती करण्याद्वारे, मूगडाळीच्या वरणासारख्या (दोन तोंडी) वर्तनाने, परिचारक बनून, निमित्त (शकुन) आणि ज्योतिष इत्यादींद्वारे मिथ्या आजीविकेचे (चुकीच्या मार्गाने जगण्याचे) वाईट आचरण करतात... 69. ६९. Yatheva te no bhagavā kadāciKohaññavutyā’lapanādināca,Nemitta nippesikatāya kiñciLāhena lābhaṃka nijigiṃsa nena; () त्या लोकांप्रमाणे आपले भगवान कधीही ढोंगी वर्तनाने, गोड बोलण्याने, शकुन सांगण्याने किंवा दुसऱ्याला त्रास देऊन लाभाने लाभ मिळवण्याची इच्छा करत नाहीत. 70. ७०. Nimittasatthā’dipakāsanenaĀjīvasīlaṃ avikopayitvā,Namaṇḍanatthaṃ na vibhusaṇatthaṃDavāya vā neva madāya neva; () शकुन किंवा ज्योतिष इत्यादी न सांगता आपल्या आजीविका शीलाचे रक्षण करून, नटण्यासाठी नाही, सुशोभित करण्यासाठी नाही, खेळासाठी नाही आणि मदासाठीही नाही... 71. ७१. Anuppabandhaṭṭhitiyā imassaKāyassa cā’bādha nisedhanatthaṃ,Pavattiyā paggahanāya seṭṭha-Cariyassa porāṇa khudāpanetuṃ; () केवळ या शरीराच्या निरंतर अस्तित्वासाठी, पीडा दूर करण्यासाठी, श्रेष्ठ ब्रह्मचर्य आचरणाला साहाय्य करण्यासाठी आणि जुनी भूक मिटवण्यासाठी... 72. ७२. Nūppādanatthañca navaṃ jighacchaṃYātrāya kāyassa’navajjatāya,Sukhaṃ vihārāya ca bhojanamhiMattaññuko bhuñjati piṇḍapātaṃ; () आणि नवीन भूक उत्पन्न न होण्यासाठी, शरीराच्या यात्रेसाठी (जगण्यासाठी), निर्दोष राहण्यासाठी आणि सुखाने विहार करण्यासाठी, ते भोजनामध्ये मात्रा जाणणारे (प्रमाण जाणणारे) होऊन पिंडपाताचे (भोजनाचे) ग्रहण करतात. 73. ७३. Tilokanātho caraṇena tenaMattaññubhāvena hi bhojanamhi,Khemaṃ disaṃ sañcaratīti lokeAbbhuggato tassa siloka saddo; () त्या आचरणाने आणि भोजनातील मात्रा जाणण्याच्या गुणामुळे ते त्रिलोकनाथ क्षेम दिशेकडे जातात, म्हणून जगात त्यांची कीर्ती सर्वत्र पसरली आहे. 74. ७४. Divā nisajjāya ca caṅka menaTathā rajanyā’varaṇīya dhammā,Suddhantaro dvīhi’riyāpathehiSapacchimevā paṭhamamhi yāme; () दिवसा बसून (निसज्जाय) आणि चंक्रमणाने (चङ्कमनेन), तसेच रात्रीच्या वेळी अडथळा आणणाऱ्या धर्मांपासून (आवरणीय धम्मा) मुक्त होऊन, रात्रीच्या पहिल्या आणि शेवटच्या प्रहरात या दोनच इरियापथांनी (शारीरिक स्थितींनी) स्वतःला शुद्ध ठेवणारे... 75. ७५. Vuṭṭhānasañño satisampajaññoSa’majjhimasmiṃ muni dakkhiṇena,Passena kappeti ca sīha seyyaṃPāde padaṃ thokaka matibbidhāya; () उठण्याची संज्ञा (जाणीव) ठेवून, स्मृतिमान व संप्रजन्यशील (सतिसंपजञ्ञो) राहून, रात्रीच्या मध्य प्रहरात ते मुनी उजव्या कुशीवर, एका पायावर दुसरा पाय थोडा पुढे ठेवून सिंहशय्या ग्रहण करतात. 76. ७६. Aṅgīraso jāgariyānuyoga-Dhammena sammācaraṇena tena,Khemaṃdisaṃ sañcaratīti tassaAbbhuggato abbhutakitti ghoso; () त्या जागृततेच्या अभ्यासाने (जागरियानुयोग) आणि सम्यक आचरणाने (सम्माचरण) ते अंगीरस (बुद्ध) क्षेम भूमीकडे (निर्वाणाकडे) मार्गक्रमण करतात; म्हणूनच त्यांची ही अद्भुत कीर्ती आणि नावलौकिक सर्वत्र पसरला आहे. 77. ७७. Sambodhiyā saddahanā samiddha-Visuddhasaddhācaraṇena tena,Khemaṃdisaṃ sañcaratīti tassaAbbhuggato abbhutakitti ghoso; () संबोधीवरील श्रद्धेने समृद्ध अशा विशुद्ध श्रद्धा-आचरणाने ते क्षेम भूमीकडे मार्गक्रमण करतात; म्हणूनच त्यांची ही अद्भुत कीर्ती आणि नावलौकिक सर्वत्र पसरला आहे. 78. ७८. Guthaṃyathā pāpa jigucchanenaAriyena lajjācaraṇena tena,Khemaṃdisaṃ sañcaratīti lokeAbbhuggato tassasilokasaddo; () विष्ठेचा तिरस्कार करावा त्याप्रमाणे पापाचा कंटाळा करून, त्या आर्य लज्जा-आचरणाने (ह्री/नैतिक लाज) ते क्षेम भूमीकडे मार्गक्रमण करतात; म्हणूनच जगात त्यांचा हा कीर्तीचा शब्द (यशोगान) सर्वत्र पसरला आहे. 79. ७९. PāpāsamuttāsanalakkhaṇenaOttappasaṅkhācaraṇena tena,Khemaṃ disaṃ sañcaratīti lokeAbbhuggato tassa siloka saddo; () पापाचे भय बाळगण्याच्या लक्षणाने युक्त अशा ओत्तप्प (नैतिक भीती) नावाच्या आचरणाने ते क्षेम भूमीकडे मार्गक्रमण करतात; म्हणूनच जगात त्यांचा हा कीर्तीचा शब्द सर्वत्र पसरला आहे. 80. ८०. Anañña sādhāraṇa bāhu sacca-Dhammena dhīmā’caraṇena tena,Khemaṃdisaṃ sañcaratīti tassaSamubbhavo’dāta yasosadhīso; () इतरांमध्ये साधारण नसलेल्या अशा बहुश्रुततेच्या (बाहुसच्च) आणि प्रज्ञेच्या आचरणाने ते बुद्धिमान (बुद्ध) क्षेम भूमीकडे मार्गक्रमण करतात; म्हणूनच चंद्राप्रमाणे त्यांचा निर्मळ यशोप्रकाश सर्वत्र उदित झाला आहे. 81. ८१. Thāmena daḷhena parakkamenaVīriyena vīro caraṇena tena,Khemaṃdisaṃ sañcaratīti tassaSamubbhavo’ dāta yasosadhī so; () दृढ बळ आणि पराक्रमाने युक्त अशा वीर्य-आचरणाने ते वीर (बुद्ध) क्षेम भूमीकडे मार्गक्रमण करतात; म्हणूनच चंद्राप्रमाणे त्यांचा निर्मळ यशोप्रकाश सर्वत्र उदित झाला आहे. 82. ८२. Cirakriyānussaraṇe’tisūra-Tarāya satyā’caraṇena satthā,Khemaṃdisaṃ sañcaratīti tassaYasopabandho visaribabhuva; () दीर्घकाळापूर्वी केलेल्या गोष्टींचे स्मरण ठेवण्यात अत्यंत कुशल अशा स्मृतीच्या (सति) आचरणाने ते शास्ते क्षेम भूमीकडे मार्गक्रमण करतात; म्हणूनच त्यांचा अखंड कीर्तीचा प्रवाह सर्वत्र पसरला आहे. 83. ८३. AnaññasāmaññagabhīrañāṇoAriyena paññācaraṇena tena,Khemaṃdisaṃ sañcaratīti tassaYasopabandho visarībabhuva; () इतरांमध्ये साधारण नसलेल्या अशा सखोल ज्ञानाने युक्त आणि आर्य प्रज्ञा-आचरणाने ते क्षेम भूमीकडे मार्गक्रमण करतात; म्हणूनच त्यांचा अखंड कीर्तीचा प्रवाह सर्वत्र पसरला आहे. 84. ८४. Yo diṭṭha dhammamhi sukhāvahassaVinissaṭassā’caraṇehi yassa,Catukkajhānassa nikāmalābhīAkicchalābhī bhagavā’si buddho; () जे या वर्तमान जीवनातच सुख देणाऱ्या आणि संसारातून मुक्त करणाऱ्या चारही ध्यानांचे (झान) सहजपणे आणि विनासायास लाभ घेणारे आहेत, तेच भगवान बुद्ध आहेत. 85. ८५. Nikāmalābhehi catūhi rūpa-Jjhānehi nātho caraṇehi tehi,Khemaṃdisaṃ sañcaratīti lokeAbbhuggato tassa yaso pabandho; () इच्छेनुसार प्राप्त होणाऱ्या चार रूप-ध्यानांच्या (रूपझान) आणि त्या आचरणांच्या बळावर ते नाथ (बुद्ध) क्षेम भूमीकडे मार्गक्रमण करतात; म्हणूनच जगात त्यांचा अखंड कीर्तीचा प्रवाह सर्वत्र पसरला आहे. 86. ८६. Tīha’ṭṭhahi vijjāhiTipañcacaraṇehi’mehi sampantassa,Vijjācaraṇa visuddhaṃYasosarīraṃ virājate yāvajja () तीन किंवा आठ विद्यांनी आणि या पंधरा आचरणांनी (चरण) संपन्न असलेल्या त्यांचे विद्या आणि आचरणाने विशुद्ध झालेले कीर्तीरूप शरीर आजही शोभून दिसत आहे. Iti medhānandābhidhānenayatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santike nidāne bhagavato vijjācaraṇa sampannoti nāmapaññattiyāabhidheya paridīpo ekavīsatimo saggo. अशा प्रकारे, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या, मेधानंद नावाच्या यतीने (भिक्खूने) रचलेल्या 'जिनवंसदीप' मधील 'संतिके निदान' अंतर्गत, भगवंतांच्या 'विद्याचरणसंपन्न' (विज्जाचरणसम्पन्नो) या नामाभिधानाचा अर्थ स्पष्ट करणारा हा एकविसावा सर्ग समाप्त झाला. Taṃkho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato itipi so bhagavā sugatoti. त्या आदरणीय गौतम (बुद्धां)विषयी अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे की, "ते भगवान 'सुगत' (उत्तम गती प्राप्त केलेले) आहेत." Sobhanagamanattā sugatoti. त्यांचे गमन (मार्गक्रमण) शोभनीय असल्यामुळे त्यांना 'सुगत' म्हटले जाते. 1. १. Gamana māhu gatanti susobhanaṃAriyamaggagatena sivaṃdisaṃ,(Dutavilambita)tā’pagato gatoItipi so sugato sugato siyā; () त्यांच्या अत्यंत शोभनीय गमनाला 'गत' म्हणतात. आर्य अष्टांगिक मार्गाने ते कल्याणकारी क्षेम भूमीकडे (निर्वाणाकडे) गेले आहेत आणि क्लेशांपासून दूर गेले आहेत, म्हणूनच ते 'सुगत' आहेत. 2. २. Gamana mācariyā ya manuttara-Vibhavadaṃ pavadanti’ha sobhanaṃ,Tadariyena gatena gato yatoItipi so sugato sugato siyā; () आचार्य ज्या गमनाला अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) आणि परम कल्याण देणारे शोभनीय गमन म्हणतात, त्या आर्य मार्गाने ते गेले असल्यामुळे ते 'सुगत' आहेत. 3. ३. Muni timaṇḍalachādanatapparoSuparimaṇḍala mantaravāsakaṃ,Kanakakattariyā sunivāsayeNavadalaṃ kamalaṃ’va vikantayaṃ; () ते मुनी (बुद्ध) तीन मंडले (गुडघे आणि नाभी) झाकण्याविषयी तत्पर राहून, सोन्याच्या कात्रीने कापलेल्या नऊ पाकळ्यांच्या कमळाप्रमाणे, आपले अंतर्वासक (अन्तरवासक - खालचे वस्त्र) अत्यंत सुबक व गोलाकार परिधान करतात. 4. ४. Kanakadāmavarena parikkhipaṃPaduma hattha mivo’pari bandhati,Samuni thāvaravijjulatāsiri-Musitacārikalebarabandhanaṃ; () एखाद्या उत्तम सुवर्णपट्ट्याने वेढल्याप्रमाणे आणि वर कमळासारख्या हाताने बांधल्याप्रमाणे, स्थिर विजेच्या लतेचे सौंदर्य चोरणाऱ्या शरीराची हालचाल असणारे ते मुनी (आपले वस्त्र बांधतात)... 5. ५. Sirighaṇo ghanakañcanacetiyeRatanakambalavattha mivā’hataṃ,TaruṇabhānupabhāruṇacīvaraṃSirisarīravare paṭisevati; () सुवर्ण चैत्यावर मौल्यवान घोंगडी किंवा वस्त्र पांघरावे त्याप्रमाणे, ते श्रीसंपन्न बुद्ध आपल्या श्रेष्ठ आणि सुंदर शरीरावर बालसूर्याच्या प्रकाशासारखे तेजस्वी अरुण रंगाचे चीवर परिधान करतात. 6. ६. Samuni jālavinaddhamanohara-Karatalehi sunīlamaṇippabhaṃ,Upalapatta malaṅkurute yathāBhamaramamburuhehi sarovaro; () जाळीदार बोटांनी युक्त अशा आपल्या मनोहर हस्तकमलांनी ते मुनी नील मण्यासारख्या चकाकणाऱ्या पात्राला (भिक्षापात्राला) अशा प्रकारे सुशोभित करतात, जसे सरोवरातील कमळांवर भुंगे शोभा वाढवतात. 7. ७. Vajati sobhana mindasarāsana-Jaṭitajaṅgamameruriva’ñjase,SamaṇamaṇḍanamaṇḍitaviggahoItipi so sugato sugato siyā; () इंद्रधनुष्याने वेढलेल्या एखाद्या चालत्या-बोलत्या मेरू पर्वताप्रमाणे ते मार्गावरून शोभिवंतपणे चालतात; श्रमणांच्या गुणांनी सुशोभित शरीर असणारे ते भगवान 'सुगत' आहेत. 8. ८. Suragajo’riva nandanakānanāMaṇiguhāya harī’va yugandharā,Navaravinduri’vā’maravāpitoSamadahaṃsavaro’va’hinikkhamaṃ; () नंदनवनातून बाहेर पडणाऱ्या देव-हत्तीप्रमाणे, युगंधर पर्वतावरील मणी-गुहेतून बाहेर पडणाऱ्या सिंहाप्रमाणे, देव-सरोवरातून उगवणाऱ्या बालसूर्याप्रमाणे किंवा एखाद्या मदमस्त राजहंसाप्रमाणे बाहेर पडणारे... 9. ९. Vanaguhāditapovanato subhaṃVajati nikkhamiyā’samarūpimā,Nirupamassiriyā bhusa mullasaṃItipi so sugato sugato siyā; () वनगुहा आणि तपोवनातून बाहेर पडून, अनुपम सौंदर्याने आणि अतुलनीय तेजाने तळपणारे ते अद्वितीय रूपवान बुद्ध जेव्हा मार्गावरून चालतात, तेव्हा ते 'सुगत' भासतात. 10. १०. Visaravipphuritā’mitaraṃsināSuparisekasuvaṇṇaraseni’va,Vajati piñjarito vasudhambaraṃItipi so sugato sugato siyā; () चहूबाजूला पसरणाऱ्या आपल्या अमित रश्मींनी (किरणांनी), जणू सुवर्णरसाचा शिडकाव केल्याप्रमाणे, पृथ्वी आणि आकाश सुवर्णमयी करत ते चालतात; म्हणूनच ते 'सुगत' आहेत. 11. ११. Karivaro’va karīhi purakkhatoSakalapāpamalā’pagato sayaṃ,Vajati vitamalehi nisevitoItipi so sugato sugato siyā; () इतर हत्तींनी वेढलेल्या एखाद्या श्रेष्ठ गजराजाप्रमाणे, स्वतः सर्व प्रकारच्या पापरूपी मलापासून मुक्त असलेले आणि निष्पाप (अरहंत) भिक्खूंच्या समुदायाने वेढलेले ते जेव्हा चालतात, तेव्हा ते 'सुगत' भासतात. 12. १२. Asamabuddhavilāsalavena yoAbhibhavaṃ sanarāmaravibbhamaṃ,Paṭipathaṃ paṭipajjati sobhanaṃItipi so sugato sugato siyā; () जे आपल्या अतुलनीय बुद्ध-लीलेच्या एका अंशाने देखील मनुष्य आणि देवांच्या सौंदर्याला फिके पाडतात आणि मार्गावरून शोभिवंतपणे चालतात, म्हणूनच ते 'सुगत' आहेत. 13. १३. PurimapacchimadakkhiṇavāmatoPabhavadehapabhāhi pahāsayaṃ,Ratana’sītimitaṃ vajate bhuviItipi so sugato sugato siyā; () पुढे, मागे, उजवीकडे आणि डावीकडे आपल्या शरीराच्या प्रभाने प्रकाश पसरवत, पृथ्वीवर ऐंशी हात (रतन) अंतरापर्यंत प्रकाशमान करत ते चालतात; म्हणूनच ते 'सुगत' आहेत. 14. १४. Nigamagāmapurisu ca cārikaṃCarati yo karuṇāparicāriko,Amitasattamanoratha māvahaṃItipi so sugato sugato siyā; () जे करुणेने प्रेरित होऊन नगरे, गावे आणि शहरांमध्ये चारिका (धम्मयात्रा) करतात आणि असंख्य प्राण्यांचे मनोरथ पूर्ण करतात, म्हणूनच ते 'सुगत' आहेत. 15. १५. Kumudapaṅkaja campakamālati-Kusumavuṭṭhisuphassitaviggaho,Vajati cārutaraṃ jalitiddhimāItipi so sugato sugato siyā; () कुमुद, कमळ, चाफा आणि मालती फुलांच्या वर्षावाने ज्यांचे शरीर सुस्पर्शित होते, ते ऋद्धीने (अलौकिक शक्तीने) प्रज्वलित होऊन अत्यंत सुंदर रीतीने चालतात; म्हणूनच ते 'सुगत' आहेत. 16. १६. Tagarakuṅkumalohita candana-Surabhicuṇṇavikiṇṇamahāpathe,Vajati gandhagajo viya sobhanaṃItipi so sugato sugato siyā; () तगर, केशर आणि लाल चंदनाच्या सुगंधी चूर्णाने युक्त अशा महामार्गावरून एखाद्या गंधगजाप्रमाणे (सुगंधी हत्तीप्रमाणे) ते शोभिवंतपणे चालतात; म्हणूनच ते 'सुगत' आहेत. 17. १७. Turiyarāva satānugatatthuti-Padasatehi abhitthutasagguṇo,Vajati haṃsavilāsitagāmiyoItipi so sugato sugato siyā; () शेकडो वाद्यांच्या सुरांसह आणि शेकडो स्तुतीगीतांनी ज्यांच्या सद्गुणांचे गुणगान केले जाते, ते हंसासारख्या डौलदार चालीने चालतात; म्हणूनच ते 'सुगत' आहेत. 18. १८. Suranarādivilocanabhājana-Pivitarūpavilāsasudhāraso,Vajati sīhavijambhitavikkamoItipi so sugato sugato siyā; () देव आणि मनुष्यांच्या डोळ्यांरूपी पात्रांनी ज्यांच्या रूपसौंदर्याचा अमृतरस पिला जातो, ते सिंहासारख्या पराक्रमी आणि डौलदार पाऊलटाकण्याने चालतात; म्हणूनच ते 'सुगत' आहेत. 19. १९. CaraṇatāmarasassiribhārataṃAnadhivāsini’vā’vanikāminī,Vajati tamhi pavedhati kampatiItipi so sugato sugato siyā; () त्यांच्या चरणकमलांच्या सौंदर्याचा भार सहन न झाल्यामुळे जणू पृथ्वीरूपी कामिनी थरथर कापते आणि कंपित होते, जेव्हा ते चालतात; म्हणूनच ते 'सुगत' आहेत. 20. २०. Sukhumakunthakipakilalikamakkhikā-Makasakīṭapaṭaṅga manuddayo,Vajati yo aviheṭhaya mañjaseItipi so sugato sugato siyā; () सूक्ष्म मुंग्या, माश्या, डास, कीटक आणि पतंग यांच्यावर दया दाखवून, मार्गावरील कोणत्याही जीवाला इजा न पोहोचवता जे चालतात, म्हणूनच ते 'सुगत' आहेत. 21. २१. Ṭhapitacakkavaraṅkitadakkhiṇa-Caraṇa paṅkaja piñjaritañjaso,Vajati yo paṭhamaṃ yadi nikkhipaṃItipi so sugato sugato siyā; () श्रेष्ठ चक्राच्या चिन्हाने अंकित असलेले आपले उजवे चरणकमल आधी ठेवून, मार्गाला सुवर्णमयी करत जे चालतात, म्हणूनच ते 'सुगत' आहेत. 22. २२. Anupalitta malehi samaṃ phusaṃKamalakomalapādatalehi yo,Vajati dhūtamalaṃ vasudhātalaṃItipi so sugato sugato siyā; () चिखल किंवा धुळीने लिप्त न होता, आपल्या कमळासारख्या मऊ पाऊलतल्यांनी पृथ्वीला स्पर्श करत, धूळमुक्त जमिनीवरून जे चालतात, म्हणूनच ते 'सुगत' आहेत. 23. २३. Bhavati bheritalaṃ’va pakasārita-Caraṇatāmarasehi suduggamaṃ,Avanatunnataṭhāna mapāvanīItipi so sugato sugato siyā; () जेव्हा त्यांचे कमळासारखे सुकोमल पाय पडतात, तेव्हा अत्यंत दुर्गम, उंच-सखल आणि अपवित्र असलेली भूमी देखील नगार्याच्या (भेरीच्या) पाठीसारखी सपाट व सम बनते. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 24. २४. Pathavitu’bbhavapaṅkajamuddhaniṬhapitakomalapādatalambujo,Vajati reṇupisaṅgasubhaṅgimāItipi so sugato sugato siyā; () पृथ्वीतून उगवलेल्या कमळांच्या शिखरावर आपले सुकोमल पाऊल ठेवून, परागकणांच्या पिवळसर रंगाने सुशोभित होऊन ते सुंदर गतीने चालतात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 25. २५. Vajati antamaso’palasakkharāSakalikākaṭhelā’pi sakaṇṭakā,Apavajanti pathā dipaduttameItipi so sugato sugato siyā; () जेव्हा ते द्विपदांमध्ये श्रेष्ठ (बुद्ध) मार्गाने चालतात, तेव्हा दगड, गोटे, खापर, काटेरी झुडपे आणि काटे देखील त्यांच्या मार्गातून बाजूला सरकतात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 26. २६. Nijapadaṃ atidura manuddharaṃAtisamīpa manikkhipa mañjase,Vajati gopphakajānu maghaṭṭayaṃItipi so sugato sugato siyā; () मार्गावरून चालताना ते आपले पाऊल फार वर उचलत नाहीत आणि फार जवळही ठेवत नाहीत, तसेच त्यांचे घोटे किंवा गुडघे एकमेकांना घासले जात नाहीत. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 27. २७. Atilahuṃ sanikaṃ samitindriyoNa carate carate jutiyu’jjalaṃ; Bhuvi same visame asamo samaṃItipi so sugato sugato siyā; () शांत इंद्रिये असलेले ते अतिशय वेगाने किंवा अतिशय हळू चालत नाहीत, तर तेजस्वी कांतीने चालतात; पृथ्वीवरील सम किंवा विषम जमिनीवर ते अनुपमेय बुद्ध समान गतीने चालतात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 28. २८. Anavalokiya uddhamadhodisaṃAnudisañca catuddisa mañjase,Vajati yo yugamatta mapekkhakoItipi so sugato sugato siyā; () मार्गावरून चालताना वर, खाली, उपदिशा किंवा चारही दिशांना न पाहता, जे केवळ एका जू (युगमात्र - सुमारे चार हात) अंतरावर दृष्टी ठेवून चालतात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 29. २९. Timadabandhurasindhurakesarī-Gativilāsaviḍambanavikkamo,Vajati pādatalaṅka madassayaṃItipi so sugato sugato siyā; () मदोन्मत्त हत्ती किंवा सिंहाच्या डौलदार चालीचा पराभव करणाऱ्या सुंदर गतीने ते चालतात, आणि चालताना आपल्या पावलांचे ठसे उमटू देत नाहीत. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 30. ३०. Nirupamajjutiyā purisāsabhoVasabharājaparājitavikkamo,Vajati sañjanayaṃ janasammadaṃItipi so sugato sugato siyā; () अनुपम तेजाने युक्त असलेले, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ (पुरुषर्षभ) आणि श्रेष्ठ वृषभाच्या पराक्रमालाही मागे टाकणाऱ्या गतीने चालणारे ते लोकांना आनंद देत चालतात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 31. ३१. Sūriyaraṃsi sameti pavāyatiKusumagandhasugandhasamīraṇe,Vajati tabbimalañjasamajjhagoItipi so sugato sugato siyā; () जेव्हा ते त्या निर्मळ मार्गावरून चालतात, तेव्हा सूर्याची किरणे सौम्य होतात आणि फुलांच्या सुवासाने सुवासित झालेला मंद वारा वाहू लागतो. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 32. ३२. Jaladharā purato jalabindavoNaramarū kusumāti kirantipi,Tadupasattarajamhi pathe vajeItipi so sugato sugato siyā; () ज्या मार्गावरील धूळ शांत झाली आहे अशा मार्गावरून ते चालत असताना, मेघ त्यांच्यापुढे पाण्याचे थेंब शिंपडतात आणि मनुष्य व देव फुलांची उधळण करतात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 33. ३३. Ruciracāmarachattadharāmarā-Suranarehi’pi gacchati sakkato,Garukato mahito patimānitoItipi so sugato sugato siyā; () सुंदर चामरे आणि छत्रे धारण केलेल्या देव, असुर आणि मनुष्यांद्वारे सत्कृत, आदरणीय, पूजित आणि सन्मानित होऊन ते जातात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 34. ३४. Yadi migindagajindaturaṅgama-Migavihaṅgamanādasupūjito,Vajati pupphavitānadharo sireItipi so sugato sugato siyā; () सिंह, हत्ती, घोडे, हरीण आणि पक्षी यांच्या मधुर आवाजाने पूजित होऊन, डोक्यावर फुलांचे छत धारण केल्यासारखे ते चालतात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 35. ३५. Nayanatoraṇacārutara’ñjaseParilasanti gate jinakuñjare,Sakasakā’bharaṇāni’pi pāṇinaṃItipi so sugato sugato siyā; () जेव्हा जिनांमध्ये श्रेष्ठ (बुद्ध) त्या नयनरम्य तोरणासारख्या सुंदर मार्गावरून चालतात, तेव्हा प्राण्यांचे आपापले अलंकार देखील मधुर नाद करू लागतात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 36. ३६. Bhavati acchariyabbhutamaṅgala-Chaṇamahussavakeḷinirantaraṃ,Tibhuvanaṃ sugate sugate patheItipi so sugato sugato siyā; () सुगत जेव्हा मार्गावरून चालतात, तेव्हा तिन्ही लोक आश्चर्यकारक, अद्भुत, मंगलमय उत्सव आणि क्रीडांनी निरंतर भरून जातात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 37. ३७. Siva masaṅkhatadhātu manuttaraṃParamasundaraṭhāna manāsavaṃ,Vigatajātijarāmaraṇaṃ gatoItipi so sugato sugato siyā; () जे कल्याणकारी, असंस्कृत धातू (असंखत धातू), अनुत्तर, परम सुंदर, अनास्रव (अनासव) आणि जन्म, जरा व मृत्यूपासून मुक्त अशा निर्वाणपदाला प्राप्त झाले आहेत. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 38. ३८. Murajadundubhichidda mivo’pariNabhasi yāvabhavagga masaṃvuṭaṃ,Vivaṭa kameti yadubbhavapaṅkaja-Pamitiyā jinasaṅkha mapādise; () ज्याप्रमाणे मृदंग किंवा दुंदुभीचे मुख उघडे असते, त्याप्रमाणे वर आकाशात भवाग्र (अस्तित्वाच्या सर्वोच्च मर्यादे) पर्यंत सर्व काही अनावृत झाले, जेव्हा चिखलातून उगवलेल्या कमळाप्रमाणे असणाऱ्या जिनाने अनुपधिशेष निर्वाण प्राप्त केले. 39. ३९. Yadapi maṇḍanabhumi subodhiyāAcalaṭhāna manaññavalañjiyaṃ,Lalitapiñjakalāpanibho yahiṃVijayabodhi idāni’pi rājate; () तसेच जे महाबोधीचे सुशोभित स्थान आहे, जे इतरांनी न वापरलेले अचल स्थान आहे, जेथे सुंदर मोराच्या पिसाऱ्यासारखा विजयी बोधिवृक्ष आजही शोभून दिसतो. 40. ४०. Paṭhama mubbhava mantapabhaṅguraṃVasumatīyuvatihadayopamaṃ,Tada’pi kasundaraṭhāna mupāgatoItipi so sugato sugato siyā; () पृथ्वीरूपी तरुणीच्या हृदयासारख्या असणाऱ्या, सृष्टीच्या प्रारंभी सर्वप्रथम निर्माण होणाऱ्या आणि प्रलयकाळी सर्वात शेवटी नष्ट होणाऱ्या त्या सुंदर (बोधिमंड) स्थानाला जे प्राप्त झाले आहेत. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 41. ४१. Yadapi bodhipadanti pavuccatiAriyañāṇamihagga manuttaraṃ,Yada’pi ñāṇa manāvaraṇaṃ tathāNikhilañeyyapathā’nativattanaṃ; () ज्याला 'बोधिपद' म्हटले जाते, जे या जगातील सर्वश्रेष्ठ, अनुत्तर असे आर्यज्ञान आहे, आणि जे सर्व ज्ञेय गोष्टींना व्यापणारे अनावरण ज्ञान आहे. 42. ४२. Purimajātisu pūritapārami-Balavapaccayasantiparāyaṇo,Tada’pi sundaraṭhāna mupāgatoItipi so sugato sugato siyā; () पूर्वजन्मांमध्ये पूर्ण केलेल्या पारमितांच्या प्रबळ प्रत्ययांमुळे (हेतूंमुळे) परम शांतीला प्राप्त होऊन, जे त्या सुंदर (बोधि) स्थानाला प्राप्त झाले आहेत. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 43. ४३. AriyamaggacatukkapahīṇakaṃNapunare’ti kilesagataṃ sataṃ,Apunarāgamanaṃ sugato yatoItipi so sugato sugato siyā; () चार आर्यमार्गांद्वारे नष्ट केलेल्या क्लेशांच्या अवस्थेकडे जे पुन्हा कधीही परत येत नाहीत, अशा प्रकारे पुन्हा न परतणारे (अपुनरागमन) सुगत असल्यामुळे. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 44. ४४. Sumati suṭhugato paṇidhānatoPpabhuti yāva jayāsanupāsanaṃ,Tidasapāramiyo paripūrayaṃItipi so sugato sugato siyā; () उत्तम बुद्धीने युक्त असलेले जे महाकारुणिक, आपल्या संकल्पापासून (प्रणिधानापासून) ते विजयाच्या आसनावर (जयासन) आरूढ होईपर्यंत, दहा पारमिता पूर्ण करून उत्तम गतीने गेले आहेत. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 45. ४५. TadubhayantabhavābhavadiṭṭhiyoAnupagamma gato hitamāvahaṃ,Paṭipadāya hi suṭṭhutarāya yoItipi so sugato sugato siyā; () अस्तित्व (भव) आणि नास्तित्व (विभव) या दोन्ही टोकांच्या दृष्टींचा स्वीकार न करता, जे कल्याणकारी अशा अत्यंत श्रेष्ठ (मध्यम) मार्गाने गेले आहेत. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 46. ४६. Rucirabhāratibhattutibhocatu-Parisamajjhagato viyakesari,Gadati vītabhayo giramāsabhiṃItipi so sugato sugato siyā; () चारही परिषदांच्या (भिक्खू, भिक्खुणी, उपासक, उपासिका) मध्ये सिंहाप्रमाणे निर्भय होऊन, जे सुंदर वाणीने श्रेष्ठ आणि सिंहनादयुक्त वचन बोलतात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 47. ४७. Surabhinā mukhatāmarase vacī-Sucaritappabhavena subhāsitaṃ,Gadati dhammasabhaṃ parivāsayaṃItipi so sugato sugato siyā; () वाणीच्या सुचरित्रातून उत्पन्न झालेले सुभाषित, आपल्या सुवासिक मुखकमलातून बोलून जे धम्मसभेला सुवासित करतात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 48. ४८. Ratikaraṃ karavīkavirāvatoPaṭutaraṃ sutaraṃ sarasaṃ giraṃ,Gadati sotarasaṃ parisattareItipi so sugato sugato siyā; () ऐकणाऱ्यांच्या कानांना तृप्त करणारी, कोकिळेच्या (करवीक पक्षाच्या) कूजनापेक्षाही अधिक स्पष्ट, मधुर, रसाळ आणि आनंददायी वाणी जे परिषदेमध्ये बोलतात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 49. ४९. Gadati sabbavacīduritehi yoPavirato abhisandhiya bhindiya,Avitathena tathañca kathaṃkathāItipi so sugato sugato siyā; () जे वाणीच्या सर्व दुष्कृत्यांपासून अलिप्त राहून, लोकांना जोडणारे (भेद न पाडणारे), सत्य, यथार्थ आणि संशयरहित वचन बोलतात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 50. ५०. Thirakathaṃ nakadāvi visaṃvadoGadati paccayikaṃ acalācalaṃ,Parisago catusaccadaso sadāItipi so sugato sugato siyā; () परिषदेमध्ये चार आर्यसत्यांचे दर्शन घडवणारे जे नेहमी दृढ, कधीही विसंगत नसलेले, विश्वासार्ह आणि अचल वचन बोलतात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 51. ५१. SahitabhinnajanesudayāparoAnupadāniyameva’bhisandhiyaṃ,GadatiyovacanaṃpaṭigaṇhiyaṃItipi so sugato sugato siyā; () एकत्र आलेल्या किंवा विभक्त झालेल्या लोकांवर दया करणारे, आणि त्यांना जोडणारे, स्वीकारण्यास योग्य असेच वचन जे बोलतात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 52. ५२. Piyakaraṃ sukumārataraṃ giraṃSutisukhaṃ sugamaṃ hadayaṅgamaṃ,Gadati nela manelagalaṃ yatoItipi so sugato sugato siyā; () जे प्रिय वाटणारी, अत्यंत सुकोमल, ऐकण्यास सुखद, सुबोध, हृदयस्पर्शी, निर्दोष आणि शुद्ध वाणी बोलतात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 53. ५३. VihitavāṇivilāsinisaṅgamoSumati sāmayikaṃ samayaṃ vidū,Gadati bhuta pavatti manaññathāItipi so sugato sugato siyā; () योग्य वेळ जाणणारे ते उत्तम बुद्धीचे स्वामी, योग्य वेळीच सत्य आणि यथार्थ घटना जशी घडली तशीच (कोणत्याही बदलावाशिवाय) बोलतात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 54. ५४. Gadati ñeyyapadatthavido sadāJanahitattha manatthapanūdanaṃ,Gadita matthagataṃ ubhayatthadaṃItipi so sugato sugato siyā; () सर्व ज्ञेय गोष्टींचा अर्थ जाणणारे जे नेहमी लोकांच्या कल्याणासाठी, अनर्थ दूर करणारे, अर्थपूर्ण आणि दोन्ही लोकांसाठी (इहलोक व परलोक) हितकारक वचन बोलतात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 55. ५५. SakalasaṅkhatadhammavimuttiyāGadati damma masaṅkhadhātuyā,Ariyamaggaphalehi’pi nissitaṃItipi so sugato sugato siyā; () सर्व संस्कृत धर्मांतून (सांसारिक बंधनांतून) मुक्ती मिळवण्यासाठी, जे असंस्कृत धातू (निर्वाण) आणि आर्य मार्ग व फळांशी संबंधित असलेला धम्म उपदेशितात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 56. ५६. Vinayavādi vineyyajane yatoVinayanattha manattanayatvitaṃ,Vinayanissitakaṃ gadate kathaṃItipi so sugato sugato siyā; () विनयवादी (शिस्तप्रिय) असणारे जे, विनय शिकण्यास योग्य असलेल्या लोकांना त्यांच्या विन्यासाठी (संयमासाठी), अनात्मभावाशी संबंधित आणि विनयावर आधारित उपदेश करतात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 57. ५७. Hadayakosanidhānavatiṃ sadāSadupamaṃ pariyantavatiṃ kathaṃ,Gadati mañjugado vadanaṃ varoItipi so sugato sugato siyā; () मधुर बोलणारे आणि श्रेष्ठ मुख असलेले जे, नेहमी हृदयाच्या कोशात साठवून ठेवण्यासारखे, उत्तम उपमांनी युक्त आणि मर्यादित (मोजके व अर्थपूर्ण) वचन बोलतात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 58. ५८. Muni rasaṅkuvitānanapaṅkajoPurimameva giraṃ parisantare,Gadati aṭṭhavidhaṅgikaka māsabhiṃItipi so sugato sugato siyā; () प्रफुल्लित मुखकमल असलेले ते मुनी, परिषदेमध्ये आठ अंगांनी युक्त (अष्टविध) अशी श्रेष्ठ वाणी बोलतात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 59. ५९. Avitathaṃ vitathampi niratthaka-Mapi kathaṃ suṇataṃ piya mappiyaṃ,Nahivadanti kadāci tathāgatāItipi so sugato sugato siyā; () जे ऐकणाऱ्यांना प्रिय असो वा अप्रिय, पण जे असत्य आणि निरर्थक आहे, असे वचन तथागत कधीही बोलत नाहीत. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 60. ६०. Avitthaṃ suṇataṃ pakiya mappiyaṃAbhivadantī sadatthasitaṃ kathaṃ,Ya’dahivoharaṇe samayaññunoItipi so sugato sugato siyā; () बोलण्याची योग्य वेळ जाणणारे तथागत, ऐकणाऱ्यांना अप्रिय असले तरीही जे सत्य आणि हितकारक (कल्याणकारी) आहे असेच वचन बोलतात. या कारणानेही ते सुगत आहेत. 61. ६१. Tāya tāya’bhisāvayaṃ janataṃ sakāya niruttiyāEhisāgatavādi gotamagottaketu tathāgato,Mūlamāgadhibhāsayā gadate sabhaṃ kaparitosayaṃTena so bhuvanattaye sugato siyāti suvissuto; () त्या त्या लोकांना त्यांच्या स्वतःच्या भाषेत उपदेश करणारे, 'या, आपले स्वागत आहे' असे म्हणणारे, गौतम गोत्राचे ध्वजस्वरूप असणारे तथागत, मूळ मागधी भाषेत सर्वांना संतुष्ट करणारे भाषण करतात. त्यामुळे ते तिन्ही लोकांत 'सुगत' या नावाने सुप्रसिद्ध झाले आहेत. 62. ६२. Lokaṃ lokappabhavaṃLokanirodhañca lokamokkhūpāyaṃ,Catubhī abhisamayehiNātho sammā gato tato so sugato; () लोक (संसार), लोकाची उत्पत्ती, लोकाचा निरोध आणि लोकाच्या मुक्तीचा उपाय, या चार आर्यसत्यांच्या साक्षात्काराने ते नाथ (भगवान) योग्य प्रकारे गेले, म्हणून त्यांना 'सुगत' म्हटले जाते. Iti medhānandābhidhānena yatināna viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santikeka nidāne bhagavato sutagoti paññattiyā abhidheya paridīpo. Bāvīsatimo saggo. अशा प्रकारे, मेधानंद नावाच्या यतीने रचलेल्या, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या 'जिनवंसदीप' मधील संतिके निदान अंतर्गत भगवंतांच्या 'सुगत' या संज्ञेच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करणारा हा बाविसावा सर्ग समाप्त झाला. Taṃkho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato. Itipiso bhagavā lokavidūti. त्या पूजनीय गौतम बुद्धांविषयी असा कल्याणकारी कीर्तीचा शब्द पसरला होता: 'ते भगवान लोकविदू (लोकाला जाणणारे) आहेत.' 1. १. Tassa sa (dodhaka) lakkhaṇacāru-Cakkavara’ṅkitapādatalassa,Lokavidū’tipi yāva bhavaggāEkasilokaravo udapādi; () उत्कृष्ट लक्षणांनी सुंदर आणि श्रेष्ठ चक्राच्या चिन्हाने अंकित असलेल्या पायांचे तळवे असणाऱ्या त्या भगवंतांचा 'लोकविदू' हा कीर्तीचा नाद भवाच्या शिखरापर्यंत एकच श्लोकध्वनी म्हणून पसरला. 2. २. Lakkhaṇamūlanirodhanirodho-Pāyavasena paki lokakamasesaṃ,Yo paṭivijjhi tilokahito kaghoLokavidūti pavuccati tasmā; () ज्यांनी तिन्ही लोकांचे हित करणाऱ्या, लक्षणांचे मूळ, निरोध आणि निरोधाचा उपाय या स्वरूपात संपूर्ण लोकाचा पूर्णपणे साक्षात्कार केला, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 3. ३. Lokamidheva kalebaramatteLokanidānanirodhamavedi,Lokanirodhakaraṃka paṭipattiṃLokavidūti pavuccati tasmā; () ज्यांनी याच शरीराच्या मर्यादेतच लोक, लोकाचे कारण, लोकाचा निरोध आणि लोकाचा निरोध करणारी प्रतिपदा (मार्ग) जाणली, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 4. ४. Lokamahambudhipāragu satta-Saṅkhatabhājanalokapabhedaṃ,So bhagavā’navasesamavediLokavidūti pavuccati tasmā; () लोकरूपी महासागराच्या पलीकडे गेलेल्या त्या भगवंतांनी सत्त्वलोक, संखतलोक (संस्कारलोक) आणि भाजनलोक (भौतिक जग) यांचे वर्गीकरण पूर्णपणे जाणले, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 5. ५. So hi bhavābhavadaṭṭhisabhāva-Ñāṇanulomikakhantipabhedaṃ,Āsayadhamma mabujjhi pajānaṃLokavidūti pavuccati tasmā; () कारण त्यांनी भवाभव (अस्तित्व आणि अनस्तित्व) विषयीच्या दृष्टीचा स्वभाव, ज्ञानाला अनुकूल असणारी क्षान्ती (सहनशीलता) आणि प्रजेचा आशयधर्म (मानसिक प्रवृत्ती) जाणला, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 6. ६. Pātubhavaṃ sati kāraṇalābheSattavidhānusayampi janānaṃ,So paṭivijjhi vicaṭṭitalokoLokavidūti pavuccati tasmā; () कारण प्राप्त झाल्यावर प्रकट होणाऱ्या लोकांच्या सात प्रकारच्या अनुशायांचा (सुप्त क्लेशांचा) ज्यांनी साक्षात्कार केला आणि ज्यांनी संसाराचे बंधन तोडले आहे, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 7. ७. Rajjanadussanamuyhanasaddhā-Buddhivitakkavimissavasena,So caritaṃ paṭivijjhi pajānaṃLokavidūti pavuccati tasmā, () राग, द्वेष, मोह, श्रद्धा, बुद्धी आणि वितर्क यांच्या मिश्रणाने होणाऱ्या प्रजेच्या चरित्राचा (प्रवृत्तीचा) ज्यांनी साक्षात्कार केला, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 8. ८. Hīnapaṇīta’dhimuttivasenaDubbidhameva’dhimutti mavedi,Lokaniruttivido janatāyaLokavidūti pavuccati tasmā; () हीन आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) अशा दोन्ही प्रकारच्या अधिमुक्तीला (प्रवृत्तीला) ज्यांनी जाणले, आणि जे लोकांच्या भाषेचे जाणकार आहेत, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 9. ९. Apparajakkha manussadapāpaṃUssadapāpa muḷārarajakkhaṃ,Dubbidhalokamabujjhi yatosoLokavidūti pavuccati tasmā; () ज्यांनी अल्प रज (कमी क्लेश) असणारे आणि पापरहित मनुष्य, तसेच तीव्र पाप असणारे आणि महा-रज (अधिक क्लेश) असणारे, अशा दोन्ही प्रकारच्या लोकांना जाणले, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 10. १०. Indriyapubbaparopariyatti-Ñāṇapabho tikhiṇindriyalokaṃ,So paṭivijjhika mudindriyalokaṃLokavidūti pavuccati tasmā; () इंद्रियांच्या प्रगल्भतेचे आणि अप्रगल्भतेचे ज्ञान असणाऱ्या ज्या ज्ञानतेजस्वी भगवंतांनी तीक्ष्ण इंद्रिय असणाऱ्या लोकांचा आणि मृदू इंद्रिय असणाऱ्या लोकांचा साक्षात्कार केला, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 11. ११. Vaṭṭavivaṭṭapatiṭṭha masādhu-Sādhusabhāvagataṃ bhagavā so,Dvāktike’taraloka mavediLokavidūti pavuccati tasmā; () संसारचक्र (वट्ट) आणि संसारमुक्ती (विवट्ट) यांमध्ये स्थित असलेल्या, वाईट आणि चांगल्या स्वभावाच्या, तसेच दोन किंवा तीन प्रकारच्या इतर लोकांना ज्या भगवंतांनी जाणले, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 12. १२. SādhupasatthasadattaniyāmaṃÑāpayituṃ sukarāsukarampi,Sattanikāyamavedi yato soLokavidūti pavuccati tasmā; () सज्जनांनी प्रशंसिलेल्या स्वतःच्या कल्याणाचा नियम आणि सुकर व दुष्कर गोष्टी समजून घेण्यासाठी ज्यांनी प्राणीमात्रांच्या समूहाला जाणले, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 13. १३. Kammakilesavipākavibandha-Muttyavimuttigate paṭivijjhi,Bhabbajaneya mabhabbajane soLokavidūti pavuccati tasmā; () कर्म, क्लेश आणि विपाक यांच्या बंधनातून मुक्त झालेल्या आणि मुक्त न झालेल्या, तसेच भव्य (योग्य) आणि अभव्य (अयोग्य) लोकांना ज्यांनी जाणले, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 14. १४. Nipphalatāya navuttamananta-Sattapamāṇa manāvaraṇena,Ñāṇabalena sayaṃ viditaṃhiLokavidūti pavuccati tasmā; () अनंत प्राण्यांचे प्रमाण निष्फळ न ठरता, ज्यांनी आपल्या अनावरण (अप्रतिहत) ज्ञानबलाने स्वतः सर्व काही जाणले आहे, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 15. १५. Vuttanayeni’ha so muni satta-Lokamanekavidhaṃ paṭivijjhiSattanikāyasarojavane’ṇoLokavidūti pavuccati tasmā; () या सांगितलेल्या पद्धतीने, प्राणीमात्रांच्या समूहरूपी कमळांच्या वनात निष्पाप असणाऱ्या त्या मुनींनी अनेक प्रकारच्या सत्त्वलोकाचा साक्षात्कार केला, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 16. १६. Paccayasaṇṭhitikaṃ paṭivijjhiSaṅkhatalokamasaṅkhatadassi,EkavidhampyavaropitalokoLokavidūti pavuccati tasmā; () प्रत्ययांवर (कारणांवर) टिकून राहणाऱ्या संस्कृत (संस्कारित) लोकाचा ज्यांनी साक्षात्कार केला, जे असंस्कृत (निर्वाण) पाहणारे आहेत आणि ज्यांनी एकाच प्रकारच्या संसाराचा भार उतरवून ठेवला आहे, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 17. १७. Ruppaṇalakkhaṇato’khilarūpaṃNāmasalakkhaṇato catunāmaṃ,Dubbidhaloka mavedi munindoLokavidūti pavuccati tasmā; () ज्या मुनींद्रांनी रूप घेण्याच्या (रुप्पण) लक्षणामुळे संपूर्ण रूपाला आणि स्वतःच्या लक्षणामुळे चार प्रकारच्या नामाला (नामस्कंधाला) अशा दोन्ही प्रकारच्या संसाराला जाणले, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 18. १८. Lokahito sukhadukkhamupekkhā-Vedayitattikato suvibhattaṃ,So bhagavā kapaṭivijjhi tilokaṃLokavidūti pavuccati tasmā; () लोकांचे हित करणाऱ्या ज्या भगवंतांनी सुख, दुःख आणि उपेक्षा या तीन प्रकारच्या वेदनांच्या आधारे चांगल्या प्रकारे विभागलेल्या तिन्ही लोकांचा साक्षात्कार केला, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 19. १९. Pañcavidhaṃka muni bandhavasenā-Hāravasena catubbidhalokaṃ,Lokapadīpanibho paṭivijjhiLokavidūti pavuccati tasmā; () लोकासाठी दिव्याप्रमाणे असणाऱ्या ज्या मुनींनी पाच प्रकारच्या उपादानस्कंधांच्या बंधनाने आणि चार प्रकारच्या आहाराच्या द्वारे लोकाचा साक्षात्कार केला, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 20. २०. Advayavādi saḷāyatanākhya-Chabbidhalokamavedi jino so,Sattavidhampi manaṭṭhitilokaṃLokavidūti pavuccati tasmā; () अद्वयवादी असणाऱ्या ज्या जिन (विजेत्या) भगवंतांनी षडायतन नावाच्या सहा प्रकारच्या लोकाला आणि सात प्रकारच्या विज्ञानांच्या स्थितीच्या लोकाला जाणले, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 21. २१. Lābhapabhutika maṭṭhavidhampiLokasabhāvamavedi yato so,Sakyamunī navasantanivāseLokavidūti pavuccati tasmā; () ज्या शाक्यमुनींनी लाभ इत्यादी आठ प्रकारच्या लोकधर्मांच्या स्वभावाला आणि नऊ प्रकारच्या सत्त्वावासांना (प्राण्यांच्या निवासस्थानांना) जाणले, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 22. २२. So dasabārasadhā’yatanānaṃBhedavasena tilokapadīpo,Lokamavedi tilakkhaṇavedīLokavidūti pavuccati tasmā; () तिन्ही लोकांचे दीप असणाऱ्या आणि त्रिलक्षणांना जाणणाऱ्या ज्या भगवंतांनी दहा आणि बारा प्रकारच्या आयतनांच्या भेदाने लोकाला जाणले, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 23. २३. Dhātuvasena yato suvibhattaṃLoka matha’ṭṭhadasapparimāṇaṃ,Saṅkhatalokabhido paṭivijjhiLokavidūti pavuccati tasmā; () ज्यांनी धातूंच्या भेदाने चांगल्या प्रकारे विभागलेल्या अठरा प्रकारच्या लोकाला आणि संस्कृत लोकाच्या विनाशाला जाणले व साक्षात्कार केला, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 24. २४. So maṇikañcanarūpiyamuttā-Saṅkhapavālasilākaṭhalādiṃ,Lokamavedi atindriyabaddhaṃLokavidūti pavuccati tasmā; () ज्यांनी मणी, सुवर्ण, चांदी, मोती, शंख, प्रवाळ, शिला आणि वाळू इत्यादींनी युक्त असलेल्या आणि इंद्रियांच्या पलीकडे असलेल्या जगाला जाणले, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 25. २५. Rukkhalatāphalapallavapatta-Pupphapakarāgapabhedavasena,So sukhumantaralokamavediLokavidūti pavuccati tasmā; () ज्यांनी वृक्ष, लता, फळे, पालवी, पाने, फुले आणि त्यांच्या रंगांच्या विविधतेच्या भेदाने सूक्ष्म अंतर्लोकाला जाणले, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 26. २६. Yattakamevu’tujaṭṭhakalāpa-Rapagataṃ ihabhājanaloke,Vijjati tampaṭivijjhi asesaṃLokavidūti pavuccati tasmā; () या भाजनलोकात (भौतिक जगात) ऋतूपासून उत्पन्न झालेल्या अष्टक कलापांच्या स्वरूपात जे काही अस्तित्वात आहे, त्या सर्वांचा ज्यांनी पूर्णपणे साक्षात्कार केला, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 27. २७. So bhagavā himavatta pamāṇaṃAṭṭhamahānirayādi pamāṇaṃ,Nāgasupaṇṇavimāna pamāṇaṃBrahmasurāsuraloka pamāṇaṃ; () त्या भगवंतांनी हिमालयाचे प्रमाण, आठ महानरकांचे प्रमाण, नाग आणि सुपर्णांच्या (गरुडांच्या) विमानांचे प्रमाण, तसेच ब्रह्मलोक, देवलोक आणि असुरलोकाचे प्रमाण; 28. २८. Paṃsujalānilabhumi pamāṇaṃDīpasavantisamudda pamāṇaṃ,Merumahidharakūṭa pamāṇaṃKappatarūravicanda pamāṇaṃ; () माती, पाणी, वायू आणि पृथ्वीचे प्रमाण, द्वीप, नद्या आणि समुद्रांचे प्रमाण, मेरू पर्वताच्या शिखरांचे प्रमाण, कल्पवृक्ष, सूर्य आणि चंद्राचे प्रमाण; 29. २९. PaccayasaṅkhatadhammasamuhaṃBhājanalokagataṃ sakalampi,UddhamadhotiriyaṃpaṭivijjhiLokavidūti pavuccatitasmā; () प्रत्ययांनी (कारणांनी) तयार झालेल्या संस्कारित धर्मांचा समूह आणि भाजनलोकात असलेले सर्व काही, वर, खाली आणि तिरपे (सर्व दिशांना) ज्यांनी जाणले, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. 30. ३०. Lokālokakaro tilokatilakoso sattalokaṃ imaṃBujjhitthā’nusayāsayādividhinā saṅkhāralokaṃ tathā,Āhārādipamāṇatādividhinā okāsalokaṃ yatoTasmā lokavidūti vuccati jino saṅkhāraloka’ntago; () लोकाला प्रकाश देणारे, तिन्ही लोकांचे भूषण असणारे ते जिन (बुद्ध) ज्या अर्थी या सत्त्वलोकाला अनुशय आणि आशय इत्यादींच्या पद्धतीने जाणतात, तसेच संस्कारलोकाला आणि आहाराच्या प्रमाणादींच्या द्वारे अवकाशलोकाला जाणतात, आणि जे संस्कारलोकाच्या पलीकडे गेले आहेत, म्हणून त्यांना 'लोकविदू' म्हटले जाते. Itimedhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santikenidāne bhagavatolokavidūti nāmapaññattiyā abhidheyaparidīpo tevīsatimosaggo. अशा प्रकारे, मेधानंद नावाच्या यतीने रचलेल्या, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या 'जिनवंसदीप' मधील संतिके निदान अंतर्गत भगवंतांच्या 'लोकविदू' या संज्ञेच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करणारा हा तेविसावा सर्ग समाप्त झाला. Taṃkho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato itipi so bhagavā anuttaro purisadammasārathīti. त्या पूजनीय गौतम बुद्धांविषयी असा कल्याणकारी कीर्तीचा शब्द पसरला होता: 'ते भगवान अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथी (दमनास पात्र असणाऱ्या पुरुषांचे सारथ्य करणारे अद्वितीय मार्गदर्शक) आहेत.' 1. १. Abhāvato paramatarassa kassaciJanassa sagguṇavisarehi attanā,Samāsanibbacananayena so muniAnuttaro sasi (rucirā)’nanambujo; () आपल्या सद्गुणांच्या समूहाने स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ असा दुसरा कोणीही मनुष्य नसल्यामुळे, आणि संक्षेपाने स्पष्ट केलेल्या अर्थाच्या नियमाने, चंद्रासारखे सुंदर मुखकमल असणारे ते मुनी 'अनुत्तर' (अद्वितीय) आहेत. 2. २. Tathāhi so narahari sīlasampadā-Guṇeni’maṃ abhibhavate sadevakaṃ,Samādhinā varamatiyā vimuttiyāVimuttidassanaguṇasampadāyapi; () कारण, ते नरश्रेष्ठ (बुद्ध) आपल्या शीलसंपदा गुणाने, समाधीने, श्रेष्ठ प्रज्ञेने, विमुक्तीने आणि विमुक्तीज्ञानदर्शन गुणाच्या संपदेने देखील या देवलोकासह सर्व जगाला अभिभूत करतात. 3. ३. Yato navijjati adhisīlasampadā-Samādhidhipabhutiguṇehi tassamo,Kutonu vijjati’ha taduttarītaroSiyā tatopya’ya masamo mahāmuti; () ज्याअर्थी अधिशीलसंपदा, समाधी इत्यादी गुणांमध्ये त्यांच्या समान कोणीही आढळत नाही, तर मग या जगात त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणी कसा असू शकेल? म्हणूनच ते महान मुनी (महामुनी) अतुलनीय (असम) आहेत. 4. ४. Nirūpamo asamamunīhi somuniYato samo asamasamo siyā tato,Tathāgatassi’ha dutiyassa kassaciAbhāvato adutiyako tathāgato; () ते मुनी निरुपम (अतुलनीय) आणि असम मुनींच्या समान आहेत, म्हणूनच त्यांना 'असमसम' (अतुलनीयांच्या समान) म्हटले जाते. या जगात दुसऱ्या कोणत्याही तथागताचा अभाव असल्यामुळे तथागत हे अद्वितीय (अद्वितीयक) आहेत. 5. ५. Yato navijjati paṭimāpi tassamāSamo tadā’samatanusampadāyapi,Sahāyako nahi paṭividdhabodhiyāTato yamappaṭima’sahāyako muni; () ज्याअर्थी त्यांच्या समान कोणतीही प्रतिमा (तुलना) आढळत नाही, आणि ते अतुलनीय शरीरसंपदेने युक्त आहेत, तसेच बोधी प्राप्त करण्यात त्यांचा कोणीही साहाय्यक (सहकारी) नव्हता, म्हणूनच ते मुनी अप्रतिम (अतुलनीय) आणि असहायक (अद्वितीय) आहेत. 6. ६. Kalebarenapi abhirūpahārināGuṇehi tappaṭisamapuggalo nahi,Nacatthi pāvacanavibhāgakapakpaneSayaṃ vinā bhuvi paṭibhāgapuggalo; () अत्यंत देखण्या आणि आकर्षक शरीराने किंवा गुणांनीही त्यांच्या समान दुसरा कोणताही पुद्गल (व्यक्ती) नाही. तसेच, त्यांच्याशिवाय या पृथ्वीवर प्रवचनाच्या (धम्माच्या) विभागांचे विश्लेषण करण्यात त्यांच्यासारखा प्रतिभावान पुद्गल दुसरा कोणीही नाही. 7. ७. AnaññagocaravarabodhisiddhiyāSa’haṃ sayambhuti paṭipuggalonahi,Paṭiññamappayitu malaṃ sayaṃ vinā,Anuttaro’tipi naradammasārathi; () इतरांच्या आवाक्याबाहेर असलेल्या श्रेष्ठ बोधीच्या सिद्धीमुळे 'मी स्वयंभू आहे' अशी प्रतिज्ञा करण्यास त्यांच्याशिवाय दुसरा कोणताही प्रतिपुद्गल (प्रतिस्पर्धी) समर्थ नाही. म्हणूनच ते 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' (मनुष्यांचे दमन करणारे सर्वश्रेष्ठ सारथी) आहेत. 8. ८. SudantapuggaladamitabbapuggaleDameti sārayati adantapuggale,Yato jino vinayanupāyakovidoAnuttaro’tipi naradammasārathi; () ते सुदामित (चांगल्या प्रकारे दमन केलेल्या) व्यक्तींना, दमनास पात्र असलेल्या व्यक्तींना आणि अदामित (दमन न झालेल्या) व्यक्तींना दमन करतात व सन्मार्गावर आणतात. ज्याअर्थी ते जिन (विजेते) विनय (शिस्त) लावण्याच्या उपायांमध्ये अत्यंत कुशल आहेत, म्हणूनच ते 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' आहेत. 9. ९. Yathā haye mudukaguṇekhana sārathiTathāgato sugatikathāya dhammiyā,Dameti sārayati tathā tathāgateAnuttaro’tipi naradammasārathi; () ज्याप्रमाणे एखादा सारथी घोड्यांना मृदू गुणांनी (सौम्य उपायांनी) वश करतो, त्याचप्रमाणे तथागत सुगती देणाऱ्या धम्मकथेने (व्यक्तींना) दमन करतात आणि सन्मार्गावर आणतात. म्हणूनच तथागत हे 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' आहेत. 10. १०. Yathā haye pharusaguṇena sārathiApāyatajjanavidhinā tathāgato,Dameti sārayati tathā tathāgateAnuttaro’tipi naradammasārathi; () ज्याप्रमाणे एखादा सारथी घोड्यांना कठोर गुणांनी (कडक उपायांनी) वश करतो, त्याचप्रमाणे तथागत अपायाच्या (दुर्गतीच्या) भयाचा इशारा देण्याच्या पद्धतीने (व्यक्तींना) दमन करतात आणि सन्मार्गावर आणतात. म्हणूनच तथागत हे 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' आहेत. 11. ११. Adammiye mudupharusena sārathiYathā’bhimārayati tathā tathāgato,Jahātya’novadiya nacānusāsiyaAnuttaro’tipi naradammasārathi; () ज्याप्रमाणे एखादा सारथी मृदू आणि कठोर दोन्ही उपायांनी दमन न होणाऱ्या घोड्याला मारून टाकतो (त्याचा त्याग करतो), त्याचप्रमाणे तथागत दमन न होणाऱ्या व्यक्तीला उपदेश न करता आणि अनुशासनात न घेता सोडून देतात (त्याचा त्याग करतात). म्हणूनच तथागत हे 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' आहेत. 12. १२. Karī’bhidhāvati damakena sāritoPuratthimādisu disameva kevalaṃ,Anuttarena hi naradammasārathi-Jinena sāritapurisānatādisā; () माहुताने चालवलेला हत्ती केवळ पूर्व इत्यादी एकाच दिशेने धावतो; परंतु अनुत्तर नरदम्मसारथी अशा जिन (बुद्धां)द्वारे सन्मार्गावर आणलेले पुरुष तसे नसतात. 13. १३. Nisajja katthaci sayanāsanamhi teDisāsu aṭṭhasu atisaṅgacārino,Vidhāvare turitamanuttaraṃ disaṃAnuttaro’tipi naradammasārathi; () ते (बुद्धांचे शिष्य) कुठल्याही शयनासनावर बसून, आठही दिशांमध्ये अत्यंत आसक्तीने भटकणाऱ्या आपल्या मनाला आवरून, वेगाने अनुत्तर दिशेकडे (निर्वाणाकडे) धाव घेतात. म्हणूनच ते 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' आहेत. 14. १४. Patiṭṭhite muni’radhisīlasikkhayāVasī’nusāsiya adhicittasikkhayā,Yathārahaṃ damayati bhabbapuggaleAnuttaro’tipi naradammasārathi; () ते मुनी (शिष्यांना) अधिशील शिक्षेमध्ये प्रतिष्ठित करून, स्वतःच्या मनावर नियंत्रण मिळवून त्यांना अधिचित्त शिक्षेचा उपदेश करतात आणि योग्यतेनुसार भव्य पुद्गलांचे (कल्याणकारी व्यक्तींचे) दमन करतात. म्हणूनच ते 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' आहेत. 15. १५. Samāhite muni radhicittasikkhayāVipassanāya’pi samaṇe’nusāsiya,Yathārahaṃ damayati bodhanāraheAnuttaro’tipi naradammasārathi; () ते मुनी (शिष्यांना) अधिचित्त शिक्षेमध्ये समाहित करून, श्रमणांना विपश्यनेचा उपदेश करतात आणि बोध प्राप्त करण्यास पात्र असलेल्यांचे योग्यतेनुसार दमन करतात. म्हणूनच ते 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' आहेत. 16. १६. Tathuparūpari paṭivedhapattiyāYathākkamaṃ anariyasekkhapuggale,Dameti so vinayati lokanāyakoAnuttaro’tipi naradammasārathi () अशा प्रकारे, उत्तरोत्तर सत्य साक्षात्काराच्या (प्रतिवेधाच्या) प्राप्तीसाठी ते लोकनायक क्रमाने अनार्य आणि शैक्ष पुद्गलांचे (साधकांचे) दमन करतात व त्यांना शिस्त लावतात. म्हणूनच ते 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' आहेत. 17. १७. VineyyabandhavamanakundacandimāVinesi kosalamagadhādhipādayo,Anekakhattiyapurise vināyakoAnuttaro’tipi naradammasārathi; () दमन करण्यास योग्य असलेल्यांच्या मनरूपी कुंदासाठी (फुलासाठी) चंद्रासमान असलेले ते विनायक (मार्गदर्शक), कोसल आणि मगध देशाच्या राजांचे तसेच अनेक क्षत्रिय पुरुषांचे दमन करतात. म्हणूनच ते 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' आहेत. 18. १८. Kudiṭṭhikuñjarahari kūṭadantabhuSurādibhūsurapurise vibhāvinoJināsabho vinayi yato’nusāsiyaAnuttaro’tipi naradammasārathi; () कुदृष्टीरूपी (चुकीच्या विचारांच्या) हत्तीसाठी सिंहासमान असलेले ते जिनाषभ (जिनांमध्ये श्रेष्ठ बुद्ध), कूटदंत आणि देव व भूदेव (ब्राह्मण) इत्यादींमधील बुद्धिमान पुरुषांना उपदेश करून सन्मार्गावर आणतात. म्हणूनच ते 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' आहेत. 19. १९. Upālināmikapamukhe durāsadeVināyako gahapatipaṇḍite puthuVinesi so upanayanakkhame yatoAnuttaro’tipi naradammasārathi; () ते विनायक (बुद्ध) उपालि नावाच्या प्रमुखासह अनेक कठीण अशा बुद्धिमान गृहपतींचे दमन करतात, जे सन्मार्गावर येण्यास पात्र होते. म्हणूनच ते 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' आहेत. 20. २०. Asaccadiṭṭhikamapi saccakavhayaṃAnaññavenayikanigaṇṭhanāyakaṃVinesi tappabhutidigambare jinoAnuttaro’tipi naradammasārathi; () ते जिन (बुद्ध) असत्य दृष्टी असलेल्या सच्चक नावाच्या व्यक्तीचे, इतरांकडून दमन न होणाऱ्या निगंठ (निर्ग्रंथ) नायकाचे आणि त्यासारख्या इतर दिगंबरांचे दमन करतात. म्हणूनच ते 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' आहेत. 21. २१. Jināsabho sabhiyasubhaddasaññinoTappassino timisabhido sadhammiyāKathāyi’tobahi samaṇepi sikkhayiAnuttaro’tipi naradammasārathi; () अज्ञानाचा अंधकार दूर करणारे ते जिनाषभ (बुद्ध) सभिय आणि सुभद्द नावाच्या तपस्वींचे दमन करतात आणि आपल्या सद्धम्म कथेने या शासनाबाहेरील श्रमणांनाही शिक्षित करतात. म्हणूनच ते 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' आहेत. 22. २२. Damesi somuni uruvelakassapa-Gayādikassapajaṭilādike yato,Jaṭādhare vijaṭitajālinījaṭoAnuttaro’tipi naradammasārathi; () तृष्णारूपी जटांचे जाळे तोडणारे ते मुनी (बुद्ध) उरुवेल कस्सप, गया कस्सप इत्यादी जटाधारी जटिल तपस्वींचे दमन करतात. म्हणूनच ते 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' आहेत. 23. २३. Pahāṇasaṃvaravinayuttaro muniAnekakhattiyasamaṇepi sāsane,Vinesi sārathiriva uttaruttariṃAnuttaro’tipi naradammasārathi; () प्रहाण (त्याग) आणि संवर (संयम) या विनयामध्ये श्रेष्ठ असलेले ते मुनी, एखाद्या कुशल सारथीप्रमाणे शासनातील अनेक क्षत्रिय आणि श्रमणांना उत्तरोत्तर उच्च पदावर नेऊन त्यांचे दमन करतात. म्हणूनच ते 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' आहेत. 24. २४. Manussasoṇitapisitāsanehi soVinesi pīvarajaṭharaṃ nisācaraṃ,Sughoramānavaka manekarakkhaseAnuttaro’tipi naradammasārathi, () मानवी रक्त आणि मांस खाणाऱ्या, मोठ्या पोटाच्या निशाचराचे (राक्षसाचे), अत्यंत भयानक अशा आलवक यक्षाचे आणि अनेक राक्षसांचे ते दमन करतात. म्हणूनच ते 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' आहेत. 25. २५. Vināyako suvinayi rāhunāmikaṃMahattabhāvika masurādhipaṃ yato,Surādhipappabhutisure tathā’sureAnuttaro’tipi naradammasārathi; () ते विनायक (बुद्ध) अत्यंत शक्तिशाली अशा राहू नावाच्या असुरराजाचे, तसेच देवाधिपती (शक्र) इत्यादी देव आणि असुरांचे उत्तम प्रकारे दमन करतात. म्हणूनच ते 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' आहेत. 26. २६. Pajāpatiṃ nikhilapajānukampakoBakābhidhānikampi tucchaladdhikaṃ,Vinesi so naditaranīrajāsaneAnuttaro’tipi naradammasārathi; () सर्व प्राणिमात्रांवर अनुकंपा करणारे ते (बुद्ध) कमळाच्या आसनावर बसलेल्या, मिथ्या दृष्टी असलेल्या बक नावाच्या ब्रह्मदेवाचे दमन करतात. म्हणूनच ते 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' आहेत. 27. २७. Kasaṅkusehi’pi avineyyake yatoTiracchajātikapurise narāsabho,Vinesi so tisaraṇasilasaṃvareAnuttaro’tipi naradammasārathi; () चाबूक किंवा अंकुशानेही दमन न होणाऱ्या तिर्यक योनीतील (प्राणी) जीवांचे ते नरश्रेष्ठ (बुद्ध) त्रिशरण आणि शील संवरामध्ये दमन करतात. म्हणूनच ते 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' आहेत. 28. २८. KapolasecanamadakaṇṇacāmaraṃHutāsanāsanirivabhiṃsanaṃ yato,Damesi māraji dhanapālakuñjaraṃAnuttaro’tipi naradammasārathi; () गंडस्थळातून मद वाहणाऱ्या, अग्नी किंवा विजेसारख्या भयानक अशा धनपाल (नालागिरी) हत्तीचे ते मारविजेते (बुद्ध) दमन करतात. म्हणूनच ते 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' आहेत. 29. २९. Vinesi somuni himavantavāsinaṃPatāpapajjala mapalālabhoginaṃ,Kharaṃ bhayaṅkara maravālabhoginaṃAnuttaro’tipi naradammasārathi; () हिमालयात राहणाऱ्या, आपल्या प्रतापाने तळपणाऱ्या अपलाल नावाच्या नागाचे आणि अत्यंत क्रूर व भयानक अशा अरावाल नागाचे ते मुनी दमन करतात. म्हणूनच ते 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' आहेत. 30. ३०. Nando’panandu’ragapatiṃ mahodara-Cūlodaroragapamukhe ca nibbise,Dhumassikhā’nalasikhabhogīno akāTenā’pyanuttaranaradammasārathi; () धूर आणि अग्नीच्या ज्वाळा ओकणाऱ्या नंद आणि उपनंद या नागराजांना, तसेच महोदर आणि चुलोदर इत्यादी विषारी नागांना त्यांनी विषहीन केले. यामुळे देखील ते 'अनुत्तर नरदम्मसारथी' ठरतात. 31. ३१. Damanupāyakovido hi bodhaneyyabandhaveAriyamaggavīthibhāsuraṃ varaṃ sivamapakuraṃ,Paṭipadārathena sārayi yatheva sārathiPurisadammasārathiti vuccate anuttaro; () दमन करण्याच्या उपायांमध्ये कुशल असलेले ते (बुद्ध) बोध प्राप्त करण्यास पात्र असलेल्या आपल्या बांधवांना, आर्यमार्गाच्या रथाने अत्यंत प्रकाशमान, श्रेष्ठ आणि कल्याणकारी अशा निर्वाण मार्गावर घेऊन जातात, ज्याप्रमाणे एखादा कुशल सारथी रथाला योग्य मार्गावर नेतो. म्हणूनच त्यांना 'अनुत्तर पुरुषदम्मसारथी' म्हटले जाते. Itimedhānandābhidhānena yatinā varacite sakalakavijana hadayānanda dānanidāne jinavaṃsadīpe santikenidāne bhagavato anuttaro purisadammasārathīti nāma paññattiyā abhidheya paridīpo catubbīsatimosaggo. अशा प्रकारे, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या, मेधानंद नावाच्या श्रेष्ठ यतीने (भिक्खूने) रचलेल्या 'जिनवंसदीप' (जिनवंशदीप) मधील 'संतिकेनिदान' अंतर्गत, भगवंतांच्या 'अनुत्तर पुरिसदम्मसारथी' या नामाच्या प्रज्ञप्तीचा अर्थ स्पष्ट करणारा हा चोविसावा सर्ग समाप्त झाला. Taṃkho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇekitti saddo abbhuggato itipi sobhagavā satthā devamanussānaṃti. त्या पूजनीय गौतम (बुद्धां)विषयी असा कल्याणकारी कीर्तीशब्द (कीर्ती) सर्वत्र पसरला आहे की, 'ते भगवान देव आणि मनुष्यांचे शास्ता (गुरू) आहेत.' 1. १. Kantāraṃ kharatakkaraṃ nirudakaṃ kattāramotārimaṃKantāraṃ migarājakuñjaramahā (saddulavikkīḷitaṃ),Kantāraṃ avatārabhurijanataṃ yo satthavāho sudhiTāretvā nayate dayāparavaso khemantabhumiṃ yathā; () ज्याप्रमाणे एखादा बुद्धिमान सार्थवाह (तांड्याचा प्रमुख) करुणेने प्रेरित होऊन, क्रूर दरोडेखोर असलेल्या, निर्जल, पार करण्यास कठीण आणि सिंह, हत्ती व वाघांनी व्यापलेल्या भयानक अरण्यातून (कांतारातून) अनेक लोकांना सुरक्षितपणे पार करून क्षेमभूमीवर (सुरक्षित ठिकाणी) घेऊन जातो; 2. २. Iccevaṃkaruṇānidhānahadayo saṃsāradukkhātureSatte jātijarāvikāramaraṇassokādikantārato,Tāretvā dasasaṃkilesagahanā pāpesi khemaṃpuraṃTasmā satthupasatthakittivisaro satthā’ti sampattharī; () अशा प्रकारे, ज्यांचे हृदय करुणेचा सागर आहे, त्यांनी संसारदुःखाने पीडित प्राण्यांना जन्म, जरा, विकार, मरण, शोक इत्यादींच्या दुर्गम अरण्यातून आणि दहा संक्लेशांच्या गहन जाळ्यातून तारून क्षेमपूर (निर्वाण) येथे पोहोचवले. म्हणूनच, श्रेष्ठ कीर्ती पसरलेले ते 'शास्ता' (मार्गदर्शक) म्हणून प्रसिद्ध झाले. 3. ३. Atthā’natthavicāraṇā’ticaturo lokuttaratthena’piYasmā sāsati lokiyena ubhayena’tthenalokaṃ imaṃ,Sabrahmaṃ sanarāmaraṃ sasamaṇaṃ sabrāhmaṇaṃ yohi soSatthā’tveva pasatthakittinikaro satthāramabbhuggato; () हित आणि अहित यांच्या विचारात अत्यंत चतुर असलेले, आणि लौकिक तसेच लोकोत्तर अशा दोन्ही अर्थांनी (हितांनी) या जगाला – ज्यामध्ये ब्रह्मदेव, मनुष्य, देव, श्रमण आणि ब्राह्मण समाविष्ट आहेत – अनुशासित (शिक्षित) करतात; म्हणूनच, प्रशंसनीय कीर्तीचे पुंज असलेले ते 'शास्ता' (शास्ते) या नावाने प्रसिद्ध झाले आहेत. 4. ४. Bhītiṃ jātijarārujādikasiraṃ nissāya jātaṃhi yoSatthā satthadharorivā’rivisaraṃ nikkhittasattho sadā,Sattānaṃ tasasate vihiṃsati dhiyā siddhatthasāro tatoSo satthā’ti yasosarīrasurabhī lokattayaṃ vyāpayī; () जन्म, जरा, रोग इत्यादींमुळे निर्माण होणाऱ्या भयाचा, शस्त्र धारण करणाऱ्या योद्ध्याप्रमाणे (परंतु स्वतः नेहमी शस्त्रे खाली ठेवलेले असूनही) आपल्या प्रज्ञेने प्राण्यांच्या शेकडो भीतींचा नाश करणारे आणि सिद्ध अर्थाचे सार असलेले ते 'शास्ता' होत. म्हणूनच त्यांच्या कीर्तीचा सुगंध तिन्ही लोकांत पसरला आहे. 5. ५. Lokatthābhirato anatthavirato jātyādikantāratoUttāretica satthavāhasadiso yo atthadhammenavā,Satte sāsati hiṃsatī’ti janatāsantānajātaṃ bhayaṃVuttā’nvatthavasena sohibhagavā satthāti vaṇṇīyate; () जगाच्या हितामध्ये रममाण असणारे, अहितापासून अलिप्त असणारे, एखाद्या सार्थवाहाप्रमाणे (तांड्याच्या प्रमुखाप्रमाणे) प्राण्यांना जन्म इत्यादींच्या दुर्गम अरण्यातून पार उतरवणारे, हितकारक धम्माद्वारे प्राण्यांना अनुशासित करणारे आणि लोकांच्या मनात उत्पन्न झालेले भय नष्ट करणारे; म्हणूनच, या सार्थ नावामुळे त्या भगवंतांना 'शास्ता' (शास्ते) म्हणून गौरविले जाते. Taṃkho panabhavantaṃ gotamaṃ evaṃkalyāṇe kittisaddo abbhuggato itipiso bhagavā buddhoti. त्या आदरणीय गौतम बुद्धांविषयी अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे की, 'ते भगवान बुद्ध आहेत.' 6. ६. Yo saṅkhāravikāralakkhaṇaparosaṅkhārapaññattisuÑeyyatthesva’nanussutesu purimaṃ cattāri saccāni’pi,Bujjhitvā’cariyopadesarahito tattheva sabbaññutaṃPatto ñāṇabalesu pāpuṇi vasībhāvaṃ sayamabhuka sayaṃ; () ज्यांनी संस्कार, त्यांचे विकार, लक्षणे, संस्कारांच्या पलीकडील निर्वाण आणि प्रज्ञप्ती यांसारख्या पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या ज्ञातव्य गोष्टींमध्ये, कोणत्याही आचार्यांच्या उपदेशाशिवाय, सर्वप्रथम चार आर्यसत्यांना स्वतः जाणून घेतले; आणि तेथेच सर्वज्ञता प्राप्त करून, ज्ञानबलांवर स्वतःच वशित्व मिळवले आणि ते स्वयंभू झाले; 7. ७. Bodhetā’ti pajāya nibbacanato saccāni so bujjhitāSaccānīti’pi saccavādi bhagavāka nissesañeyyassapi,Matyā bujjhanasattiyā mahatiyā yasmā samaṅakgī tatoBuddho nāmasiyāti kittivisaro tambuddhamabbhuggato; () प्रजेला आर्यसत्यांचा बोध करून देणारे आणि स्वतः सत्याचे आकलन करणारे, संपूर्ण ज्ञातव्य गोष्टींविषयी सत्य बोलणारे ते भगवान आहेत. ज्या अर्थी ते महान बुद्धी आणि बोधशक्तीने युक्त आहेत, म्हणूनच 'बुद्ध' या नावाने त्यांची कीर्ती सर्वत्र पसरली आहे. 8. ८. Yesaṃja bodhanavasattiyā sumatiyā cā’naññaneyyo sayaṃBuddhattā ca yathāvikāsapadumaṃ so bujjhanaṭṭhenapi,Nānābuddhaguṇassa vissavanato buddhoti suddhodanīAbbhuggañchi tibuddhakhettabhavane taṃkittigītassaro; () जे स्वतःच्या श्रेष्ठ बुद्धीने आणि बोधशक्तीने इतरांच्या साहाय्याशिवाय जागृत झाले; आणि पूर्णपणे उमललेल्या कमळाप्रमाणे ज्ञानाने विकसित झाल्यामुळे, तसेच विविध बुद्धगुणांच्या प्रकटीकरणामुळे शुद्धोदनाचा तो पुत्र 'बुद्ध' या नावाने ओळखला जातो. त्यांच्या कीर्तीचा जयघोष तिन्ही बुद्धक्षेत्रांमध्ये घुमत आहे. 9. ९. Rāgassādhigataggamaggamatiyā dosassa mohassapiChinnattā ca samulaghātamakhilakelasārivaggassapi,So khīṇāsavatāya copadhipariccāgena buddhotyayaṃUccāriyati cārikittiracanā viññūhi yāvajjapi; () सर्वोच्च मार्गज्ञानाने राग, द्वेष आणि मोह यांचा, तसेच सर्व क्लेशांच्या समूहाचा समूळ नाश केल्यामुळे, आणि आसवांचा क्षय (क्षीणासव) व सर्व उपाधींचा त्याग केल्यामुळे त्यांना 'बुद्ध' म्हटले जाते; अशी त्यांच्या कीर्तीची स्तुती विद्वानांद्वारे आजही गायली जाते. 10. १०. Dhammassāmi yathā pabuddhapuriso okkantaniddakkhayāNājjho’tiṇṇakilesamiddhavidhamā bodhāpito kenaci,Buddhambhojatibhānano hī bhagavā sāmaṃ pabuddho yatoBuddhonāmasiyāti tabbhavayasoghoso vibhusāyate; () धम्मस्वामी, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य गाढ झोपेतून उठून पूर्णपणे जागा होतो, त्याप्रमाणे क्लेशांच्या आळसाचा नाश करून, दुसऱ्या कोणाकडूनही जागृत न केले जाता, कमळासारखे मुख असलेले भगवान स्वतःच जागृत झाले; म्हणूनच 'बुद्ध' या नावाने त्यांच्या कीर्तीचा जयघोष सर्वत्र शोभून दिसतो. 11. ११. Gatyatthāvagamatthadhātusamatāsabbhāvato vā gatoYenekāyanamaggamuggamatimā eko, hīsambujjhīso,Sambodhiṃ jayabodhimūlamupago sattuttaro’nuttaraṃBuddhotī’dha jagattaye nijayaso yāvajja vijjumbhate; () गती, ज्ञान आणि धातूंच्या समतेच्या स्वरूपाला प्राप्त झाल्यामुळे, ज्यांनी एकायन मार्गाने (एकमेव मार्गाने) उन्नत बुद्धीने युक्त होऊन एकट्यानेच पूर्ण ज्ञान प्राप्त केले; आणि विजयी बोधिवृक्षाच्या मुळाशी जाऊन अनुत्तर अशा संबोधीला प्राप्त केले, म्हणूनच 'बुद्ध' या नावाने त्यांची कीर्ती तिन्ही लोकांत आजही तळपत आहे. 12. १२. Khīṇattā paramāya maggamatiyā dubbuddhiyā buddhiyāLaddhattāpi kaanuttaruttaraguṇālaṅakkārasāmaggiyā,So sambodhiparāyaṇo sirighaṇo buddhoti suddhodanīLokambhodhimalaṅkari nijayasokallolamālāhi’maṃ; () सर्वोच्च मार्गज्ञानाने दुर्बुद्धीचा (अज्ञानाचा) नाश करून प्रज्ञा प्राप्त केल्यामुळे, आणि अनुत्तर गुणांच्या अलंकारांची समृद्धी मिळवल्यामुळे, संबोधी परायण आणि गुणांचे भांडार असलेले शुद्धोदनाचे पुत्र 'बुद्ध' म्हणून ओळखले जातात; त्यांनी आपल्या कीर्तीच्या लाटांनी या संसाररूपी सागराला सुशोभित केले आहे. 13. १३. Sambuddho’ti’mināpadena munino saccāvabodhāvahaṃÑāṇaṃ tappaṭivedhañāṇa managhaṃ nā’ññehisādhāraṇaṃ,Buddho’tī’dha padena satthu karuṇāpubbaṅgamaṃ desanā-Ñāṇaṃ ñeyyapadatthabodhanakaraṃ ñāṇañca dassiyate; () 'संबुद्ध' या पदाने मुनींचे (बुद्धांचे) सत्य आकलन करून देणारे आणि इतरांमध्ये नसलेले ते निर्दोष पटिवेधज्ञान (वेध घेणारे ज्ञान) दर्शवले जाते; तर 'बुद्ध' या पदाने शास्त्यांचे करुणेने प्रेरित असलेले देशना-ज्ञान आणि ज्ञातव्य गोष्टींचा बोध करून देणारे ज्ञान दर्शवले जाते. 14. १४. Taṃ sabbaññutañāṇathomanavasā sammādisambuddhi’ti-Saddassā’riyamaggakittanavasā buddhotisaddassaca,Yogo’pe’tthakato’tya’bhāsi vibudho so dhamma pālābhidhoBuddhānussativaṇṇanāvivaraṇe viññātasatthāgamo; () सर्वज्ञतेच्या ज्ञानाच्या स्तुतीमुळे 'सम्मासंबुद्ध' हा शब्द आणि आर्यमार्गाच्या स्तुतीमुळे 'बुद्ध' हा शब्द बनतो; असे बुद्धानुस्मृतीच्या वर्णनाच्या विवरणात, शास्त्यांच्या आगमांचे (शास्त्रांचे) ज्ञाते असलेल्या धम्मपाल नावाच्या विद्वानांनी स्पष्ट केले आहे. Itimedhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santikenidāne satthādevamanussānaṃ buddhoti nāmapaññattīnaṃ abhidheya paridīpo pañcavīsatimo saggo. अशा प्रकारे, मेधानंद नावाच्या भिक्खूने रचलेल्या आणि सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या 'जिनवंशदीप' ग्रंथातील 'संतिकेनिदान' अंतर्गत, 'सत्था देवमनुस्सानं' (देव आणि मनुष्यांचे शास्ता) आणि 'बुद्ध' या नामप्रज्ञप्तींच्या अर्थाचे प्रकटीकरण करणारा हा पंचविसावा सर्ग समाप्त झाला. Taṃkho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇe kittisaddo abbhuggato itipi sobhagavā bhagavāti. त्या आदरणीय गौतम बुद्धांविषयी अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे की, 'ते भगवान भगवंत आहेत.' 1. १. Kavibhāratipaddhatichandasi ta-Gguṇathomana (toṭaka) vutya’bhavi,Bhagavā’ti vibhattapadatthavatīMadhurā suṇataṃ surataṃ madhurā; () कवींच्या काव्यपद्धतीनुसार तोटक छंदात त्यांच्या गुणांची ही स्तुती केली गेली आहे. विभक्त केलेल्या पदांच्या अर्थांनी युक्त असलेला 'भगवा' (भगवंत) हा शब्द ऐकणाऱ्यांसाठी अत्यंत मधुर आणि सुखद आहे. 2. २. Adhisīlasamādhimatippabhuti-Guṇarāsivisiṭṭhatarassa tato,Bhagavā’ti sadevamanussapajā-Pavarassa sagāravanāma’midaṃ; () अधिशील, समाधी आणि प्रज्ञा इत्यादी श्रेष्ठ गुणसमूहांनी युक्त असल्यामुळे, देव आणि मनुष्यांच्या प्रजेमध्ये सर्वश्रेष्ठ असलेल्यांसाठी 'भगवा' (भगवंत) हे आदरयुक्त नाव आहे. 3. ३. Bhagavāvacanena pavuccati yoSaniruttinayo vacanatthavaro,Sa’hi gāravaseṭṭhavisiṭṭhataroBhagavāti nimittakanāmamidaṃ; () निरुक्तीच्या नियमांनुसार श्रेष्ठ अर्थांनी युक्त अशा 'भगवा' या शब्दाने ज्यांना संबोधले जाते, ते आदर आणि श्रेष्ठतेने युक्त आहेत; म्हणूनच 'भगवा' (भगवंत) हे गुणांवर आधारित (नैमित्तिक) नाव आहे. 4. ४. Paripācitasañcitapāramitā-Mitabhāgya manuttariyu’ttariyaṃ,Yadi vijjati’massa anaññasamaṃBhagavā’ti pavuccati so bhagavā; () पूर्णपणे परिपक्व झालेल्या आणि संचित केलेल्या पारमितांमुळे प्राप्त झालेले अतुलनीय, श्रेष्ठ आणि अनुत्तर भाग्य जर त्यांच्यामध्ये विद्यमान असेल, जे इतरांमध्ये समान नाही; तर त्या भगवंतांना 'भगवा' (भगवंत) म्हटले जाते. 5. ५. Yadi mārabalaṃ pabalaṃ sakalaṃKadalī dviradoriva tālavanaṃ,Asanī’va kilesamabhañji tatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā; () ज्याप्रमाणे एखादा हत्ती केळीच्या किंवा ताडाच्या वनाचा नाश करतो, त्याप्रमाणे जर त्यांनी माराच्या संपूर्ण बलाढ्य सेनेचा आणि वज्राप्रमाणे क्लेशांचा नाश केला; तर त्या भगवंतांना 'भगवा' (भगवंत) म्हटले जाते. 6. ६. Yadi bhaggamakā’khilalobhamapā-Khiladosamapā’khilamohamapi,Viparītamanokaṇañca tatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā; () जर त्यांनी संपूर्ण लोभ, संपूर्ण द्वेष, संपूर्ण मोह आणि विपरीत विचारांचाही नाश केला; तर त्या भगवंतांना 'भगवा' (भगवंत) म्हटले जाते. 7. ७. Yadi kodhu’panāha musuyanama-Cchariyaṃ ahirikkanirottapanaṃ,Api makkhapalāsa mabhañji bhavā-Bhavadiṭṭhi manajjava’maddavataṃ; () जर त्यांनी क्रोध, उपनाह (वैरभाव), ईर्ष्या, मत्सर, निर्लज्जपणा, भीतिहीनता, तसेच ढोंगीपणा, मत्सर, भव-अभव दृष्टी (अस्तित्व-नास्तित्वाची दृष्टी), कुटिलता आणि कठोरता यांचा नाश केला; 8. ८. Kharaphārusatā karaṇuttariyaṃYadi māna’bhimāna’pamādamadaṃ,Saṭhaphārusatā karaṇuttariyaṃSaṭhamāyamabhañji’ti mohajaṭaṃBhagavā’ti pavuccati so bhagavā; () जर त्यांनी मान, अभिमान, प्रमाद, मद, शठता (लबाडी), कठोरता, माया (कपट) आणि मोहाचे जाळे नष्ट केले; तर त्या भगवंतांना 'भगवा' (भगवंत) म्हटले जाते. 9. ९. Tividhā’kusalaṃ tividhabbisamaṃTivitakkatimūlatisaññamapi,Timalaṃ tipapañca mabhañji tatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā; () जर त्यांनी तीन प्रकारचे अकुशल, तीन प्रकारचे विषमाचार, तीन प्रकारचे वितर्क, तीन अकुशल मुळे, तीन प्रकारच्या संज्ञा, तसेच तीन मल (दोष) आणि तीन प्रपंच यांचा नाश केला; तर त्या भगवंतांना 'भगवा' (भगवंत) म्हटले जाते. 10. १०. Caturogha catubbidhayoga catu-Bbidhagantha catubbidhagāha mapi,Caturāsavadhamma mabhañjitatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā; () जर त्यांनी चार ओघ (पूर), चार योग, चार ग्रंथ, चार प्रकारची ग्रहणे (उपादान) आणि चार आसवांचा नाश केला; तर त्या भगवंतांना 'भगवा' (भगवंत) म्हटले जाते. 11. ११. Vinibaddha manokhīla nīvaraṇā-Nya’bhīnandanamaccariyāni tato,Yadi pañcavidhāni’pi bhaggamakāBhagavā’ti pavuccati so bhagavā; () जर त्यांनी पाच प्रकारचे विनिबंध (बंधने), पाच चेतोखील (मानसिक खिळे), पाच नीवरणे (अडथळे), पाच प्रकारचे अभिनंदन आणि पाच प्रकारचे मत्सर नष्ट केले; तर त्या भगवंतांना 'भगवा' (भगवंत) म्हटले जाते. 12. १२. Chavivādapadāni’pi sattavidhā-Nusayehi kusitakavatthu’mato,Ya mabhañji’tarāti’pi aṭṭhavidhaṃBhagavā’ti pavuccati so bhagavā; () ज्यांनी सहा विवादपदे (भांडणाची कारणे), सात प्रकारचे अनुशय (सुप्त क्लेश), आणि आठ आळसाची स्थाने (कुसीतवत्थू) नष्ट केली आहेत, म्हणून त्या भगवंतांना 'भगवा' असे म्हटले जाते. 13. १३. Navadhā’layamula mabhañji tathāDasadhā’kusalaṃ dasakammapathaṃ,Sakalāni kudiṭṭhigatāni tatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā; () ज्यांनी नऊ प्रकारची आसक्तीची मुळे (आलयमुळे), दहा प्रकारचे अकुशल कर्मपथ आणि सर्व कुदृष्टी (चुकीचे दृष्टिकोन) नष्ट केले आहेत, म्हणून त्या भगवंतांना 'भगवा' असे म्हटले जाते. 14. १४. Pariḷāhadaraṃ vividha’ddhasataṃBhavakanettivicāra mahañji tato,SatamattasahassakilesagataṃBhagavā’ti pavuccati so bhagavā; () ज्यांनी विविध प्रकारचे परिळाह (दाह/संताप), भवनेत्ती (भव-तृष्णा) आणि एक लाख आठ हजार क्लेश नष्ट केले आहेत, म्हणून त्या भगवंतांना 'भगवा' असे म्हटले जाते. 15. १५. Aṇimā laghimā mahimā vasitā-Pabhuti’ssariya’ṭṭhabhagehi yato,Subhagehi samaṅakgībbhūva tatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā; () जे अणिमा, लघिमा, महिमा, वशिता इत्यादी आठ प्रकारच्या ऐश्वर्याने (प्रभुत्वाने) आणि कल्याणकारी गुणांनी युक्त आहेत, म्हणून त्या भगवंतांना 'भगवा' असे म्हटले जाते. 16. १६. Aṇuno nanuno’ nanunokaraṇaṃKaraṇaṃ lahuno’lahuno aṇimā,Laghimā mahimā mahimākaraṇaṃKaraṇaṃ vasitā vasitāya tahiṃ; () अणिमा म्हणजे स्वतःला अत्यंत सूक्ष्म करणे, लघिमा म्हणजे स्वतःला हलके करणे, महिमा म्हणजे स्वतःला मोठे करणे आणि वशिता म्हणजे सर्व गोष्टींवर नियंत्रण मिळवणे होय. 17. १७. Saya micchitaṭhāna mupāgamanaṃLahu vicchitakāriyasādhanatā,Abhipatti pakamya masesavasī-Karaṇe’sikatā paramissaratā; () स्वतःच्या इच्छित स्थळी जाणे, इच्छित कार्य वेगाने साध्य करणे, सर्व गोष्टींवर पूर्ण वशित्व असणे आणि परम ऐश्वर्य असणे; 18. १८. Nabhasā padasā gamanādivasāVajato pariniṭṭhitakāriyatā,Nijakāma’vasāyikatātiyahiṃ-Paramissariyākhyabhagā’ṭṭhavidhā; () आकाशातून किंवा पायी चालणे इत्यादींद्वारे इच्छित कार्य पूर्ण करणे आणि स्वतःच्या इच्छेनुसार सर्व गोष्टी घडवून आणणे, हे आठ प्रकारचे परम ऐश्वर्य (भग) आहे. 19. १९. Catumagga catupphalasantipadā-Riyadhammasamuhabhagehi yuto,Vinalīkatapāpamalehi tatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā; () जे चार मार्ग, चार फल आणि शांतपद (निर्वाण) या आर्यधम्माच्या समूहाने युक्त आहेत आणि ज्यांनी पापांचे मळ नष्ट केले आहेत, म्हणून त्या भगवंतांना 'भगवा' असे म्हटले जाते. 20. २०. Caraṇadiguṇa’tisayādhigatā-Samakittisarīrabhageta yuto,Bhuvanattayavipphuritena tatoBhagavāti pavuccati so bhagavā; () आचरण (चरण) इत्यादी अतिशय गुणांमुळे प्राप्त झालेल्या आणि तिन्ही लोकांत पसरलेल्या कीर्तीरूपी शरीराने जे युक्त आहेत, म्हणून त्या भगवंतांना 'भगवा' असे म्हटले जाते. 21. २१. Janalocananīharaṇāya nirū-Pama rūpasarīragatāya tato,Nikhilāvayavassiriyā sabitoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā; () लोकांच्या नेत्रांना आकर्षित करणाऱ्या अनुपम रूपवान शरीराने आणि सर्व अवयवांच्या सौंदर्याने जे शोभून दिसतात, म्हणून त्या भगवंतांना 'भगवा' असे म्हटले जाते. 22. २२. Abhipatthita micchita mattahitaṃParasattahitampi samijjhati yaṃ,Iti tādisakāmabhagena yutoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā; () स्वतःचे हित आणि इतर प्राण्यांचे हित याविषयीची जी काही इच्छा किंवा आकांक्षा असते ती पूर्ण करणाऱ्या अशा 'काम' (इच्छापूर्ती) नावाच्या भागाने जे युक्त आहेत, म्हणून त्या भगवंतांना 'भगवा' असे म्हटले जाते. 23. २३. Yadanuttariyena ca pāramitā-Vīriyena payattabhagena yuto,Garubhāvapadappabhavena tatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā; अनुत्तर पारमिता आणि वीर्याने (ऊर्जेने) युक्त अशा प्रयत्न-भागाने जे संपन्न आहेत, जे त्यांच्या गुरुत्वाचे (पूजनीयतेचे) कारण आहे, म्हणून त्या भगवंतांना 'भगवा' असे म्हटले जाते. 24. २४. Paramissariyāyamadhammayaso-Sirikāmapayattabhāgā chayime,Yadi yassa jinassa bhavanti tatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā; () परम ऐश्वर्य, धम्म, यश, श्री (सौंदर्य), काम (इच्छापूर्ती) आणि प्रयत्न हे सहा भाग ज्या जिनांच्या (बुद्धांच्या) ठायी विद्यमान आहेत, म्हणून त्या भगवंतांना 'भगवा' असे म्हटले जाते. 25. २५. Subhagena anaññasamena nirū-Pamarūpavilāsabhagena yuto,Satapuññasamujjalitena tatoBhagavāti pavuccati so bhagavā; () शेकडो पुण्यांनी प्रज्वलित झालेल्या, अद्वितीय आणि अनुपम अशा रूपसौंदर्याने जे युक्त आहेत, म्हणून त्या भगवंतांना 'भगवा' असे म्हटले जाते. 26. २६. Nijadhammasarīravibhūti yathāNijarūpasariravibhūti tathā,Iha vuccati bhaggasubhāgyamitiApi tehi samaṅgi jino bhagavā; () ज्याप्रमाणे त्यांच्या स्वतःच्या धम्म-शरीराचे वैभव आहे, त्याचप्रमाणे त्यांच्या रूप-शरीराचेही वैभव आहे. येथे त्यांना 'भाग्यवान' म्हटले गेले आहे आणि या सर्व गुणांनी युक्त असल्यामुळे त्या जिन (विजेत्या) बुद्धांना 'भगवा' म्हटले जाते. 27. २७. Kusalādipadehi vibhattamakā’-Yatanādivasena ca bandhavasā,Vata dhammasamuhasabhāva matoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā; () ज्यांनी कुशल इत्यादी पदांद्वारे, तसेच आयतन इत्यादींच्या द्वारे धम्मसमूहाच्या स्वभावाचे वर्गीकरण (विभागणी) केले आहे, म्हणून त्या भगवंतांना 'भगवा' असे म्हटले जाते. 28. २८. Catudhā catudhā catudhā catudhāCatusaccadaso’riyasaccampi,Vibhajī vibhajī vibhajī vibhajīBhagavā’ti pavuccati so bhagavā; (Yamakabandhanaṃ) चारही आर्यसत्यांचे दर्शन घेणाऱ्या ज्यांनी चार-चार प्रकारे आर्यसत्यांचे वारंवार वर्गीकरण (विभागणी) केले, म्हणून त्या भगवंतांना 'भगवा' असे म्हटले जाते. 29. २९. Yadi dibbavihāra masevi bhajiSurajeṭṭhavihāra manaññasamaṃ,Ariyañcavihāra manaññasamaṃ,Ariyañca vihāra masevi tatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā; () ज्यांनी दिव्य विहार, अद्वितीय असा ब्रह्मविहार (सुरजेष्ठ विहार) आणि आर्य विहाराचे सेवन केले, म्हणून त्या भगवंतांना 'भगवा' असे म्हटले जाते. 30. ३०. Yadi kāyavivekasukhaṃ abhajīBhaji cittavivekasamādhisukhaṃ,Upadhīhi vivekaka masevi tatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā; () ज्यांनी काय-विवेक सुखाचा (शारीरिक एकांत), चित्त-विवेक समाधी सुखाचा (मानसिक एकांत) आणि उपधी-विवेक (आसक्तीपासून मुक्ती) सुखाचा उपभोग घेतला, म्हणून त्या भगवंतांना 'भगवा' असे म्हटले जाते. 31. ३१. Bhaji vaṭṭagatañca vivaṭṭagataṃSaya muttarimānusadhamma mapi,Tividhañahi vimokkha masevi tatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā; () ज्यांनी संसारचक्र (वट्ट) आणि संसारचक्राचा अंत (विवट्ट) जाणला, स्वतः उत्तर-मनुष्यधम्म प्राप्त केला आणि तीन प्रकारच्या विमोक्षांचे (मुक्तीचे) सेवन केले, म्हणून त्या भगवंतांना 'भगवा' असे म्हटले जाते. 32. ३२. Punarāgamanāvaraṇena bhaveBhavanettisamañña midaṃ gamanaṃ,Yadi vantamakā’riyamaggamukhoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā; () ज्यांनी आर्यमार्गाच्या द्वारे, पुनर्जन्मास कारणीभूत ठरणारी भव-तृष्णा (भवनेत्ती) पूर्णपणे ओकून टाकली (नष्ट केली), म्हणून त्या भगवंतांना 'भगवा' असे म्हटले जाते. 33. ३३. Bhagavā’ti visiṭṭha’bhidhānamimaṃNa’ca mātupituppabhutihi kataṃ,Sahabodhipadādhigamena gatāTathasammuti tassajinassa’bhavi; () 'भगवा' हे विशिष्ट नाव आय-वडील किंवा इतरांनी ठेवलेले नाही, तर बोधीपद (ज्ञान) प्राप्त झाल्यावर त्या जिनांना (बुद्धांना) मिळालेली ही एक यथार्थ संज्ञा आहे. Athamahāniddesāgatanayo vuccate. आता महानिद्देसामध्ये आलेली पद्धत सांगितली जात आहे: 34. ३४. Lokuttarāya matiyāRāgaṃ bhaggaṃ akāsi dosaṃ mohaṃ,Yasmā kaṇṭakamānaṃKilesamāraṃ tatopi buddho bagavā; () ज्याअर्थी त्यांनी लोकोत्तर प्रज्ञेने राग (लोभ), द्वेष, मोह, मानरूपी काटे आणि क्लेशमार नष्ट केले आहेत, त्याअर्थी ते बुद्ध 'भगवंत' आहेत. 35. ३५. Yasmā vibhajjavādiBhaji vibhaji pavibhajī sadhammakkhandhaṃ,Lokuttarañca katavāBhavānamattaṃ tatopi buddho bhagavā; () ज्याअर्थी ते विभज्जवादी (विश्लेषण करणारे) असून त्यांनी सद्धम्मस्कंधांचे विभाजन व वर्गीकरण केले आणि लोकोत्तर मार्गाने भवाचा (संसाराचा) अंत केला, त्याअर्थी ते बुद्ध 'भगवंत' आहेत. 36. ३६. Yasmā bhāvitakāyoBhāvitasilo sadā subhāvitacitto,Bhāvitapañño sabbhiSubhāvanīyo tatopi buddho bhagavā; () ज्याअर्थी ते भावितकाय (शरीर संयमित केलेले), भावितशील (शील विकसित केलेले), सदा सुभावितचित्त (मन एकाग्र केलेले) आणि भावितप्रज्ञ (प्रज्ञा विकसित केलेले) असून सज्जनांद्वारे आदरणीय आहेत, त्याअर्थी ते बुद्ध 'भगवंत' आहेत. 37. ३७. Bhagavā kavanapatthāniPaṭisallānabbihārasāruppāni,JanavātāpagatāniVanāni senāsanāni yo pantāni; () भगवंत हे लोकांपासून दूर असलेल्या, एकांतात ध्यान करण्यासाठी योग्य अशा निर्जन वनांचा आणि शयनासनांचा (राहण्याच्या ठिकाणांचा) आश्रय घेतात; 38. ३८. BhudharakandaraleṇaṃGuruhamūlaṃ pakalāla mabbhokāsaṃ,Sivathikaṃ bhaji yasmāTiṇasatthāraṃ tatopi buddho bhagavā; () ज्याअर्थी त्यांनी पर्वतांच्या गुहा, वृक्षांची मुळे, उघडे आकाश, स्मशान आणि तृणांचे (गवताचे) आसन यांचा आश्रय घेतला, त्याअर्थी ते बुद्ध 'भगवंत' आहेत. 39. ३९. Catubbidhānaṃ saddhā-Deyyānaṃ cīvarādisambhārānaṃ,Subharo yasmā bhāgīParamappiccho tatopi buddho bhagavā; () ज्याअर्थी ते श्रद्धेने दिलेल्या चीवर इत्यादी चार प्रकारच्या दानवस्तूंचे ग्रहण करणारे, सहज पोसता येण्याजोगे (सुभर) आणि अत्यंत अल्पेच्छ (कमी इच्छा असणारे) आहेत, त्याअर्थी ते बुद्ध 'भगवंत' आहेत. 40. ४०. Attharasassa subhāgīDhammarasassa ca yato vimuttirasassa,Adhisīlassa’dhicitta-Ssa’dhipaññāyaca tatopi buddho bhagavā; () ज्याअर्थी ते अर्थरस, धम्मरस, विमुत्तीरस (मुक्तीचा रस) तसेच अधिसील, अधिचित्त आणि अधिप्रज्ञा यांचे वाटेकरी आहेत, त्याअर्थी ते बुद्ध 'भगवंत' आहेत. 41. ४१. Rūpārūpāvacara-Jjhānāna catunna mapakpamaññānampi,ViddhaṃsitīvaraṇoYasmā bhāgī tatopi buddho bhagavā; () ज्याअर्थी त्यांनी नीवरणांचा (अडथळ्यांचा) नाश केला असून ते चार रूप आणि अरूप ध्यानांचे तसेच चार अप्पमञ्ञांचे (अप्रमाणांचे/ब्रह्मविहारांचे) वाटेकरी आहेत, त्याअर्थी ते बुद्ध 'भगवंत' आहेत. 42. ४२. AṭṭhannañcaṭṭhannaṃVimokkhadhammāna mābhibhāyatanānaṃ,Anupubbavihārānaṃ bhāginavannaṃ tatopi buddho bhagavā; () ज्याअर्थी ते आठ विमोक्ष (मुक्तीचे प्रकार), आठ अभिभायतन आणि नऊ अनुपूर्वविहारांचे वाटेकरी आहेत, त्याअर्थी ते बुद्ध 'भगवंत' आहेत. 43. ४३. DasakasiṇasamāpattiDasasaññābhāvanāna mapi bhāgīvā,Asubhasamāpatyā’nā-Pānassatiyā tatopi buddho bhagavā; () ज्याअर्थी ते दहा कसिण समापत्ती, दहा संज्ञा भावना, तसेच अशुभा समापत्ती आणि आनापानसतीचे वाटेकरी आहेत, त्याअर्थी ते बुद्ध 'भगवंत' आहेत. 44. ४४. Sammappadhāna pabhuti-Satipaṭṭhāni’ddhipādadhammānampi,Catudhā suvibhattānaṃBhāgī yasmā tatopi buddho bhagavā; () ज्याअर्थी ते चार प्रकारे चांगल्या प्रकारे विभागलेल्या सम्मप्पधान (सम्यक व्यायाम), सतिपट्ठान (स्मृतीप्रस्थान) आणि इद्धिपाद (ऋद्धिपाद) या धम्मांचे वाटेकरी आहेत, त्याअर्थी ते बुद्ध 'भगवंत' आहेत. 45. ४५. Pañcannampi balānaṃYasmā pañcanna mindriyānaṃ bhāgī,Tasmā dasabaladhārīJitindriso yo tatopi buddho bhagavā; () ज्याअर्थी ते पाच बले आणि पाच इंद्रियांचे वाटेकरी आहेत, म्हणूनच जे दसबलांचे धारक आणि जितिंद्रिय (इंद्रियांवर विजय मिळवणारे) आहेत, त्याअर्थी ते बुद्ध 'भगवंत' आहेत. 46. ४६. Yasmā bojjhaṅgānaṃAriyassa’ṭṭhaṅgikassa maggassāpi,Tathāgatabalānaṃ yoBhāgi dasannaṃ tatopi buddho bhagavā; () ज्याअर्थी ते बोज्झंग (बोध्यंग), आर्य अष्टांगिक मार्ग आणि दहा तथागत बलांचे वाटेकरी आहेत, त्याअर्थी ते बुद्ध 'भगवंत' आहेत. 47. ४७. CatuvesārajjānaṃYadi catupaṭisambhidāna maddhabhāgī,ChabuddhadhammānampiChaḷabhiññānaṃ tatopibuddhobhagavā; () ज्याअर्थी ते चार वैशारद्य, चार पटिसम्भिदा (प्रतिसंविदा), सहा बुद्धधम्म आणि सहा अभिज्ञांचे (छळभिञ्ञा) वाटेकरी आहेत, त्याअर्थी ते बुद्ध 'भगवंत' आहेत. 48. ४८. Bhagavā’tye’taṃ nāmaṃNakataṃ mātāpitūhi bhātubhaginīhi,SakamittāmaccehiNa ñātisālohitehivā paññattaṃ; () 'भगवा' हे नाव आई-वडील, भाऊ-बहीण यांनी ठेवलेले नाही, तसेच मित्र, अमात्य किंवा रक्ताच्या नातेवाईकांनी दिलेले नाही; 49. ४९. Samaṇehi bhusurehiNa devatāhi ca nana yena kenaci racitaṃ,UṭṭhaṭakibbisamūleSubodhimūle subuddhasambodhīnaṃ; () श्रमण, ब्राह्मण किंवा देवता अथवा इतर कोणाकडूनही ते रचले गेलेले नाही. सर्व क्लेशांचा नाश करणाऱ्या बोधिवृक्षाच्या मुळाशी सम्यक संबोधी प्राप्त झाल्यावर बुद्धांना हे नाव मिळाले आहे. 50. ५०. Paṭilābhahetu tesaṃBhagavantānaṃ anāvaraṇañāṇassa,PavimokkhantikametaṃYadidaṃ bhagavāti sacchikāpaññatti; () त्या भगवंतांना अनावरणज्ञानाची (अनावृत ज्ञानाची) प्राप्ती झाल्यामुळे, हे अंतिम विमुक्तीचे लक्षण आहे, ज्याला 'भगवा' अशी प्रत्यक्षानुभूतीची संज्ञा (सच्चिकापण्णत्ति) दिली जाते. Athaṭīkāgatanayovuccate. आता, टीकेमध्ये आलेल्या पद्धतीनुसार (नयानुसार) सांगितले जात आहे. 51. ५१. Niratisayāsīlādi-Sagguṇabhāgā anaññasāmaññā yeYassu’palabbhanti tatoBhagavā’tya’bhidhīyate sabuddho bhagavā; () ज्यांच्यामध्ये इतरांपेक्षा वेगळे, अतुलनीय असे शील इत्यादी सद्गुणांचे भाग आढळतात, म्हणूनच त्यांना 'भगवा' असे म्हटले जाते; ते सम्यक्संबुद्ध भगवान आहेत. 52. ५२. Tathāhi sīlaṃ samādhiPaññā vimutti vimuttidassanañāṇaṃ,Hiri ottappaṃ saddhaṃVīriyaṃ sati sampajañña mete dhammā; () जसे की शील, समाधी, प्रज्ञा, विमुक्ती, विमुक्तीज्ञानदर्शन, हिरी (लाज), ओत्तप्प (भय), श्रद्धा, वीर्य, सती (स्मृती) आणि संप्रजन्य (जागृतता) हे धम्म आहेत; 53. ५३. Sīlavisuddhi ca diṭṭhi-Visuddhi kusalāni tīṇi tammūlāni,Tayo vitakkā sammāTisso dhātvānavajjasaññā tisso; () शीलविशुद्धी आणि दृष्टीविशुद्धी, तीन कुशलमुळे, तीन सम्यक वितर्क, तीन धातू आणि तीन अनवद्य (निर्दोष) संज्ञा; 54. ५४. Catusatipaṭṭhāni’ddhi-Ppādā sammappadhānadhammā caturo,Paṭisambhidā catassoCaturo maggā phalānikho cattāri; () चार सतीपट्ठान (स्मृतीप्रस्थान), चार इद्धिपाद (ऋद्धिपाद), चार सम्मप्पधान (सम्यक प्रधान) धम्म, चार पटिसम्भिदा (प्रतिसंविदा), चार मार्ग आणि चार फळे; 55. ५५. Cattāro, riyavaṃsāYoniparicchedakāni catuñāṇāni,CatuvesārajjāniPadhāniyaṅgāni pañca parimāṇāni; () चार अरियवंस (आर्यवंश), योनींचे वर्गीकरण करणारे चार ज्ञान, चार वेसारज्ज (वैशारद्य), पाच पधानियंग (प्रधानांक - प्रयत्नांची अंगे) आणि पाच परिमाणे; 56. ५६. Pañcaṅgiko’pi sammāSamādhi pañcindriyāni pañcabalāni,NissāraṇīyadhātuPañcavimuttiparipācaniyā dhammā; () पाच अंगांनी युक्त सम्यक समाधी, पाच इंद्रिये, पाच बले, पाच निस्सारणीय धातू आणि विमुक्ती परिपक्व करणारे पाच धम्म; 57. ५७. Pañca vimuttāyatana-Ñāṇāni chagāravā chabahulavihārā,Chā’nussatiṭhānāniNissāraṇiyā chadhātu chalabhiññāyo; () पाच विमुक्तायतने, सहा आदर (गारव), सहा बहुलविहार, सहा अनुस्सतीस्थाने (अनुस्मृतीस्थाने), सहा निस्सारणीय धातू आणि सहा अभिज्ञा; 58. ५८. Chabbidha’nuttariyāniJabbidhanibbedhabhāgiyā saññāyo,Chaasādhāraṇañānā-Nya’riyadhanānya’parihāniyā dhammā; () सहा प्रकारचे अनुत्तरिय (सर्वश्रेष्ठ गोष्टी), सहा निर्वेधभागीय संज्ञा, सहा असाधारण ज्ञाने, सात अरियधन (आर्यधन) आणि सात अपरिहानीय धम्म; 59. ५९. SappurisāriyadhammāBojjhaṅgā satta sattasaññā satta,KhīṇāsavabalakathanāSattavivadhā dakkhiṇarahānañca kathā; () सात सत्पुरुषधम्म, सात बोज्झंग (बोध्यंग), सात संज्ञा, खीणासवांच्या (क्षीणासवांच्या) बलांचे कथन आणि सात प्रकारचे दक्षिणा देण्यास योग्य असणाऱ्यांचे (दक्षिणेय व्यक्तींचे) कथन; 60. ६०. Aṭṭhannaṃ paññānaṃPaṭilābha nidānadesanā sammattā; Lokasabhāva’ccagamāAṭṭha’kkhaṇadesanā ca aṭṭhavimokkhā; () आठ प्रकारच्या प्रज्ञा प्राप्त करण्याच्या कारणांचे (निदानांचे) संपूर्ण देशना; जगाच्या स्वभावाचे उल्लंघन करून आठ अक्षण (अयोग्य काळ) देशना आणि आठ विमोक्ष; 61. ६१. Vatthunyā’ramhāniMahāpurisatakkanā’bhibhāyatanutti,Aṭṭhavidhā navu’pāyāManasikaraṇamūlakā padhānyaṅgāni; () आठ आरंभवस्तू, आठ महापुरुषवितर्क, आठ अभिभायतन, नऊ प्रकारचे उपाय आणि मनसिकारावर (मनस्कारावर) आधारित असणारी प्रयत्नांची अंगे; 62. ६२. Nava sattāvāsakathāĀghātapaṭivinayā ca nava nānattā,Navā’nupubbavihārāNavasaññā dasavidhā kusalakammapathā; () नऊ सत्त्वावास (प्राण्यांचे निवास), नऊ आघातपटिविनय (द्वेष दूर करण्याचे उपाय), नऊ नानात्व (विविधता), नऊ अनुपूर्वविहार, नऊ संज्ञा आणि दहा प्रकारचे कुशल कर्मपथ; 63. ६३. Dasa kasiṇāyatanāniDasa sammattāni nāthakaraṇadhammā,Balāni cā’riyavāsāMettāye’kādasānisaṃsā dhammā; () दहा कसिणायतने (कृत्स्नायतने), दहा सम्यक्त्व, दहा नाथकरण धम्म, दहा बले, दहा अरियवास (आर्यवास) आणि मेत्ता (मैत्री) भावनेचे अकरा आनिसंस (फायदे); 64. ६४. Bārasadhammā cakkā-Kārā terasadhutaṅgadhammā ce’pi,Cuddasamattā buddhiPañcadasavimuttipācanīyā dhammā; () बारा आकारांचे धम्मचक्र, तेरा धुतंग (धुतांग) धम्म, चौदा प्रकारची बुद्धी आणि विमुक्ती परिपक्व करणारे पंधरा धम्म; 65. ६५. ĀnāpānassatiyoSoḷasa soḷasavidhā’ parantapatīyā,Aṭṭharasa buddhaguṇāEkūṇavīsati paccavekkhaṇabuddhi; () सोळा प्रकारची आनापानसती, सोळा प्रकारचे परंतप (स्वतःला क्लेश देणारे मार्ग), अठरा बुद्धगुण आणि एकोणीस प्रकारचे पच्चवेक्खण (प्रत्यवेक्षण) ज्ञान; 66. ६६. CatucattāḷisavidhāPaññāvatthū’dayabbayeñāṇāni,Paññāsa kusaladhammāSattādhikasattatippabhāvatthūni; () चव्वेचाळीस प्रकारच्या प्रज्ञावस्तू, उदय-व्यय ज्ञान, पन्नास कुशल धम्म आणि सत्याहत्तर ज्ञानवस्तू; 67. ६७. Catuvīsati koṭilakkha-Ppamita samāpattiyañcaravajirañāṇaṃ,Samantapaṭṭhānapacca-Vekkhaṇañāṇāni desanāñāṇāti; () चोवीस लक्ष कोटी प्रमाणातील समापत्तींमध्ये संचार करणारे वज्रज्ञान (वजिरञाण), समंतपठ्ठान (महापट्ठान) प्रत्यवेक्षण ज्ञान आणि देशना ज्ञान; 68. ६८. Sattāna manattānaṃVibhagañāṇānicā’sayānusayānaṃ,Vuttavibhāgā santīGuṇabhāgā bhagavato tato bhagavā so; () प्राण्यांच्या नानात्वाचे (विविधतेचे) ज्ञान, त्यांच्या आशय आणि अनुसयांचे (सुप्त प्रवृत्तींचे) ज्ञान; हे सर्व सांगितलेले गुणांचे भाग भगवंतांच्या ठिकाणी विद्यमान आहेत, म्हणूनच त्यांना 'भगवा' म्हटले जाते. 69. ६९. Manussattabhāvādike aṭṭhadhammeSamodhānayitvā’hisambodhiyā ye,Samiddhā’dhikārehi sattuttamehiMahābodhisattehi sampādanīyā; () सम्यक्संबोधीसाठी मनुष्यत्व इत्यादी आठ गोष्टी एकत्र करून, ज्या सर्वश्रेष्ठ महाबोधिसत्त्वांनी आपल्या यशस्वी संकल्पांद्वारे साध्य केल्या पाहिजेत; 70. ७०. Adhiṭṭhānadhammādayo pañcu’ḷāra-Pariccāgadhammā catussaṅgahā ca,Cariyattayaṃ pāramīdhammarāsiBhavattyā’bhisambodhisambhārabhūtā; () अधिष्ठान धम्म इत्यादी, पाच महान त्याग (परित्याग), चार संगहवस्तू (संग्रहवस्तू), तीन चरिया (चर्या) आणि पारमींचा (पारमितांचा) धम्मसमूह, हे सर्व सम्यक्संबोधीचे संभार (साधने) बनतात; 71. ७१. Pabhutyā’bhinīhārato yāvabodhiAsaṅkheyyakappāni cattāri’massa,Salakkhāni te bodhisambhāradhammāBhavā vuddhipakkhe bhatā sambhatā’ti; () प्रारंभिक संकल्पापासून (अभिनीहारापासून) बोधी मिळेपर्यंत, चार असंख्येय कल्प आणि एक लाख कल्प या काळात, त्यांनी त्या बोधिसंभार धम्मांचे अनेक जन्मांमध्ये संवर्धन व संचय केला; 72. ७२. Bhajīyanti yā puññavantehi lokePayogaṃ samāgamma sampattiyo tā,Bhagānāma vaṭṭabbivaṭṭānugā’tiPavuccanti tesaṃ ubhinnaṃ bhagānaṃ; () या जगात पुण्यवान लोकांद्वारे प्रयत्नांच्या साहाय्याने ज्या संपत्तींचा उपभोग घेतला जातो, त्यांना 'भग' (भाग्य/ऐश्वर्य) म्हटले जाते; हे 'भग' दोन प्रकारचे असतात: संसाराला अनुसरणारे (वट्टानुगा) आणि संसारातून मुक्त करणारे (विवट्टानुगा). 73. ७३. Pure bodhito bodhisatto samānoBhusaṃ bodhisambhāradhamme vinanto,Patiṭṭhāsi yasmiṃ bhage te vanītiManussesu devesu ukkaṃsabhute; () बोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, बोधिसत्त्व असताना, बोधिसंभार धम्मांचा अत्यंत दृढतेने अभ्यास करत, मनुष्य आणि देवांमध्ये जे सर्वश्रेष्ठ 'भग' (भाग्य) होते, त्याचे त्यांनी सेवन केले (त्यांच्याशी ते युक्त झाले); 74. ७४. Tathā’naññasāmaññasāhiññajhāna-Ssamāpattibhedaggamaggapphalādī,Bhage bodhimūle vivaṭṭānuge’piSayaṃ buddhabhuto samāno vanī’ti; () त्याचप्रमाणे, बोधिवृक्षाच्या मुळाशी स्वतः बुद्ध झाल्यावर, त्यांनी संसारातून मुक्त करणाऱ्या (विवट्टानुगा) अशा 'भगांचे' सेवन केले, ज्यामध्ये इतरांना असाधारण असणाऱ्या अभिज्ञा, ध्यान, समापत्ती आणि सर्वश्रेष्ठ मार्ग व फळ इत्यादींचा समावेश होतो; 75. ७५. Catubbisa ye koṭilakkhappamāṇa-Samāpattibhāgā kamahābhāgadheyyo,Paresaṃ nahitāya?Ttano diṭṭhadhamma-Sukhatthāya te niccakappaṃ vanīti; () चोवीस लक्ष कोटी प्रमाणातील समापत्तींचे जे महाभाग्यशाली भाग आहेत, त्यांचे त्यांनी इतरांच्या कल्याणासाठी आणि स्वतःच्या दृष्टधम्मसुखासाठी (याच जन्मातील सुखासाठी) निरंतर सेवन केले; 76. ७६. Abhiññeyyadhammesu ye bhāvitabba-Pahātabbabhāgā pariññeyyabhāgā,Siyuṃ sacchikātabbabhāgā vanī’tiJino bhāvanāgocarāsevano te; () अभिज्ञेय (जाणून घेण्यास योग्य) धम्मांमध्ये जे विकसित करण्याचे (भावितव्य), त्याग करण्याचे (पहातव्य), पूर्णपणे समजून घेण्याचे (परिज्ञेय) आणि साक्षात करण्याचे (सच्छिकातव्य) भाग आहेत, त्या सर्वांचे जिनांनी (बुद्धांनी) भावनेच्या (ध्यानाच्या) अभ्यासाद्वारे सेवन केले; 77. ७७. Asādhāraṇe sesasādhāraṇa yeIme dhammabhāgā’dhisīlādibhedā,Phalaṃ yāvatā bodhaneyyesu satthāVanī patthayī suppatiṭṭhānukhoti; () अधिशील इत्यादी भेदांनी युक्त असणारे धम्माचे जे असाधारण आणि साधारण भाग आहेत, त्या सर्वांचे शास्त्यांनी (शास्त्याने) सेवन केले आणि बोध प्राप्त करण्यास योग्य असणाऱ्यांमध्ये (बोधनेय लोकांमध्ये) फळ चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करण्याची इच्छा केली; 78. ७८. Aveccappasantā imassa’tthi deva-Manussā bahū bhattiyuttā tathāhi,Asādhāraṇā’nopamānattañāṇa-Ppabhāvādito sabbasattuttamo so; () त्यांच्यावर अचल श्रद्धा ठेवणारे आणि भक्तीने युक्त असणारे अनेक देव व मनुष्य आहेत; कारण ते आपल्या असाधारण, अनुपम आणि अनंत ज्ञानाच्या प्रभावामुळे सर्व प्राण्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ आहेत; 79. ७९. AnatthāpahārādipubbaṅgamāyaHitatthā’bhinipphādane tapparāya,Payogābhisampattiyā bodhaneyya-Pajāyo’pakārāvahāyā’mitāya; () अनर्थ दूर करण्याला प्राधान्य देऊन, हित साध्य करण्यात तत्पर राहून आणि प्रयत्नांच्या यशाद्वारे, बोध प्राप्त करण्यास योग्य असणाऱ्या प्रजेला (बोधनेय प्राण्यांना) अमर्याद उपकार पोहचवण्यासाठी; 80. ८०. Viyāmappabhā ketumālākulāyaBhusaṃ lakkhaṇā’sityanubyañjanehi,Vicittāya rūpindirāmandirāyaSamiddhattabhāvā’bhisampattiyāpi; () तसेच, व्यामप्रभा (शरीराभोवतीचे वलय) आणि केतुमाला यांनी युक्त, बत्तीस महापुरुष लक्षणे व ऐंशी अनुव्यंजनांनी सुशोभित, आणि रूपसौंदर्याचे मंदिर असणाऱ्या परिपूर्ण शरीरसंपदेच्या प्राप्तीमुळे; 81. ८१. YathābhuccasīlādidhammubbhavenaUḷārena lokattayabyāpināpi,Samannāgatattā kavisuddhena kitti-Ssarīrena khīrodadhīpaṇḍarena; () शील इत्यादी धम्मांच्या यथार्थ उत्पत्तीमुळे निर्माण झालेल्या, तिन्ही लोकांत पसरलेल्या आणि क्षीरसागरासारख्या शुभ्र व अत्यंत शुद्ध अशा कीर्तीरूप शरीराने युक्त असल्यामुळे; 82. ८२. Ṭhitattā visiṭṭhāsu ukkaṃsakoṭiṃPaviṭṭhāsu santuṭṭhitā’ppicchatāsu,Catunnaṃ visārajjadhammāna maddhāDasannaṃ balānañca sabbhāvatopi; () सर्वोच्च शिखरावर पोहोचलेल्या संतुष्टी आणि अप्पिच्छता (अल्पेच्छता) या गुणांमध्ये स्थित असल्यामुळे, आणि निश्चितच चार वेसारज्ज (वैशारद्य) धम्म व दहा बले यांच्या अस्तित्वामुळे; 83. ८३. Samantāpasādāvahattā’pirūpa-Ppamāṇadike jīvaloke surānaṃ,Narāna’ñjalīvandanāmānapūjā-Vidhānārahattāpi sambhattiṭhānaṃ; () सर्व बाजूंनी प्रसन्नता निर्माण करणारे असल्यामुळे, आणि या जीवलोकात देव व मनुष्यांच्या अंजली-वंदन, मान-सन्मान व पूजेला पात्र असल्यामुळे ते भक्तीचे स्थान आहेत; 84. ८४. Aveccappasādenu’petā’nusiṭṭhi-Paṭiggāhakā yejanā kenacāpi,Manussena devena vā brahmunā vāAsaṃhāriyā bhatti tesaṃ kadāci; () जे लोक अचल श्रद्धेने युक्त होऊन त्यांच्या उपदेशाचा स्वीकार करतात, त्यांची भक्ती कोणत्याही मनुष्याद्वारे, देवाद्वारे किंवा ब्रह्मदेवाद्वारे कधीही डळमळीत केली जाऊ शकत नाही; 85. ८५. Pariccajja te sāvakā jivitampiJinaṃ dhammapūjāya pūjenti daḷhaṃ; Tathāhi’ssa paññattasikkhāpadāniNavītikkamante samuddo’va velaṃ; () ते श्रावक आपल्या प्राणांचाही त्याग करून धम्मपूजेने जिनांची (बुद्धांची) दृढ पूजा करतात; कारण, समुद्र जसा आपल्या मर्यादेचे उल्लंघन करत नाही, त्याप्रमाणे ते त्यांनी प्रज्ञप्त केलेल्या (नियमबद्ध केलेल्या) शिक्षापदांचे कधीही उल्लंघन करत नाहीत; 86. ८६. Pavuccanti bhāgāti dhammassabhāva-Vibhāgā hi te khandhadhātvādinā’pi,Atītādirūpādibhedehi tepiAnekappabhedā vibhattā bhavantī; () त्यांना 'भाग' असे म्हटले जाते, जे धम्माच्या स्वभावाचे विभाग आहेत, जसे की खंध (स्कंध), धातू इत्यादी; ते देखील भूतकाळ इत्यादी आणि रूप इत्यादी भेदांमुळे अनेक प्रकारांत विभागलेले असतात. 87. ८७. Papañcattayaṃ sabbasaṃyojanāniJino ganthayogā’savo’gho’padhīca,Samucchijja maggena nibbānadhātvā-Mataṃ so pibanto vamī te ca bhāge; () तीन प्रपंच (तृष्णा, मान, दृष्टी), सर्व संयोजने, ग्रंथी, योग, आसव, ओघ आणि उपधी यांना मार्गाने समूळ नष्ट करून, निर्वाणधातूच्या अमृताचे प्राशन करणाऱ्या त्या जिनांनी (बुद्धांनी) त्या सर्व भागांचे वमन केले (त्याग केला). 88. ८८. Chacakkhādivatthuni jā’rammaṇāniChacittāni chabbedanā phassachakkaṃ,Chasaññā chataṇhā chasañcetanā cha-Bbitakke vicāre cha bhāge vamīti; () सहा चक्षु आदि इंद्रिये व त्यांचे सहा विषय, सहा चित्त (विज्ञान), सहा वेदना, सहा स्पर्श, सहा संज्ञा, सहा तृष्णा, सहा संचेतना, सहा वितर्क आणि सहा विचार या सर्व भागांचे त्यांनी वमन केले (त्याग केला). 89. ८९. Yamā’nanda cattañca vantaṃ vimuttaṃPahīṇaṃ vinissaṭṭha maṅgīrasassa,Na taṃ jātu paccessatītyā’bha satthāYathāvuttabhāge vamītvevameva; () हे आनंदा! अंगिरसांनी (बुद्धांनी) ज्याचा त्याग केला आहे, वमन केले आहे, ज्यातून ते विमुक्त झाले आहेत, जे प्रहीण (नष्ट) केले आहे आणि सोडून दिले आहे, ते कधीही परत येणार नाही, असे शास्त्यांनी सांगितले. अशा प्रकारे त्यांनी पूर्वोक्त भागांचे वमन केले. 90. ९०. Jino kaṇhasukkeca vajjānavajjeNihīnappaṇite adhamme ca dhamme,Asādhāraṇena’ ggamaggā’nanenaApaccāgamaṃ pāpayī uggirīti; () जिनांनी (बुद्धांनी) कृष्ण व शुक्ल (पाप व पुण्य), सदोष व निर्दोष, हीन व प्रणीत (उत्कृष्ट) आणि अधर्म व धर्म यांना आपल्या असाधारण अशा अग्र मार्गाने कधीही परत न यावे म्हणून वमन केले (बाहेर टाकले). 91. ९१. Paresañca saṃsāranirākaramhāSamullumpanatthāya kullūpamaṃ so,Yathājjhāsayaṃ desayitvāna dhammaṃPamāpesi tehā’pi bhāge’ti sabbe; () इतरांना संसारातून मुक्त करण्यासाठी आणि त्यांना तारण्यासाठी, त्यांनी तराफ्याप्रमाणे (कुल्लूपम) त्यांच्या आशयानुसार (योग्यतेनुसार) धर्माचा उपदेश करून, त्यांच्याकडूनही त्या सर्व भागांचा त्याग करवला. 92. ९२. Pure pūrayaṃ pāramīdhammajātaṃMahābodhisatto samāno bhagābyaṃ,Siriṃ issarattaṃ yasohatthasāraṃVamī chaḍḍhanīyaṃ yathākheḷapiṇḍaṃ; () पूर्वी पारमिता धर्मांची पूर्तता करत असताना, महान बोधिसत्त्व असताना त्यांनी वैभव, ऐश्वर्य, यश आणि हस्तगत असलेली संपत्ती थुंकीच्या गोळ्याप्रमाणे टाकून दिली (तिचे वमन केले). 93. ९३. Tathāhi’ssa laddhaṃ pure somanassa-Vhayo temiyo’yogharo hatthipālo,Kumārosamāno’bhinikkhamma gehāSiriṃ devarajjassiriṃ uggiri so, () तसेच पूर्वी त्यांनी सोमनस्य, तेमिय, अयोग्घर आणि हत्थिपाल कुमार असताना घरातून अभिनिष्क्रमण करून राजवैभव आणि देवराज्याच्या वैभवाचाही त्याग केला (वमन केले). 94. ९४. Anekāsu jātīsu sampannabhogoBhāge laddhabhoge’vamevu’ggiritvā,Sakaṃ hatthagaṃ pacchime attabhāveAnomassiriṃ cakkavattissirimpi; () अनेक जन्मांमध्ये समृद्ध भोग प्राप्त झालेले असताना, प्राप्त झालेल्या भोगांच्या भागांचे अशाच प्रकारे वमन करून, त्यांनी आपल्या अंतिम जन्मात स्वतःच्या हातात आलेले चक्रवर्ती राजाचे श्रेष्ठ वैभव देखील त्यागले. 95. ९५. Catuddīpikaṃ devarajjā’dhipacca-Samānādhipaccaṃ yathābhucca muccaṃ,Yasañcā’pi tatnissayaṃ pañcakāmeAlaggo tiṇaggāya’pā maññamāno; () चारही द्वीपांचे आधिपत्य, देवराज्याचे आधिपत्य आणि त्यासमान इतर उच्च आधिपत्य, तसेच त्यावर आधारित यश आणि पंचकामगुण यात आसक्त न होता, त्यांना गवताच्या पात्यावरील पाण्याच्या थेंबाप्रमाणे मानून; 96. ९६. Pahāyā’ bhigantvābhisambodhirajjePatiṭṭhāya saddhammarājā babhuva,Asāre tusāre’va saṃsārasāreSuvuttappakāre bhage so vamīti; () त्यांचा त्याग करून, अभिसंबोधीच्या (सम्यक् संबोधीच्या) राज्यात प्रतिष्ठित होऊन ते सद्धर्मराज झाले. तुसाप्रमाणे असार असलेल्या या संसारात त्यांनी पूर्वोक्त प्रकारच्या भागांचे (भोगांचे) वमन केले (त्याग केला). 97. ९७. Pavattanti nakkhattarūpehi bhehiSamaṃ cakkavāḷāvakāsesu yātā,Tikuṭaddi kuṭaddi canda’kka neru-Vimānādisobhā bhagā nāma honti; () नक्षत्रे आणि ताऱ्यांच्या रूपाने चक्रवाळाच्या अवकाशात पसरलेले त्रिकूट पर्वत, चंद्र, सूर्य, मेरू पर्वत आणि विमानादींची शोभा यांना 'भग' (ऐश्वर्य/शोभा) असे म्हणतात. 98. ९८. Jino tassamaṅgī janokāsalokeHave chandarāgappahāṇena yena,Mahābodhimaṇḍe nisinnosamānoVibhūtāvibhūte bhāge te vamīti; () प्राणी आणि अवकाश लोकात त्या गुणांनी युक्त असलेल्या ज्या जिनांनी (बुद्धांनी) खरोखर छंद-रागाचा त्याग करून, महाबोधीमंडळावर बसलेले असताना, त्या प्रकट आणि अप्रकट भागांचे वमन केले (त्याग केला). 99. ९९. Sobhāgavā’ti bhatavā’ti bhagevanī’tiBhāgevanī’ti abhipatthayi bhattavā’ti,Bhāgevamī’ti tibhavesu bhagevamī’tiAnvatthato hi bhagavā bhagavā samañño; () 'शोभायुक्त' (शोभागा), 'भरणारा' (भतवा), 'भागवान' (भागेवनी), 'भक्तवान' (भत्तवा), 'भागांचे वमन केलेले' (भागेवमी) आणि 'तिन्ही भवांमध्ये भागांचे वमन केलेले' या अर्थांनुसार 'भगवा' (भगवान) हे नाव सार्थ ठरते. 100. १००. Icceva’massa arahādiguṇappabandha-Pubbācalu’bbhavayasovisarosadhīso,Pajjañca sajjanamanokumudāni’ve’daṃCittāni bodhayati kiṃ purisādhamānaṃ; () अशा प्रकारे, अर्हत इत्यादी गुणांचा हा प्रबंध, यशारूपी पूर्व पर्वतावरून उगवलेल्या चंद्राप्रमाणे असून, सज्जनांच्या मनरूपी कुमुदांना (कमळांना) प्रफुल्लित करतो; मग अधम पुरुषांच्या चित्तांचे काय सांगावे? Itimedhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānanda dānanidāne jinavaṃsadīpe santikenidāne bhagavā’tināmapaññattiyā abhidheyaparidīpo chabbīsatimo saggo. अशा प्रकारे, मेधानंद नावाच्या यतींनी रचलेल्या, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या 'जिनवंशदीप' या ग्रंथातील 'संतिकेनिदान' अंतर्गत 'भगवा' या नामप्रज्ञप्तीचा अर्थ स्पष्ट करणारा हा सव्वीसावा सर्ग समाप्त झाला. 1. १. Ettha’ttahisampattiparahitapaṭipattitoNissīmāpi dvidhā buddhaguṇā saṅgahitā kathaṃ; () येथे, आत्महित-संपत्ती (स्वतःचे कल्याण) आणि परहित-प्रतिपत्ती (इतरांचे कल्याण करण्याची कृती) या दृष्टीने असीम असलेले बुद्धगुण दोन प्रकारे कसे संग्रहित केले आहेत? 2. २. Tāsva’ttahitasampattisaddhammacakkavattino; Pahāṇasampadāñāṇasampadābhedato dvidhā; () त्यापैकी, सद्धर्मचक्रवर्ती बुद्धांची आत्महित-संपत्ती ही 'प्रहाण-संपदा' (दोषांचा त्याग) आणि 'ज्ञान-संपदा' (ज्ञानाची प्राप्ती) या भेदाने दोन प्रकारची आहे. 3. ३. Rūpakāyā’nubhāvāsuṃ tatthe’va’ntogadhā dvidhā,Paratthapaṭipattī’pi payogāsayabhedato; () रूपकायाचा प्रभाव देखील त्यातच समाविष्ट आहे. परहित-प्रतिपत्ती (इतरांच्या कल्याणाची कृती) देखील 'प्रयोग' (प्रयत्न) आणि 'आशय' (हेतू) या भेदाने दोन प्रकारची आहे. 4. ४. Payogo lābhasakkārasilokanirapekkhino,Dukkhū’pasamaṇatthāya nīyyāniko’padesanā; () लाभ, सत्कार आणि कीर्तीची अपेक्षा न ठेवता, दुःखाच्या उपशमनासाठी मुक्ती देणारा उपदेश करणे म्हणजे 'प्रयोग' होय. 5. ५. Āsayo devadattādipaccāmittajanesupi,Hitajjhāsayatā niccaṃ mettākantāya bhattuno; () देवदत्तासारख्या शत्रू लोकांवरही, भगवंतांच्या प्रिय मैत्रीभावामुळे नेहमी हिताचाच विचार करणे म्हणजे 'आशय' होय. 6. ६. Indriyā’paripakkānaṃbodhaneyyāna manvahaṃ,Paññindriyādisampākasamayā’vagamādito; () ज्यांची इंद्रिये अपरिपक्व आहेत अशा बोधप्राप्त होण्यास योग्य व्यक्तींच्या प्रज्ञेंद्रिय इत्यादींच्या परिपक्वतेचा काळ जाणून घेऊन; 7. ७. Deyyadhammapaṭiggāhappabhutīhā’ nukampiya,Parahitapaṭipatyā’si paresaṃ hitasādhanaṃ; () दान स्वीकारणे इत्यादींद्वारे अनुकंपा करून, परहित-प्रतिपत्तीद्वारे इतरांच्या हिताचे साधन करणे होय. 8. ८. Tesaṃ guṇaviseyānaṃ vibhāvanavasenapi,Pāḷiyaṃ arahantyādipadānaṃ gahaṇaṃ kathaṃ; () त्या विशिष्ट गुणांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी पाठात 'अर्हत' इत्यादी पदांचे ग्रहण कसे केले आहे? 9. ९. Tatthā’rahanti iminā padena paridīpitā,Pahāṇasampadānāma attano hitasampadā, () त्यात 'अर्हत' या पदाने 'प्रहाण-संपदा' स्पष्ट केली आहे, जी स्वतःची हित-संपत्ती (आत्महित-संपत्ती) आहे. 10. १०. Padehi sammāsambuddho lokavidūti attano,Ñāṇasampattisaṅkhātā nahitasampatti dīpitā; () 'सम्यक्संबुद्ध' आणि 'लोकविदू' या पदांनी ज्ञान-संपदा म्हणून ओळखली जाणारी स्वतःची हित-संपत्ती स्पष्ट केली आहे. 11. ११. Vijjācaraṇasampanno’ti’minā dassitā’ttano,Vijjācaraṇappabhuti sabbā’pi hitasampadā; () 'विद्याचरणसंपन्न' या पदाने विद्या आणि आचरण इत्यादी सर्व प्रकारची स्वतःची हित-संपत्ती दर्शविली आहे. 12. १२. Sugato’ti’minā vuttā paṭṭhāyapaṇidhānato,Attanohitasampatti paratthapaṭipattica; () 'सुगत' या पदाने प्रणिधानापासून (संकल्पापासून) सुरू होणारी स्वतःची हित-संपत्ती आणि परहित-प्रतिपत्ती सांगण्यात आली आहे. 13. १३. Satthā devamanussānaṃ purisadammasārathī,Paratthapaṭipatye’va padañcayehi dīpitā; () 'शास्ता देवमनुष्यानां' (देव आणि मनुष्यांचे शास्ते) आणि 'पुरुषदम्यसारथी' या पदसमूहांनी केवळ परहित-प्रतिपत्तीच स्पष्ट केली आहे. 14. १४. Padañcayena buddhoti bhagavāti vibhāvitā,Yāva’ttahitasampatti parahitapaṭipatti ca; () 'बुद्ध' आणि 'भगवा' या पदसमूहाने आत्महित-संपत्ती आणि परहित-प्रतिपत्ती दोन्ही स्पष्ट केले आहेत. 15. १५. Tidhā buddhaguṇā hetuphakhalasatto’pakārato,Saṃkhittā arahaṃ sammāsambuddho’ti padehica; () कारण, फल आणि प्राण्यांवरील उपकार या दृष्टीने बुद्धगुण तीन प्रकारचे आहेत, जे 'अर्हं' आणि 'सम्यक्संबुद्ध' या पदांनी संक्षेपात सांगितले आहेत. 16. १६. Vijjācaraṇasampanno lokavidū’ti’mehi ca,Catūhi phakhalasampattisaṅkhātā kittitā guṇā; () तसेच 'विद्याचरणसंपन्न' आणि 'लोकविदू' या चार पदांनी फल-संपत्ती म्हणून ओळखले जाणारे गुण वर्णिले आहेत. 17. १७. Purisadammasārathi satthā dvīhipadehi tu,Sattopakārasampattivasena gaditā guṇā; () परंतु 'पुरुषदम्यसारथी' आणि 'शास्ता' या दोन पदांनी प्राण्यांवरील उपकार-संपत्तीच्या रूपाने गुण सांगितले आहेत. 18. १८. Phalasamapattisattopakārasamapattibhedato,Ubho buddhaguṇā buddho’ti’minā paridīpitā; () फल-संपत्ती आणि प्राण्यांवरील उपकार-संपत्ती या भेदाने दोन्ही बुद्धगुण 'बुद्ध' या पदाने स्पष्ट केले आहेत. 19. १९. Sugato bhagavā dvīhi padehā’diccabandhuno,Vibhāvitā hetu phalasatto’pakārasampadā; () आदित्यबंधू बुद्धांच्या 'सुगत' आणि 'भगवा' या दोन पदांनी कारण, फल आणि प्राण्यांवरील उपकार-संपत्ती स्पष्ट केली आहे. 20. २०. Thīrasārataro’dāruttuṅga sagguṇamerunā,Girirājā’pi nīcattaṃ jagāma jinarājino; () जिनांच्या (बुद्धांच्या) अतिशय दृढ, सारभूत, उदार आणि उत्तुंग अशा सद्गुणरूपी मेरू पर्वतासमोर पर्वतराज मेरू देखील ठेंगणा ठरला. 21. २१. Tassā’nupubbagambhīrasampuṇṇaguṇasāgare,Sāgaro’yaṃ paricchinno bindumattaṃ’va khāyati; () त्यांच्या अनुक्रमे खोल आणि परिपूर्ण अशा गुणरूपी सागरामध्ये हा मर्यादित महासागर केवळ एका थेंबासारखा वाटतो. 22. २२. Thāvarā’calapatthiṇṇapatiṭṭhāguṇabhumiyā,Nopeti paṃsupathavī kalabhāgampi satthuno; () शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) स्थिर, अचल, विस्तीर्ण आणि प्रतिष्ठित अशा गुणरूपी भूमीसमोर ही मातीची पृथ्वी तिच्या एका अंशानेही बरोबरी करू शकत नाही. 23. २३. Cakkavāḷasahassāni sambādhikaḷitāni’va,Guṇalesānubhāvena dissanteravibandhuno; () आदित्यबंधू बुद्धांच्या गुणांच्या लेशमात्र प्रभावामुळे हजारो चक्रवाळ देखील अरुंद वाटू लागतात. 24. २४. Anantāpariyantena guṇākāyena satthuno,Ākāso’mananto’pi antabhuto’va gamyate; ()Evaṃ buddhaguṇānantāpariyantā acintiyā,Avāciyā’nopameyyā ahoacchariyabbhutā; () शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) अनंत आणि अमर्याद गुणसमूहामुळे अनंत आकाश देखील त्यात सामावल्यासारखे वाटते. अशा प्रकारे, बुद्धगुण अनंत, अमर्याद, अचिंत्य, अवाच्य, अनुपमेय आणि अत्यंत आश्चर्यकारक व अद्भुत आहेत. Itimedhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santikenidāte navannamarahādiguṇānaṃ saṅkhepanayaparidīpo अशा प्रकारे, मेधानंद नावाच्या यतींनी रचलेल्या, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या 'जिनवंशदीप' या ग्रंथातील 'संतिकेनिदान' अंतर्गत 'अर्हत' इत्यादी नऊ गुणांचा संक्षेप स्पष्ट करणारा हा भाग समाप्त झाला. Sattavīsatimosaggo. सत्ताविसावा सर्ग. 1. १. DhutanijjharacāmarānilenaSisire kūṭabhujehi gijjhakūṭe,HaribhudharahāridehadhāriViharanto karuṇākaro kadāci; () एकदा, सुवर्णपर्वतासारखे मनोहर शरीर धारण करणारे कारुणिक (भगवान बुद्ध), थंडगार निर्झरांच्या चामररूपी वाऱ्याने युक्त अशा गिज्झकूट (गृध्रकूट) पर्वताच्या शिखरांवर विहार करत असताना; 2. २. Vasamāna masesabhikkhusaṅghaṃIha rājaggahanāmarājadhānyā,Varamaṇḍalamāla mānayassuMunirānandayanindamiccavoca; () या राजगृह नावाच्या राजधानीत राहणाऱ्या संपूर्ण भिक्खू संघाला येथील श्रेष्ठ मंडळमाळात (वर्तुळाकार सभागृहात) एकत्र आण, असे मुनींनी (आदरणीय) आनंदाला सांगितले; 3. ३. Yati sampati sannipātayitvāYatisaṅghaṃ yatirājamabruvī so,RucirañjalipūjitaṅghikañjoSamayaṃ maññatha yassadāni bhante; () त्यानंतर त्या (आनंदाने) भिक्खू संघाला एकत्र बोलावून, सुंदर अंजलीने (हात जोडून) मुनिराजांच्या (बुद्धांच्या) चरणकमलांची पूजा केली आणि ते म्हणाले, "भन्ते! आता आपण योग्य वेळ समजावी (आपल्या आगमनाची वेळ झाली आहे);" 4. ४. Atha kho sugato tato’higantvāNavasañjhāghanaraṃsivippakiṇṇo,Varamaṇḍalamāḷa motaritthaRavi mandāramivodayā’calamhā; () त्यानंतर, नवीन संध्येच्या दाट किरणांनी वेढलेल्या सूर्याने उदयाचलावरून मंदार पर्वतावर उतरावे, त्याप्रमाणे सुगतांनी तेथून निघून त्या श्रेष्ठ मंडळमाळात प्रवेश केला; 5. ५. Tahi māsanamatthake nisinnoMigarājāriva kañcanācalagge,Parisāsu visārado abhāsiMunirājā’parihāniyeca dhamme; () सुवर्णपर्वताच्या शिखरावर बसलेल्या सिंहराजाप्रमाणे तेथे आसनावर विराजमान होऊन, परिषदेमध्ये अत्यंत निर्भयपणे मुनिराजांनी अपरिहानीय धम्माचा (ऱ्हास न होणाऱ्या तत्त्वांचा) उपदेश केला; 6. ६. Abhinkhamiya’mbalaṭṭhikāyaṃViharanto bhagavā tato puramhā,NavapallavamaṇḍitambasākhīRiva’nubyañjanacārurūpakāso; () त्यानंतर त्या नगरातून निघून अंबलट्ठिकेकडे जात असताना, नवीन पालवीने नटलेल्या आंब्याच्या फांदीप्रमाणे अनुव्यंजनांनी (उत्कृष्ट लक्षणांनी) सुशोभित आणि सुंदर शरीरकांती असणारे भगवान तेथे विहार करू लागले; 7. ७. Itisīlapabhāvito samādhiSaphalo cittapabhāvitā ca paññā,Saphalā’ti pavattadhammacakkoAtha nālandamupāgamī sasaṅgho; () "शीलाने भावित केलेला समाधी महाफळ देणारा ठरतो आणि समाधीने (चित्ताने) भावित केलेली प्रज्ञा महाफळ देणारी ठरते," अशा प्रकारे धम्मचक्र प्रवर्तित करत (धम्माचा उपदेश करत) भगवान भिक्खू संघासह नालंदा येथे पोहोचले; 8. ८. Tahi mambavane yathābhirantaṃViharantaṃ tamupecca theranāgo,Makahītañjalimañjarika sirenaCaraṇacanda mavandi sāriputto; () तेथे आंब्याच्या वनात (आम्रवनात) यथेच्छ विहार करणाऱ्या भगवंतांकडे जाऊन, स्थवीरश्रेष्ठांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्या सारिपुत्तांनी आपल्या डोक्यावर हात जोडून त्यांच्या चंद्रसमान चरणांना वंदन केले; 9. ९. Sunisajja asajjamānañāṇaṃBhagavantaṃ pacuraṃ abhitthavanto,Nadi sihanibho abhītavācaṃBhagavā ca’bbhanumodi bhāsitaṃ taṃ; () तेथे आदराने बसून, अनासक्त ज्ञान असणाऱ्या भगवंतांची विपुल स्तुती करत त्यांनी सिंहासारखी निर्भय वाणी उच्चारली (सिंहनाद केला) आणि भगवंतांनीही त्यांच्या त्या भाषणाची प्रशंसा (अनुमोदन) केली; 10. १०. Kathayaṃ adhisīlacattapaññā-Paṭisaññuttakathaṃ tahiṃ vasitvā,Yatisaṅghapurakkhato tato soAgamā pāṭaligāmamuggadhīmā; () तेथे वास्तव्य करून शील, समाधी (चित्त) आणि प्रज्ञा याविषयीचा उपदेश करत, भिक्खू संघासह ते परम बुद्धिमान (भगवान) तेथून पाटलिगामाकडे गेले; 11. ११. Muni pāṭaligāmupāsakānaṃAnukampāya sumāpite nivāse,Nivasaṃ savaṇañjalīhi peyyaṃVadhuraṃ dhammasudhārasaṃ adāsi; () पाटलिगामातील उपासकांवर अनुकंपा करून, त्यांनी तयार केलेल्या निवासस्थानात राहून, मुनींनी (बुद्धांनी) त्यांना कानांच्या अंजलीने पिण्यायोग्य असा मधुर धम्म-अमृताचा रस दिला; 12. १२. Acirāpagatesu’pāsakesuBhagavā pāṭaligāmikesu tesu,Janasuññaniketanaṃ anaññoPavisitvāna akāsi sīhaseyyaṃ; () पाटलिगामातील ते उपासक निघून गेल्यानंतर काही वेळातच, भगवंतांनी लोकशून्य अशा शांत गृहात प्रवेश करून सिंहशय्या (उजव्या कुशीवर झोपण्याची मुद्रा) केली; 13. १३. Magadhādhipatissa bhupatissaNagaraṃ tatra sunidhavassakārā,Sacivā tidasehi mantayitvāViya tasmiṃsamaye sumāpayanti; () त्या वेळी मगधराज अजातशत्रूचे सुनिध आणि वस्सकार हे मंत्री, जणू काही देवलोकातील देवांसोबत सल्लामसलत केल्याप्रमाणे तेथे एका नगराची (पाटलिपुत्राची) उभारणी करत होते; 14. १४. Abhipassiya dibbacakkhunā taṃBhagavā’nanda mavoca hessate’daṃ,Ariyā’yatanaṃ vaṇippatho’tiNagaraṃ pāṭaliputtanāma maggaṃ; () दिव्यचक्षूने हे पाहून भगवान आनंदाला म्हणाले, "हे आनंद! हे पाटलिपुत्र नावाचे नगर भविष्यात आर्यांचे निवासस्थान आणि व्यापाराचे एक मोठे केंद्र बनेल;" 15. १५. Mithubhedavasena aggitovāDakato pāṭaliputtasaññino kho,Nagarassa kadāci antarāyāMuni vedehamuniṃ tayo’tya’voca; () मुनींनी विदेहमूनींना (आनंदाला) सांगितले की, "या पाटलिपुत्र नगराला भविष्यात तीन गोष्टींपासून धोका असेल: अग्नी, पाणी आणि आपसातील कलह (भेद);" 16. १६. Tadahe’vupasaṅkamiṃsu yenaBhagavā tena sunīdhavassakārā,JinapādakirīṭaphuṭṭhasīsāAbhisitte’va khaṇaṃ lasiṃsu’ ho te; () त्याच दिवशी सुनिध आणि वस्सकार हे दोघे जेथे भगवान होते तेथे आले. जिनांच्या (बुद्धांच्या) चरणांना आपले मस्तक टेकवून ते दोघे जणू काही राज्याभिषेक झाल्यासारखे क्षणभर शोभून दिसले; 17. १७. Thirasāraguṇena dhammaraññoDhanudaṇḍeva ṭhitā nataṅakgayaṭṭhi,Tadubho savivā nimantayiṃsuSugataṃ ajjatanāya bhojanena; () धम्मराजाच्या (बुद्धांच्या) दृढ आणि श्रेष्ठ गुणांमुळे नम्र होऊन, धनुष्यासारखे लवून त्या दोघांनी सुगतांना त्या दिवशीच्या भोजनासाठी आदरपूर्वक आमंत्रित केले; 18. १८. Adhivāsana massa te vidatvāPaṭiyattehi paṇītabhojanehi,Bhagavanta matappayuṃ sasaṅgaṃKamalāvāsanivāsagaṃ sahatthā; () भगवंतांनी आमंत्रण स्वीकारल्याचे जाणून, त्यांनी स्वतःच्या हाताने उत्तम अन्न तयार करून भिक्खू संघासह भगवंतांना तृप्त केले; 19. १९. Bhagavā’tha sunīdhavassakāreParibhutto apanītapattapāṇī,Anumodi nipīya dhammapānaṃPacuraṃ pītiphuṭantarā’bhavuṃ te; () भोजन झाल्यावर आणि पात्रातून हात काढून घेतल्यानंतर, भगवंतांनी सुनिध व वस्सकार यांना धम्माचा उपदेश करून अनुमोदन दिले, ज्यामुळे ते दोघे अंतःकरणातून अत्यंत आनंदित झाले; 20. २०. Anuyantajanehi dhammaraññoVajato bhikkhupūrakkhatassa tamhā,Puthuloratalena yaṃ visālaṃNagaradvāra manantaribabhuva; () भिक्खू संघासह आणि अनुयायी लोकांसह तेथून जाणाऱ्या धम्मराजांच्या (बुद्धांच्या) मार्गात जे विशाल आणि रुंद नगरद्वार आले; 21. २१. Iti gotamabuddhapādaphuṭṭhaṃTadidaṃ dvāra mahosī gotamākhyaṃ,Tahi motari yattha kākakapeyyāMuni gaṅgākhyasavanti tuṅgavīci; () गौतम बुद्धांच्या चरणांचा स्पर्श झाल्यामुळे त्या द्वाराला 'गोतमद्वार' असे नाव पडले. त्यानंतर मुनी (बुद्ध) गंगा नदीच्या तीरावर आले, जिचे पाणी कावळ्यालाही सहज पिता येईल इतके काठोकाठ भरलेले होते आणि ज्यामध्ये उंच लाटा उसळत होत्या; 22. २२. Bahaḷā’nilabhaṅgavīcimālā-Lulitāyā’ti gabhīraninnagāya,Ya manaṅgapabhaṅguro taritthaTayidaṃ gotamatitthanāma māsi; () वेगवान वाऱ्यामुळे निर्माण झालेल्या लाटांनी खळाळणाऱ्या त्या खोल नदीला मारविजेत्या भगवंतांनी जेथून पार केले, त्या घाटाला 'गोतमतीर्थ' असे नाव मिळाले; 23. २३. Sugato paratīrago’ghatiṇṇoJanataṃ passiya sāvakehi saddhiṃ,Taraṇattha mulumpakullanāvāPariyesanta mudānagātha māha; () महापूर पार करून पलीकडच्या तीरावर पोहोचलेल्या सुगतांनी, आपल्या श्रावकांसह नदी पार करण्यासाठी तराफे, सांगडी आणि नौका शोधणाऱ्या लोकांना पाहून ही उदान-गाथा (आनंदोद्गार) म्हटली; 24. २४. Narasārathi yena bhumikantā-Makuṭākārakuṭīhi nāvakāso,Upasaṅkami tena koṭigāmoUditambhoru hu’pāhanappitaṅghī; () मानवांचे सारथी असणारे आणि उमललेल्या कमळासारखे चरण असणारे भगवान तेथून कोटिगामाकडे गेले, जेथे सुंदर घरांची दाटी झाली होती; 25. २५. Ahamasmi pabuddhasaccadhammoPunaruppatti nacatthi me’ti vatvā; Tahi movadi vāsago tisikkhā-Paṭisaṃyuttakathāya bhikkhusaṅghaṃ; () "मी सत्य धम्माचा साक्षात्कार केला आहे आणि आता माझा पुनर्जन्म नाही," असे सांगून तेथे वास्तव्य करत असताना त्यांनी भिक्खू संघाला त्रिशिक्षेशी (शील, समाधी, प्रज्ञा) संबंधित उपदेश केला; 26. २६. Muni nātikanāmagāmayātoKathitānandayatindapuṭṭhapañho,Paridīpayi dhammadappaṇākhyaṃPariyāyaṃ gatipaccavekkhaṇāya; () त्यानंतर नातिका नावाच्या गावात गेलेल्या मुनींनी, मुनिश्रेष्ठ आनंदाने विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देत, गतीचे (पुनर्जन्माचे) निरीक्षण करण्यासाठी 'धम्मादर्श' (धम्म-दर्पण) नावाचा उपदेश स्पष्ट केला; 27. २७. Arahādiguṇakaroka mahesiViharaṃ tatrapi giñjakānivāse,Piṭakattayasaṅgahaṃ vasinaṃAdhisīlādikathaṃ kathesi bhīyyo; () अर्हत आदि गुणांची खाण असणाऱ्या त्या महर्षींनी (बुद्धांनी) तेथे विटांच्या घरात (गिंजकावसथ येथे) विहार करत असताना, जितेंद्रिय भिक्खूंना पुन्हा एकदा शील, समाधी आणि प्रज्ञा याविषयी सविस्तर उपदेश केला; 28. २८. Sugato pagato sabhikkhusaṅghoAtha vesālipuriṃ purīnamaggaṃ,Tahi mambavane vasaṃ vasinaṃSatipaññāparamaṃ abhāsi dhammaṃ; () त्यानंतर सुगत भिक्खू संघासह नगरांमध्ये श्रेष्ठ अशा वैशाली नगरीत गेले. तेथील आम्रवनात वास्तव्य करत असताना त्यांनी जितेंद्रिय भिक्खूंना स्मृती (सती) आणि प्रज्ञेविषयीच्या श्रेष्ठ धम्माचा उपदेश केला; 29. २९. Jinagandhagajo mama’mbapāli-Gaṇikā ambavane’ni’dāni sutvā,Abhiruyha payāsi bhaddayānaṃKucabhārātisamiddhabhattibhārā; () "जिनांमधील गंधहत्ती (बुद्ध) माझ्या आम्रवनात आले आहेत," हे ऐकून अंबापाली गणिकेने अत्यंत भक्तीभावाने एका सुंदर रथात बसून तिकडे प्रस्थान केले; 30. ३०. Gaṇikā’tha katañjalinisinnāGhanapīnatthanabhārarumbhīteva,KaravikavirāvamañjughosoMadhuraṃ dhamma mabhāsi tāya satthā; () त्यानंतर हात जोडून बसलेल्या त्या गणिकेला, कोकिळेसारखा (किंवा करविक पक्षासारखा) मधुर आवाज असणाऱ्या शास्त्यांनी (बुद्धांनी) मधुर धम्माचा उपदेश केला; 31. ३१. Katabhattanimantanā pasādaṃRasanādāmasarehi vāharanti,Pavidhāya padakkhiṇaṃ munindaṃAgamā haṃsavadhuva mandiraṃ sā; () भोजनाचे आमंत्रण देऊन आणि आपला आनंद व्यक्त करून, मुनींद्रांना (बुद्धांना) प्रदक्षिणा घालून ती हंसिणीप्रमाणे डौलदार चालीने आपल्या घरी परतली; 32. ३२. Ahatāhatanīlapītaratta-Sitamañjiṭṭhavirāgasāṭakehi,Sunivatthasupārutā’bhirūḷhāSuraputtāriva bhaddabhaddayānaṃ; () निळे, पिवळे, तांबडे, पांढरे आणि मंजिष्ठा रंगाचे सुंदर वस्त्र परिधान केलेले आणि उत्तम रथांवर आरूढ झालेले लिच्छवी राजकुमार जणू देवपुत्रांसारखे दिसत होते; 33. ३३. Atha licchavirājarājaputtāUpasaṅkamma paṇamma dhammarañño,NakharaṃsipabandhasindhutīreSamayuṃ maggaparissamaṃ nisinnā; () त्यानंतर त्या लिच्छवी राजांनी आणि राजपुत्रांनी धम्मराजांच्या (बुद्धांच्या) जवळ येऊन त्यांना प्रणाम केला आणि प्रवासाचा थकवा घालवण्यासाठी ते तेथे बसले; 34. ३४. Vilasiṃsu kiriṭabhiṅgamālā-Viraḷā licchavikañjakosarāsi,RavibandhavadhammabhākarenaPhuṭitā’dhaṭṭhitasilagandhasāli; () सूर्यसमान असणाऱ्या बुद्धांच्या धम्मरूपी किरणांनी प्रफुल्लित झालेल्या कमळांच्या समूहाप्रमाणे, मुकुट धारण केलेले ते लिच्छवी राजे तेथे शोभून दिसत होते; 35. ३५. SaphalīkatadullabhantabhāvāViphalībhutanimantānā janā te,VirajaṅghirajopisaṅgamoḷīPura mārūḷharathā tato payāsuṃ; () मानवी जन्माचे सार्थक करून घेणारे परंतु भोजनाचे आमंत्रण देण्यास उशीर झाल्यामुळे निराश झालेले ते लिच्छवी राजे, रथांवर आरूढ होऊन तेथून आपल्या नगराकडे परतले; 36. ३६. JanalocanatoraṇākarāḷaṃAvatiṇṇo vimalañjasaṃ sasaṅgho,Gaṇikāya gharaṃ mahesi pātoCaraṇakkantathalambujo jagāma; () दुसऱ्या दिवशी सकाळी, लोकांच्या उत्सुक नजरांच्या साक्षीने, महर्षी (बुद्ध) भिक्खू संघासह आपल्या चरणकमलांनी भूमी सुशोभित करत त्या गणिकेच्या (अंबापालीच्या) घरी गेले; 37. ३७. KatabhojanasaṅgabhāvasāneGaṇikā pañjalikā nisajja dhammaṃ,Sunisamma sasāvakassa’dāsiSugatassa’mbavanaṃ samiddhasaddhā; () भोजन आटोपल्यानंतर, त्या गणिकेने हात जोडून बसून धम्म ऐकला आणि अत्यंत श्रद्धेने तिने आपले ते आम्रवन श्रावकांसह सुगतांना दान केले; 38. ३८. Muni rambavanaṃ paṭiggahetvāViharitvātahimeta deva dhammaṃ,Kathayaṃ adhisīlacittapaññā-Paramaṃ beḷuvagāmakaṃ jagāma; () मुनींनी (बुद्धांनी) त्या आम्रवनाचा स्वीकार केला आणि तेथे काही काळ राहून शील, समाधी आणि प्रज्ञेचा उपदेश करत ते वेळुवगाम (बेलुवग्राम) येथे गेले. 39. ३९. Ahamettha vasāmi bhikkhave’koSamaṇhe’ttasahāyakehi tumhe,Upagacchatha vassa massamesuMuni vesālisamanatatotya’bhāsi; () भिक्खूहो, मी येथेच (वेळुवगामकात) वर्षावास करीन. तुम्ही सर्वजण वैशालीच्या सभोवताली आपापल्या मित्रांसोबत, परिचितांसोबत आश्रमांमध्ये वर्षावासासाठी जा, असे मुनींनी (भगवंतांनी) म्हटले. 40. ४०. Jitamārabalasasa beḷuvasmiṃAtha vassupagatassa ghorarogo,Udapādi ca māraṇantikā’suṃKaṭukā kāyikavedanā’tibāḷhā; () मारबलावर विजय मिळवलेल्या भगवंतांना वेळुवगाम येथे वर्षावासाला बसले असताना तीव्र, प्राणघातक आणि अत्यंत वेदनादायी शारीरिक आजार उद्भवला. 41. ४१. Adhivāsanakhantipārago soSukhadukkhesu tulāsamo tadāni,Bhagavā avihaññamānarūpoAdhivāsesi sato ca sampajāno; () सहनशीलता आणि क्षतीच्या पार गेलेले, सुख-दुःखात समतोल राहणारे, व्याकुळ न होता भगवंतांनी सजग आणि जागरूक (सतो च संपजानो) राहून त्या वेदना सहन केल्या. 42. ४२. Anapekkhiya tāva bhikkhusaṅghaṃIdhu’paṭṭhākanivedanaṃ akatvā,Analanti mamā’nupādisesa-Parinibbānapadaṃ sace labheyyaṃ; () भिक्खू संघाला न सांगता आणि माझ्या उपस्थायकाला (सेवकाला) कोणतीही पूर्वकल्पना न देता, माझे अनुपधिशेष परिनिर्वाण होणे योग्य नाही. 43. ४३. Vīriyena paṭippaṇāmayitvāBalavā’bādha malabbhayāpanīyaṃ,Paṭisaṅkharaṇārahaṃ visesaṃSamadhiṭṭhāya sajīvitindriyassa; () आपल्या वीर्याने (प्रयत्नाने) त्या तीव्र आणि असाध्य आजाराला दाबून ठेवून, त्यांनी आपल्या जीवनेंद्रियाचे रक्षण करण्यासाठी विशेष अधिष्ठान केले. 44. ४४. Bhagavā’tha samādhi mappayitvāPaṭipassambhiya dukkhavedanaṃ so,Pavihāsi mahāvipassanāyaNahi vikkhamhita vedanā punāsuṃ; () त्यानंतर भगवंतांनी समाधी लावून त्या दुःखद वेदनेला शांत केले आणि महाविपश्यनेमध्ये विहार केला, ज्यामुळे त्या वेदना पुन्हा उद्भवल्या नाहीत. 45. ४५. Ravibandhu vihārato’higantvāBahichāyāeraṇaṅgaṇappadese,Sunisajji susajajitā sanamhiPariyuṭṭhāya lahuṃ gilānabhāvā; () आजारपणातून लवकर बरे होऊन, सूर्यवंशज (भगवंत) विहारातून बाहेर आले आणि बाहेरील सावलीत असलेल्या अंगणात, व्यवस्थित तयार केलेल्या आसनावर बसले. 46. ४६. Jitajātijarārujo nisīdiYahimānandatapodhano’ pagamma,Tahi mañjaliko mayā sudiṭṭhaṃKhamanīyaṃ tava sāta miccavoca; () जन्म, जरा आणि रोगांवर विजय मिळवलेले भगवंत तेथे बसले असता, तपस्वी आनंद त्यांच्याजवळ आले आणि हात जोडून म्हणाले, 'भंते, मी पाहिले आहे की आपण आता बरे आहात आणि सुखात आहात.' 47. ४७. Tava bāḷhagilānatāya bhanteMama patthaṅghano viya’ttabhāvo,Sakalāpi disā’nupaṭṭhahantiNapi dhammā paṭibhanti manti vatvā; () 'भंते, आपल्या तीव्र आजारपणामुळे माझे शरीर जणू शिथिल झाले होते, मला सर्व दिशा अंधकारमय वाटत होत्या आणि मला धर्मही सुचत नव्हता,' असे आनंद म्हणाले. 48. ४८. Apicā’si mame’sa sāvakānaṃHadayassā’salavo nakiñcivatvā,Bhagavā napanā’nupādisesa-Parinibbāna padaṃ bhaje’ti bhante; () 'परंतु माझ्या मनात एक आशेचा किरण होता की, जोपर्यंत भगवंत भिक्खू संघाला काही सांगत नाहीत, तोपर्यंत ते अनुपधिशेष परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाहीत.' 49. ४९. Yamanantarabāhiraṃ karitvāNanu cā’nandapakāsito hi dhammo,Gurumuṭṭhi tathāgatesu natthiVada kiṃ patthayate mame’sa saṅgho; () भगवंत म्हणाले, 'आनंदा, मी कोणताही भेद न ठेवता (आत आणि बाहेर) धर्म प्रकाशित केला आहे. तथागतांच्या मुठीत काही गुप्त (गुरुमुठ्ठी) नाही. मग हा संघ माझ्याकडून आणखी काय अपेक्षा करतो?' 50. ५०. Adhunā’ha masīti vassikosmiParijiṇṇosmi tathāgatassa kāyo,Sakaṭaṃviya jajjaraṃ jarāyaBhiduro vattati vekhamissakena; () 'आता मी ऐंशी वर्षांचा झालो आहे, तथागतांचे हे शरीर जीर्ण झाले आहे. जशी एखादी जुनी गाडी बांबूच्या साहाय्याने कशीबशी चालते, तसेच हे शरीर चालत आहे.' 51. ५१. SanimittakavedanānirodhāUpasampajja vimuttijaṃ samādhiṃ,Vihareyya yadā tadāttabhāvoVayadhammopi atīvaphāsuhoti; () 'जेव्हा मी सर्व निमित्त आणि वेदनांच्या निरोधाने विमुक्तीजन्य समाधी प्राप्त करून विहार करतो, तेव्हाच हे शरीर अधिक सुखावह होते.' 52. ५२. Adhunāga miva’ttadhammadīpāBhavathā’naññaparāyaṇāttha tumhe,Bhagavāvadi te’va sattamā’tiSamaṇā bhāvitakāya cittapaññā; () 'म्हणूनच, तुम्ही स्वतःच स्वतःचे दीप (अत्तदीप) व्हा, धर्मालाच आपले शरण बनवा, दुसऱ्या कोणाला शरण जाऊ नका.' असे भगवंतांनी त्या श्रेष्ठ, भावनाशील, चित्त आणि प्रज्ञा विकसित केलेल्या श्रमणांना सांगितले. 53. ५३. Punarāgami tattha vutthavassoBhagavā jetavanaṃ mahāvihāraṃ,Upagamma tadāni dhammasenā-Pati satthāra mavandi sāriputto; () तेथे वर्षावास संपवून भगवंत पुन्हा जेतवन महाविहारात आले. तेव्हा धर्मसेनापती सारिपुत्तांनी शास्त्यांचे (बुद्धांचे) वंदन केले. 54. ५४. Vividhiddhivikubbaṇaṃ vidhāyaYatināgo muninā katāvakāso,Tava pacchimadassananti vatvāNivuto pañcasatehi satthukappo; () विविध ऋद्धी-प्रातिहार्य दाखवून, मुनींनी (बुद्धांनी) परवानगी दिल्यावर, 'हे आपले अंतिम दर्शन आहे' असे सांगून, पाचशे भिक्खूंसह ते (सारिपुत्त) निघून गेले. 55. ५५. Abhinamma padakkhiṇaṃ karitvāBhagavantaṃ samupecca mātugehaṃ,Janito’varake nipajjaka mañceParinibbāyi tadā’si bhūmicālo; () भगवंतांना प्रदक्षिणा घालून, ते आपल्या मातेच्या घरी गेले आणि ज्या खोलीत त्यांचा जन्म झाला होता, तेथील खाटेवर पडून त्यांनी परिनिर्वाण प्राप्त केले. तेव्हा मोठा भूकंप झाला. 56. ५६. Atha kolitanāmatheranāgoParinibbāyi tathā katāvakāso,Puna dhātusarīra mappayitvāMunikārāpayi cetiyāni tesaṃ; () त्यानंतर कोलीत नावाचे महास्थवीर (महामोग्गल्लान) यांनीही परवानगी घेऊन परिनिर्वाण प्राप्त केले. मुनींनी (बुद्धांनी) त्यांच्या धातूंचे (अस्थींचे) संकलन करून त्यांच्यासाठी चैत्य (स्तूपांची) निर्मिती करवली. 57. ५७. JanalocanapīyamānarūpoMuni vesālipuraṃ kamena patvā,Sunivatthasupāruto kulesuCari piṇḍāya karī’va sericārī; () लोकांच्या डोळ्यांना सुखावणारे रूप असलेले मुनी (भगवंत) हळूहळू वैशाली नगरात पोहोचले. व्यवस्थित चीवर परिधान करून ते हत्तीप्रमाणे शांतपणे घराघरांमध्ये पिंडपातासाठी फिरले. 58. ५८. Bhagavā paribhuttapātarāsoBhavatā’nandadivāvihārakāmo,Atha gaṇha nisīdananti vatvāGami cāpālasamaññacetiyaṃhi; () भगवंतांनी सकाळचे भोजन ग्रहण केल्यानंतर, आनंदाला म्हणाले, 'आनंदा, दुपारच्या विहारासाठी माझे आसन घे.' आणि ते चापाल चैत्याकडे गेले. 59. ५९. Atha kho bhagavā nisidi yenaTadupaṭṭhākavaro’pagamma tena,Katapañjaliko nisidi vatvāRamaṇīyaṃti udenacetiyampi; () त्यानंतर भगवंत जेथे बसले होते, तेथे त्यांचे श्रेष्ठ उपस्थायक (आनंद) आले आणि हात जोडून बसले. भगवंत म्हणाले, 'आनंदा, उदेन चैत्य रमणीय आहे.' 60. ६०. Sugatassa panī’ddhipādadhammāCaturo bhikkhu subhāvitā suciṇṇā,Bahulīkaḷitā’ti cāha bhīyyoMuni tiṭṭheyya sace khameyya kappaṃ; () 'आनंदा, ज्याने चार ऋद्धीपाद चांगल्या प्रकारे विकसित केले आहेत, सराव केला आहे, तो इच्छित असल्यास कल्पभर किंवा कल्पापेक्षा अधिक काळ जगू शकतो,' असे मुनींनी पुन्हा सांगितले. 61. ६१. KaruṇāparibhāvitāsayenaJitamārena tivāra mattamevaṃ,Ujukaṃ muninā karīyamāneVipulobhāsanimittajappanamhi; () करुणेने भरलेल्या अंतःकरणाने, मारविजेत्या मुनींनी (भगवंतांनी) अशा प्रकारे तीन वेळा स्पष्टपणे आणि विशाल प्रकाशाच्या निमित्ताने संकेत दिले. 62. ६२. Pariyuṭṭhitamānaso riva’ññoKharamārena pamuṭṭhamānaso so,Na ca taṃ paṭivijjhi neva yāciBhagavā tiṭṭhatu yāvatā’yukappaṃ; () परंतु क्रूर माराने मोहित केल्यामुळे आनंदांचे मन जणू विचलित झाले होते. त्यांनी तो संकेत ओळखला नाही आणि भगवंतांना कल्पभर राहण्याची विनंती केली नाही. 63. ६३. Vaja kaṅkhasi yassadānikālaṃPahitā’nandatapodhano’tivatvā,Vasavattivasikato muhuttaṃAvidūramhi nisīdi rukkhamūle; () 'आनंदा, आता तुला जे योग्य वाटेल ते कर,' असे भगवंतांनी सांगितल्यावर, तपस्वी आनंद तेथून उठून जवळच एका झाडाच्या मुळाशी जाऊन बसले. 64. ६४. Upagañchiya bodhaneyya bandhuBhagavā yena pamatta bandhu tena,Bhujagoriva bhuttanaṅgalenaAbhimānena anonataṅgayaṭṭhi; () त्यानंतर, बोधिसत्त्वांचे बंधू (भगवंत) जेथे बसले होते, तेथे पापी मार आला. तो एखाद्या नांगराने मारलेल्या सापासारखा गर्वाने ताठ उभा राहिला. 65. ६५. Ajapālasamaññino kadāciUruvelāya vaṭaddumassa mūle,Katakicca? Tayā katā paṭiññāLikhitā vattati cittapotthake me; () 'उरुवेला येथील अजपाल वटवृक्षाच्या मुळाशी आपण जी प्रतिज्ञा केली होती, ती माझ्या मनात कोरलेली आहे. आता आपले कार्य पूर्ण झाले आहे का?' 66. ६६. Samaṇā tava sāsanā’va tiṇṇāAdhunā dhammadharā’nudhammacārī,Paṭipattiratā bahussutā caSuviyattā suvisāradā vinītā; () 'आपल्या शासनातील श्रमण आता पार गेलेले, धर्मधरणारे, अनुधम्मचारी, प्रतिपत्तीत रमणारे, बहुश्रुत, सुविशारद आणि विनीत झाले आहेत.' 67. ६७. PaṭisiddhaparappavādivādāSahadhammena sapāṭihāriyaṃ te,Kathayanti kathāpayanti dhammaṃParinibbātu tato bhavantya voca, () 'ते परवाद्यांच्या वादाचे खंडन करून, सधर्माने आणि प्रातिहार्यासह धर्माचा उपदेश करतात. म्हणून आता आपण परिनिर्वाण प्राप्त करावे,' असे मार म्हणाला. 68. ६८. PariniṭṭhitasabbabuddhakiccoMunirevaṃ samudirite tivāraṃ,Analanti nirālayo bhavesuTadū’(pacchandasikaṃ) nisedhanāya; () सर्व बुद्धकृत्ये पूर्ण केलेले मुनी (भगवंत) जेव्हा माराने तीन वेळा असे म्हटले, तेव्हा भवांमध्ये अनासक्त राहून, त्याला नकार देण्यासाठी म्हणाले: 69. ६९. Appossukko samāno viharatu kalimā ho timāsaccayenaSaccālokappakāso durita tamahido pañcatāḷisavassaṃ; Sammā khīṇassineho tibhuvanabhavane dhammarājappadīpoNibbāyissatya’bhāsi tadahani vijahañcā’yu saṅkhāravegaṃ () 'हे पापी मारा, तू निश्चिंत राहा. आजपासून तीन महिन्यांनी, ज्यांनी पंचेचाळीस वर्षे सत्याचा प्रकाश पसरवला, पापांचा अंधार नष्ट केला, ज्यांचा स्नेह पूर्णपणे क्षीण झाला आहे, ते तिन्ही लोकांचे धर्मराजप्रदीप परिनिर्वाण पावतील.' असे सांगून त्यांनी त्याच दिवशी आयुष्यसंस्काराचा त्याग केला. 70. ७०. Cāpāle cetiye’vaṃ vijahati satiyā sampajaññenavāyu-Saṅkāre bhūmicālo bhavi paṭupaṭahārāva gambhiraghoso,Gajjiṃsu vijjurājibhujasatapahaṭā sukkhajimūtabheriLoko sokandhakāre paripati janito bhiṃsano lomahaṃso; () चापाल चैत्यामध्ये अशा प्रकारे स्मृती आणि संप्रजन्याने आयुष्यसंस्काराचा त्याग केला असता, गंभीर आवाजासह मोठा भूकंप झाला. ढगांशिवाय विजा कडाडल्या आणि जणू दुंदुभी वाजल्या. संपूर्ण जग शोकाच्या अंधकारात बुडाले आणि अंगावर काटा आणणारी भीती निर्माण झाली. Itimedhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santike nidāne bhagavato āyusaṅkhārossajjana pavatti paridīpo aṭṭhavīsatimo saggo. मेधानंद नावाच्या यतीने रचलेल्या, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या 'जिनवंशदीप' मधील संतिके निदानात 'भगवंतांच्या आयुष्यसंस्काराचा त्याग' दर्शवणारा हा अठ्ठाविसावा सर्ग समाप्त झाला. 1. १. Yenā’nando vasati bhagavā tena gantvā nisinnoPādambhoje sumahiya suhebaddhamuddhāñjalihi,Bhante sukkhāsati ca elitā hiṃsano lomahaṃsoJāto kasmā vasumativadhū sampavedhītya’pucchi; () जेथे आनंद राहत होते, तेथे भगवंत गेले आणि बसले. आनंदांनी त्यांच्या चरणकमलांवर डोके ठेवून, हात जोडून विचारले, 'भंते, हा अंगावर काटा आणणारा भयंकर भूकंप कशामुळे झाला?' 2. २. Heṭṭhā’kāse balavapavane vāyamāne kadāciVātaṭṭhā yā salilapathavī taṭṭhitā paṃsubhumi,Saṅkampante yatharivatari lola kallolamāli-Majjhotiṇṇā pathavicalanaṭṭhāna mānanda ce’taṃ; () 'आनंदा, जेव्हा खालील आकाशात प्रचंड वारा वाहतो, तेव्हा वाऱ्यावर आधारलेले पाणी आणि पाण्यावर आधारलेली पृथ्वी कंपित होते, जशी लाटांच्या मध्ये सापडलेली नौका डळमळीत होते. हे पृथ्वी कंपित होण्याचे एक कारण आहे.' 3. ३. Appekacce samaṇa samaṇabrāhmaṇā appamāṇāĀposaññā sukhumapathavi bhāvitā santi yesaṃ,Pattābhiññā paricitavasī te samāpattilābhīKampentīmaṃ tadapi bhavate bhūmicālassa ṭhānaṃ; () काही श्रमण आणि श्रमण-ब्राह्मण, ज्यांनी अमर्याद आप-संज्ञा (पाण्याची भावना) किंवा सूक्ष्म पृथ्वी-संज्ञा विकसित केली आहे, ज्यांनी अभिज्ञा प्राप्त केली आहे, वशित्व प्राप्त केले आहे आणि जे समापत्ती प्राप्त करणारे आहेत, ते या पृथ्वीला कंपित करतात; हे देखील भूकंप होण्याचे एक कारण आहे. 4. ४. Gabbhokkanto bhacati ca yadā sampajāno satovaGabbhasmā nikkhamati carime attabhāve tadāpi,Sambodhiṃ vā purisanisaho bujjhate kampate’yāEte dhammā samaṇa mahato bhumicālassa hetu; () जेव्हा (बोधिसत्व) जागरूक आणि सजग राहून गर्भात प्रवेश करतात, आणि जेव्हा आपल्या अंतिम जन्मात गर्भातून बाहेर पडतात, तसेच जेव्हा ते पुरुषश्रेष्ठ संबोधी प्राप्त करतात (बुद्ध होतात), तेव्हा ही पृथ्वी कंपित होते. हे श्रमणा! हे महाभूकंपाचे (विविध) हेतू (कारणे) आहेत. 5. ५. Buddho hutvā bhuvananayano dhammacakkaṃ pajānaṃSaṃvattetī vijahati yadā cā’yusaṅkhāravegaṃ,Kampatye’sāpathavi phusate khandhanibbānadhātuṃĀnande’te mahatipathavikampanatthāya hetu; () बुद्ध होऊन, जगाचे नेत्र असणारे (भगवान) जेव्हा प्रजेसाठी धम्मचक्र प्रवर्तित करतात, जेव्हा ते आपल्या आयुष्य-संस्काराचा त्याग करतात, आणि जेव्हा ते स्कंध-निर्वाणधातूचा (परिनिर्वाणाचा) स्पर्श करतात, तेव्हा ही पृथ्वी कंपित होते. हे आनंदा! हे महापृथ्वी कंपित होण्याचे हेतू आहेत. 6. ६. Tabyāsenabbigatahadayā’nandamānandatheraṃAssāsetvā uparupari so desanaṃ vaḍḍhayitvā,Ānandā’haṃ karahacivasiṃ yassa nerañjarāyaNajjā tire jitajalamucassā’japālassa mūle; () त्या दुःखाने व्याकुळ झालेल्या स्थवीर आनंदांचे सांत्वन करून, आणि आपली देशना पुढे वाढवत ते (भगवान) म्हणाले, 'हे आनंदा! मी पूर्वी उरुवेला येथे नेरंजरा नदीच्या तीरावर, अजिताला जिंकणाऱ्या (किंवा छाया देणाऱ्या) अजपाल वटवृक्षाच्या मुळाशी राहत होतो;' 7. ७. Tatrā’gantvā phusatu bhagavā khandha nibbānadhātuṃIssāmāyāmalinahadayo pāpimā iccavoca,Laddhokāso punarapi kamamaṃ evamevā’bhiyāciAjjā’sīnaṃ paramarucire pya’tra cāpālacetye; () 'तेथे ईर्ष्या आणि मायेने मलीन हृदय असलेला पापी मार आला आणि म्हणाला, 'भगवंतांनी आता स्कंध-निर्वाणधातूचा स्पर्श करावा (परिनिर्वाण प्राप्त करावे).' संधी साधून त्याने आज पुन्हा एकदा, मी या अत्यंत सुंदर चापाल चेतियापाशी (चैत्यापाशी) बसलो असताना, तशीच याचना केली;' 8. ८. Apposasukekā tvamiha kalimā hohi māsehi tīhiKhandhānaṃ nibbuti bhagavato hessatī’ccetamatthaṃ,Ārocentena hi kasatimatā samapajaññena bhikkhuOssaṭṭho me jitanamucinā cā’yusaṅkhāradhammo; () 'हे पापी मारा! तू निश्चिंत राहा, आतापासून तीन महिन्यांनी भगवंतांचे स्कंध-निर्वाण (परिनिर्वाण) होईल.' अशा प्रकारे, हे भिक्खू! मी जागरूकतेने आणि सजगतेने मारविजेत्याच्या (किंवा माराच्या) समक्ष माझ्या आयुष्य-संस्काराचा त्याग केला आहे; 9. ९. Evaṃ vutte caraṇakamalacanda mānandatheroNatvā bhante bahujanahitatthāya tiṭṭhā’yukappaṃ,Vatatikkhattuṃ paramakaruṇācodito yācidāniNā’yaṃ kālo bhavati sugataṃ yāvanāyi’cca’voca; () असे म्हटले असता, स्थवीर आनंदांनी भगवंतांच्या चरणकमलांना वंदन करून, महाकरुणेने प्रेरित होऊन तीन वेळा अशी याचना केली, 'भंते! बहुजनांच्या हितासाठी आपण कल्पभर (आयुष्यभर) राहावे.' परंतु सुगतांनी (बुद्धांनी) त्यांना म्हटले, 'आनंदा! आता ही याचना करण्याची वेळ नाही;' 10. १०. Sambodhiṃ tvaṃ yadi bhagavato saddahanto’si kasmāNippīḷesī dasabala manullaṅghanīyā’bhilāpaṃ,Tasmiṃ tasmiṃ sati bhagavatā ka yamāne nimitteTumheve’taṃ viya kalimatā dukkatañcā’paraddhaṃ; () 'जर तुझा भगवंतांच्या संबोधीवर विश्वास आहे, तर तू दशबलांच्या (बुद्धांच्या) अनुल्लंघनीय वचनाचा आग्रह का धरलास? जेव्हा भगवंतांकडून वारंवार स्पष्ट संकेत दिले जात होते, तेव्हा (याचना न करणे) ही तुझीच चूक आणि अपराध होता;' 11. ११. Yāceyyāsi yadi dasabalaṃ ce paṭikkhippa vācāSatthā’datte tava tatiyakaṃ vippayogo piyehi,Naṇvā’kkhāto samaṇa paṭigacceva me saṅkhataṃ yaṃJātaṃ bhūtaṃ avipariṇataṃ taṃ kuto’ pe’ttha labbhā; () 'जर तू दशबलांना याचना केली असतीस, तर त्यांनी दोनदा नकार देऊन तिसऱ्यांदा तुझी याचना स्वीकारली असती. परंतु प्रिय गोष्टींचा वियोग हा निश्चितच आहे. हे श्रमणा! जे काही उत्पन्न झाले आहे, अस्तित्वात आले आहे, संस्कृत (संस्कारित) आहे, ते नाश पावणारे आहे; मग ते नष्ट होऊ नये असे कसे घडू शकते?' 12. १२. Ekaṃsenā’vitathavacasā saccasandhena cāyu-Saṅkhāro’ hīyati bhagavatā vyākatā’nanda bhikkhu,Yāsā vācā yathariva chiyāmuttakhāṇo tathā taṃPaccāgacche napunavacanaṃ jīvitārakkhahetu; () 'हे भिक्खू आनंदा! सत्यनिष्ठ आणि यथार्थ बोलणाऱ्या भगवंतांनी आपल्या आयुष्य-संस्काराचा त्याग केला आहे आणि तशी घोषणा केली आहे. थुंकलेल्या थुंकीप्रमाणे ते वचन आता केवळ जीव वाचवण्यासाठी मागे घेतले जाऊ शकत नाही;' 13. १३. Evaṃ vatvā sapadi sugato gandhanāgindagāmīYenāraññaṃ vipulamalakāsāravesāliyaṃ so,Kūṭāgāraṃ tadavasariyā’nandatherena saddhiṃIccābhāsī samaṇaparisaṃ sannipātehi sīghaṃ; () असे बोलून, गंधहत्तीप्रमाणे चालणारे सुगत तात्काळ स्थवीर आनंदांसह वैशालीतील विस्तीर्ण आणि स्वच्छ सरोवराजवळील महावनातील कूटागारशाळेत गेले आणि म्हणाले, 'श्रमणसंघाला (भिक्खू संघाला) त्वरित एकत्रित कर;' 14. १४. Evaṃ bhante lapitavacano sokasallena viddhoSohā’yasmā vasigaṇa mupaṭṭhānasāḷāya māsuṃ,Rāsikatvā mahitacaraṇo’pāhano tassa kālaṃĀrocesi gamiya bhagavā pīṭhikāyaṃ nisajja; () 'होय भंते,' असे म्हणून शोकरूपी शल्याने विद्ध झालेल्या त्या आयुष्यमान आनंदांनी त्वरित भिक्खू संघाला उपस्थानशाळेत (सभागृहात) एकत्रित केले. त्यानंतर भगवंतांच्या चरणी वंदन करून त्यांनी वेळ झाल्याचे सांगितले. मग भगवान तेथे जाऊन आसनावर विराजमान झाले; 15. १५. Āmantetvā samaṇaparisaṃ bodhipakakkhe bhavā meYete dhammā sayamadhigatā desitā sādhukaṃ vo,Uggaṇhitvā yathariva siyā sāsanañcaddhanīyaṃBhāvetabbā suparihariyā sevitabbā’ti vatvā; () श्रमणसंघाला संबोधित करून ते म्हणाले, 'माझ्याद्वारे स्वतः अनुभवलेले आणि तुम्हाला चांगल्या प्रकारे उपदेशिलेले जे बोधिपाक्षिक धम्म आहेत, ते तुम्ही नीट ग्रहण करावेत, जेणेकरून हे शासन (धम्म) दीर्घकाळ टिकून राहील. त्यांचे आचरण करावे, भावना करावी आणि सेवन करावे;' 16. १६. Nibbāyissatya’vaca bhagavā accayenā’cirenaTemāsānaṃ bhuvanabhavanu’jjotapajjotarūpo; Tumhe sampādayatha samaṇā appamādena sabbeSaṅkhārā yaṃ samudayamayā lakkhaṇabbhāhatā’ti; () जगाला प्रकाशित करणाऱ्या दिव्याप्रमाणे असणारे भगवान म्हणाले, 'आता फार काळ नाही, केवळ तीन महिन्यांनंतर तथागत परिनिर्वाण प्राप्त करतील. हे श्रमणांनो! तुम्ही सर्वजण अप्रमादाने (सजगतेने) साधना संपन्न करा. सर्व संस्कार (संस्कृत गोष्टी) हे उत्पन्न होणारे आणि नष्ट होण्याच्या लक्षणांनी युक्त आहेत;' 17. १७. Pubbaṇhe so karakisalayā’dhāna’viṭṭhānapattoPatto satthā pacuracaraṇo cīvaracchannaganto,GattobhāsāruṇitaparikhāvīthipākāracakkaṃCakkaṅkeha’ṅkitapadatalassālivesālināmaṃ; () (Yamakabandhanaṃ) सकाळच्या वेळी, हातामध्ये पात्र घेतलेले, चीवराने शरीर झाकलेले आणि शरीराच्या प्रभेने रस्ते, तटबंदी व भिंतींना आरक्त (लालसर) करणारे शास्ता (बुद्ध), ज्यांच्या पायाच्या तळव्यांवर चक्राचे चिन्ह अंकित होते, अशा वैशाली नगरीत प्रवेश करते झाले; 18. १८. Āhiṇḍitvā tahi manugharaṃ piṇḍa manvesamānoPacchābhattaṃ bhuvananayano locanindīvarehi,Taṃ vesāliṃ dviradagatimā’nanda nāgāpalokaṃOloketvā ida mavaca me pacchimaṃ dassana’nti; () तेथे घरोघरी फिरून पिंडपात (भिक्षा) गोळा केल्यानंतर, भोजनानंतर, जगाचे नेत्र असणाऱ्या आणि हत्तीसारखी संथ चाल असणाऱ्या भगवंतांनी हत्तीप्रमाणे वळून (नागापलोकनाने) वैशालीकडे पाहिले आणि म्हणाले, 'आनंदा! हे माझे वैशालीचे अंतिम दर्शन आहे;' 19. १९. Tambhāṭhānā nayanasubhagaṃ sevito sāvakehiBhaṇḍaggāmāṭavi mavasaṭo diṭṭhivādībhasīho,Nicchāretvā sarasamadhuraṃ dhammagambhīraghosaṃTaṇhākhīṇā mamapunabhavo bhikkhave natthya’bhāsi; () त्या नयनरम्य स्थानावरून, श्रावकांसह चालत, मिथ्या दृष्टीवाद्यांना पराभूत करणारे सिंहस्वरूप भगवान भंडगामच्या अरण्यात पोहोचले. तेथे मधुर आणि गंभीर धम्मघोष करत ते म्हणाले, 'हे भिक्खू! माझी तृष्णा क्षीण झाली आहे, आता माझा पुनर्जन्म नाही;' 20. २०. Tisso sikkhā pariharatha vo sādhukaṃ bhikkhave’tiEvaṃ vatvā matibhagavatibhattubhūto sayambhu,Tamhāgāmā punarupagamī hatthigāma’mbagāmaṃJambuggāmaṃ vamitagamano hatthivikkantigantā; () 'हे भिक्खू! तुम्ही तिन्ही शिक्षांचे (शील, समाधी, प्रज्ञा) चांगल्या प्रकारे पालन करा.' असे सांगून, बुद्धीमान आणि स्वयंभू असणारे भगवान त्या गावावरून पुढे हत्तीसारख्या पराक्रमी चालीने हत्थिगाम, अंबगाम आणि जंबुगाम येथे गेले; 21. २१. Patvā bhogāyatana manaso bhoganāmaṃ subhikkhaṃNibbhogo so nagaramaparaṃ bhāratibhatturūpo,Cittābhogaṃ kurutha samaṇā sādhukaṃtaṃ suṇāthaDesissāmī’tya’vadi caturo vo uḷārāpadese; () भोगनगर नावाच्या समृद्ध नगरात पोहोचल्यावर, सर्व भोगांपासून मुक्त असणारे आणि वाणीचे स्वामी असणारे भगवान म्हणाले, 'हे श्रमणांनो! मनाची एकाग्रता करा, लक्षपूर्वक ऐका, मी तुम्हाला चार महान प्रदेश (महापदेस) शिकवणार आहे;' 22. २२. Eso dhammo bhavati vinayo sāsanaṃ satthu cedaṃAbbhaññātaṃ vata bhagavato sammukhā me sutanti,Sakkhīkatvā yadi vadati maṃ bhikkhave koci bhikkhuNādatabbaṃ tadadhivacanaṃ nappaṭikkositabbaṃ; () 'हे भिक्खू! जर एखादा भिक्खू असे म्हणेल की, 'मी स्वतः भगवंतांच्या मुखातून हे ऐकले आणि ग्रहण केले आहे की हाच धम्म आहे, हाच विनय आहे आणि हेच शास्त्यांचे शासन आहे,' तर त्याचे ते बोलणे लगेच स्वीकारू नये आणि नाकारूही नये;' 23. २३. Pakkhittānaṃ mama tipiṭake tappadabyañjanānaṃYaṃyaṃṭhānaṃ avatarati saṃdissate niddhamettha,Gantabbaṃ vo sugahitamidaṃ bhāsitaṃ bhikkhunoti माझ्या त्रिपिटकातील त्या पदांशी आणि व्यंजनांशी त्याची तुलना करावी. जर ते सुत्ताशी जुळत असेल आणि विनयात दिसून येत असेल, तर 'हे भिक्खूचे बोलणे सुगृहीत (योग्य प्रकारे ग्रहण केलेले) आहे' असे मानून त्याचा स्वीकार करावा;
Chaḍḍetabbaṃ kavacanamitaraṃ duggahītanti no ce; () आणि जर ते जुळत नसेल, तर 'हे चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण केले गेले आहे' असे समजून त्याचा त्याग करावा; 24. २४. Āvāse yo viharati mahābhikkhusaṅgo amutraTherā bhikkhū tipiṭakadharā theravaṃsaddhajā ye,Yvābhiññāto paṭibalataro bhikkhu vā sammukhā meTesaṃ tesaṃ idamavagataṃ suggahītatti vutte; () किंवा जर एखादा भिक्खू असे म्हणेल की, 'अमुक एका विहारात मोठा भिक्खू संघ राहतो, ज्यामध्ये त्रिपिटकधारी आणि थेरवंशाचे ध्वज असणारे स्थवीर भिक्खू आहेत, किंवा माझ्या समक्ष असणारा एखादा अत्यंत विद्वान आणि समर्थ भिक्खू आहे, त्यांच्याकडून मी हे ऐकले आणि ग्रहण केले आहे;' 25. २५. Otāretvā tadapi vinaye satthu suttābhidhammeSaṃsandantaṃ yadipana paṭiggaṇhitabbaṃkata na noce,Cattāro me itivibhajite nippadesāpadeseDhāreyyātha’bruvi muni ranādhānagāhī sadā vo; () तर त्याचेही शास्त्यांच्या विनय, सुत्त आणि अभिधम्माशी पडताळणी करून, जर ते सुसंगत असेल तर त्याचा स्वीकार करावा, अन्यथा नाही. मुनींनी (बुद्धांनी) सांगितले की, 'तुम्ही या चार महापदेशांना नेहमी लक्षात ठेवावे;' 26. २६. Patvā pāvāpuravara matho’ropitakkhandhabhāroAmbāraññe viharati mamaṃ dhammarājāti sutvā,Tibbacchando javanamatino dassanassādanamhiCundo gantvā caraṇakamalaṃ vandi kammāraputto; () त्यानंतर पावा नावाच्या श्रेष्ठ नगरात पोहोचून, स्कंधांचा भार उतरवून ठेवणारे धम्मराज (बुद्ध) आंबराईत (आम्रवनात) विहार करत आहेत हे ऐकून, त्यांच्या दर्शनाच्या तीव्र इच्छेने आणि आदरभावाने लोहारपुत्र चुंद याने तेथे जाऊन त्यांच्या चरणकमलांना वंदन केले. 27. २७. Sammādhammassavaṇapasuto ekamantaṃ nisinnoSotāpanno paṭhamadivase dassanenevasatthu,Buddhaṃ paññābhagavatipatiṃ svatanāyā’bhiyācaṃCando pubbācalamiva gharaṃ pāvisi cundanāmo; () सद्धम्म-श्रवणात मग्न असलेला, पहिल्याच दिवशी शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) दर्शनाने सोतापन्न (स्रोतापन्न) झालेला, आणि एका बाजूला बसलेला 'चुंद' नावाचा लोहार, प्रज्ञेचे स्वामी असलेल्या भगवान बुद्धांना दुसऱ्या दिवशीच्या भोजनासाठी आमंत्रित करून, पूर्व पर्वतावर चंद्र प्रवेश करतो त्याप्रमाणे आपल्या घरात प्रवेश करता झाला. 28. २८. Sampādetvāgahapati bahuṃ tāyaratyā’vasāneKhajjaṃ bhojjaṃ sumadhutaraṃ sūkaraṃ maddavampi,Pakkhittojaṃ pacuravibhavo ñāpayī dhammaraññoKālo bhante’tarahi bhagavā niṭṭhitaṃ bhojananti; () त्या रात्रीच्या शेवटी, त्या श्रीमंत गृहपतीने (चुंदाने) अत्यंत मधुर असे खाद्य आणि भोज्य पदार्थ, तसेच 'सूकर-मद्दव' (एक विशिष्ट सुग्रास अन्न) तयार करून, धम्मराजाला (बुद्धांना) कळवले की, "भन्ते, वेळ झाली आहे, भगवंतांसाठी भोजन तयार आहे." 29. २९. Sālakkhandhāyatabhujayugo muggavaṇṇaṃ gahetvāPattaṃ pattatthavikapihitaṃ pakkanigrodhavaṇṇaṃ,Acchādetvā parivutavasi cīvaraṃ paṃsukūlaṃPāsādabbhantara mabhiruhī tassa sovaṇṇavaṇṇo; () सालाच्या फांदीसारखे लांब बाहू असलेल्या, पिकलेल्या वडाच्या फळासारखा रंग असलेल्या पिशवीत झाकलेले मूग-रंगाचे पात्र हातात घेतलेल्या, आणि पांसुकूल चीवर परिधान केलेल्या, सुवर्णवर्णी भगवंतांनी भिक्षूंच्या परिवारासह त्याच्या प्रासादात प्रवेश केला. 30. ३०. Bālādiccori’va dasabalo tāva pubbācalaggePaññattasmiṃ ratanakhavite bhaddapīṭhe nisajja,Āmantetvā jitadhanapatiṃ cundamādiccabandhuSatthāraṃ tvaṃ parivisiminā maddavenātya’bhāsi; () पूर्व पर्वताच्या शिखरावर उगवत्या सूर्याप्रमाणे, रत्नांनी जडवलेल्या तयार केलेल्या भद्रपीठावर (आसनावर) बसून, आदित्यबंधू दसबल (बुद्ध) चुंदाला उद्देशून म्हणाले, "तू मला (शास्त्याला) या 'मद्दव' अन्नाने वाढ." 31. ३१. Santappetvā sugatapamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ sahatthāMaṃsaṃ sobbhe nikhaṇiya tato satthubhuttāvasesaṃ,Bhatyā dhammassavaṇanirataṃ bodhayitvāpayāsiPūro paṅkeruhamiva jino cundakammāraputtaṃ; () सुगतांच्या (बुद्धांच्या) प्रमुखतेखालील भिक्षुसंघाला आपल्या हाताने तृप्त करून, आणि शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सांगण्यावरून उरलेले अन्न खड्ड्यात पुरून, धम्मश्रवणात मग्न असलेल्या चुंद लोहारपुत्राला भक्तीने प्रबोधित करून, जिन (बुद्ध) कमळाला प्रफुल्लित करणाऱ्या सूर्याप्रमाणे तेथून निघून गेले. 32. ३२. Bāḷhābādho balavakaṭukā vedanā tassa bhattaṃBhuttāvissā’bhavi bhagavato rattapakkhandikā’si,Vikkhambhetvā tamapi satimā sampajāno’vidūreMaggotiṇṇo muni rupagamīrukkhamūlaṃ kilanto; () ते भोजन ग्रहण केल्यानंतर भगवंतांना तीव्र आजार उद्भवला आणि रक्तातिसाराची (रक्तयुक्त जुलाब) अत्यंत वेदनादायक व तीव्र वेदना सुरू झाली. परंतु, स्मृतिमान आणि संप्रजन्य (जागरूक) राहून त्या वेदनेला आवरत, थकलेले मुनी (बुद्ध) मार्गावरून बाजूला होऊन एका झाडाच्या मुळाशी गेले. 33. ३३. Paññāpetvā catuguṇamupaṭṭhākathero adāsiYaṃ saṅghāṭiṃ narahari tahiṃ vissamatto nisajja,Gantvā’nandā’hara sarabhasaṃ tvaṃ pipāsāturassaPānīyyaṃ me nikhiladarathā nibbutassetya’bhāsī; () उपस्थायक थेर (आनंद) यांनी संघाटीची चार घड्या घालून आसन तयार केले. त्यावर विश्रांतीसाठी बसून नरश्रेष्ठ (बुद्ध) म्हणाले, "आनंदा, लवकर जा आणि तहानलेल्या माझ्यासाठी पाणी घेऊन ये, जेणेकरून माझा थकवा दूर होईल आणि मला शांतता लाभेल." 34. ३४. Yasmā bhatte sakaṭasatasañcārasambhinnamaggāGorūpānaṃ vigaḷitaṭī siṅgasaṅghaṭṭaṇena,Cakkacchinnā kalalakalusībhutasantattavāriNālaṃ pātuṃ salilamadhunā kunnadi sandate’dha; () "भन्ते, शेकडो गाड्यांच्या जाण्या-येण्यामुळे आणि गुरांच्या पायांच्या तुडवण्यामुळे या छोट्या नदीचे पाणी गढूळ, चिखलमय आणि दूषित झाले आहे, त्यामुळे ते आता पिण्यायोग्य राहिलेले नाही." 35. ३५. Accāsanne kakudhaviṭapīmūlasaṃsaṭṭhakulāVātakkhittā’malajalakaṇā sātasitodapuṇṇā,Sakkā bhante savati kakudhāsindhu gattāni sīkiṃKātuṃ pātuṃ dharaṇiramaṇi baddhahārābhirāmā; () "भन्ते, अगदी जवळच ककुधा नदी वाहत आहे, जिचे पाणी स्वच्छ, थंड आणि मधुर आहे. पृथ्वीच्या गळ्यातील सुंदर हाराप्रमाणे शोभणाऱ्या त्या ककुधा नदीचे पाणी पिण्यासाठी आणि स्नान करून शरीर थंड करण्यासाठी योग्य आहे." 36. ३६. Evaṃ vutte puna bhagavatā codito pattahatthoPatvā’nando kalalavisamaṃ kunnadītitthamāsuṃ,Netvā sitodaka malulitaṃ nimmalaṃ sandamānaṃÑato bhante pivatu bhagavā’tyā’ha buddhānubhāvo; () असे म्हटले असता, भगवंतांनी पुन्हा आज्ञा केल्यावर, हातात पात्र घेऊन आनंद तात्काळ त्या गढूळ नदीच्या घाटावर गेले. परंतु बुद्धांच्या प्रभावाने ते गढूळ पाणी अत्यंत स्वच्छ, निर्मळ आणि प्रवाही झाले. हे पाहून आनंद म्हणाले, "भन्ते, भगवंतांनी हे पाणी प्यावे." 37. ३७. Tasmiṃkāle samitatasiṇaṃ rukkhamūle nisinnaṃNaṃ disvāna’ṅkusanisitadhī pukkuso kamallaputto,Pabyākāsika paṭutarasamāpattiyākittanenaĀḷārassā’dhikavupasame attano’bhippasādaṃ; () त्या वेळी, तृष्णा शांत झालेल्या आणि वृक्षाच्या मुळाशी बसलेल्या भगवंतांना पाहून, मल्लपुत्र पुक्कुस याने आळार कालामांच्या समाधीच्या शांततेची प्रशंसा करत आपली त्यांच्यावरील गाढ श्रद्धा व्यक्त केली. 38. ३८. Gajjantisvā’sanisu parito niccharantīsu jātuVijjummālāsu ca galagalāyantiyā vuṭṭhiyāhaṃ,Saññibhuto nanu khaphasamāpattiyā santavittoNā’ssosiṃ bho sutikaṭuravaṃ nāddasaṃ rūpavāha; () "एकदा चोहोबाजूला विजा कडाडत असताना आणि मुसळधार पाऊस पडत असताना, मी (आळार कालाम) शुद्धीवर असूनही शांत चित्ताने समाधीत असल्यामुळे, तो भयानक आवाज ऐकला नाही आणि ती रूपेही पाहिली नाहीत." 39. ३९. Vuttaṃ sutvā’matarasahīraṃ uddharitvāna dhīmāSaddhābījaṃ panihita kamathā’ḷārakālāmakhette,Yebhuyyenā’samacupasame siṅgīvaṇṇe pasannoDatvā buddhaṃ saraṇa magamā sāṭakaṃ siṅgīvaṇṇaṃ; () हे ऐकून, बुद्धिमान भगवंतांनी अमृताचा वर्षाव करत आळार कालामांच्या शिष्याच्या मनात श्रद्धेचे बीज पेरले. त्या अतुलनीय शांततेने अत्यंत प्रसन्न होऊन, पुक्कुसाने सोन्याच्या रंगाची वस्त्रे (चीवरे) भगवंतांना अर्पण केली आणि तो बुद्धांच्या शरणी गेला. 40. ४०. Tattaṅgārodaramiva tamaṅgīrasaṅgopanītaṃVatthaṃ vītaccika mabhinavaṃ siṅgivaṇṇaṃ rarāja,Pacchā paccuttariya kakudhāsindhu majjhogahetvāAmbāraññaṃ tahi mavatarī sakyasiho sasaṅgho; () ते सुवर्णवर्णी वस्त्र अंगीरसांच्या (बुद्धांच्या) शरीरावर परिधान केल्यावर, धूर नसलेल्या धगधगत्या कोळशाप्रमाणे चमकू लागले. त्यानंतर, ककुधा नदीत स्नान करून शाक्यसिंह (बुद्ध) आपल्या भिक्षुसंघासह आंब्याच्या वनात (आम्रवनात) गेले. 41. ४१. Saṅghāṭiṃ patthariya sahasā cundatherena mañcePaññattasmiṃ sapadi samadhiṭṭhāya vuṭṭhānasaññaṃ,Accadhāyā’dhikakilamatho so sato sampajaññoPāde pādaṃ bhavabhayabhido sīhaseyyaṃ akāsi; () थेर चुंदाने तयार केलेल्या आसनावर आपली संघाटी पसरवून, उठण्याची वेळ निश्चित करून, स्मृतिमान आणि संप्रजन्य असलेल्या, संसारभयाचा नाश करणाऱ्या भगवंतांनी अत्यंत थकल्यामुळे एका पायावर दुसरा पाय ठेवून सिंहशय्या केली. 42. ४२. Āmantetvā niravadhidayo thera mānandanāmaṃDve me laddhā samasamaphalā piṇḍapātā visiṭṭhā,Sandeho yo karabhavi siyā cundakammāraputta-Sse’vaṃ vatvā pariharatu tañcāha me accayena; () असीम दयाळू भगवंतांनी थेर आनंदाला बोलावून म्हटले, "माझ्या आयुष्यात दोन पिंडपात (भोजनदाने) समान फळ देणारे आणि अत्यंत श्रेष्ठ आहेत. चुंद लोहारपुत्राच्या मनात जर काही शंका किंवा पश्चात्ताप निर्माण झाला, तर माझ्या पश्चात हे सांगून त्याचे निवारण करावे." 43. ४३. Tamhā khīṇāsavaparivuto bhuripañño hirañña-Vatyā najjā vijanapavanaṃ pārime tirabhāge,Phullaṃ sālabbana mavasarī kosiṇārāna maggaṃMallānaṃ so suravanasiriṃ rājadhānyā’vidūre; () क्षीणास्रव (अर्हत) भिक्षूंनी वेढलेले, महाप्रज्ञ भगवंत हिरण्यवती नदी ओलांडून पलीकडच्या तीरावर गेले आणि कुसिनारा येथील मल्लांच्या राजधानीजवळ असलेल्या, देववनासारख्या सुंदर अशा बहरलेल्या सालवनात (शालवनात) प्रवेश करते झाले. 44. ४४. Ānandenā’ nadhivaravaco coditeno’ pacārePaññantasmiṃ tathaṇayamakassālarukkhantarāḷeMañce paññāsatiparimukho uttarādhānasīseKatvā pādoparipada manuṭṭhānaseyyaṃakāso () भगवंतांच्या सूचनेनुसार आनंदाने दोन साल वृक्षांच्या मध्ये मंचक (आसन) तयार केले. त्यावर भगवंतांनी आपले डोके उत्तरेकडे करून, एका पायावर दुसरा पाय ठेवून, पुन्हा न उठण्याच्या संकल्पाने (महापरिनिब्बानासाठी) शयन केले. 45. ४५. Sitacchāyā vigaḷitarajodhūsarā sabbaphāli-Phullā bhantī jaṭitaviṭapakkhandhamūlā’ ññamaññaṃ,Saṅkiṇṇālī sapadi yamakassālasālā visālāDissante’vaṃ vakulatilakā’sokacampeyyasākhī; () धूळ नसलेली, शीतल छाया देणारी, मुळापासून फांदीपर्यंत पूर्णपणे बहरलेली ती विशाल यमक साल (जोडीने असलेली साल झाडे) आणि त्यांच्यासोबत बकुळ, टिळक, अशोक व चाफ्याची झाडे अत्यंत सुंदर दिसत होती. 46. ४६. Naccaṃ gītaṃ vividhaturiyaṃ vattate’dāni dibbaṃDibbaṃ cuṇṇaṃ malayajamayaṃ dibbamandāravāni,Passā’nandabbikacayamakassālapupphānya’kāleSamūjāye’vahi bhagavato antalikkhā patanti; () "आनंदा, बघ, आकाशातून देवलोकातील संगीत, गायन आणि विविध वाद्यांचे सूर उमटत आहेत. भगवंतांच्या पूजेसाठी अवेळी बहरलेली साल फुले, दिव्य चंदनचूर्ण आणि मंदार पुष्प आकाशातून वर्षत आहेत." 47. ४७. Ete brahmāmaranaraphaṇī cāmaracchattahatthāMālāmālāguḷaparimalaṇḍupadīpaddhajehi,Channaṃ tāḷāvacarabhajitaṃ maṅgalāgārabhutaṃJātikkhettaṃ nanu bhagavato kevalaṃ pūjanāya; () हे ब्रह्मा, देव, मनुष्य आणि नाग हातात चामर व छत्र घेऊन, पुष्पमाला, सुगंध, दीप आणि ध्वजांसह भगवंतांच्या या महापरिनिब्बान क्षेत्राला मंगलमय बनवून केवळ त्यांच्या पूजेसाठी एकत्र आले आहेत. 48. ४८. Ānande’vaṃ satipi bhagavā tāvatā sakkatovāSammā tesaṃ nacagarukato namānito pūjitovā,Yo kho dhammaṃ carati samaṇo’ pāsako vā’nudhammaṃBhatyā so maṃ paramavidhānā kamānaye pūjayeti; () "परंतु आनंदा, केवळ एवढ्यानेच तथागतांचा खरा सत्कार, आदर किंवा पूजा होत नाही. जो कोणी श्रमण (भिक्षू) किंवा उपासक धम्मानुसार आचरण करतो (धम्मानुधम्म प्रतिपन्न होतो), तोच माझी खऱ्या अर्थाने सर्वोच्च पूजा करतो." 49. ४९. Amhe tasmātiha paṭipadaṃ suṭṭhu dhammānudhammaṃSampādemā’tya’vaca muni vo sikkhitabbañhi evaṃ,Dhammāssāmiṃ sapadi purato vījamāno samānoHatthicchāpo yathariva ṭhīto theranāgo’pavāno; () "म्हणूनच, आपण धम्मानुसार योग्य आचरण केले पाहिजे, असे तुम्ही स्वतःला प्रशिक्षित केले पाहिजे," असे मुनी (बुद्ध) म्हणाले. त्या वेळी, हत्तीच्या पिल्लाप्रमाणे थेर उपवाण धम्मस्वामींच्या (बुद्धांच्या) समोर उभे राहून त्यांना वारा घालत होते. 50. ५०. Mallānaṃ kho nagaravarato yāvatā sāladāyaṃRāsibhūtā’surasuravarabrahmarājūhi yasmā,Daṭṭhuṃ buddhaṃ dasabaladharaṃ khittavālaggakoṭi-Mattaṭṭhāne dasadasahi vā natthya’phuṭṭhappadeso; () मल्लांच्या नगरापासून ते सालवनापर्यंत असुर, देव आणि ब्रह्मदेवांची प्रचंड गर्दी झाली होती. दसबल बुद्धांचे दर्शन घेण्यासाठी केसाच्या टोकाएवढ्या जागेतही दहा-दहा देव उभे होते, तिथे कोणतीही जागा रिकामी उरली नव्हती. 51. ५१. Kandantīnaṃ pakiriya sake kesapāse ca bāhāPaggaṇahitvā sirasi pathavisaññinīdevatānaṃ,Jhāyantīnaṃ bhuviparipatantīna mujjhāyinīnaṃDento’kāsaṃ apanayi parañceḷhakeno’pavānaṃ; () आपले केस मोकळे सोडून आणि हात वर करून डोक्यावर ठेवून रडणाऱ्या, जमिनीवर लोळणाऱ्या आणि शोक करणाऱ्या पृथ्वी-निवासी देवतांना (बुद्धांचे दर्शन घेण्यासाठी) जागा करून देत, भगवंतांनी समोर उभे असलेल्या उपवाण थेरांना बाजूला होण्यास सांगितले. 52. ५२. Saṅkhārānaṃ khayavaya manāgāmino vītarāgāDevabrahmā sumariya yathevi’ndakhīlācalaṭṭhā,Nāmhe bhante’tarahī viya vo accayenātya’vocuṃPassissāmā’yati miga manobhāvanīyepi bhikkhū; () परंतु, जे वीतरागी (रागमुक्त), अनागामी देव आणि ब्रह्मा होते, त्यांनी संस्कारांच्या क्षय आणि व्ययाचे (अनित्यतेचे) स्मरण करून, इंद्रखिलाप्रमाणे (इंद्रध्वजाप्रमाणे) अचल राहून म्हटले, 'भन्ते! आपल्या परिनिर्वाणानंतर आम्ही अशा मनभावन (चित्तभावना करणाऱ्या) भिक्खूंना पुन्हा पाहू शकणार नाही.' 53. ५३. Jātaṭṭhānappabhutika midhānandaṭhānaṃ catukkaṃPuññakkhettaṃ bhuvi bhagavato sabbhisaṃvejaniyaṃ,Addhā saddhāvisadahadayā sādhavo cārikāyaṃĀhiṇḍantā pavurakusalaṃ tatrapatvā viṇanti; () हे आनंदा! भगवंतांच्या जन्मापासूनचे हे चार स्थान पृथ्वीवरील पुण्यक्षेत्रे आहेत, जी श्रद्धाळूंना संवेग (धार्मिक प्रेरणा) देणारी आहेत. निश्चितच, शुद्ध आणि श्रद्धावान अंतःकरणाचे सज्जन लोक चारिका (यात्रा) करत तेथे पोहोचतील आणि विपुल कुशल (पुण्य) प्राप्त करतील. 9 54. Puṭṭhassevaṃ kathamapi mayaṃ mātugāmesu bhanteVattissāmā’tyamitamatimā’ nandatherassa’bhāsi,Tannijjhānaṃ tadabhilapanaṃ mākarothāti tumheEvaṃsante satiparimukhā hotha chadvārarakkhā; () अमित बुद्धीच्या आनंद थेरांनी विचारले, 'भन्ते! आम्ही स्त्रियांच्या (मातृग्रामाच्या) बाबतीत कसे वागावे?' तेव्हा भगवंतांनी सांगितले, 'त्यांच्याकडे पाहू नका आणि त्यांच्याशी बोलू नका. जर तशी वेळ आलीच, तर स्मृती जागृत ठेवून सहा इंद्रियद्वारांचे रक्षण करा.' 55. ५५. Puṭṭhassevaṃ maya mutusamuṭṭhānarūpāvasiṭṭheVatteyyāmhe tavanirupame rūpakāye kathannu,Mākho tumhe bhavatha munino dehapūjāvidhāneSakhyāpārā upari ghaṭathā’hā’savānaṃ khayeti; () आनंद थेरांनी पुन्हा विचारले, 'भन्ते! आपल्या या निरुपम शरीरधातूंच्या (पार्थिव शरीराच्या) पूजेच्या बाबतीत आम्ही कसे वागावे?' तेव्हा मुनींनी (भगवंतांनी) सांगितले, 'तुम्ही तथागतांच्या शरीर-पूजेच्या विधीमध्ये स्वतःला गुंतवून घेऊ नका. तुम्ही स्वतःच्या कल्याणासाठी आणि आसवांच्या क्षयासाठी (अर्हतपद प्राप्तीसाठी) प्रयत्नशील राहा.' 56. ५६. Saṃvijjante bhagavati idhānanda bhīyyopasannāRūpībrahmāmarapabhutayo khattiyabrāhmaṇā ye,Sakkaccaṃ te yathariva janā cakkavattissarīreSabyāpārā naraharisariropahāre siyunti; () हे आनंदा! भगवंतांवर अत्यंत श्रद्धा असणारे अनेक क्षत्रिय, ब्राह्मण आणि गृहपती आहेत; जसे लोक चक्रवर्ती राजाच्या शरीराचा सत्कार करतात, तसेच ते आदरपूर्वक या नरश्रेष्ठाच्या (तथागतांच्या) शरीराचा अंतिम संस्कार करतील. 57. ५७. Cattāro me bahujanahitā buddhapaccekabuddhāYasmā maggapphalasukhamudā sāvakā cakkavattī,Rājā pūjāvidhisumahiyā honti thūpārahe’vaTasmā thūpo mamapi bhavatā’nandasiṅghāṭakamhi; () बहुजनांच्या हितासाठी हे चार जण स्तूप बांधण्यास योग्य (स्तूपार्ह) आहेत: सम्यक सम्बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध, तथागतांचे श्रावक आणि चक्रवर्ती राजा. म्हणून, हे आनंदा! माझ्या परिनिर्वाणानंतर चार रस्त्यांच्या चौकात (शृंगाटकावर) स्तूप उभारला जावा. 58. ५८. Evaṃ vutte sariya tamurotomaribhūtasokoTherānando pavisiya nirālambadhammo vihāraṃ,Ālambitvā vilapiya bahuṃ aggalatthambhasīseSatthā sekhe kaḷitakaruṇāpāṅgabhaṅgo parodi; () असे बोलले असता, छातीत भाला खुपसल्यासारखा तीव्र शोक झालेले आनंद थेर विहारात गेले आणि दाराच्या खांबाला धरून ढसाढसा रडू लागले. 'मी अजूनही केवळ शैक्ष (पूर्णत्व न पावलेला) आहे आणि माझे परम कारुणिक शास्ते परिनिर्वाण पावत आहेत,' असे म्हणून त्यांनी खूप विलाप केला. 59. ५९. Āmantetvā tamanadhivaro puñchamakānassudhāraṃTheraṃ mākhovilapi ala mānanda māsoci hevaṃ,Saṅkhārānaṃ kathamiha labhe niccataṃ nibbikāraṃAkkhātaṃ me nanu piyajanabbippayogo siyāti; () तेव्हा सर्वोत्तम अशा भगवंतांनी आनंद थेरांना बोलावून त्यांचे अश्रू पुसले आणि म्हटले, 'पुरे, आनंदा! विलाप करू नकोस, शोक करू नकोस. सर्व संस्कारांमध्ये नित्यता आणि अपरिवर्तनीयता कशी असू शकते? मी तुला आधीच सांगितले नव्हते का, की सर्व प्रिय वस्तूंचा व व्यक्तींचा वियोग निश्चित आहे?' 60. ६०. Mettāpubbena hi cirataraṃ kāyakammena vācā-Kammenā’yaṃ guṇamaṇimanokammunā bhikkhave maṃ; Sakkaccaṃ sannicitakusalopaccupaṭṭhāsi tasmāĀtāpī so tvamasi nipapako hesi khīṇāsavoti; () भिक्खूंनो! या आनंदाने प्रदीर्घ काळापासून मैत्रीपूर्ण कायकर्म, वचीकर्म आणि गुणरूपी मण्यासारख्या मनःकर्माने माझी आदरपूर्वक सेवा केली आहे. त्याने विपुल कुशल (पुण्य) संचित केले आहे. म्हणून, हे आनंदा! तू उद्योगी (आततापी) हो, लवकरच तू सर्व आसवांचा क्षय करून अर्हत (क्षीणासव) होशील. 61. ६१. Chāyāmaññe cira manucaraṃ seyyathā’nandabhikkhū-Paṭṭhāko me bhavati sutavā nāgatātitakānaṃ,Sambuddhānaṃ bhagavata mupaṭṭhāyakā ce’tadaggāIccā’he’tapparamasamaṇāyeva hessantya’hesuṃ; () माझ्या सावलीप्रमाणे दीर्घकाळ माझ्यासोबत राहणारा हा बहुश्रुत आनंद भिक्खू माझा सर्वोत्तम उपस्थायक (सेवक) आहे. भूतकाळातील आणि भविष्यकाळातील सम्यक सम्बुद्धांचे जे उपस्थायक होते किंवा होतील, त्या सर्वांमध्ये आनंद हाच सर्वश्रेष्ठ श्रमण आहे आणि राहील. 62. ६२. Saṃvaṇṇesi niravadhiguṇo ukkhipanto’va meruṃSaṅkhobhento viya jalanidhiṃ pattharanto’va bhumiṃ,Vitthārento viya ravipathaṃ saṅghamajjhe ṭhitassaĀnandassu’ttaritaraguṇaṃ abbhutaccherabhūtaṃ; () जणू मेरू पर्वत उचलत असल्यासारखे, महासागराला क्षोभित करत असल्यासारखे, पृथ्वीचा विस्तार करत असल्यासारखे किंवा सूर्यमार्गाला अधिक रुंद करत असल्यासारखे, अनंत गुणांनी संपन्न भगवंतांनी संघामध्ये उपस्थित असलेल्या आनंदाच्या अत्यंत श्रेष्ठ, अद्भुत आणि आश्चर्यकारक गुणांची प्रशंसा केली. 63. ६३. Hitvā sākhānagara manalaṃjaṅgalaṃ issarānaṃVāsaṭṭhānaṃ taditarapuraṃ sabbasampattisāraṃ,Patvā rājaggahapabhutikaṃ nātha nibbāyatūtiEvaṃ vutte muni ravaca māhevamānandavoca; () हे नाथा! या छोट्याशा, जंगलाने वेढलेल्या आणि सर्व संपत्तीने हीन अशा शाखा-नगराचा (कुसिनाराचा) त्याग करून, आपण राजगृह इत्यादींसारख्या मोठ्या समृद्ध नगरांमध्ये जाऊन परिनिर्वाण प्राप्त करावे, असे आनंद थेरांनी म्हटले असता, मुनींनी (भगवंतांनी) उत्तर दिले, 'हे आनंदा! असे बोलू नकोस.' 64. ६४. Pubbe dibbopamasukha vidhā’nanda’haṃ cakkavatti-Rājā hutvā cira manubhaviṃ dhammiko dhammarājā,Mallānaṃ kho tadahani kusāvatya’yaṃ rājadhāniĀsi lakkhivasati ralakārājadhānī’va phītā; () हे आनंदा! पूर्वकाळी मी एक धार्मिक आणि धर्मराज असा चक्रवर्ती राजा होतो आणि दीर्घकाळ दिव्य सुखाचा उपभोग घेतला होता. मल्लांचे हे कुसिनारा नगर त्या काळी 'कुसावती' नावाची समृद्ध राजधानी होते, जी देवांच्या अलकमंदा नगरीप्रमाणे वैभवशाली होती. 65. ६५. Gāmakkhette jitaripuraṇo kosiṇārāna masmiṃSālāraññe jinakarivaro mārakaṇṭhiravena,Yāme ajjāhani rajaniyā pacchime haññate’tiVāseṭṭhānaṃ pahiṇi yatimārocanatthaṃ tamatthaṃ; () या कुसिनाराच्या सालवनात, शत्रूंवर विजय मिळवणारे आणि माररूपी हत्तीसाठी सिंहासारखे असणारे जिनश्रेष्ठ (तथागत) आज रात्रीच्या अंतिम प्रहरात परिनिर्वाण पावणार आहेत, हा निरोप मल्लांना (वासिष्ठांना) देण्यासाठी भगवंतांनी आनंद थेरांना पाठवले. 66. ६६. Santhāgāre mahatiparisā kiñcikammaṃ paṭiccaRāsibhūtā yativaravacocoditā mucchitāsi,Uyyānaṃ te pavisiya tadā mallaputtā ca mallāVyāpajjiṃsū kasiranikarāvārapāre nimuggā; () संथागारात (सभागृहात) काही कामासाठी एकत्र जमलेले मल्ल, श्रेष्ठ यतींच्या (आनंदांच्या) शब्दांनी अत्यंत व्याकुळ झाले आणि मूर्च्छित पडले. त्यानंतर ते मल्लपुत्र आणि मल्ल उपवनात (सालवनात) आले आणि दुःखाच्या महासागरात बुडून अत्यंत शोक करू लागले. 67. ६७. Yaṃnūnāhaṃ narapatikulaṃ ekamekaṃ gahetvāVandāpeyyaṃ caraṇakamaladvanda maṅgīrasassa,Iccānando yati sapariso puttadārehisaddhiṃItthannāmo paṇamati jinaṃ mallarājāti vatvā; () मी मल्लांच्या प्रत्येक कुटुंबाला एकत्र करून अंगीरसांच्या (बुद्धांच्या) चरणकमलांवर वंदन करवावे, असा विचार करून आनंद थेरांनी त्यांच्या पत्नी व मुलांसह, 'अमुक नावाचा मल्ल राजा आपल्या परिवारासह जिनांना (बुद्धांना) वंदन करत आहे,' असे सांगून वंदन करवून घेतले. 68. ६८. Mallānañcāhariya paṭhameyeva yāme rajanyāVandāpesi sakalaparisaṃ tenupāyena buddhaṃ,Sutvā vidvā bhagavata manuṭṭhānaseyyappavattiṃSāḷāraññaṃ avasari paribbājako yo subhaddo; () या उपायाने आनंद थेरांनी रात्रीच्या पहिल्याच प्रहरात सर्व मल्ल परिवारांना बुद्धांचे वंदन करवून घेतले. त्याच वेळी, भगवंतांच्या महापरिनिर्वाणाची वार्ता ऐकून सुभद्र नावाचा एक विद्वान परिव्राजक त्या सालवनात आला. 69. ६९. Okāsaṃ me dadatha samaṇaṃ gotamaṃ pucchanāyaKaṅkhādhammaṃ pajahitu midhānandapatto hamasmi,Vutte satthā kilamati alaṃhāvuso mā vihaññiVatvā’nando bhagavati dayācodito vārayī taṃ; () सुभद्राने विचारले, 'माझ्या मनातील शंका दूर करण्यासाठी मला श्रमण गोतमांना प्रश्न विचारण्याची परवानगी द्या.' परंतु, भगवंतांबद्दलच्या करुणेने प्रेरित होऊन आनंद थेरांनी त्याला अडवले आणि म्हटले, 'पुरे, आवुसो (मित्रा)! भगवंतांना त्रास देऊ नकोस, ते अत्यंत थकले आहेत.' 70. ७०. Laddhokāso dasabaladayājālabaddho subhaddoAññāpekho pavisiya tahiṃ tabbihesānapekkho,Pañhaṃ pucchi tadupanayane kovido’bhāsidhammaṃVitthārento ariyavinaye puggale suppatiṭṭhe; () भगवंतांच्या करुणेच्या जाळ्यात बांधल्या गेलेल्या सुभद्राला जेव्हा परवानगी मिळाली, तेव्हा तो कोणतीही पीडा न देता आत गेला आणि त्याने आपला प्रश्न विचारला. त्यावर मार्गदर्शन करण्यात कुशल असलेल्या भगवंतांनी आर्य विनयात प्रतिष्ठित असणाऱ्या व्यक्तींचे वर्णन करत सविस्तर धम्मोपदेश केला. 71. ७१. Pabbajjitvā bhagavati sayaṃ bhikkhubhāvābhisittoSaṅkhārānaṃ khayavaya matho bhāvayitvā subhaddo,Viddhaṃsetvā sakalakalusaṃ satthupaccakkhabhutoUnnādetvā parisamarahaṃ pacchimosāvakosi; () भगवंतांच्या सन्निध प्रव्रज्या आणि उपसंपदा प्राप्त करून, सुभद्राने संस्कारांच्या उत्पत्ती आणि विनाशाचे चिंतन केले. सर्व क्लेशांचा नाश करून तो शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) समक्ष अर्हत झाला. तो भगवंतांचा अंतिम प्रत्यक्ष श्रावक (शिष्य) ठरला. 72. ७२. Paññatto yo bhavati vinayo desito yoca dhammoSo vo satthā paramasaraṇo’tyā’ha me accayena,There bhikkhū taditaravasī gāravaṃ voharantuBhante vatvā pariharatha vo sādarāsappatissā; () भगवंत म्हणाले, 'माझ्या परिनिर्वाणानंतर, मी जो धम्म उपदेशिला आहे आणि जो विनय प्रज्ञप्त केला आहे, तोच तुमचा परम शास्ता (गुरू) असेल. तसेच, ज्येष्ठ भिक्खूंनी कनिष्ठांशी आदराने वागावे आणि कनिष्ठांनी ज्येष्ठांना भन्ते म्हणून आदरपूर्वक संबोधित करावे.' 73. ७३. Paccakkho no bhavi dasabalo pucchituṃ sammukhā taṃNāsakkhimhā mayamidamitī māhuvatthānutāpā,Mutte tuṇhībhavi vasigaṇokiñci buddhecadhammeSaṅghe magge vimati yadivo bhikkhave pucchathāti; () भगवंतांनी विचारले, 'भिक्खूंनो! जर तुमच्या मनात बुद्ध, धम्म, संघ किंवा मार्गाविषयी काही शंका असेल, तर आताच विचारा. नंतर दशबल (तथागत) आमच्यासमोर प्रत्यक्ष असतानाही आम्ही त्यांना विचारू शकलो नाही असा पश्चात्ताप तुम्हाला होऊ नये.' हे ऐकून सर्व भिक्खू शांत राहिले. 74. ७४. Yasmā khandhe pajahati jino bhikkhave bhandadāniĀmantemī niyatabhadurā sabbasaṅkhāradhammā,Sampādethā’tya’mitamatimā appamādena tumhePabyākāsi bhagavata mayaṃ pacchimāhotivācā; () भिक्खूंनो! आता मी तुम्हाला आमंत्रित करतो (सांगतो), सर्व संस्कार (उत्पन्न झालेल्या गोष्टी) नाशवंत आहेत; तुम्ही अप्रमादाने (जागृत राहून) आपले ध्येय साध्य करा. अमित बुद्धीच्या भगवंतांचे हेच अंतिम वचन (अंतिम वाणी) होते. 75. ७५. Rūpārūpāvacarakiriyajjhānasaññānirodha-Saṅkhātā yā navavidhasamāpattiyo tā’nulomaṃ,Nissīmamhonidhinibhaguṇo mārasaṅgāmasūroBuddho nārāyanabaladharo so samāpajji tāva; () त्यानंतर, मार-संग्रामातील शूरवीर, महासागरासारख्या असीम गुणांनी संपन्न आणि नारायणबलासारखे (अफाट) बल धारण करणारे बुद्ध, रूप आणि अरूप क्षेत्रातील ध्यान आणि संज्ञा-निरोध या नऊ प्रकारच्या समापत्तींमध्ये (ध्यानावस्थांमध्ये) अनुक्रमाने प्रविष्ट झाले. 76. ७६. Taṃ taṃ jhānaṃ muni paṭisamāpajjamāno nirodhāSammā paccuṭṭhahiya paṭhamajjhānavosāna māpa,Taṃ taṃ jhānaṃ punaranusamāpajjamāno catuttha-Rūpajjhānu’ṭṭhahiya vigatāsesasaṅkhāradhammo; () त्या त्या ध्यानामध्ये (झानामध्ये) प्रवेश करत, मुनींनी (बुद्धांनी) निरोधातून योग्य प्रकारे उठून प्रथम ध्यानावस्थेपर्यंत पोहोचले. पुन्हा त्या त्या ध्यानामध्ये प्रवेश करत, चौथ्या रूपध्यानातून उठून, सर्व संस्कारधर्मांचा (संखारधम्मांचा) पूर्णपणे लय झाल्यावर; 77. ७७. SnehaparikkhayajātoPajjoto viya tilokamaṇipajjoto,Buddhonirupadhisesa-Parinibbutiyā sayambhu parinibbāyi; () तेलाचा (स्नेहाचा) क्षय झाल्यावर विझणाऱ्या दिव्याप्रमाणे, तिन्ही लोकांचे मणी असणारे स्वयंभू बुद्ध, निरुपधिशेष परिनिब्बाणाद्वारे परिनिर्वृत झाले (परिनिब्बाण पावले); 78. ७८. Sampati devamanussa-Pajāya saddhiṃ parodamānāya bhusaṃ,Sokeni’va saṅkampiSahassarāvena’yaṃ mahāpathavī; () त्याच वेळी, अत्यंत विलाप करणाऱ्या देव आणि मानवांच्या समूहासोबत, जणू तीव्र शोकाने व्याकुळ होऊन ही महापृथ्वी हजारो आवाजांनी (गर्जनेने) कंपित झाली; 79. ७९. Vipphuritavijjurāji-Daṇḍāhatameghadundubhīphalitā’suṃ,Kadalivanaṃ viya nāgoNippīḷesi asesalokaṃ soko; () विजेच्या रेषा चमकू लागल्या आणि मेघांचे नगारे कडाडले. एखाद्या हत्तीने केळीचे वन चिरडून टाकावे, त्याप्रमाणे शोकाने संपूर्ण जगाला ग्रासून (चिरडून) टाकले; 80. ८०. Jātikkhettaṃ khettaṃViya sambādhaṃ chaṇehi tesaṃtesaṃ,Vijanokāsā’ kāsāLoke maṅgalanimittajātaṃ jātaṃ; () (Yamakabandhanaṃ) त्यांचे जन्मक्षेत्र (जातीक्खेत्त) हे सणांच्या वेळी गर्दीने कोंदटलेल्या शेतासारखे झाले, आणि जगातील निर्जन अवकाश व आकाश यांमधील सर्व मंगल चिन्हे नाहीशी झाली; (यमकबंधन) Itimedhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santike nidāne tathāgata parinibbānappavatti paridīpo ekūnatiṃsatimo saggo. अशा प्रकारे, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या, मेधानंद नावाच्या यतींनी (भिक्खूंनी) रचलेल्या 'जिनवंसदीप' मधील 'संतिके निदान' अंतर्गत, तथागतांच्या परिनिब्बाणाचा वृत्तांत सांगणारा हा एकोणतिसावा सर्ग समाप्त झाला. Parinibbute bhagavati sahaparinibbānā brahmāsahampati imaṃ gāthaṃ abhāsi. भगवान परिनिर्वृत झाल्यावर, त्यांच्या परिनिब्बाणाच्या वेळीच ब्रह्मा सहम्पतींनी ही गाथा म्हटली: Sabbevanikkhipissanti bhūtā loke samussayaṃYathā etādiso satthā loke appavipuggalo,Tathāgato balappatto sambuddho parinibbutoti; "या जगातील सर्व प्राणी आपले शरीर (संघात) सोडून देतील; कारण ज्यांच्यासारखा जगात दुसरा कोणी अद्वितीय पुरुष नाही, असे महाबली, सम्यक्संबुद्ध तथागतही परिनिर्वृत झाले आहेत." Parinibbute bhagavati sahaparinibbānāsakko devānamindo imaṃ gāthaṃ abhāsi. भगवान परिनिर्वृत झाल्यावर, त्यांच्या परिनिब्बाणाच्या वेळीच देवांचा राजा सक्क (शक्र) याने ही गाथा म्हटली: Aniccā vatasaṅkārā uppāda vayadhammino,Uppajjitvā nirujjhanti tesaṃvūpasamo sukhoti; "सर्व संस्कार (संखार) खरोखर अनित्य आहेत, उत्पन्न होणे आणि नष्ट होणे हा त्यांचा स्वभाव आहे. उत्पन्न होऊन ते नष्ट होतात; त्यांचा उपशम (शांत होणे) हाच खरा सुखाचा मार्ग आहे." Parinibbute bhagavati sahaparinibbānā āyasmā anuruddho imā gāthāyo abhāsi. भगवान परिनिर्वृत झाल्यावर, त्यांच्या परिनिब्बाणाच्या वेळीच आयुष्यमान अनुरुद्धांनी या गाथा म्हटल्या: Nāhuassāsapassāso ṭhita cittassa tāditoAnejāsanti mārabbha sokālamakarī muni,Asallīnena cittena vedanaṃ ajjhavāsayiPajjotasseva nibbānaṃ vimokkho cetaso ahūhi; "स्थिर चित्त असलेल्या, तृष्णारहित आणि शांतीचा आश्रय घेतलेल्या त्या मुनींचा (बुद्धांचा) श्वासोच्छ्वास थांबला, त्यांनी शांतता प्राप्त केली. निर्भय चित्ताने त्यांनी वेदना सहन केल्या. दिव्याच्या विझण्याप्रमाणेच त्यांच्या चित्ताचा विमोक्ष (मुक्ती) झाला." Parinibbute bhagavati sahaparinibbānā āyasmā ānando imaṃ gāthaṃ abhāsi. भगवान परिनिर्वृत झाल्यावर, त्यांच्या परिनिब्बाणाच्या वेळीच आयुष्यमान आनंदांनी ही गाथा म्हटली: Tadāsiyaṃ hiṃsanakaṃ tadāsilomahaṃsanaṃ,Sabbākāravarūpete sambuddhe parinibbuteti; "सर्व उत्तम गुणांनी संपन्न असलेले सम्यक्संबुद्ध परिनिर्वृत झाले, तेव्हा तो क्षण अत्यंत भयानक आणि अंगावर काटा आणणारा (रोमहर्षक) होता." 1. १. LokattayekanayanomunikhippamevaPaggayhamuddhanibhuje parinibbutoti,Kandiṃsu tāva vilapiṃsu vivaṭṭayiṃsuĀvaṭṭayiṃsu papatiṃsu mavītarāgī; () "तिन्ही लोकांचे एकमेव नेत्र असणारे मुनी इतक्या लवकर परिनिर्वृत झाले!" असे म्हणून, जे अजून वीतरागी (रागरहित) झाले नव्हते, ते हात वर करून रडू लागले, विलाप करू लागले, जमिनीवर लोळू लागले आणि मूर्च्छित होऊन पडू लागले; 2. २. Assāsayaṃ vasigaṇaṃ samalaṃ sasokaṃRatyāvasesa matha dhammakathāya thero,Taṃ vītināmayi niruddhatamo’nuruddhoĀnandatherasuhado hadayaṅgamāya; () त्यानंतर, शोकाकुल झालेल्या संयमी भिक्खूंच्या समूहाला धीर देत, अंधाराचा नाश करणाऱ्या थेर अनुरुद्धांनी—जे थेर आनंदांचे मित्र होते—रात्रीचा उरलेला भाग अत्यंत हृदयस्पर्शी धम्मकथेने व्यतीत केला; 3. ३. Mallāna magganagaraṃ kusiṇāra middhaṃĀrocanāya parinibbutabhāva massa,Ānandathera maniruddhayaso sarīroPāhesi attadutiyaṃ anuruddhathero; () मल्लांचे मुख्य नगर असलेल्या कुसिनारा येथे भगवंतांच्या परिनिब्बाणाची माहिती देण्यासाठी, कीर्तिमान थेर अनुरुद्धांनी थेर आनंदांना दुसऱ्या एका भिक्खूसोबत पाठवले; 4. ४. Mallā tadatthapasutā samayena tenaYatrā’bhisannipatitā patimattayanti,Theropana’ttadutiyo tamupecca santhā-Gāraṃ tamattha mabhivedayi sokadīno; () त्या वेळी मल्ल लोक काही कामासाठी संथागारात (सभागृहात) एकत्र जमले होते. थेर आनंदांनी आपल्या सोबत्यासह तेथे जाऊन, शोकाकुल अंतःकरणाने त्यांना ही दुःखद वार्ता सांगितली; 5. ५. Therassa tassa suniyamakma samallaputtāMallā samallasuṇisā bhuvika mallachāyā,Kandiṃsu tāva papatiṃsu pariddaviṃsuDhammillavellitabhujā’hatasokasallā; () थेरांचे ते शब्द ऐकून मल्ल, त्यांचे पुत्र, त्यांच्या सुना आणि मल्ल स्त्रिया शोकरूपी बाणाने घायाळ होऊन, केस मोकळे सोडून व हात आपटत रडू लागल्या, जमिनीवर पडू लागल्या आणि विलाप करू लागल्या; 6. ६. Nānāvidhāni turiyāni sugandhamālaṃĀdāya pañcasatadussayugāni mallā,Yenā’si tassasugatassu’tujaṃ sarīraṃTaṃ sāḷadāya mupavattana mosariṃsu; () विविध प्रकारची वाद्ये, सुगंधित पुष्पमाला आणि पाचशे वस्त्रजोड्या घेऊन मल्ल लोक उपवत्तन सालवनाकडे गेले, जेथे सुगतांचे (बुद्धांचे) पार्थिव शरीर होते; 7. ७. Te gandhadhūpakusumehi ca naccagīta-Vajjehi chattamaṇivijanicāmarehi,Celabbitāna navamaṇḍalamāḷakādiṃKatvāna chāhamakariṃsu sarīrapūjaṃ; () त्यांनी गंध, धूप, फुले, नृत्य, गीत, वाद्ये, छत्रे, मणी, पंखे आणि चामर यांच्याद्वारे, तसेच वस्त्रांचे चांदवे व नवीन मंडप उभारून सहा दिवसांपर्यंत पार्थिव शरीराची पूजा केली; 8. ८. Pamokkhamallapurisā’ṭṭhanahātasīsāGandhodakena sunivatthasupārutattā,Muttāmaṇīhi khacitāya tathāgatassaGattaṃ suvaṇṇasivikāya niropitaṃ taṃ; () डोके धुऊन स्नान केलेले, सुगंधी जलाने न्हालेले आणि उत्तम वस्त्रे परिधान केलेले आठ प्रमुख मल्ल पुरुष आले आणि त्यांनी तथागतांचे ते पार्थिव शरीर मोती व मण्यांनी जडवलेल्या सुवर्ण पालखीत (शिविकेत) ठेवले; 9. ९. Cāletu mappamapi sattamavāsaramhiPucchiṃsu thera manuruddha masayha kinti,So dibbacakkhumatiyā’mitadevatānaṃPabyākari parivitakka mavecca thero; () सातव्या दिवशी ती पालखी थोडीही हलवता न आल्यामुळे, त्यांनी थेर अनुरुद्धांना विचारले, "असे का होत आहे?" तेव्हा दिव्यचक्षू असलेल्या थेरांनी असंख्य देवतांचे मनोगत जाणून त्यांना त्याचे कारण स्पष्ट केले; 10. १०. NissesamānusikadibbamahāmahehiTaṃviggahaṃ bhagavato’bhimahīyamānaṃ,Ukkhippa tāsamanuvattakamakallabhūpāGantvāna uttaradisāya purassu’dīciṃ; () मानवी आणि दिव्य अशा संपूर्ण महापूजेने भगवंतांच्या त्या शरीराचा सत्कार करत, त्या समर्थ मल्ल राजांनी ते उचलले आणि नगराच्या उत्तर दिशेने उत्तरेकडे गेले; 11. ११. Majjhenamajjha kamahinībharu muttarenaDvārena tassanagarassa pavesayitvā,Sutvāna bandhulapajāpatimallikā taṃDvāre ṭhitā’thanavakovidhānabbayāya; () नगराच्या मध्यभागातून जात, उत्तरेकडील दाराने त्यांनी नगरात प्रवेश केला. हे ऐकून बंधुलाची पत्नी मल्लिका तेथे नवीन विधीच्या तयारीसाठी दारात उभी राहिली; 12. १२. Dhotāya gandhasalilena mahālatābya-Bhusāya sattaratanehi samujjalāya,Aṅgīrasassa satapuññavīlāsacittaṃChādesi gatta matulaṃ kaḷitāvakāsā; () सुगंधी जलाने धुऊन घेतलेल्या आणि सप्त रत्नांनी चमकणाऱ्या आपल्या 'महालता' नावाच्या अलंकाराने तिने अंगीरसांच्या (बुद्धांच्या) शंभर पुण्याच्या विलासाने युक्त अशा अतुलनीय शरीराला झाकले; 13. १३. Mallāna magganagarassa puratthimāyaṃSaṃvijjate makuṭabandhanacetiyaṃ yaṃ,Dehaṃ tilokasaraṇassa puratthimenaDvārena nikkhamiya tatra samappayiṃsu; () मल्लांच्या मुख्य नगराच्या पूर्व दिशेला जे 'मकुटबंधन चेतिय' (चैत्य) आहे, तेथे तिन्ही लोकांचे शरण असणाऱ्या भगवंतांचे पार्थिव शरीर पूर्व दाराने बाहेर काढून आणून ठेवले; 14. १४. Sā yāvasandhisamalā nagarī tadāniMandāravehi pihitā’bhavi channumattaṃ,Pucchiṃsu satthu paṭipajjana mattabhāveĀnandathera matha bhumibhujā kathanti; () त्या वेळी ती संपूर्ण नगरी गुडघाभर उंचीपर्यंत गळून पडलेल्या मंदारव पुष्पांनी झाकून गेली होती. त्यानंतर मल्ल राजांनी थेर आनंदांना विचारले की, "आम्ही शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) पार्थिव शरीराचे काय करावे?" 15. १५. Dehe yatheva paṭipajjati cakkavatti-Rañño tatheva paṭipajjatha buddhadehe,Iccāha so bhagavato’tujarūpakāyaṃTe veṭhayuṃ ahatakāsikasāṭakehi; () "ज्याप्रमाणे चक्रवर्ती राजाच्या शरीराची व्यवस्था केली जाते, त्याचप्रमाणे बुद्धांच्या शरीराची व्यवस्था करावी," असे त्यांनी सांगितले. त्यानुसार त्यांनी भगवंतांच्या पार्थिव शरीराला कोऱ्या काशीच्या वस्त्रांनी वेढले; 16. १६. Kappāsapaṭṭavihatehipi veṭhayiṃsuKatvāna pañcasatadussayugehi evaṃ,Pakkhippa telaparipuṇṇasuvaṇṇadoṇyāAññā’yasāya paṭikujjiya doṇiyā te; () त्यांनी ते कापसाच्या मऊ धाग्यांनी आणि अशा प्रकारे पाचशे वस्त्रजोड्यांनी वेढले. नंतर ते तेलाने भरलेल्या सोन्याच्या द्रोणीत (पेटीत) ठेवून, दुसऱ्या लोखंडी द्रोणीने झाकून टाकले; 17. १७. Gattaṃ jinassa citakaṃ katacittakammaṃMālālatāvilasitaṃ satahatthamuccaṃ,Vīsādhikaṃ agarucandanadāruka puṇṇaṃĀropayiṃsu siriyā jitavejayantaṃ; () त्यांनी जिनांचे (बुद्धांचे) ते पार्थिव शरीर, विविध चित्रांनी सजवलेल्या, पुष्पमालांनी सुशोभित केलेल्या, एकशे वीस हात उंच आणि अगरू व चंदनाच्या लाकडांनी भरलेल्या चितेवर चढवले, जी चिता आपल्या वैभवाने वैजयंत प्रासादालाही जिंकत होती; 18. १८. Pāvāya mallanagaraṃ kusiṇāranāmaṃGantā mahāpabhutikassapatheranāgo,Bhikkhūhi pañcasatikehi pathokkamitvāRukkhassa mūla mupagamma khaṇaṃ nisīdi; () पावा नगराहून कुसिनारा नावाच्या मल्लांच्या नगराकडे जाणारे महान थेर महाकस्सप हे पाचशे भिक्खूंसह मार्गावरून बाजूला होऊन, एका वृक्षाच्या मुळाशी जाऊन क्षणभर बसले; 19. १९. Addhānamagga mathakho paṭipajji tamhāMandāravaṃ kusuma maññataro gahetvā,Ājīvako ta mahipassiya kassapākhyoJānāsi gotama manantajinantyapucchi; () त्याच वेळी, एक आजीविक हातात मंदारव फूल घेऊन त्या मार्गाने येत होता. त्याला पाहून कस्सप नावाच्या थेरांनी विचारले, "तुम्ही अनंत विजयी गौतम बुद्धांना ओळखता का?" 20. २०. Āmāvuso bhagavato parinibbutassaHontya’jja santadivasāti tatomayedaṃ,Mandāravaṃ kusuma māharitanti vutteKandiṃsu keci vilapiṃsu avītarāgā; () "होय मित्रा, भगवंतांना परिनिब्बाण मिळून आज सात दिवस झाले आहेत. म्हणूनच मी हे मंदारव फूल घेऊन आलो आहे," असे त्याने सांगताच, जे भिक्खू अजून वीतरागी झाले नव्हते, ते रडू लागले आणि विलाप करू लागले। 21. २१. Tāya’cchi bhikkhuparisāya subhaddabuḍḍha-Pabbajjito sapadi satthari baddhavero,Yo dubbaco yati mahāsamaṇena tenaMuttā mayaṃhi yadupaddutakāyavācā; () त्या भिक्खू संघामध्ये, वृद्धपणी प्रव्रजित झालेल्या सुभद्दानं तात्काळ शास्त्यांबद्दल (बुद्धांबद्दल) वैरभाव प्रकट केला. तो दुर्वचनी भिक्खू म्हणाला, 'त्या महाश्रमणापासून आपण आता मुक्त झालो आहोत, ज्यांच्याकडून आपल्या कायिक आणि वाचिक क्रियांवर बंधने घातली जात होती.' 22. २२. Icchāma yaṃja maya midānikaroma taṃyaṃNecchāma’dāni nakaroma mayaṃ tatomā,Sovittha mācavilapittha’ lamāvusotiVatvā pahāra madadī jinadhammacakke; () 'आता आपल्याला जे हवे आहे ते आपण करू शकतो, आणि जे नको आहे ते आपण करणार नाही. म्हणून, शोक करू नका, विलाप करू नका, पुरे झाले बंधूंनो!' असे बोलून त्याने जिनधम्मचक्रावर आघात केला. 23. २३. Mallā narindamakuṭaṅakkitapādapīṭhā’-Limpetu massa caturo cita mappasayha,Pucchiṃsu thera manuruddha mi’tabruvi soPatte’dha pajjalati kassapatherasīhe; () ज्यांच्या पादपीठांना राजांच्या मुकुटांचा स्पर्श होत असे, अशा मल्ल राजांनी चितेला चारही बाजूंनी पेटवण्याचा प्रयत्न केला, परंतु ते असमर्थ ठरले. त्यांनी थेर अनुरुद्धांना विचारले, तेव्हा ते म्हणाले, 'जेव्हा सिंहसमान थेर महाकस्सप येथे येतील, तेव्हाच ही चिता प्रज्वलित होईल.' 24. २४. Dhammāgadena hatasokahadehi yenaBhikkhūhi satthucitako vasikassapavho,Teno’pasaṅkami subhaddakathaṃ sasīseSukkhāsanī’vu’rasi satti’va maññamāno; () धम्मरूपी औषधाने ज्यांच्या हृदयातील शोक नष्ट झाला होता अशा भिक्खूंसह, जितेंद्रिय थेर महाकस्सप शास्त्यांच्या चितेजवळ आले. सुभद्दानं काढलेले उद्गार आपल्या डोक्यावर पडलेल्या कोरड्या विजेसारखे किंवा छातीत खुपसलेल्या भाल्यासारखे मानून ते तेथे पोहोचले. 25. २५. Katvā padakkhiṇa madhiṭṭhahi so catuttha-Jjhānuṭṭhito bhagavato citakaṃ tivāraṃ,Baddhañjalī sirasi theravarassa bhetvāTaṃ supakpatiṭṭhitapadāni patiṭṭhahiṃsu; () भगवंतांच्या चितेला तीन वेळा प्रदक्षिणा घालून आणि चौथ्या ध्यानातून उठून त्यांनी (थेर महाकस्सपांनी) अधिष्ठान केले. डोक्यावर हात जोडून वंदन करणाऱ्या त्या श्रेष्ठ थेरांच्या पूजेसाठी भगवंतांचे सुप्रतिष्ठित चरण चितेमधून बाहेर प्रकट झाले. 26. २६. Therāsahassa karatāmarasehi satthuPādaṃsumāli vihitāhinipaccakāro,Omujji gandhavitakāparasāgaramhiLokoca tappabhava sokaghanandhakāre; () हजारो थेरांनी आपल्या कमळासारख्या हातांनी शास्त्यांच्या सूर्यसमान चरणांना वंदन केले, तेव्हा ते चरण पुन्हा सुगंधी लाकडांच्या चितेमध्ये विलीन झाले; आणि संपूर्ण जग त्या वियोगामुळे निर्माण झालेल्या शोकाच्या दाट अंधकारात बुडून गेले. 27. २७. Therenacāhinamite citako samantāSampajjalittha sayamevu’tujattabhāve,Daḍḍhe jinassa masivā napichārikāsiSārīrikaṭṭhīvisaro’bhayathāvasiṭṭho; () थेरांनी वंदन केल्यानंतर, ती चिता सर्व बाजूंनी स्वतःहूनच प्रज्वलित झाली. जिनांचे (बुद्धांचे) शरीर जळल्यानंतर तिथे काजळी किंवा राख उरली नाही, तर केवळ शारीरिक धातू (अस्थी) शिल्लक राहिले. 28. २८. Satteva nābhivakiriṃsu lalāṭagīvāDhātvakkhakaṭṭhi munino catudantadhātū,SiddhatthakhaṇḍakatataṇḍulamuggamattāSesā pabhāyapi tidhā pakiriṃsu dhātu; () मुनींचे (बुद्धांचे) कपाळाचे अस्थी, दोन जत्रू (खांद्याचे अस्थी) आणि चार दाढा (दंतधातू) हे सात धातू विखुरले गेले नाहीत. उर्वरित धातू मोहरीच्या दाण्यासारखे, तांदळाच्या कणासारखे आणि मुगाच्या डाळीसारखे तीन वेगवेगळ्या आकारांत विभागले गेले. 29. २९. Nibbāpayiṃsu citakānala mantalikkhāNikkhamma cāmaramanohara nīradhārā,Sāḷaddumehi salilāni tathā samantāMallā sugandhaparivāsitavārināpi; () आकाशातून चामरासारख्या सुंदर पाण्याच्या धारा बरसल्या आणि त्यांनी चितेचा अग्नी शांत केला. तसेच सभोवतालच्या साल वृक्षांमधूनही पाणी वाहू लागले आणि मल्ल राजांनीही सुगंधी पाण्याने तो अग्नी विझवला. 30. ३०. OlambamānamaṇidāmasuvaṇṇadāmaṃCittabbitānamathabandhiyamallabhūpāKatvā sugandhaparibhaṇḍa muḷārasanthā-Gāre susanthariya kojavakambalāni; () मल्ल राजांनी मण्यांच्या आणि सोन्याच्या माळा लटकवलेले सुंदर छत (वितान) बांधले. भव्य संथागारात (सभागृहात) सुगंधी द्रव्यांचे लेपन करून, त्यावर उत्तम दर्जाचे लोकरीचे गालिचे आणि घोंगड्या अंथरल्या. 31. ३१. Taṭṭhānato kamakuṭabandhananāmasāḷaṃYāvañjasaṃ rajatakañcanatoraṇehi,Lājādinā kadalipuṇṇaghaṭehi dīpa-Dhūpaddhajehi parito patimaṇḍayitvā; () त्या स्थानापासून ते 'मुकुटबंधन' नावाच्या सालवनापर्यंतचा संपूर्ण मार्ग त्यांनी चांदीच्या आणि सोन्याच्या तोरणांनी, लाह्यांनी, केळीच्या खांबांनी, पूर्णघटांनी (कलशांनी), तसेच दीप, धूप आणि ध्वजांनी सर्व बाजूंनी सुशोभित केला. 32. ३२. Taṃ satthudhātuparipuṇṇa suvaṇṇadoṇiṃMallāna maggapura māhariyu’ssavehi,Setātapattalasite sarabhāsanamhiMuttāmaṇīhi khacite tahi mappayitvā; () मल्ल राजांनी शास्त्यांच्या धातूंनी (अस्थींनी) भरलेला तो सोन्याचा द्रोण (कलश) मोठ्या उत्सवाने आपल्या मुख्य नगरात आणला; आणि पांढऱ्या छत्र्यांनी सुशोभित केलेल्या, तसेच मोती व मण्यांनी जडवलेल्या एका भव्य सिंहासनावर तो प्रस्थापित केला. 33. ३३. Kumbhena kumbha mupahacca gaḷaṃ gaḷenaCakkena cakka mupahacca bhujaṃ bhujena,Rakkhaṃ vidhāya caturaṅginiyā samantāSenāya hemakavacehi gavacchikaṃva; () कुंभाला कुंभ, गळ्याला गळा, चाकाला चाक आणि हाताला हात भिडवून, त्यांनी सोन्याच्या चिलखतांच्या जाळीप्रमाणे चतुरंग सैन्याची सर्व बाजूंनी कडेकोट सुरक्षा व्यवस्था केली. 34. ३४. Katvevameva dhanurāvaraṇañca satti-Hatthehi pañjara manantajinassadhātū,Sammānayiṃsu sumahiṃsu susādhukīḷaṃKīḷiṃsu sattadivasaṃ sahanāgarehi; () अशा प्रकारे हातात धनुष्य आणि भाले घेतलेल्या सैनिकांचा पिंजरा (सुरक्षा कडे) तयार करून, त्यांनी अनंत गुणांनी युक्त अशा जिनांच्या (बुद्धांच्या) धातूंचा आदर-सत्कार व पूजा केली आणि नगरवासीयांसह सात दिवसांपर्यंत मोठा उत्सव साजरा केला. 35. ३५. Sutvāna bhupati tamattha majātasattuSatthāhi khattiyakulappabhavo ahampi,Sārīrabhāga marahāma mayampi tasmāPāhesi dūta matha mallanarādhipānaṃ; () ही वार्ता ऐकून राजा अजातशत्रूने विचार केला, 'शास्ते (बुद्ध) क्षत्रिय कुळातील होते आणि मीही क्षत्रिय आहे. त्यामुळे आम्हालाही त्यांच्या शारीरिक धातूंचा भाग मिळण्याचा अधिकार आहे.' म्हणून त्याने मल्ल राजांकडे आपला दूत पाठवला. 36. ३६. Vesālikā pacuralicchavibhubhujā caSakyādhipā kapilavatthupurādhivāsī,Bhūpā’llakappavijite bulayāca rāma-Gāmamhi koliyamahīpatayo tatheva; () तसेच वेसालीचे अनेक लिच्छवी राजे, कपिलवस्तू नगरात राहणारे शाक्य शासक, अल्लाकप्पचे बुली राजे आणि रामगामचे कोलिय राजे यांनीही (दूत पाठवले). 37. ३७. Yo veṭhadīpanagare dharaṇīsuro soPāveyyakā ca mahipā pahiṇiṃsu tesaṃ; Paccekadūtapurise caturaṅginīhiSenāhi tepi nivutā’bhimukhībhaviṃsu; () वेठदीपाचा तो ब्राह्मण आणि पावाचे राजे यांनीही आपले दूत पाठवले. आपापल्या चतुरंग सैन्यासह ते सर्व मल्लांच्या दिशेने निघाले. 38. ३८. Āgamma yena bhagavā sayameva gāma-Kkhetto’pavattanavane parinibbuto no,Dassāma no’ti jinadhātulavampi mallāPāhesu munnatimanā paṭisāsanāni; () मल्ल राजांनी गर्वाने उलट निरोप पाठवला, 'कारण भगवंतांनी आमच्याच हद्दीत, उपवत्तन सालवनात परिनिर्वाण प्राप्त केले आहे, त्यामुळे आम्ही जिनधातूचा (बुद्धांच्या अस्थींचा) एक लहानसा अंशही देणार नाही.' 39. ३९. Sā rājadhāni nijarājapurakkhatāhiSaṅgāmasūracaturaṅginivāhinīhi,Yuddhāya baddhakalahāhi khaṇaṃjagāmaVelātivattapalayambudhinibbisesaṃ; () ती राजधानी, आपापल्या राजांच्या नेतृत्वाखालील युद्धात शूर असलेल्या चतुरंग सैन्याने भरून गेली. युद्धासाठी सज्ज झालेल्या त्या सैन्यामुळे ती राजधानी एका क्षणात प्रलयकाळात मर्यादा ओलांडणाऱ्या समुद्रासारखी दिसू लागली. 40. ४०. Yo doṇabhusurasudhī bhavi jambudīpeRājūhi pūjitapado sunisammakārī,So doṇagajjanamakā kaparisaṃ vinentoDvebhāṇavāramita māhavakeḷisajjaṃ; () जंबुद्विपात ज्यांच्या चरणांची राजे पूजा करत असत आणि जे अत्यंत विचारपूर्वक वागणारे होते, अशा द्रोण नावाच्या बुद्धिमान ब्राह्मणाने युद्धासाठी सज्ज झालेल्या त्या समुदायाला शांत करण्यासाठी दोन भाणवार (प्रवचन) एवढे मोठे गर्जनेसारखे भाषण केले. 41. ४१. Sutvā’nusāsana mathācariyassa tassaSabbe samagganiratā vasudhādhināthā,Atthāya no vibhajathā’ti samena tumheDhātūna maṭṭhapaṭiviṃsaka mabruviṃsu; () त्या आचार्यांचा (द्रोण ब्राह्मणाचा) उपदेश ऐकून, सलोखा इच्छिणारे ते सर्व राजे म्हणाले, 'आमच्या कल्याणासाठी तुम्हीच या धातूंचे आठ समान भागांत विभाजन करा.' 42. ४२. Khīṇāsavo hi sarabhū citakena gīvā-Dhātuṃ samāhariya lokahitāya yattha,Laṅkāya bhāti mahiyaṅgaṇathūparājāTasmiṃ samappayi subhe maṇithūpagabbhe; () जगाच्या कल्याणासाठी सरभू नावाच्या एका क्षीणास्रव (अर्हत) थेरांनी चितेमधून ग्रीवा-धातू (गळ्याचे अस्थी) काढून घेतले आणि लंकेतील ज्या ठिकाणी आज भव्य महियंगण स्तूप शोभत आहे, त्या सुंदर मणी-स्तूपाच्या गर्भात ते प्रस्थापित केले. 43. ४३. Khemavhayo citakato vasi vāmadāṭhā-Dhātuṃ samaggahiya’ dāsi kaliṅgarañño,Doṇodvijo bhariya dhātuvibhāgasajjoVeṭhantare nidahi dakkhiṇadantadhātuṃ; () खेम नावाच्या जितेंद्रिय थेरांनी चितेमधून डावा दंतधातू (दाढ) काढून तो कलिंगच्या राजाला दिला. तर द्रोण ब्राह्मणाने धातूंचे विभाजन करत असताना उजवा दंतधातू आपल्या पगडीत लपवून ठेवला. 44. ४४. Dāṭhaṃ jaṭārajatacetiyagaṃ dvijassaTaṃ dakkhiṇakkhaka mapāhari devarājā,Doṇo suvaṇṇamayadoṇimavāpuritvāTesaṃ vibhajja samabhāgamadāsidhātu; () देवराजाने (शक्राने) त्या ब्राह्मणाच्या पगडीतून तो दंतधातू आणि उजवा जत्रू-धातू (खांद्याचे अस्थी) काढून घेतला. द्रोणाने तो सोन्याचा द्रोण (कलश) रिकामा करून, धातूंचे समान भाग करून ते सर्वांना दिले. 45. ४५. Te bhubhujā sakasakevisaye vidhāyaSampūjayiṃsu jinadhātunidhānathūpeAṅgāra māhariya moriyakhattiyā’thaDoṇopi hemamayakumbha makaṃsu thupe; () त्या राजांनी आपापल्या राज्यात जिनधातू प्रस्थापित करून स्तूपांची निर्मिती केली आणि त्यांची पूजा केली. मोरिय क्षत्रियांनी चितेचे निखारे (अंगार) नेऊन त्यावर स्तूप बांधला, आणि द्रोण ब्राह्मणानेही त्या सोन्याच्या कलशावर स्तूप उभारला. 46. ४६. Disvāna tassapamahāvasi tatthatatthaDhātvantarāya matha gaṇhiya rāmagāme,Aññatra doṇa mitadhātu majātasattu-Rañño thiraṃ nidahituṃ padadāsi dhātu; () त्या धातूंचा ठिकठिकाणी असलेला मोठा प्रभाव पाहून आणि रामगाम येथील धातूंना असलेला धोका ओळखून, ते धातू सुरक्षित ठेवण्यासाठी त्यांनी तेथून काढून घेतले आणि राजा अजातशत्रूला सुरक्षितपणे प्रस्थापित करण्यासाठी दिले. 47. ४७. Aṭṭha’ṭha vaḍḍhitakaraṇḍakathūpagabbhePakkhippabhumipati dhātumahānidhānaṃ,So theranāgasaraṇo pavidhāsi vāḷa-Saṅghāṭayanta miha yojayi devarājā; () त्या राजाने धातूंचा तो महान ठेवा एकमेकांत ठेवलेल्या आठ पेट्यांच्या (करंडकांच्या) स्तूपगर्भात सुरक्षित ठेवला. थेर महाकस्सपांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी तिथे फिरत्या शस्त्रांचे (यंत्रांचे) कडेकोट संरक्षण उभारले आणि देवराजानेही त्यात साहाय्य केले. 48. ४८. Rājā asokavidito sirijambudīpeTamhā samāhariya satthu sarīradhātu,Kārāpayī caturasitisahassathūpeDhīmā mahindavasi dīpamimaṃ tadā’pa; () वैभवशाली जंबुद्विपात 'अशोक' या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या बुद्धिमान राजाने तिथून शास्त्यांचे शारीरिक धातू काढून घेतले आणि चौऱ्याऐंशी हजार (८४,०००) स्तूप बांधले. त्याच वेळी बुद्धिमान थेर महिंद या द्वीपावर (लंकेत) आले. 49. ४९. DevānamādipiyatissanarādhipenaThūpe vidhāya jinadhātacihapattamattā,Vitthāritā paṇihitā jayabodhisākhā-Vāmetarakkhakasilāmayapattadhātu; () राजा देवानामप्रिय तिस्स यांनी स्तूप बांधून त्यात जिनधातू प्रस्थापित केले. त्यांनी विजयी बोधिवृक्षाची शाखा आणून रोपण केली आणि डावा जत्रू-धातू (खांद्याचे अस्थी) पाषाणमयी स्तूपात प्रस्थापित केला. 50. ५०. Nattā pana’ssa abhayo jalituggatejoYo duṭṭhagāmini raṇambudhipāragāmī,Rājā’nurādhanagare nagarādhirājeKatvāna laṅkamakalaṅkamakāsirajjaṃ; () त्यांचे नातू, अत्यंत तेजस्वी आणि युद्धाचा महासागर पार करणारे राजा दुट्ठगामणी अभय यांनी अनुराधापूर या मुख्य नगरात राहून लंकेला निष्कलंक बनवून राज्य केले. 51. ५१. Laṅkaṅganāya kucamaṇḍalanibbisesaṃSovaṇṇamāli matulaṃ ratanujjalantaṃ,So thuparāja makari thira mappayitvāDhātuppabandha mabhinimmitabuddharūpaṃ; () त्यांनी लंकारूपी सुंदरीच्या वक्षस्थळावरील आभूषणासारखा असणारा, रत्नांनी तळपणारा आणि अतुलनीय असा 'सुवण्णमाली' (रुवणवेलीसय) हा स्तूपराज बांधला; आणि तिथे धातूंचा मोठा संग्रह व निर्मित बुद्धरूप सुरक्षितपणे प्रस्थापित केले. 52. ५२. Sārīrikehi’tarathupavarehi laṅkā-Bhumitthi moḷimaṇi kañcanamālināmaSaggāpavaggasukhado vara thūparājāSo yāva dhātuparinibbutiyā vibhātu; () इतर शारीरिक धातूंच्या श्रेष्ठ स्तूपांमध्ये, लंकाभूमी रूपी स्त्रीच्या मुकुटातील मणी असलेला, स्वर्ग आणि मोक्ष (निर्वाण) चे सुख देणारा, 'कांचनमाली' (सुवर्णमाली) नावाचा तो श्रेष्ठ स्तूपराज, धातूंच्या परिनिर्वाणापर्यंत (धातुपरिनिब्बुती) प्रकाशमान राहो. 53. ५३. Iddhānubhāva madhikicca jinassa dhātu-Kāyo’pahārarahito garukāraṭhānaṃ,Patvā tahiṃtahi mathantaradhānakāleYo saṅkamissati’ha kañcanamālithupaṃ; () जिनांच्या (बुद्धांच्या) ऋद्धी-सामर्थ्याला अनुसरून, आदर-सत्काराचे स्थान असलेली आणि उपेक्षेपासून मुक्त असलेली ती धातू-काया (धातूंचे शरीर), त्या त्या वेळी अंतर्धानाच्या काळात, जेथे जेथे असेल तेथून या कांचनमाली स्तूपाकडे स्थलांतरित होईल. 54. ५४. So nāgadīpamupagamma tatovidhātu-Lokā ca nāgabhavanā tidasālayamhā,Nikkhamma nimmita nirūpamabuddharūpoRāsi bhavissati sumaṇḍita bodhimaṇḍe; () ती धातू नागदीपाला जाऊन, तेथून मनुष्यलोक, नागलोक आणि त्रायस्त्रिंश देवलोकातून बाहेर पडून, एक अनुपम बुद्धरूप धारण करून, बोधिमंडळावर (बोधिमंडे) सुशोभित होऊन एकत्रित होईल. 55. ५५. Buddhānubhāvapabhavā’bhinavaggijālā-Mālāhi pajjalitadhātumayattabhāve,Tāvānu’mattamapi dissati nāvasesaṃKatvāna dhātuparinibbuti hessateva; () बुद्धांच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेल्या नूतन अग्नीच्या ज्वालांच्या माळांनी प्रज्वलित झालेल्या त्या धातुमय शरीराचा अणुमात्रही अवशेष शिल्लक राहणार नाही; अशा प्रकारे धातूंचे परिनिर्वाण (धातुपरिनिब्बुती) घडून येईल. 56. ५६. Buddhāpadāna marahādiguṇavadātaṃBhatyā punappuna mimaṃ sarataṃ sataṃ bho,Cittaṃ kilesapariyuṭṭhita mujjubhūtaṃAddhā sudhantakanakaṃva visuddhimeti; () हे सज्जनहो! अर्हत्त्वासारख्या गुणांनी निर्मळ असलेल्या बुद्धांच्या या अपदानाचा (चरित्राचा) भक्तीने वारंवार स्मरण करणाऱ्यांचे क्लेशांनी वेढलेले चित्त सरळ (ऋजू) होते आणि चांगल्या प्रकारे शुद्ध केलेल्या सोन्याप्रमाणे निश्चितच विशुद्ध होते. 57. ५७. Cittojutāyapi vitakkavicāradhammāVattanti satthuguṇasañcayagocarā’tha,Saṃjāyate pavurapīti ca kāyacitta-Passaddhi niddarathatāya sukhaṃ samādhi; () चित्ताच्या ऋजूतेमुळे (सरळपणामुळे), शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) गुणांच्या समूहाला विषय बनवणारे वितर्क आणि विचार हे धर्म प्रवृत्त होतात; त्यानंतर प्रचुर प्रीती (आनंद) आणि काय-चित्ताची प्रस्सद्धी (शांतता) निर्माण होते, आणि थकवा दूर झाल्यामुळे सुख व समाधी प्राप्त होते. 58. ५८. Gambhīratāya tadadhīnaguṇaṇṇavassaNiddhutanīvaraṇato pavivekabhūtaṃ,Chāyetha jhānamupacāra mathā’dhigaccheTappādakaṃ ariyamga phakhalañca yogī; () त्यांच्या गुणांच्या अथांग महासागराच्या गंभीरतेमुळे, नीवरणांचा (मानसिक अडथळ्यांचा) नाश झाल्याने विवेकयुक्त (एकांतप्रिय) झालेला योगी उपचार-समाधी आणि ध्यान प्राप्त करतो, आणि त्यालाच आधार बनवून आर्यमार्ग व फळ प्राप्त करतो. 59. ५९. Tassā’ticārucaritassaraṇānuyuttoHotevava satthari sagāravasapakpatisso,Saddhindriyādi pariṇāmagato’dhigacchePītippamodabahulo kusalo’bhisandaṃ; () त्यांच्या अत्यंत सुंदर चरित्राच्या स्मरणात मग्न असलेला साधक शास्त्यांबद्दल (बुद्धांबद्दल) आदरयुक्त आणि नम्र बनतो; श्रद्धा-इंद्रिय इत्यादी परिपक्व झाल्यामुळे, प्रीती आणि प्रामोद्याने युक्त होऊन तो कुशल कर्मांचा प्रवाह प्राप्त करतो. 60. ६०. Satthussa cetiyagharaṃva tadattabhāvoPūjāraho ca bhayabheravadukkhasayho,Lajji ca bhīru labhate sahavāsasaññaṃSaggāpavaggavibhavassa bhaveyya bhāgī; () त्याचे स्वतःचे शरीर शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) चैत्यगृहासारखे पूजनीय बनते; तो भय, भीती आणि दुःखांना सहन करण्यास समर्थ होतो. लज्जा आणि पापभीरुतेने युक्त असलेला तो शास्त्यांच्या सहवासाची अनुभूती प्राप्त करतो आणि स्वर्ग व मोक्षाच्या (निर्वाणाच्या) वैभवाचा भागीदार होतो. 61. ६१. Laṅkāya lakkhapatigāmavaramhi khettā-Rāmādhipena guṇabhusaṇabhusitena,Vikhyātanimmalayasovisarena valli-Gāmubbhavena parisāvacarakkhamena; () लंकेतील श्रेष्ठ 'लक्खपती' नावाच्या गावातील शेत आणि आरामांचे (विहारांचे) अधिपती असलेल्या, सद्गुणांच्या अलंकारांनी विभूषित, निर्मळ कीर्तीने प्रसिद्ध व कुशल, वल्लीगाम (वेलीगाम) येथे जन्मलेल्या आणि परिषदेत वावरण्यास समर्थ असलेल्या; 62. ६२. Therenu’pāyacaturena bhadattasaṅghā-Nandābhidhena garunā garubhāvagena,Sissoraso’panayanena nijaṃva nettaṃRakkhaṃ vidhāya mabhivuddhiya mappito yo; () उपाय-कुशल, आदरणीय भदंत 'संघानंद' नावाच्या थोर आणि पूजनीय थेरांनी, ज्यांनी आपल्या शिष्याला स्वतःच्या पुत्राप्रमाणे किंवा स्वतःच्या डोळ्याप्रमाणे सांभाळून, त्याचे रक्षण करून त्याला प्रगतीसाठी समर्पित केले होते; 63. ६३. Yo jīvitampi nirapekkhiya tambapaṇṇī-Dīpaṃ tivāra mavatiṇṇa mimaṃ vasīhi,Muttāmaṇīhi khacitena namahagghasiddhagī-Caṅgoṭakena mahituṃ jinadantadhātuṃ; () ज्यांनी आपल्या प्राणाचीही पर्वा न करता, मुक्ता आणि मण्यांनी जडवलेल्या अत्यंत मौल्यवान अशा मंजुषेसह (करंडकासह) जिनांच्या (बुद्धांच्या) दंतधातूची पूजा करण्यासाठी, संयमी भिक्खूंसह या ताम्रपर्णी (श्रीलंका) द्वीपावर तीनदा प्रवास केला; 64. ६४. Sikkhāgaruṃ vajiranāma vihārasāmiṃRājādhirājagurulañchadharaṃ yatindaṃ,Katvānu’pajjhamupasampādamāpa dhamma-Majjhetu motariya rammamarammaraṭṭhaṃ; () शिक्षणाचे गुरू, 'वजिर' नावाच्या विहाराचे स्वामी आणि 'राजाधिराजगुरू' ही पदवी धारण करणारे यतींद्र (संयमींचे राजे) यांना आपले उपाध्याय करून ज्यांनी उपसंपदा ग्रहण केली, आणि सद्धम्माचा अभ्यास करण्यासाठी जे रम्य अशा 'रम्मरठ्ठ' (म्यानमार/ब्रह्मदेश) देशात गेले; 65. ६५. Saṃvaḍḍhitaṃ pitupadādhigatena meṇḍunaRaññā pasīdiya kusaggadhiyā sakāya,Sissaṃ asesapariyattidharassa ñeyya-Dhammābhivaṃsaviditassa’pi saṅgharañño; () पितृपदावर आरूढ झालेल्या राजा 'मिंडन' (म्यानमारचे राजे) यांनी ज्यांचे संगोपन केले, ज्यांनी आपल्या कुशाग्र बुद्धिमत्तेने राजाला प्रसन्न केले, आणि जे संपूर्ण परियत्तीचे (त्रिपिटकाचे) धारक असलेल्या व 'नेय्यधम्म अभिवंस' या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या संघराजांचे शिष्य होते; 66. ६६. SaṃjayuttabhāṇakakumārabhivaṃsanāmaṃRājādhirājagarulañchadharaṃ sudhīraṃ,Therāsabhaṃ supaṭipattigaruṃ garuṃ yoNissāya dhammavinaye paṭutaṃ jagāma; () ज्यांनी 'संजय्युत्तभाणक कुमाराभिवंस' नावाच्या, 'राजाधिराजगुरू' ही पदवी धारण करणाऱ्या, सुधीर, थेरश्रेष्ठ आणि सुप्रतिपत्तीला (योग्य आचरणाला) मान देणाऱ्या गुरूंचा आश्रय घेऊन धम्म आणि विनयामध्ये नैपुण्य प्राप्त केले; 67. ६७. Lakkhīsare moraṭunāmapure surammeJātena issarajanāyananamhi jātyā,VassaṭṭhatiṃsaparimāṇavayoguṇenaPāsāṇadūrapuragocaragāmikena; () लंकेतील अत्यंत सुंदर अशा 'मोराटु' (मोराटुवा) नावाच्या नगरात एका प्रतिष्ठित कुळात जन्मलेल्या, अडतीस वर्षांचे वय (किंवा उपसंपदा वय) असलेल्या आणि 'पासाणदूर' (कलुतरा जवळील ठिकाण) नगरात गोचर (भिक्षेसाठी) जाणाऱ्या; 68. ६८. Tenā’bhayādikaruṇāratanābhidhānā-Rāmādhipena gaṇvācakābhāvagena,SaṃsuddhabuddhaguṇādīpanatapparenaSaṃsārasāgarasamuttaraṇāsayena; () त्या 'अभयकरुणा-रतन' नावाच्या आरामाचे (विहाराचे) अधिपती असलेल्या, गणाचे वाचक (शिक्षक) असलेल्या, बुद्धांच्या अत्यंत शुद्ध गुणांचे प्रकाशन करण्यात तत्पर असलेल्या आणि संसारसागरातून पार होण्याच्या आकांक्षेने युक्त असलेल्या; 69. ६९. Pītippamodajananaṃ samaṇena medhā-Nandābhidhena kavinā kavikuñjarānaṃ,Ādiccabandhujinarājaguṇappabandha-Suddhāpadānaparidīpakathāsarīraṃ; () कविश्रेष्ठांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, 'मेधानंद' नावाच्या कवी-श्रमणाने रचलेला, प्रीती आणि प्रामोद उत्पन्न करणारा, आदित्यबंधू (सूर्याचे नातेवाईक) असलेल्या जिनराज (बुद्ध) यांच्या गुणांच्या प्रबंधाचे आणि शुद्ध अपदानाचे (चरित्राचे) प्रकाशन करणारा हा ग्रंथ; 70. ७०. Saddānusāsani’tihāsanighaṇṭuchando-Laṅkārasāra mabhidhammakathāgabhīraṃ,Saggāpavaggasukhadaṃ samatiṃsasaggaṃVyākhyāsameta manurūpa padappayogaṃ; () व्याकरण, इतिहास, निघंटू (कोश), छंद आणि अलंकाराच्या साराने युक्त असलेला, अभिधम्माच्या गंभीर कथांनी परिपूर्ण असलेला, स्वर्ग आणि मोक्षाचे सुख देणारा, योग्य शब्दांच्या प्रयोगाने आणि व्याख्येने युक्त असलेला हा तीस सर्गांचा (अध्यायांचा) ग्रंथ; 71. ७१. Dvisahassabandhasamākulaṃ jinavaṃsadīpamanākulaṃRacitaṃ samāpa samāpanaṃ paramaṃpabandhasiromaṇiṃ,Subhamāghamāsikavāsare nirupaddavena tathāgateParinibbute dvisahassasaṭṭhicatussatodayahāyate; () दोन हजार श्लोकांनी युक्त असलेला, संभ्रमरहित असलेला, प्रबंधांमध्ये शिरोमणी असलेला हा 'जिनवंसदीप' (जिनवंशदीप) ग्रंथ पूर्ण झाला. तथागतांच्या परिनिर्वाणानंतर २४६० व्या वर्षी, माघ महिन्याच्या एका शुभ दिवशी हा ग्रंथ कोणत्याही विघ्नाशिवाय पूर्ण झाला. Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandadāna nidāne jinavaṃsadīpe santikenidāne bhagavato dhātuparinibbānappavattiparidīpo tiṃsatimosaggo. अशा प्रकारे, सर्व कवींच्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या, यती मेधानंद यांनी रचलेल्या 'जिनवंसदीप' (जिनवंशदीप) मधील 'संतिकेनिदान' अंतर्गत भगवंतांच्या धातूंच्या परिनिर्वाणाचा वृत्तांत स्पष्ट करणारा हा 'तिसावा सर्ग' समाप्त झाला. Sātireko santikenidānabhāgo tatiyo. परिशिष्टासह 'संतिकेनिदान' नावाचा हा तिसरा भाग समाप्त झाला. | |||
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |