Jinavaṃsadīpaṃ

ประทีปแห่งวงศ์พระชินเจ้า

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

1.

๑.

Mahādayo yo hadayo’dayo’dayoHitāya dukkhānubhave bhave bhave,Akāsi sambodhipadaṃ padaṃ padaṃTamābhivandāmi jinaṃ jinaṃ jinaṃ;

(Yamakabandhanaṃ)

พระชินเจ้าพระองค์ใด มีพระมหากรุณา มีพระหฤทัยอันเกิดแล้ว เกิดแล้ว เพื่อประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลายผู้ประสบทุกข์ในภพน้อยภพใหญ่ ได้ทรงกระทำซึ่งโพธิญาณอันเป็นที่ตั้ง ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระชินเจ้าพระองค์นั้น พระชินเจ้า พระชินเจ้า

2.

๒.

Pahāya yatthā’bhiratiṃ ratiṃ ratiṃRamanti dhammeva munī munī munī,Vimuttidaṃ sabbabhavā bhavā’bhavāTamābhivande mahitaṃ hitaṃ hitaṃ;

(Yamakabandhanaṃ)

พระมุนี พระมุนี พระมุนี ย่อมยินดีในธรรมนั่นเทียว ละความยินดี ความยินดี ความยินดีในที่ใด ผู้ประทานวิมุตติจากภพทั้งปวง ภพ ภพ ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระองค์ผู้เป็นที่บูชา เป็นประโยชน์ เป็นประโยชน์

3.

๓.

Nipītasaddhammarasā rasā’rasāSupuññakhetto’rasataṃ sataṃ sataṃ,Gatā vidhūtā vinayena yena yeTamābhivande’sigaṇaṅgaṇa’ṅgaṇaṃ;

(Yamakabandhanaṃ)

พระอริยสงฆ์หมู่ใด ผู้ดื่มรสแห่งพระสัทธรรม รส รส ผู้เป็นเนื้อนาบุญอันดีเลิศ เป็นที่ตั้งแห่งรส เป็นที่ตั้ง เป็นที่ตั้ง ผู้ไปแล้ว ผู้ขจัดแล้วด้วยพระวินัย ด้วยพระวินัย ด้วยพระวินัย ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระอริยสงฆ์หมู่ใด ผู้ไม่มีมลทิน ผู้ไม่มีมลทิน

4.

๔.

Jinā’natambhoruha haṃsarājinīJinorasānaṃ mukhapañjarā’li nī,Sadatthasāraṃ sarasaṃ visūda nīUpetu me mānasameva vāṇi nī;

ขอพระวาจาของพระชินเจ้า ผู้เป็นดุจพญาหงส์ร่าเริงอยู่ในดอกบัวคือพระพักตร์ของพระชินเจ้า ผู้เป็นดุจภมรอยู่ในกรงปากของพระโอรสพระชินเจ้า ผู้มีสาระอันเป็นประโยชน์ มีรสอันไพเราะ บริสุทธิ์ จงมาสู่ใจของข้าพเจ้าเถิด

5.

๕.

Kammāvasesā vicito’pajātyāGanthā’hisaṅkhāravibandhakā me,Paṇāma puññātisayena’nenaMā pākadānā’vasarā bhavantu;

กรรมที่เหลืออยู่ ที่สั่งสมมาแต่ชาติก่อน อันเป็นเครื่องผูกพันแห่งสังขารคือกิเลสเครื่องร้อยรัดของข้าพเจ้า ขออย่าได้มีโอกาสให้ผลเลย ด้วยบุญอันยิ่งใหญ่แห่งการนอบน้อมนี้

6.

๖.

Suvaṇṇavaṇṇassa jinassa vaṇṇaṃVaṇṇeyya kappampi kajito suvaṇṇo,Kappassi’vosāna manattatāyaNa pāpuṇe buddhaguṇāna mantaṃ;

แม้ทองคำที่ถูกขัดสีแล้ว พรรณนาพระคุณของพระชินเจ้าผู้มีพระฉวีวรรณดุจทองคำไปตลอดกัป ก็ไม่อาจถึงที่สุดแห่งพระพุทธคุณได้ เพราะความไม่มีที่สุดแห่งกัป

7.

๗.

Niddhanta cāmīkara cāru rūpaṃSarassatī bhūsaṇa bhāsanaṃca,Anañña sādhāraṇa ñāṇamassaAvāviyā’cintiya mapakpameyyaṃ;

พระรูปอันงดงามดุจทองคำบริสุทธิ์ที่ขัดเกลาแล้ว และพระวาจาอันเป็นเครื่องประดับของพระสรัสวดี (คือไพเราะยิ่ง) พระญาณอันไม่สาธารณะแก่ผู้อื่นของพระองค์ เป็นสิ่งที่ไม่อาจประมาณได้ เป็นอจินไตย

8.

๘.

Kuhiṃ asādhāraṇa rūpa līlāKuhiṃ asādhāraṇa vāṇi līlā,Kuhiṃ asādhāraṇañāṇa līlāKuhiṃ nu me mandamatissa līlā;

ลีลาแห่งพระรูปอันไม่สาธารณะแก่ผู้อื่นอยู่ที่ไหน ลีลาแห่งพระวาจาอันไม่สาธารณะแก่ผู้อื่นอยู่ที่ไหน ลีลาแห่งพระญาณอันไม่สาธารณะแก่ผู้อื่นอยู่ที่ไหน ลีลาแห่งปัญญาอันน้อยของข้าพเจ้าอยู่ที่ไหนเล่า

9.

๙.

Vibhāvimānī paravamhino yeIssā’bhimānena vibhaññamānā,Gavesayantī’dha parassa randhaṃTesaṃ pasaṃsāgarahāhi kimme;

ชนเหล่าใดผู้มีมานะอันวิปริต ผู้ยกตนข่มผู้อื่น ผู้ถูกความริษยาและความถือตัวครอบงำ ย่อมแสวงหาช่องโหว่ของผู้อื่นในโลกนี้ การสรรเสริญหรือการตำหนิของชนเหล่านั้นจะมีประโยชน์อะไรแก่ข้าพเจ้า

10.

๑๐.

Pasattha satthāgama pāradassīYe sādhavo sādhu guṇappasantā,Ganthassa nimmāṇaparissamaṃ noJānanti teyeva idhappamāṇā;

สัตบุรุษเหล่าใดผู้ฉลาดในพระศาสนาและพระคัมภีร์ที่ได้รับการสรรเสริญ ผู้ยินดีในคุณอันดีงาม ชนเหล่านั้นเท่านั้นย่อมรู้ประมาณในความเพียรพยายามในการแต่งคัมภีร์ของเราในเรื่องนี้

11.

๑๑.

Ādiccavaṃsappabhavassa tassaJinassa satthāgamakovidehi,Vuttopi pubbācariyehi yesuGanthesu saṅkhepavasena vaṃso;

แม้ว่าวงศ์ของพระชินเจ้าผู้เกิดในวงศ์พระอาทิตย์นั้น จะถูกกล่าวไว้โดยบูรพาจารย์ผู้เชี่ยวชาญในพระศาสนาและพระคัมภีร์ในคัมภีร์ทั้งหลายโดยย่อ

12.

๑๒.

Na tehi sakkā sugatassa vaṃsaṃKiñcāpi viññātu masesayitvā,Sampuṇṇavaṃsassa vibhāvanāyaTasmā samussāhita mānasena;

แม้ว่าไม่อาจรู้เรื่องวงศ์ของพระสุคตได้โดยไม่เหลือเลย เพราะเหตุนั้น เพื่อให้วงศ์สมบูรณ์ ด้วยใจที่พยายามอย่างยิ่ง

13.

๑๓.

Abhippasanno ratanattayamhiPasatthavaṃsappabhavo pabhunaṃ,Vibhusaṇo vissutakittighosoYo bhāti laṅkāya muḷārabhāgyo;

ผู้เลื่อมใสอย่างยิ่งในพระรัตนตรัย ผู้เกิดในวงศ์อันประเสริฐของเจ้านายทั้งหลาย ผู้เป็นเครื่องประดับ มีเกียรติยศอันเลื่องลือ ผู้รุ่งเรืองอยู่ในลังกา มีบุญมาก

14.

๑๔.

Amandacāgā’bhiratassaPunandu nāmassa dayādhanassa,Buddhe pasādātisayassa tassaAjjhesanañcāpi paṭiggahetvā;

และรับคำอาราธนาของท่านปุณณันดู ผู้มีทรัพย์คือความกรุณา ผู้ยินดีในการบริจาคอันไม่น้อย ผู้มีศรัทธาอย่างยิ่งในพระพุทธเจ้าแล้ว

15.

๑๕.

Nassāya pubbācariyo’padesaṃSotūna matthāya mayā hitāya,Niruttiyā māgadhikāya sammāVidhīyate’daṃ jinavaṃsadīpaṃ;

ประทีปแห่งวงศ์พระชินเจ้าเล่มนี้ ข้าพเจ้าได้จัดทำขึ้นอย่างถูกต้องด้วยภาษามคธ เพื่อประโยชน์แก่คำสอนของบูรพาจารย์ เพื่อประโยชน์แก่ผู้ฟัง และเพื่อประโยชน์แก่ข้าพเจ้า

16.

๑๖.

Saddhāsinehānugatāya paññā-Dasāya sotūhi manovimāne,Padīpito’yaṃ jinavaṃsadīpa-Dīpoharepāpatamappabandhaṃ;

ประทีปแห่งวงศ์พระชินเจ้าเล่มนี้ที่จุดขึ้นแล้ว ด้วยปัญญาที่ประกอบด้วยความรักและความศรัทธาในวิมานแห่งใจของผู้ฟัง ย่อมขจัดความมืดมิดแห่งความไม่รู้

17.

๑๗.

Puraṅgapuṇṇā sirijambudīpeSampattibhārena divā’vatiṇṇā,Yā devarājassa’marāvatī’vā-Marāvatīnāma purī pure’sī;

ในกาลก่อน มีเมืองชื่ออมราวดี ซึ่งเต็มไปด้วยความรุ่งเรืองในชมพูทวีป ดุจอมราวดีของท้าวสักกะเทวราชที่ลงมาสู่โลกมนุษย์ด้วยภาระแห่งสมบัติ

18.

๑๘.

Vijjādharānañca vihaṅgamānaṃVibandha vehāsagatiṃ bahāsa,Yasmiṃ purasmiṃ jitaveri cakkaṃPākāracakkaṃ viya cakkavāḷaṃ;

ในเมืองใด วงล้อแห่งศัตรูที่ถูกพิชิตแล้ว ดุจกำแพงเมืองที่ล้อมรอบจักรวาล ที่ขัดขวางการเหาะเหินเดินอากาศของวิทยาธรและนกทั้งหลาย

19.

๑๙.

Sañcumbitamhoja rajo pabandha-Supiñjarāpā parikhāhirāmā,Puritthi pākāra nitambabhāgeSamubbahī kañcana mekhalā’bhaṃ;

คูเมืองที่งดงาม มีน้ำสีเหลืองทองอร่าม ที่ถูกละอองดอกบัวพัดพามาอย่างต่อเนื่อง ได้ปรากฏดุจเข็มขัดทองคำที่ส่วนเชิงกำแพงเมือง

20.

๒๐.

Rattindivā rattamaṇi’ndanīla-Maṇippabhārañjita rājadhāni,Babandha yā’mandasurindacāpa-Samujjalākāsatalabbilāsaṃ;

พระราชวังที่ประดับประดาด้วยแสงแห่งแก้วมณีสีแดงและไพลินตลอดวันและคืน ได้ผูกพันซึ่งความรุ่งเรืองแห่งท้องฟ้าที่สว่างไสวดุจสายรุ้งของพระอินทร์

21.

๒๑.

Yahiṃvadhūnaṃ vadanambujehiKatāvamānaṃ hariṇaṅkabimbaṃ,Pabhāhi nīlopalatoraṇātaṃSokābhībhūtaṃca vivaṇṇamāpa;

ในเมืองใด พระจันทร์ที่ถูกดูหมิ่นด้วยใบหน้าดุจดอกบัวของหญิงสาว ด้วยรัศมีแห่งซุ้มประตูที่ทำด้วยดอกอุบลสีน้ำเงิน ได้ถึงซึ่งความเศร้าโศกและซีดเซียว

22.

๒๒.

Saroruha’ntī maṇimandirābhā-Sañcumbitaṃ puṇṇasasaṅkabimbaṃ;

Saṅkāya rāmājanatā’bhirāmāKare pasāresi puramhi yasmiṃ;

ในเมืองใด แสงแห่งวิหารแก้วมณีที่อยู่ใกล้ดอกบัว ที่สัมผัสกับพระจันทร์เต็มดวง หญิงสาวผู้ร่าเริงด้วยความสงสัย ได้ยื่นมือออกไป

23.

๒๓.

Yattha’ṅganānaṃ paṭibimbitāniĀdāsabhittīsu mukhambujāni,Āsuṃ vighātāya madhubbatānaṃVilocanālīna manuggahāya;

ในเมืองใด ใบหน้าดุจดอกบัวของหญิงสาวที่สะท้อนอยู่ในผนังกระจก ได้เป็นไปเพื่อการทำลายผึ้ง (ที่เข้าใจผิดว่าเป็นดอกบัวจริง) และเพื่อการอนุเคราะห์แก่หมู่ภมรคือดวงตา (ที่ได้ชมความงาม)

24.

๒๔.

Sammatta mātaṅga dharādharehiYasmiṃ abhissanda madassavanti,Turaṅga raṅgehī taraṅga mālāSamākulevā’si vidhūta dhūlī;

ในเมืองใด น้ำมันไหลเยิ้มจากช้างที่เมามันดุจภูเขา และการเคลื่อนไหวของม้า ดุจคลื่นน้ำ ได้เป็นไปเพื่อการขจัดฝุ่นละออง

25.

๒๕.

Nikkhittavīṇā maṇinupurānaṃVilāsinīnaṃ mudupāṇi pāde,Mattālimālā kalanādinī kiṃNālaṅkaruṃ yattha katāvakāsā;

ในเมืองใด หมู่ภมรที่เมามันส่งเสียงก้องกังวาน จะไม่ประดับประดาที่มือและเท้าอันอ่อนนุ่มของหญิงสาวผู้ร่าเริง ผู้ซึ่งวางพิณและกำไลข้อเท้าแก้วมณี ในที่ที่ได้โอกาสแล้วหรือ

26.

๒๖.

Dhavatthinīnaṃ kucasārasehiNettālibhārā’nananīrajehi,Yā hāsavīcīhi purī rajanyāRarāja samaphullasarojinī’va;

เมืองใดที่รุ่งเรืองด้วยคลื่นแห่งรอยยิ้มในยามราตรี ด้วยสระน้ำคือทรวงอกของหญิงสาวผู้ปรารถนาสามี ด้วยดอกบัวคือนัยน์ตาที่เต็มไปด้วยภมร ได้รุ่งเรืองดุจสระบัวที่บานสะพรั่ง

27.

๒๗.

Candappabhā cumbita candakantaPāsāṇadhārā maṇicandikāsū,Candānanānaṃ yahi maṅganāhaṃParissamasso’pasamāya’hesuṃ;

ในเมืองใด แสงจันทร์ที่สัมผัสกับศิลาจันทร์ กระแสแห่งศิลาจันทร์และแสงจันทร์จากแก้วมณี ได้เป็นไปเพื่อการบรรเทาความเหน็ดเหนื่อยของหญิงสาวผู้มีใบหน้าดุจพระจันทร์

28.

๒๘.

Yasmiṃ pūre uddhamadho vinaddha-Jutippabandho maṇimandirānaṃ,Samubbahī geruka paṅka diddha-Vitāna paccattharaṇabbilāsaṃ

ในเมืองใด แสงสว่างของวิหารแก้วมณีที่ผูกพันกันทั้งเบื้องบนและเบื้องล่าง ได้ปรากฏดุจความรุ่งเรืองแห่งผ้าเพดานที่ทาด้วยดินแดง

29.

๒๙.

Suvaṇṇa muttā maṇi vaṃsavaṇṇā-Pavāḷa rūpī vajirehiñcā’pi,Yā sattadhaññehi dhanehi phītāAhū puri dhaññavatī’va nārī;

(Silesabandhanaṃ)

นครนั้นอุดมด้วยทองคำ ไข่มุก มณีสีไผ่ (มรกต) ปะการัง เงิน และเพชร ทั้งยังมั่งคั่งด้วยธัญชาติ ๗ อย่างและทรัพย์สิน จึงเป็นดุจนางนารีนามว่าธัญญวดี (หรือนางผู้สมบูรณ์ด้วยธัญชาติ)

30.

๓๐.

Pasāritā’nekadisāmukhesuVicittavatthā’bharaṇādipūrā,Yatthā’paṇā nijjitakapparukkhāKariṃsu lokābhimatatthasiddhiṃ;

ร้านค้าทั้งหลายในนครนั้นแผ่ไปในทิศต่างๆ มากมาย เต็มไปด้วยผ้าและเครื่องประดับอันวิจิตรเป็นต้น ได้ชนะต้นกัลปพฤกษ์ และได้อำนวยความสำเร็จประโยชน์ตามที่ชาวโลกปรารถนา

31.

๓๑.

Parāgarattā madhupātimattāSamhinnavelā ghananīlavālā,Haṃsāsayā pañcasarābhirāmāYasmiṃ taḷākā viya kāmabhogī;

(Silesabandhanaṃ)

สระน้ำทั้งหลายในนครนั้นเป็นดุจผู้บริโภคกาม (เพราะ) แดงด้วยละอองเกสร (หรือยินดีในราคะ) มีภมรเมาน้ำหวาน (หรือมึนเมาสุรา) มีฝั่งพังทลาย (หรือล่วงศีล) มีหญ้าเขียวชอุ่ม (หรือผมสีนิล) เป็นที่อาศัยของหงส์ และน่ารื่นรมย์ด้วยสระบัว ๕ ชนิด (หรือกามคุณ ๕)

32.

๓๒.

Purantarasmiṃ ratanagghikānaṃRaṃsippabandhehi hatandhakāre,KundāravindabbhudayenayasmiṃRattindivābheda mavedi loko;

ภายในนครนั้น ความมืดถูกกำจัดแล้วด้วยหมู่รัศมีแห่งซุ้มประตูแก้ว ชาวโลกไม่รู้ความแตกต่างระหว่างกลางวันและกลางคืน เพราะการบานของดอกมะลิและดอกบัว (ที่ปรากฏขึ้นพร้อมกัน)

33.

๓๓.

Mātaṅgajīmūtaghaṭāya ghaṇṭā-Ṭaṅkāragambhīraravāya yasmiṃ,Palambhītā mattasikhaṇḍimālāAkā vikālepi akhaṇḍakīḷaṃ;

ในนครนั้น ด้วยเสียงกังวานลึกซึ้งจากระฆังและเสียงร้องของฝูงช้างที่ดุจเสียงคำรามของเมฆ หมู่พญายูงที่เมามันจึงเข้าใจผิด (ว่าเป็นเสียงฟ้าร้อง) ได้ร่ายรำเล่นสนุกอย่างไม่ขาดสายแม้ในเวลาวิกาล

34.

๓๔.

Puramhi yasmiṃ caraṇambujehiVadhūjato bandhitanūpurehi,Vikāsa kokāsana sīsa baddhaMattāli sesa’mbujinī ajesi;

ในนครนั้น หมู่หญิงสาวที่สวมกำไลข้อเท้า ได้ชนะหมู่สระบัวที่เหลือซึ่งมีภมรเมามายรุมล้อมอยู่ที่ยอดดอกบัวบาน ด้วยเท้าทั้งสองที่ดุจดอกบัว

35.

๓๕.

Rasātalaṃ nāgaphaṇāvanaddhaṃNabhotalaṃ vijjulatāvanaddhaṃ,Yā chāditā rūpiyajātarūpa-Dhajāvalīhā’jini rājadhānī;

ราชธานีนั้นถูกปกคลุมด้วยแถวธงเงินและธงทอง ได้ชนะ (ความงามของ) บาดาลที่ปกคลุมด้วยพังพานนาค และท้องฟ้าที่ปกคลุมด้วยหมู่สายฟ้า

36.

๓๖.

Nānatthasāraṃ mitadhātuvaṇṇaṃChandārahaṃ pāṇagaṇā’bhirāmaṃ,Kavippasatthaṃ sarasaṃ silesā-Laṅkārapajjaṃ’va puraṃ yamāsi;

(Silesabandhanaṃ)

นครนั้นเป็นดุจบทกวีที่ประดับด้วยสเลสอลังการ เพราะมีสาระหลากหลาย (หรือทรัพย์มาก) มีวรรณะแห่งธาตุที่พอเหมาะ (หรืออักขระที่พอดี) เป็นที่น่าปรารถนา (หรือถูกฉันทลักษณ์) เป็นที่รื่นรมย์ของหมู่สัตว์ (หรือผู้ฟัง) อันกวีสรรเสริญ และมีรสชาติ (หรือสุนทรียรส)

37.

๓๗.

Puramhi tasmiṃ karuṇānidhānoBuddhaṅkuro brāhmaṇasāravaṃse,Asaṅkhakappāna mito catunnaṃLakkhādikānaṃ udapādi pubbe;

ในพระนครนั้น พระพุทธังกูรผู้เป็นขุมทรัพย์แห่งพระกรุณา ได้อุบัติขึ้นในตระกูลพราหมณ์อันเป็นสาระ ในกาลก่อนแต่นี้ไปสี่อสงไขยกับอีกแสนกัป

38.

๓๘.

Bhovādivaṃse’kadivākarassaPuññānubhāvo’dayamaṅgalehi,Jātassa kho sampati jambudīpoVilumpayī maṅgalavāsalīlaṃ;

ในกาลที่พระองค์ผู้เป็นดั่งดวงสุริยาเอกในตระกูลพราหมณ์ประสูติแล้วด้วยมงคลแห่งการอุบัติขึ้นด้วยอานุภาพแห่งบุญ ชมพูทวีปก็ได้ถือเอาซึ่งความงดงามแห่งมงคลวาสนา

39.

๓๙.

Jātakkhaṇe tassa sarīrajenaGandhena vaṇṇena sake nikete,Hatappabhā candanateladīpāSaṇṭhānamattehi vijāniyāsuṃ;

ในขณะที่พระองค์ประสูติ ด้วยกลิ่นและวรรณะที่เกิดจากพระวรกายของพระองค์ในนิเวศน์ของตน ประทีปน้ำมันจันทน์ทั้งหลายที่ถูกรัศมีข่มเสียแล้ว ก็ปรากฏให้เห็นเพียงสัณฐานเท่านั้น

40.

๔๐.

Vimuttadosāhi sukhedhitāhiDhātīhi kumbhorupayodharāhi,Bhato kumāro sukumārakāyoKhepesi so kānici vāsarāni;

พระกุมารผู้มีพระวรกายอันละเอียดอ่อน อันนางนมทั้งหลายผู้ปราศจากโทษ ผู้เจริญด้วยความสุข มีถันอันกลมโตดุจหม้อ เลี้ยงดูแล้ว ทรงยับยั้งอยู่สิ้นกาลเล็กน้อย

41.

๔๑.

Mahāmahecā’tha pavattamāneSaveda vedaṅga vidū vidūhi,Kārāpayuṃ te pitaro’rasassaNāmaṃ sumedho’ti padatthasāraṃ;

ครั้นเมื่อมหามหรสพดำเนินอยู่ บิดามารดาได้ให้นักปราชญ์ผู้รู้แจ้งในพระเวทและเวทางค์ทั้งหลาย ขนานพระนามแก่พระโอรสว่า 'สุเมธ' อันเป็นนามที่มีความหมายอันเป็นสาระ

42.

๔๒.

Uḷārabhāgyena samaṃ kumāreSaṃvaddhamāne jananī na tittiṃ,Pāyāsi nīlāmakalalocanāliṃMukhambujaṃ tassa’bhicumbamānā;

เมื่อพระกุมารเจริญวัยขึ้นพร้อมด้วยบุญอันยิ่งใหญ่ พระมารดาผู้มีดวงตาประดุจดอกบัวเขียว ก็มิได้ถึงความอิ่มเอมในการจุมพิตพระพักตร์อันปานดังดอกบัวของพระกุมารนั้น

43.

๔๓.

Sukhedhita’ṅgāvayavo kumāroVimānabhumyā maṇinimmitāya,Parodi mātāpitaro’bhiyācaṃBimbaṃ kanijaṃ jānuyugena gacchaṃ;

พระกุมารผู้มีอวัยวะอันบำรุงเลี้ยงมาด้วยความสุข เมื่อเสด็จไปด้วยพระชานุทั้งสองบนพื้นวิมานที่ประดับด้วยแก้วมณี ได้ทรงกันแสงอ้อนวอนขอรูปปฏิมาทองคำต่อพระบิดาและพระมารดา

44.

๔๔.

Suvaṇṇabimbo’pamacārurūpoSamācaraṃ dhātibhujā’valambaṃ,Viññāsapāda’ṅgulimañjarīhiSalīlamāvāsamalaṅkarittha;

พระกุมารผู้มีรูปโฉมงดงามปานประดุจรูปทองคำ เมื่อทรงดำเนินอาศัยแขนของนางนม ได้ทรงประดับที่ประทับให้งดงามด้วยลีลาแห่งปลายนิ้วพระบาทที่วางลงประดุจช่อดอกไม้

45.

๔๕.

Nijena tejena ca jivalokaṃYasena’pubbācarimaṃ phusanto,Tirokaritvā ravicandasobhaṃSaṃvaḍḍhi dhīro ubhato sujato;

พระธีรเจ้าผู้ทรงอุบัติมาดีแล้วทั้งสองฝ่าย ทรงแผ่ไปในสัตวโลกด้วยเดชและยศของพระองค์อันไม่เคยมีปรากฏมาก่อน ทรงทำความงามของดวงอาทิตย์และดวงจันทร์ให้หมองหม่นลง แล้วทรงเจริญวัยขึ้น

46.

๔๖.

So sattamā yāva pitāmahassaYugā sagabbhāsayasuddhiko’si,Nihīnajacco’ti na jātivādāKhitto’pakuṭṭho bhavi vippaseṭṭho;

พระองค์เป็นผู้บริสุทธิ์ทางครรภ์ตลอดเจ็ดชั่วรุ่นบรรพบุรุษฝ่ายบิดา ไม่ถูกคัดค้านหรือถูกตำหนิด้วยวาทะเรื่องชาติกำเนิดว่ามีชาติกำเนิดต่ำ เป็นพราหมณ์ผู้ประเสริฐยิ่ง

47.

๔๗.

Vedantayaṃ so sanighaṇṭu satthaṃSakeṭubhaṃ sākkharabheda satthaṃ,Sādhabbatabbedi’tihāsa satthaṃAvedi vedaṅgayutaṃ pa satthaṃ;

พระองค์นั้นทรงรู้แจ้งพระเวททั้งสาม พร้อมทั้งคัมภีร์นิฆัณฑุ คัมภีร์เกตุภะ คัมภีร์อักขรเภท คัมภีร์อถรรพเวท และคัมภีร์อิติหาสะ ทรงรู้แจ้งคัมภีร์ที่ประกอบด้วยเวทางค์อันประเสริฐ

48.

๔๘.

Ajjhāyako mantadharo pavīṇoKalāsu lokāyatalakkhaṇesu,Papūrakāri padako kavīnaṃTetā’si veyyākaraṇo gaṇiso;

พระองค์เป็นผู้สาธยาย เป็นผู้ทรงมนต์ เป็นผู้เชี่ยวชาญในศิลปะทั้งหลาย ในตำราโลกายตะและตำราทำนายลักษณะ เป็นผู้เติมเต็ม เป็นผู้รู้บทแห่งกวีทั้งหลาย เป็นนักไวยากรณ์ และเป็นผู้คำนวณ

49.

๔๙.

Kandappadappā’naladhumarāji-Līlāvalambi nijamassurāji,Na kevalaṃ komalagaṇḍabhāgaṃManampi thīnaṃ malinīkarittha;

แถวหนวดของพระองค์ที่ห้อยย้อยลงมาอย่างมีลีลา ดุจแถวควันไฟแห่งความเย่อหยิ่งของกามเทพ ไม่เพียงแต่ทำให้ส่วนแก้มอันอ่อนนุ่มของพระองค์ดูคล้ำลงเท่านั้น แต่ยังทำให้จิตใจของสตรีทั้งหลายมัวหมองไปด้วย

50.

๕๐.

Tandebhavaṇṇāyatana’ṇṇavamhiNarūpataṇhātaraṇi narānaṃ,Pāyāsi cakkhāyatanappiyāhiTīrantaraṃ cittaniyāmakaṭṭhā;

ในมหาสมุทรคืออายตนะอันเป็นที่ตั้งแห่งภพนั้น พระองค์ผู้เป็นดุจเรือข้ามตัณหาในรูปมนุษย์ของเหล่านรชน ได้แล่นไปสู่ฝั่งโน้นด้วยอายตนะคือจักษุอันเป็นที่รัก จากสถานที่เป็นที่ควบคุมจิต

51.

๕๑.

Dvijo sumedho suvisuddhamedhoMātāpitunnaṃ nidhanāvasāne,Puññānubhāvappabhavaṃ agāra-Majjhāvasaṃ kāmasukhaṃ’nubhuñjī;

พราหมณ์สุเมธผู้มีปัญญาดี มีปัญญาบริสุทธิ์ยิ่ง เมื่อบิดามารดาล่วงลับไปแล้ว ได้พำนักอยู่ในเรือนอันเกิดจากอานุภาพแห่งบุญ เสวยกามสุขอยู่

52.

๕๒.

Nisajja pāsādatale’kadā soPallaṅkamādhāya rahogatova,Punabbhavuppatti sarīrabhedoDukkho’ti cintesi sabhāvacintī;

วันหนึ่ง ท่านนั่งขัดสมาธิอยู่ในที่ลับบนชั้นปราสาท เป็นผู้พิจารณาถึงสภาวธรรม ได้ดำริว่า 'การอุบัติในภพใหม่และการแตกสลายของร่างกายเป็นทุกข์'

53.

๕๓.

Jāto sa’haṃ jātijarārujādi-Dhammo’mhi tasmā bhavadukkhasuññaṃ,Niccaṃ ajātiṃ ajaraṃ arogaṃGavesituṃ vaṭṭati nibbuti’nti;

'เราเกิดมาแล้ว มีความเกิด ความแก่ และความเจ็บไข้เป็นต้นเป็นธรรมดา เพราะฉะนั้น จึงควรแสวงหาพระนิพพานอันว่างเปล่าจากทุกข์ในภพ เป็นสภาวะเที่ยงแท้ ไม่เกิด ไม่แก่ ไม่เจ็บไข้'

54.

๕๔.

Yathāpidukkhe sati ca’tthisātaṃTadaññamuṇhe sati sītamatthi,Bhavamhi sante vibhavo’pi evaṃNibbāṇamatthī tividhaggisante;

เหมือนเมื่อทุกข์มีอยู่ ความสุขก็มีอยู่ เมื่อความร้อนมีอยู่ ความเย็นก็มีอยู่ เมื่อภพมีอยู่ วิภพก็มีอยู่ฉันนั้น เมื่อไฟสามกองสงบระงับแล้ว นิพพานก็มีอยู่

55.

๕๕.

Sāvajjadhamme ihavijjamāneSaṃvijjate bho niravajjadhammo,Ajāti hoti sati jātiyā’tiEvaṃ vicintesi sadatthavintī;

ท่านผู้แสวงหาประโยชน์ตนได้ดำริอย่างนี้ว่า 'เมื่อธรรมที่มีโทษมีอยู่ในโลกนี้ ธรรมที่ไม่มีโทษก็มีอยู่ เมื่อการเกิดมีอยู่ การไม่เกิดก็มีอยู่'

56.

๕๖.

Disvā yathā guthagato taḷākaṃNa tassa doso na tamotareyya,Kilesadhove amatamhi santeTathā na sevetha na tassa doso;

เหมือนเมื่อเห็นสระน้ำที่เต็มไปด้วยคูถ หากคนไม่ลงไปในสระนั้น ก็ไม่ใช่ความผิดของสระน้ำ ฉันใด เมื่ออมตธรรมอันเป็นเครื่องชำระกิเลสมีอยู่ หากคนไม่ซ่องเสพออมตธรรมนั้น ก็ไม่ใช่ความผิดของอมตธรรม ฉันนั้น

57.

๕๗.

Pāpāriruddho sati khemamaggeNa tassa doso na sukhaṃ vajeyya,Pāpāriruddho sati khemamaggeTathā nagaccheyya na tassa doso;

(Yamakabandhanaṃ)

เมื่อทางอันเกษมมีอยู่ แต่คนถูกศัตรูคือบาปขัดขวางไว้ หากเขาไม่ไปสู่ความสุข ก็ไม่ใช่ความผิดของทางอันเกษมนั้น ฉันใด เมื่อทางอันเกษมมีอยู่ หากคนไม่เดินไป ก็ไม่ใช่ความผิดของทางอันเกษมนั้น ฉันนั้น

58.

๕๘.

Yathāpi vejje sati ghorarogīNa tassa doso ta labhe tikicchaṃ,Rāgādirogī sati buddhavejjeDhammosadhaṃ ne’cchati kassa doso;

เหมือนเมื่อหมอมีอยู่ คนไข้หนักไม่ยอมให้หมอรักษา ก็ไม่ใช่ความผิดของหมอ ฉันใด เมื่อพระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นประดุจหมอมีอยู่ คนผู้ป่วยด้วยโรคมีราคะเป็นต้น ไม่ปรารถนายาคือพระธรรม นั่นเป็นความผิดของใคร?

59.

๕๙.

Yo kaṇṭhabaddhaṃ kuṇapaṃ pahāyaYathāsukhaṃ gacchati sericārī,Tathevi’maṃ kucchita pūtikāyaṃYaṃnūna gaccheyyamahaṃ jahitvā;

ผู้ใดละซากศพที่ผูกคอไว้ ย่อมไปตามสบาย เป็นผู้เที่ยวไปโดยอิสระ ฉันใด เราก็ควรละกายที่น่ารังเกียจเน่าเปื่อยนี้ แล้วไปเสียเถิดหนอ

60.

๖๐.

Uccāraṭhānamhi janā’napekkhāKatvā karīsāni kayathā vajanti,Tathā sarīraṃ kuṇapehi pūraṃYaṃnūna gaccheyyamahaṃ jahitvā;

ชนทั้งหลายในที่ถ่ายอุจจาระไม่ใยดี ทำอุจจาระแล้วย่อมไป ฉันใด เราก็ควรละร่างกายที่เต็มไปด้วยซากศพนี้ แล้วไปเสียเถิดหนอ

61.

๖๑.

Nāvaṃ yathā jajjaramāpagāhiṃVajeyya netā atapekkhakova,Tathā navadvārasavaṃ sarīraṃYaṃnūna gaccheyyamahaṃ jahitvā;

นายท้ายเรือผู้ไม่ใยดี ย่อมละเรือที่ผุพังไปในแม่น้ำ ฉันใด เราก็ควรละร่างกายที่มีทวารเก้าเป็นที่ไหลออกนี้ แล้วไปเสียเถิดหนอ

62.

๖๒.

Corehi gacchaṃ avahārabhītyāKhemaṃ sumedho puramotareyya,Tathā sarīraṃ kusalāvahāraṃYaṃnūna gaccheyyamahaṃ jahitvā;

ผู้มีปัญญาดีเมื่อไปกับพวกโจร ด้วยความกลัวว่าจะถูกปล้น ย่อมข้ามไปสู่ฝั่งที่ปลอดภัย ฉันใด เราก็ควรละร่างกายที่เป็นที่ปล้นเอาบุญนี้ แล้วไปเสียเถิดหนอ

63.

๖๓.

Nekkhamma saṅkappa paro’pamāhiAnussaritve’vamuḷāravīro,Hato’rapāre tibhave asāreVihāsi ukkaṇṭhitamānaso so;

วีรบุรุษผู้ประเสริฐนั้นระลึกถึงเนกขัมมวิตกด้วยอุปมาเหล่านี้ ได้ทำลายฝั่งนี้คือภพสามอันหาแก่นสารมิได้ แล้วอยู่ด้วยใจที่เบื่อหน่าย

64.

๖๔.

Suvaṇṇa muttā maṇi rūpiyādi-Dhanehi dhaññehi ca pūritāni,Avāpuritvāna,tha kosakoṭṭhā-Gārāni taṃ dassayi rāsivaḍḍho;

นายรักษาสมบัติได้เปิดคลังและฉางที่เต็มไปด้วยทองคำ ไข่มุก แก้วมณี เงินเป็นต้น ทรัพย์และข้าวเปลือกเหล่านั้นแล้วแสดงให้ท่านเห็น

65.

๖๕.

Pitāmahānaṃ pakapitāmahānaṃMātāpitunnaṃ vibhavā panettha,AnappakāthāvarajaṅgamāteSaṃdissare dhīra sumedhavippa;

ดูก่อนพราหมณ์สุเมธผู้มีปัญญา ทรัพย์สมบัติของปู่ ย่า ตา ยาย และบิดามารดา ทั้งอสังหาริมทรัพย์และสังหาริมทรัพย์จำนวนมาก ปรากฏอยู่ในที่นี้

66.

๖๖.

So sattamā yāva paveṇivaṭṭāVibhāvayitvā vibhavassarāsiṃ,Dhanāgamassāpi dhanabbayassaPamāṇa’mācīkkhipamāṇadassiṃ;

นายรักษาสมบัติผู้เห็นประมาณนั้น ได้แสดงกองทรัพย์สมบัติที่สืบเนื่องมาถึง ๗ ชั่วโคตร และบอกประมาณของทรัพย์ที่เข้ามาและทรัพย์ที่ออกไป

67.

๖๗.

Kuṭumbametaṃ paṭipajjamānoKāmesu devoviya indriyāni,Icchānurūpaṃ paricārayassuIcceva mārocayi rāsivaḍḍho;

นายรักษาสมบัติได้กล่าวว่า ท่านจงบริหารตระกูลนี้ และจงบำเรออินทรีย์ทั้งหลายในกามทั้งหลาย ให้เป็นไปตามความปรารถนาเหมือนเทวดาเถิด

68.

๖๘.

Amuṃ mahantaṃ dhanadhaññarāsiṃSamāvinitve’ka kahāpaṇampi,Nā’dāya mātāpitaropya’ho toGatā yathākamma mito parattha;

บิดามารดาของท่าน แม้จะครอบครองกองทรัพย์และข้าวเปลือกอันมหาศาลนี้ ก็มิได้นำเอาแม้แต่กหาปณะเดียวไป ได้ไปสู่ปรโลกตามกรรมของตนแล้ว

69.

๖๙.

TabbatthusāraggahaṇātisūroVossaggasanto atha sattasāro,Rañño samārociya etamatthaṃBheriṃ carāpesi sake puramhi;

ท่านผู้กล้าหาญยิ่งในการถือเอาสาระแห่งสิ่งนั้น ผู้สงบด้วยการสละ ผู้เป็นยอดแห่งสัตว์ ได้กราบทูลเรื่องนี้แก่พระราชา แล้วให้ตีกลองประกาศในเมืองของตน

70.

๗๐.

Santappayi bherivirāvagandha-Māghāya sampattajātā’lijātaṃ,Bhovādi nānāratanādibhoga-Madhūhi sattāha’manāthanātho;

พระอนาถนาถะ (พระโพธิสัตว์) ได้ยังหมู่สัตว์ที่มาถึงเพราะเสียงกลอง มีพวกพราหมณ์เป็นต้น ให้เอิบอิ่มด้วยโภคะมีรัตนะต่างๆ และน้ำผึ้งตลอด ๗ วัน

71.

๗๑.

Tadagga yaññālaya vārivāha-Dhārānipātaddhanavuṭṭhihetu,Mahā janassā’dhikavatthutaṇhā-Taṭāni bhinnāni manodahesu;

เพราะเหตุแห่งฝนทรัพย์ที่ตกลงมาดุจสายน้ำจากเมฆในโรงทานอันประเสริฐนั้น ตลิ่งคือตัณหาในวัตถุอันมากของมหาชนได้พังทลายลงในใจ

72.

๗๒.

Sukhedhito kāmasukhaṃ pahāyaGharā’bhīnikkhamma tato sumedho,Ajjhogahetvā himavanta’māpaDhammesako dhammakapakabbata’ntaṃ;

สุเมธโพธิสัตว์ผู้เจริญด้วยความสุข ละกามสุขแล้ว ออกจากเรือนแล้ว ได้เข้าไปสู่ป่าหิมพานต์ แสวงหาธรรมยังภูเขาธรรมกะ

73.

๗๓.

Vitakkamaññāya’tha devaraññāVyāpārito māpayi vissakammo,Tahiṃ vivekakkhamaka massamañcaManoramaṃ caṅkamabhumibhāgaṃ;

ท้าวสักกะจอมเทพทรงทราบวิตกของท่านแล้ว ได้ทรงใช้ให้พระวิสสุกรรมเนรมิตอาศรมที่เหมาะแก่การอยู่คนเดียว และที่จงกรมอันน่ารื่นรมย์ในที่นั้น

74.

๗๔.

Tamassamaṃ pabbajitehi suññaṃUpecca soñcāramavāpuritvā,Ñatvā tadantolikhita’kkharāniKhāriṃparikkhārabharaṃavekkhi;

ท่านเข้าไปยังอาศรมนั้นที่ว่างเปล่าจากบรรพชิต เปิดประตูแล้ว ทราบอักษรที่จารึกอยู่ภายใน แล้วตรวจดูเครื่องบริขารที่อยู่ในหาบ

75.

๗๕.

NivatthavatthaṃnavavadosupetaṃVivajjiyāvajjiyavajjadassi,Dhāresitaṃbārasadhānisaṃsa-Manojapupphattharavākacīraṃ;

ท่านผู้เห็นโทษที่ควรเว้นและไม่ควรเว้น ละผ้าที่นุ่งห่มซึ่งมีโทษ ๙ ประการ แล้วทรงผ้าเปลือกไม้ที่ทำจากดอกมะโนชา ซึ่งมีอานิสงส์ ๑๒ ประการ

76.

๗๖.

Punnāgapupphattharakā’bhirāmaṃAṃse vidhāyā’jinacammakhaṇḍaṃ,Katvā jaṭāmaṇḍala mittamaṅgeTivaṅka mādāya’tha khārikājaṃ;

วางหนังเสือดาวอันงดงามดุจดอกบุนนาคไว้บนบ่า ทำมวยผมไว้บนศีรษะ แล้วถือไม้เท้าสามง่ามและหาบ

77.

๗๗.

Bhujaṅgabhogo’rubhujena dhīroĀdāya cālambanadaṇḍakoṭiṃ,Samaggahī tāpasavesamevaṃVirattacittoka vibhaveva bhave’pi;

ท่านผู้มีปัญญา มีแขนใหญ่ดุจลำตัวงู ถือปลายไม้เท้าสำหรับยัน ได้ถือเพศดาบสอย่างนี้ ด้วยใจที่คลายกำหนัดในภพและวิภพ

78.

๗๘.

So caṅkamī caṅkamamotaritvāSilātalasmiñca divā nisajji,Sāyaṃ paviṭṭho vasi paṇṇasālaṃNipajji kaṭṭhattharasesamañce;

ท่านจงกรมแล้วลงจากที่จงกรม นั่งพักกลางวันบนแผ่นหิน ในเวลาเย็นได้เข้าไปอยู่ในบรรณศาลา และนอนบนเตียงที่ปูด้วยไม้

79.

๗๙.

Pacacūsakālamhi pabujjhito soĀvajjayitvā’gamanappavattiṃ,Vivekakāmassa mame’ttha vāsoKāmaṃ gharāvāsasamo siyā’ti;

ท่านตื่นขึ้นในเวลาใกล้รุ่ง พิจารณาถึงความเป็นมาของตน แล้วคิดว่า "การอยู่ของข้าพเจ้าผู้ปรารถนาความสงัดในที่นี้ ย่อมเหมือนการอยู่ครองเรือนโดยแท้"

80.

๘๐.

Aduñhi paṇṇacchadanaṃ kapota-Pādāruṇaṃ beluvapakkavaṇṇā,Bhūmīpi bhittī rajatāvadātāMañco’pi cittattharavārurūpo;

หลังคาใบไม้มีสีแดงเหมือนเท้าของนกพิราบ พื้นมีสีเหมือนผลมะตูมสุก ฝาผนังขาวสะอาดเหมือนเงิน เตียงนอนก็มีผ้าปูที่นอนอันวิจิตรสวยงาม

81.

๘๑.

Subhāka manāpā mama pakaṇṇasālāSādīnavā dupparibhāriyā’yaṃ,Paṇītabhikkhā pariyeṭṭhi mūla-Dukkhassa natthi’ti pamāṇa manto;

บรรณศาลาของข้าพเจ้าสวยงามน่ารื่นรมย์ มีโทษและยากที่จะรักษา การแสวงหาภิกษาอันประณีตเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์ ไม่มีประมาณ

82.

๘๒.

Agārasaññāya paṭikkhapitvāTañca’ṭṭhadosā kulapaṇṇasālaṃ,Dasaṅga sādhāraṇa rukkhamūlaṃPhalāphakhalāhāra mupecca bhojī;

ท่านละบรรณศาลาอันมีโทษ ๘ ประการ ด้วยความสำคัญว่าเป็นเรือน แล้วเข้าไปยังโคนไม้ที่มีองค์ ๑๐ เป็นของทั่วไป และฉันผลไม้ใหญ่น้อยเป็นอาหาร

83.

๘๓.

Sumedhaso so divasāni sattaMahāpadhānaṃ padahaṃ sumedho,Patto abhiññāsu vasisu pāraṃSabbaṃka samāpattisukhaṃ avindi;

สุเมธโพธิสัตว์นั้น ได้บำเพ็ญมหาปธานตลอด ๗ วัน ได้บรรลุถึงฝั่งแห่งอภิญญาและวสี และได้เสวยสุขแห่งสมาบัติทั้งปวง

84.

๘๔.

Tasmiṃkhaṇe kānana devatāhiSādhū’ti nigghositapītighoso,Abbhuggato tassa yasena saddhiṃVisuddhavijjācaraṇu’bbhavena;

ในขณะนั้น เสียงสาธุการอันน่าปีติยินดี ที่เหล่าเทวดาในป่าเปล่งออกมา ได้กึกก้องขึ้นพร้อมกับยศของท่าน ซึ่งเกิดจากการมีวิชชาและจรณะบริสุทธิ์

85.

๘๕.

Vijjādharā tagguṇadīpakāniMutiṅgavīṇādhanibandhavāni,Gāyiṃsu gītāni’va naccamānoHimācalo sampati sampavedhi;

เหล่าวิชชาธรได้ขับร้องเพลงที่ประกอบด้วยเสียงมุทิงคะและพิณ ซึ่งแสดงคุณของท่าน และภูเขาหิมพานต์ก็สั่นสะเทือนราวกับกำลังเต้นรำ

86.

๘๖.

Muddhaṅkuraṃ bhudharakuṭabāhu-Satehi tannijjhara cāmarehi,Vidhūyamānehi vidhūtapāpaṃKatopahāreva mahāsarā’pī;

ด้วยแขนคือยอดเขาหลายร้อยยอด และด้วยจามรคือน้ำตกของภูเขานั้น ที่โบกสะบัดไปมา ได้ปัดเป่าบาปให้หมดไป และทะเลสาบใหญ่ก็ถวายเครื่องบูชา

87.

๘๗.

Akālameghaddhani bherirāva-Vyāpāritā mattasikhaṇḍisaṇḍā;

Ajjhāvasantaṃ vanasaṇḍamajjhaṃMahiṃsucā’khaṇḍanataṇḍavena;

หมู่ยูงที่เมามันซึ่งถูกกระตุ้นด้วยเสียงกลองคือเสียงเมฆนอกฤดู ได้ร่ายรำอย่างไม่ขาดสายในท่ามกลางป่าที่ท่านอาศัยอยู่

88.

๘๘.

Mandā’nilā’mandabhujā’valamba-Sunīlasākhāmaṇivijanīhi,Lataṅganā’liṅgitasālasāmīSaṃvijayuṃ vitadarampi dhīraṃ;

ลมรำเพยพัดโบกพัดวีท่านผู้มีปัญญาผู้ปราศจากความกลัว ด้วยพัดคือแขนอันอ่อนช้อยของกิ่งไม้สีเขียวสด ของต้นสาละผู้เป็นสามีซึ่งถูกเถาวัลย์ประดุจนางไม้โอบกอด

90.

๙๐.

Kapītanā’soka tamāla nīpāKapītanā’soka tamāla nīpā, (samattapādabhyāsa mahā yamakaṃ)Kapītanā’soka tamāla nīpāKapītanā’soka tamāla nīpā;

ต้นมะขวิด ต้นอโศก ต้นตะมาละ และต้นกระทุ่ม (มหายมกะที่ซ้ำบาทพระคาถาทั้งหมด) ต้นมะขวิด ต้นอโศก ต้นตะมาละ และต้นกระทุ่ม

91.

๙๑.

Na velalitā kiṃ pasavakā’vataṃsāLatāvitānā madhupālisālī,Latāvitānā madhupā’lisālīNa vellitā kiṃ pakasavā’vataṃsā;

(Samuggabheda yamakaṃ)

เถาวัลย์ที่แผ่กว้าง มีหมู่ภมรเรียงรายดื่มน้ำหวาน มิได้ไหวเอนไปหรือไร ด้วยยอดอ่อนที่ประดับเป็นพวง (สมุคคเภทียมกะ)

92.

๙๒.

Pupphāvalī kandala pāṭalaggāKalāpinī sā vanarājinīlā,Pupphākulī kandana pāṭalakkhīKalāpanīlā vara rājinīva;

(Addhagomuttikā bandhanaṃ)

แนวป่าสีเขียวเข้มนั้น มีแถวดอกไม้ มีดอกกล้วยไม้และมียอดคือดอกปาฏลี เหมือนพระราชินีผู้ประเสริฐที่ประดับด้วยดอกไม้บานสะพรั่ง มีดอกปาฏลีเป็นยอด (อัทธโคพยาตพันธะ)

93.

๙๓.

Natāsiro mañjarikāsuramhāNatāsiro pañjalikāva ramme,Vane nibaddhaṃ ramito vibhāsiVineyya bandhūracīto pahāro;

(Pādagomuttikā bandhanaṃ)

ช่อดอกไม้ที่น้อมยอดลงมา ดูงดงามดุจการประนมมือในป่าที่น่ารื่นรมย์ ย่อมรุ่งเรืองด้วยความยินดี (ปาทโคพยาตพันธะ)

94.

๙๔.

Rajokirantā’vanatā latāsuṃLājokirantā vanitā natāva,Dvijoaraññaṃ vasitā pitāghoGajotarantova latā vitānaṃ;

(Silokagomuttikā bandhanaṃ ākulajālamitipi)

เถาวัลย์ที่โน้มลงย่อมโปรยละอองธุลี เหมือนสตรีที่น้อมกายลงโปรยข้าวตอก นกที่อาศัยในป่าปราศจากความทุกข์ เหมือนช้างที่ข้ามเถาวัลย์ที่แผ่กว้าง (สิโลกโคพยาตพันธะ หรือ อากุลชาละ)

95.

๙๕.

Mataṅgajindā na masakkariṃsuPādāni natvāna padipadhāmaṃ,Paññādhavaṃ pīna tapaṃ phalehiHimaddipāde parisuttamañhi;

(Kabbanāma gabbha cakkaṃ)

พญาช้างทั้งหลายได้น้อมลงที่เท้า ไม่ทำความเคารพซึ่งแสงแห่งประทีป ผู้มีปัญญา มีตบะอันไพบูลย์ด้วยผลทั้งหลาย ที่เชิงเขาหิมพานต์นั้นเป็นที่ประเสริฐสุด (กัพพนามคัพภจักร)

96.

๙๖.

Mettāya chattaṃ’va phaṇaṃ phaṇindoDhāresi sīse vasino cacāra,Nathāmavā’kāva’balesu kiñciMedhāya nando thiravāci kheme;

(Kavināma gabbha cakkaṃ)

พญานาคได้แผ่พังพานดุจฉัตรด้วยเมตตาไว้บนศีรษะของท่านผู้สำรวมที่เที่ยวไป ไม่ได้ทำอันตรายใดๆ แก่ผู้ไร้กำลัง นันทะผู้มีปัญญา มีวาจามั่นคงในความเกษม (กวินามคัพภจักร)

97.

๙๗.

No’sitehi’ssa santāsa’nū’na tosa vato do,Dāyato vasato na’nusantāsassa hitesino;

(Gāthaddhavisaya paṭiloma yamakaṃ)

ความหวาดกลัวย่อมไม่มีแก่ท่านผู้มีความยินดีจากผู้ที่ไม่ได้พำนักอยู่ ความหวาดกลัวย่อมไม่มีแก่ท่านผู้หวังประโยชน์จากผู้ที่ให้และผู้อยู่ (คาถาอัทธวิสยปฏิโลมยมกะ)

98.

๙๘.

Yokā’sā’vāsa kāyo kāma’kāma’makāma’kā,Sakāyanā’nāya’kāsa vāma nā ga ganā’mavā;

(Sabbato bhadda bandhanaṃ)

กายนี้เป็นที่อยู่แห่งโยคะและอาสวะ ผู้ปรารถนากามและไม่ปรารถนากาม ผู้กระทำและไม่กระทำ ผู้ไม่นำมาซึ่งกายของตน ผู้ไม่ไปและผู้ไป ผู้ไม่มีโรค (สัพพโตภัททพันธะ)

99.

๙๙.

Dayāya vasito dāye yāpajāsiva māsadā,Yajārahaṃ rañjamāno vasihaṃso ciraṃvasi;

(Addhabbhama bandhanaṃ)

ท่านผู้มีเมตตาพำนักอยู่ในป่า เหมือนเด็กทารกที่เกิดมาได้เดือนหนึ่ง ท่านผู้ควรแก่การบูชา ยินดีแล้วในป่า หงส์ผู้สำรวมได้พำนักอยู่นาน (อัทธัพภมพันธะ)

100.

๑๐๐.

Madhumada madhukara virute viruteMalayaja surahīta pavane pavaneHimavati vikasita padume padumeAdhisukha manubhavi savasi savakasi;

(Pādanta yamakaṃ)

ในป่าที่มีเสียงก้องกังวานของหมู่ภมรที่เมาน้ำหวาน มีลมพัดกลิ่นหอมของจันทน์ มีดอกบัวบานสะพรั่งในหิมพานต์ ท่านได้เสวยความสุขอย่างยิ่ง ได้พำนักอยู่และได้ฟังธรรม (ปาทันตยมกะ)

Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe dūrenidāne sumedhabrāhmaṇāpadānaparidīpo.

ประทีปแสดงอัปทานของสุเมธพราหมณ์ ในทูเรนิทาน แห่งคัมภีร์ชินวงศ์ทีปะ อันเป็นเหตุให้เกิดความยินดีแก่ใจของกวีทั้งปวง ซึ่งพระยติผู้มีนามว่าเมธานันทะได้รจนาไว้ จบเพียงเท่านี้

Paṭhamo saggo.

ปริเฉทที่ ๑

1.

๑.

(Mandā’kkantā) marapurasiriṃ sabbasampattisāraṃJambuddīpā’sama sarasije kaṇṇikā sannikāsaṃ,Rammaṃ rammavhaya puravaraṃ pāramīpāradassīBuddho dīpaṅkara dasabalo sabbalokekadī;

()Tasmiṃ kāle vipulakaruṇā nārisañcodita’ttoNānā khīṇāsava parivuto cārikaṃ sañcaranto,Saṃvattento sunipuṇatayaṃ dhammacakkaṃ kamenaPatvā tasmiṃ paṭivasati sodassanavhe vihāre;

()

(มัณฑักกันตาฉันท์) พระทีปังกรพุทธเจ้าผู้ทรงทศพล ผู้ทรงเห็นฝั่งแห่งบารมี ผู้เป็นประทีปดวงเดียวของโลกทั้งปวง ประทับอยู่ในเมืองอันประเสริฐชื่อรัมมะอันน่ารื่นรมย์ ซึ่งเป็นดุจฝักบัวในดอกบัวที่ไม่มีใครเสมอในชมพูทวีป เป็นที่รวมแห่งความรุ่งเรืองและสมบัติทั้งปวง ในกาลนั้น พระองค์ผู้มีพระทัยอันพระมหากรุณาในนรชนกระตุ้นแล้ว เสด็จจาริกไปพร้อมด้วยพระขีณาสพจำนวนมาก ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไปโดยลำดับด้วยพระปรีชาญาณอันละเอียดอ่อน ได้เสด็จถึงและประทับอยู่ในวิหารชื่อโสทัสสนะ

3.

๓.

Sutvā dipaṅkara bhagavato nāgarā kittisaddaṃSambuddho so itipi arahaṃ tyādinā’bbhuggataṃ taṃ,Gāhāpetvā tuvaṭatuvaṭaṃ vatthabhesajja pānaṃTannittā’suṃ pamuditamatā gandhamakālādihatthā;

()

ชาวเมืองทั้งหลายได้ฟังเกียรติศัพท์ของพระผู้มีพระภาคทีปังกรที่ฟุ้งขจรไปว่า 'แม้เพราะเหตุนี้ พระองค์เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพระอรหันต์' เป็นต้น จึงรีบจัดเตรียมผ้า ยา และน้ำดื่ม และได้ออกไปพร้อมด้วยใจที่เบิกบาน ในมือถือเครื่องหอมและดอกไม้เป็นต้น

4.

๔.

Patvā dīpaṅkaratarihariṃ gandhamālādikehiPūjetvāta’ñajalimukulikā ekamantaṃ nisinnā,Dhammaṃ sutvā savaṇasubhagaṃ buddhapāmokkhasaṅghaṃSaṃyācitvā muditahadayā svāttayā’pagañjuṃ;

()

เมื่อไปถึงพระทีปังกรพุทธเจ้าผู้ประเสริฐแล้ว ได้บูชาด้วยเครื่องหอมและดอกไม้เป็นต้น นั่งประนมมือดุจดอกบัวตูมอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ได้ฟังธรรมอันไพเราะจับใจ และได้อาราธนาพระสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประธาน ด้วยใจที่เบิกบาน แล้วจึงกลับไปยังที่อยู่ของตน

5.

๕.

Sajjetvā te dutiyadivase sajjanā dānasālaṃUssāpattā dhajakadaliyo puṇṇakumbhe ṭhapennā,Kubbantā’pi dhavalasuḷinu’kkhepa lājopahāraṃEvaṃ tassā’gamana mayanaṃ laṅkarontā vihāsuṃ;

()

ในวันที่สอง ชนเหล่านั้นผู้เป็นสัตบุรุษ ได้จัดเตรียมโรงทาน ยกธงและต้นกล้วยขึ้น ตั้งหม้อน้ำที่เต็มเปี่ยม และได้ทำการบูชาด้วยการโปรยข้าวตอกและดอกไม้สีขาว ประดับตกแต่งทางเสด็จของพระองค์อยู่อย่างนั้น

6.

๖.

Abbhuggantvā atha himavatā so sumedho tapassiGacchaṃ tesaṃ upari nabhasā vākacīraṃ dhunanno,Disvā pītippamuditajate añjasaṃ sodhayanteSañjhāmegho riva parilasaṃ dhataritthe’kamantaṃ;

()

ครั้งนั้น พระสุเมธดาบสได้เหาะขึ้นจากภูเขาหิมพานต์ไปในอากาศ สะบัดผ้าค่านและผ้าเปลือกไม้ เมื่อเห็นมหาชนผู้มีใจเบิกบานยินดีกำลังแผ้วถางทางอยู่ จึงลงมายืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ดูรุ่งเรืองดุจเมฆในยามเย็น

7.

๗.

Saṃsodhentā kalalavisamaṭṭhāna saṅkāradhānaṃKasmā tumhe paṭipathamimaṃ’laṅkarothā’ti pucchi,Bhante dīpaṅkaratarahari’dāni nissāya rammaṃBuddho hutvā viharati mahādhammasaṅkhaṃ dhamanto;

()

(พระดาบสเห็นชนเหล่านั้น) กำลังแผ้วถางสถานที่ที่เป็นโคลนเลน ไม่ราบเรียบ และกองขยะ จึงถามว่า 'พวกท่านประดับทางนี้เพื่ออะไร?' (ชนเหล่านั้นตอบว่า) 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้พระทีปังกรพุทธเจ้าอาศัยเมืองรัมมะนี้ประทับอยู่ ทรงเป็นพระพุทธเจ้าผู้ทรงเป่าสังข์คือพระธรรมอันยิ่งใหญ่'

8.

๘.

So sambuddho parivutamahābhikkhusaṅgho yato noGāmakkhettaṃ pavisati tato’laṅkaromā’bruviṃsu,Buddhūppādo kimuta sutaraṃ dullabho buddhasaddoIccevaṃso sumariya alaṅkattukāmo’si maggaṃ;

()

(ชนเหล่านั้น) กล่าวว่า 'พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น พร้อมด้วยพระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ จะเสด็จเข้าสู่เขตหมู่บ้านของพวกเรา พวกเราจึงประดับทางนี้' พระดาบสได้ฟังคำว่า 'พุทโธ' ก็เกิดความยินดี รำพึงว่า 'การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าหาได้ยากยิ่ง แม้เสียงว่าพระพุทธเจ้าก็หาได้ยากยิ่งกว่า' ดังนี้แล้ว จึงปรารถนาจะช่วยประดับทางนั้นด้วย

9.

๙.

Jhānā’bhiññā ratatakavacu’jjotamāna’ttabhāvoSaddhāye’so acalasadiso iddhimā tāpaso’ti,Sallakkhetvā kalalavisamaṃ duggamaggappadesaṃSajjetuṃ te sapadi muditā sādhavo tassa’daṃsu;

()

ชนเหล่านั้นเห็นว่า 'ดาบสผู้นี้มีฤทธิ์ มีกายรุ่งเรืองด้วยเกราะคือฌานและอภิญญา มีศรัทธามั่นคงดุจภูเขา' จึงยินดีและมอบทางส่วนที่เป็นโคลนเลน ไม่ราบเรียบ และสัญจรลำบาก ให้ท่านจัดเตรียมทันที

10.

๑๐.

Nānāpupphaṃ jalajathalajaṃ ocinitvā vanamhāTetvā devāsurabhavanato koviḷārādipupphe,Ānetvā’haṃ bhujagabhavatā phullakaṇḍuppalāniChekosmī’ti vithariya pathaṃ iddhiyā saṃvidhātuṃ;

()

(พระดาบสคิดว่า) 'เราจะเก็บดอกไม้นานาชนิดทั้งที่เกิดในน้ำและบนบกจากป่า นำดอกชงโคเป็นต้นมาจากภพเทวดาและอสูร นำดอกบัวขาบที่บานสะพรั่งมาจากภพนาค เราเป็นผู้ฉลาดในการจัดเตรียมทางด้วยฤทธิ์'

11.

๑๑.

Katve’vaṃ me hadayamakuḷaṃ tovikāseyya tasmāVeyyāvaccaṃ visadamatino kāyikaṃ saṃvidhāya,Ajjevā’haṃ vipulakusalaṃ sañcinissa’ntī dhīroSaṃsodhetuṃ kalalakalusaṃ añjasaṃ ārabhittha;

()

(พระดาบสคิดว่า) 'การทำเวยยาวัจจะเช่นนี้ ย่อมทำให้ดอกบัวคือใจของเราเบ่งบาน ดังนั้น เราจะขวนขวายรับใช้ด้วยกายอันมีใจบริสุทธิ์ วันนี้แหละเราจะสั่งสมบุญกุศลอันไพบูลย์' พระดาบสผู้มีปัญญาจึงเริ่มแผ้วถางทางที่เปรอะเปื้อนด้วยโคลนเลน

12.

๑๒.

Passantānaṃ vimalanayano’bhāsa jimūtagabbheBuddhobuddho’tya’bhihitavaco vijjurājīva cārī,Tasmiṃ paṅke nijakaratala’mebhājapacchihi dhīmāPaṃsuṃ datvā rajatadhavalaṃ vālukaṃ vokiranto;

()

พระพุทธเจ้าผู้มีพระเนตรบริสุทธิ์ ทรงเปล่งรัศมีดุจสายฟ้าแลบในกลีบเมฆ เสด็จมาให้มหาชนเห็น (ส่วนพระดาบส) ผู้มีปัญญาได้ใช้มือของตนตักดินใส่ในโคลนนั้นแล้วโปรยทรายสีขาวดุจเงินลงไป

13.

๑๓.

Tasmi ṭhāne kallalulite suṭṭhu nā’laṅkatevaSaddhiṃ dīpaṅkara’nadhivaro’nekakhīṇāsavehi,Patto brahmā’maranaraphaṇisiddhavijjādharānaṃSaṃvattante suvipulamahe pāṭihīre uḷāre;

()

ในสถานที่นั้นซึ่งยังเป็นโคลนเลนและยังประดับตกแต่งไม่เสร็จดีนัก พระทีปังกรพุทธเจ้าผู้ประเสริฐพร้อมด้วยพระขีณาสพจำนวนมากได้เสด็จมาถึง ในขณะที่เหล่าพรหม เทวดา มนุษย์ นาค สิทธะ และวิชชาธร กำลังทำบูชาอย่างยิ่งใหญ่และแสดงปาฏิหาริย์อันโอฬาร

14.

๑๔.

Hema’mbhojo’pamasuvadanaṃ maṇḍitaṃ lakkhaṇho-Sītyā’nubyañjanavilasitaṃ ketumālāvilāsaṃ,Satthāraṃ taṃ disidisi pabhāniccharanta’ñjasambhiĀgacchantaṃ viya maṇitale mattamātaṅgarājā;

()

พระศาสดาพระองค์นั้น ผู้มีพระพักตร์งดงามดุจดอกบัวทองคำ ประดับด้วยมหาปุริสลักษณะและอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ ทรงงดงามด้วยพระเกตุมาลา ทรงเปล่งแสงไปทั่วทุกทิศทาง กำลังเสด็จมา ดุจพญาช้างที่กำลังตกมันบนพื้นปฐพี.

15.

๑๕.

Oloketvā vimalanayanañcandaniluppalāniUmmiletvā ratanaphalakaṃ akkamantova piṭṭhiṃ,Nānākhīṇāsavaparicuto kaddamaṃ nā’kkamitvāSambuddhoyaṃ vajatu iti me dīgharattaṃ hitāya;

()

(พระสุเมธดาบส) ได้มองดูด้วยดวงตาอันบริสุทธิ์ดุจดอกอุบลสีคราม แล้วลืมตาขึ้น (คิดว่า) "ขอพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นี้ พร้อมด้วยพระขีณาสพทั้งหลาย จงเสด็จเหยียบหลังของเราไปเถิด ดุจเหยียบแผ่นกระดานแก้วมณี อย่าได้ทรงเหยียบโคลนตมเลย เพื่อประโยชน์สุขแก่เราตลอดกาลนาน"

16.

๑๖.

Sallakkhetvā khara’jinajaṭāvākacīrāni keseOmuñcitvā visamakalale pattharitvā’ttabhāvaṃ,Setuṃ katvā paramapaṇidhī kominī codita’ttoPañcā’bhiññāratanamaṇimā svā’cakujjo nipajji;

()

(พระสุเมธดาบส) พิจารณาถึงหนังเสือหยาบ ชฎา และผ้าเปลือกไม้ แล้วถอดออก แผ่กายลงบนโคลนอันขรุขระ ทำตนให้เป็นสะพาน ด้วยใจที่ถูกกระตุ้นด้วยปณิธานอันสูงสุด พระดาบสผู้ประดับด้วยรัตนะคืออภิญญา ๕ จึงนอนหงายลง.

17.

๑๗.

Sutvā gāthāpadampi na me bhāriyaṃ saṃkileseViddhaṃsetvā varasivuraṃ pattumicche sacā’haṃ,Saṃvijjante tibhavabhavane dukkhitā’nantasatteSo’bhaṃ eko kathamadhigame dhamma maññātaveso;

()

(พระสุเมธดาบสคิดว่า) "แม้เพียงได้ฟังบทคาถา ก็ไม่ใช่เรื่องยากสำหรับเราที่จะทำลายกิเลส หากเราปรารถนาจะบรรลุพระนิพพานอันประเสริฐ แต่ในขณะที่สัตว์ทั้งหลายนับไม่ถ้วนกำลังทุกข์ทรมานอยู่ในภพทั้งสาม เราผู้เดียวจะบรรลุธรรมในฐานะผู้ไม่ปรากฏชื่อได้อย่างไร?"

18.

๑๘.

Yannūnā’haṃ parahitarato sammadaññāya bodhiṃĀropetvā nikhilajanataṃ’nuttaraṃ dhammanāvaṃ,Uttāretvā varasivapuraṃ vaṭṭadukkhodadhimhāPacchā dīpaṅkaramuni yathā nibbutiṃ pāpuṇissaṃ;

()

(พระสุเมธดาบสคิดว่า) "เราผู้ยินดีในประโยชน์ผู้อื่น เมื่อได้ตรัสรู้พระโพธิญาณแล้ว จะให้มหาชนทั้งปวงขึ้นสู่เรือพระธรรมอันยอดเยี่ยม ข้ามพ้นจากมหาสมุทรแห่งทุกข์ในวัฏสงสาร ไปสู่พระนิพพานอันประเสริฐ หลังจากนั้น เราจึงจะบรรลุความดับสนิท ดุจพระทีปังกรพุทธเจ้า."

19.

๑๙.

Iccevaṃ so pumariya samodhānayitvā’ṭṭhadhammeSaṃsāramhā’vataraṇamahāseturūpo pajānaṃ,Muddhābaddha’ñjalipuṭajaṭo paṅkapiṭṭhe nipannoSambodhatthaṃ paṇidhimakari tāva tappādamūle;

()

เมื่อบุรุษผู้ประเสริฐนั้นได้ประมวลธรรม ๘ ประการอย่างนี้ เป็นดุจสะพานใหญ่สำหรับข้ามจากสงสารของหมู่สัตว์ มีชฎาและกระพุ่มมือประนมไว้บนศีรษะ นอนอยู่บนหลังโคลนตม ได้ตั้งความปรารถนาเพื่อพระสัมโพธิญาณ ณ ที่ใกล้พระบาทของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

20.

๒๐.

Ussisaṭho sapadi bhagavā pañcavaṇṇappasādaṃUmmīletvā nayanayugalaṃ phullanīluppalābhaṃ,Disvā nīlopalamaṇimayaṃ vātapānañcayaṃ’vaUgghāṭento isivaramhāpaṅkajaṃ paṅkapiṭṭhe;

()

ทันใดนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงลืมพระเนตรทั้งสองอันงามดุจดอกอุบลเขียวบาน ทรงเห็น (ดาบส) ดุจแถวแห่งหน้าต่างที่ทำด้วยแก้วไพลิน ทรงเปิดดอกบัวคือพระฤๅษีผู้ประเสริฐจากพื้นโคลนตม.

21.

๒๑.

Etassi’jajhissati iti ayaṃ patthanā’nāgataṃsa-Ñāṇaṃ sammā patiniya ito kappalakkhādhikānaṃ,Āvajjento upari caturāsaṅkhiyānantya’vediPatvā bodhiṃ ahamiva siyā gotamo nāma buddho;

()

"ความปรารถนานี้จักสำเร็จแก่ท่าน" ดังนี้ ทรงกำหนดรู้ด้วยพระญาณอันเป็นส่วนแห่งอนาคตโดยชอบ ทรงพิจารณาไปตลอดสี่อสงไขยและแสนกัปยิ่งขึ้นไป ทรงทราบว่าท่านจักได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าพระนามว่าโคดมเช่นเดียวกับเรา.

22.

๒๒.

Tumhe sampassatha iti imaṃ tāpasaṃ saṅghamajjheVatve’vaṃ so padamasadisaṃ dhammarājā dadanto,Samhinditthā’dharakisalayā’lattakaṃ nāgataṃya-Paññāmuddā’ṅkitapadasataṃ vattasandesagabbhaṃ;

()

"ท่านทั้งหลายจงดูดาบสนี้ในท่ามกลางสงฆ์" พระธรรมราชาตรัสอย่างนี้แล้ว ทรงประทานพุทธพยากรณ์อันหาผู้เสมอเหมือนมิได้ ทรงแย้มพระโอษฐ์อันแดงดุจกลีบดอกไม้ ซึ่งมีร้อยแห่งถ้อยคำอันประทับด้วยตราแห่งปัญญาและมีเนื้อความแห่งคำพยากรณ์.

23.

๒๓.

Vāsaṭṭhānaṃ kapilanagaraṃ nāma māsāmahesiMātā suddhodananarapati te pitā’diccavaṃse,Bimbā bimbā dharavati piyā hema bimbā bhirāmāTasmiṃkāle tanujaratanaṃ rāhulo hessate te;

()

"สถานที่อยู่ของท่านคือเมืองกบิลพัสดุ์ พระมารดาคือพระนางมายาเทวี พระบิดาของท่านคือพระเจ้าสุทโธทนะในศากยวงศ์ พระชายาผู้เป็นที่รักของท่านคือพระนางพิมพาผู้มีรูปงามดุจรูปทอง ในกาลนั้น พระโอรสผู้เป็นดุจแก้วของท่านจักมีนามว่าราหุล."

24.

๒๔.

Hessante te paṭhamadutiyassāvakā sāriputta-Moggallānā dvijakulabhavā bhuripaññiddhimanto,Ānandākhyo yati pati rupaṭṭhāyakosāvikānaṃKhemātheri parama yugalaṃ uppalabbaṇṇatheri;

()

"พระสาวกเบื้องขวาและเบื้องซ้ายของท่านจักเป็นพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ ผู้เกิดในตระกูลพราหมณ์ มีปัญญามากและมีฤทธิ์มาก พระอานนท์ผู้เป็นยอดแห่งบรรพชิตจักเป็นพระอุปัฏฐาก พระเถรีเขมาและพระเถรีอุบลวรรณาจักเป็นคู่พระอัครสาวิกา."

25.

๒๕.

Assattho te vijayaviṭapī tvañca kho gotamavhoChabbassānī padahiya gharā nikkhamitvā sakamhā,Pāyāsaggaṃ parivisiya bho tvaṃ sujātāya dinnaṃBodhiṃ bujjhissasi iti dhuvaṃ bodhimūle nisajja;

()

"ต้นอัสสัตถะจักเป็นต้นไม้แห่งชัยชนะของท่าน ท่านมีนามว่าโคดม จักออกจากเรือนของตนแล้วบำเพ็ญเพียร ๖ ปี จักรับข้าวมธุปายาสอันประเสริฐที่นางสุชาดาถวาย และจักตรัสรู้พระโพธิญาณอย่างแน่นอน ณ โคนต้นโพธิ์."

26.

๒๖.

Satthā sañjhāghanapaṭalato muttavijjullate,vaSandassetvā nijabhujalataṃ cīvarabbhantaramhā,Pakhyākāsi jaladhararavā’kāragambhīraghoyaṃNicchāretvā suradhanurivo’bhāsa chabbaṇṇaraṃsi;

()

พระศาสดาได้ทรงแสดงพระหัตถ์อันอ่อนช้อยดุจสายฟ้าที่หลุดพ้นจากหมู่เมฆในยามเย็น ออกมาจากภายในจีวร ทรงเปล่งพระสุรเสียงอันลึกซึ้งดุจเสียงเมฆคำราม ทรงเปล่งรัศมี ๖ สีอันรุ่งโรจน์ดุจสายรุ้ง.

27.

๒๗.

Amhe dīpaṅkarabhagavato sāsane nā’vabuddhāLacchāmā’ti tava parimukhe’vā’yatiṃ mokkhadhammaṃ,Tasmiṃ pattā’khīla suranarāpatthayuṃ taṅkhaṇevaṃPūjetvā’tañjalisarasije pādapīṭhamhi tassa;

()

"พวกข้าพระองค์ยังไม่ตรัสรู้ในพระศาสนาของพระทีปังกรพุทธเจ้า จักได้บรรลุธรรมเครื่องพ้นในอนาคตต่อหน้าพระองค์" เทวดาและมนุษย์ทั้งปวงที่มาถึง ณ ที่นั้น ได้ตั้งความปรารถนาในขณะนั้น โดยการบูชาด้วยดอกบัวคืออัญชลีที่แท่นรองพระบาทของพระองค์.

28.

๒๘.

Buddho brahmāmaranarasiro cumbitaṅghī sarojoSampūjetvā’ṭṭhahi jaṭilakaṃ pupphamuṭṭhīhi tamhā,Pakkāmi so kanakasikharīhāri kiñjakkhabhāreUbbhūta’mhoruhavanasire appayanto padāni;

()

พระพุทธเจ้าผู้มีพระบาทดุจดอกบัวอันพรหม เทวดา และมนุษย์ทั้งหลายก้มลงจูบ ทรงบูชาดาบสด้วยดอกไม้ ๘ กำมือจากที่นั้น แล้วเสด็จจากไป โดยทรงเหยียบพระบาทลงบนยอดป่าดอกบัวที่ผลิบาน ซึ่งมีเกสรดุจยอดภูเขาทองคำ.

29.

๒๙.

Rammaṃ rammaṃ mahīya jaṭilaṃ pupphamuṭṭhīhi katvāKhīṇā khīṇāsavavasigaṇā dakkhiṇaṃ pakkamiṃsu,Devā’devā pavuramakaruṃ vandanāmānapūjaṃDīpaṃ dīpaṅkaradasabalañcā’nugantvā nivattā;

()

เหล่าพระขีณาสพผู้ฝึกตนดีแล้ว ได้บูชาดาบสด้วยดอกไม้กำมือแล้ว ได้พากันกระทำประทักษิณ เทวดาและอสูรทั้งหลายได้กระทำการกราบไหว้บูชา และได้ติดตามพระทีปังกรทศพลไปแล้วจึงกลับมา.

30.

๓๐.

Tamhā ṭhānā gatasati jane sannisinnassa tassaPallaṅkenā’maranara pariccanta pupphāsanamhi,Jātikkhettā tahimupagatā devatā etamatthaṃĀrocesuṃ mahitavaraṇā añjalimañjarīhiṃ;

()

เมื่อมหาชนหลีกไปแล้ว พระสุเมธดาบสนั้นก็นั่งขัดสมาธิบนอาสนะดอกไม้ที่เทวดาและมนุษย์สละไว้ เทวดาทั้งหลายผู้มาจากหมื่นโลกธาตุได้กราบทูลเรื่องนี้ด้วยช่อดอกไม้คืออัญชลี.

31.

๓๑.

Pubbe pupphāsanupari samārūḷhabuddhaṅkurānaṃAddhāne’ve’tarahi bhavatocā’sanārohaṇamhi,Ekālokā dasahi guṇitā lokadhātu sahassīSaṃvattante tvamanavarataṃ hessase tena buddho;

()

"ในกาลก่อน เมื่อพระพุทธังกูรทั้งหลายได้ประทับนั่งบนอาสนะดอกไม้ และในกาลนี้ เมื่อท่านได้ขึ้นนั่งบนอาสนะ โลกธาตุหนึ่งหมื่นอันมีแสงสว่างเดียวกันได้สั่นสะเทือน ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าอย่างแน่นอนด้วยเหตุนั้น."

32.

๓๒.

Tāsaṃ vācaṃ savaṇamadhuraṃ devatānaṃ nisammaBhiyyo cittappabhavavīriyo pītivipphāritatto,Pubbe sattuttamaparicitā bodhisambhāradhammāĀvajjesi kati iti sudhī dhammadhātuṃ sahetuṃ;

()

เมื่อพระสุเมธดาบสผู้มีปัญญาดี ได้สดับถ้อยคำอันไพเราะของเทวดาเหล่านั้น มีความเพียรที่เกิดจากจิตใจยิ่งขึ้นไปอีก มีกายอันปีติแผ่ซ่าน ได้พิจารณาธรรมอันเป็นเครื่องบ่มโพธิญาณที่เคยสั่งสมมาแต่ปางก่อน ว่ามีเท่าไรหนอ พร้อมด้วยเหตุปัจจัย.

33.

๓๓.

Okujjitvā dharaṇiṭhapito puṇṇa kumbho sumedhaVissandetvā salilamakhilaṃ kintupaccāharetha,Evaṃ datvā dhanasutakalatta’ṅgapaccaṅgajīveNibbinno mā bhavi’ti paṭhamaṃ pāramiṃ’dhiṭṭhahi so;

()

"หม้อน้ำที่เต็มเมื่อถูกคว่ำลงบนพื้นดิน ย่อมไหลออกซึ่งน้ำทั้งหมด ไม่กลับคืนมาอีก ฉันใด ท่านสุเมธดาบสก็ฉันนั้น เมื่อให้ทรัพย์ บุตร ภรรยา อวัยวะ และชีวิต จงอย่าเสียดาย" ดังนี้ จึงอธิษฐานปฐมบารมี.

34.

๓๔.

Nā’pekkhitvā yathariva nijaṃ jīvitaṃ jīvitaṃ’vaRakkhanto sañcarati camari cāmara candikābhaṃ,Evaṃ sīlaṃ varasivapuradvāramārakkha dhīraAjjhiṭṭhāsi iti sadutiyaṃ pāramiṃ suddhasīlo;

()

"นางจามรีไม่ห่วงชีวิตของตน ย่อมรักษาขนหางอันขาวดุจแสงจันทร์แล้วเที่ยวไป ฉันใด ท่านผู้มีศีลบริสุทธิ์ก็ฉันนั้น จงรักษาศีลอันเป็นประตูแห่งพระนิพพานอันประเสริฐ" ดังนี้ จึงอธิษฐานทุติยบารมี.

35.

๓๕.

Saṃviggo yo ciraparivasaṃ ghorakārāgharamhiMuttīṃ tamhā’gamayati yathā hohi nekkhammanittoNibbinno tvaṃ tathariva bhave bandhanāgārarūpeAjjhiṭṭhāsi tatiyampi so pāramintye’kacārī;

()

"ผู้ใดสลดใจต่อการอยู่ในเรือนจำอันน่ากลัวมานาน ย่อมแสวงหาความหลุดพ้นจากที่นั้น ฉันใด ท่านผู้เที่ยวไปผู้เดียวก็ฉันนั้น จงเบื่อหน่ายในภพอันเป็นดุจเรือนจำ" ดังนี้ จึงอธิษฐานตติยบารมี.

36.

๓๖.

Hīnukkaṭṭhaṃ kulamanugharaṃ bhikkhako bhikkhu bhikkhaṃAṇvāhiṇḍaṃ labhati naciraṃ saṃvaraṭṭho yathe’vaṃ,Sambodhattha bhaja paṭibale paṇḍite puṭṭhapañhoAjjhiṭṭhāsi tvamiti matimā pāramiṃ so catutthiṃ;

()

ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับตระกูลทั้งต่ำและสูง ย่อมได้บิณฑบาตโดยไม่นาน ฉันใด ท่านผู้มีปัญญาก็ฉันนั้น จงเข้าไปหาและสอบถามปัญหาจากบัณฑิตผู้สามารถเพื่อพระสัมโพธิญาณ ดังนี้ ท่านผู้มีปัญญานั้นจึงได้อธิษฐานบารมีที่ ๔

37.

๓๗.

Niccussāho vicarati yathā kesarī sericārīEvaṃ ṭhāne gamanasayanecā’sane tvaṃ sumedha,Ussoḷhī tyāsithilavīriyo hoti sambodhanatthaṃAjjhīṭṭhāsi thiravīriyavā pañcamiṃ pāramiṃ so;

()

ราชสีห์ผู้เที่ยวไปตามลำพัง ย่อมเที่ยวไปด้วยความอุตสาหะเสมอ ฉันใด ท่านสุเมธดาบสก็ฉันนั้น จงมีความเพียรไม่ย่อหย่อนเพื่อพระสัมโพธิญาณ ในอิริยาบถทั้งหลายคือ ยืน เดิน นั่ง และนอน ดังนี้ ท่านผู้มีความเพียรมั่นคงนั้นจึงได้อธิษฐานบารมีที่ ๕

38.

๓๘.

Iṭṭhāniṭṭhaṃ pathaviriva bho sabbamānāvamānaṃNāpajjitvā manasiviktiṃ tvaṃ sahanto khamanto,Sambodhatthaṃ paravadhakhamo hohi’tī khantivādīAjjhiṭṭhāsi parahitarato chaṭṭhamiṃ pāramiṃ so;

()

แผ่นดินย่อมไม่หวั่นไหวด้วยสิ่งอันเป็นที่รักและไม่เป็นที่รัก และย่อมอดทนต่อการยกย่องและการดูหมิ่นทั้งปวง ฉันใด ท่านผู้ยินดีในประโยชน์ผู้อื่นก็ฉันนั้น จงเป็นผู้อดทนต่อการประทุษร้ายของผู้อื่นเพื่อพระสัมโพธิญาณ ดังนี้ ท่านผู้มีปกติกล่าวคำอดทนนั้นจึงได้อธิษฐานบารมีที่ ๖

39.

๓๙.

Vīthiṃ nātikkamati niyamaṃ osadhītārakā’yaṃEvaṃ santuttama paricitaṃ saccavācaṃ sumedha,Tvaṃ māvitikkami karahaci boddhukāmo subodhiṃAjjhiṭṭhāsi’tya’vitathakathi sattamiṃ pāramiṃ so;

()

ดาวประกายพรึกนี้ย่อมไม่ก้าวล่วงวิถีโคจรของตน ฉันใด ท่านสุเมธดาบสผู้ปรารถนาพระสัมโพธิญาณอันประเสริฐก็ฉันนั้น จงอย่าก้าวล่วงวาจาสัตย์ที่สั่งสมมาอย่างดีแล้วในกาลไหนๆ ดังนี้ ท่านผู้มีปกติกล่าวคำไม่เท็จนั้นจึงได้อธิษฐานบารมีที่ ๗

40.

๔๐.

Tamhāṭhānā balavapavane vāyamāne’pi thokaṃKappaṭṭhāsi tacalati yathā pabbato suppataṭṭho,Tvaṃ tiṭṭhāhi tathariva adhiṭṭhānadhammesu daḷhaṃAjjhiṭṭhāsī’tyavalasadiso ca’ṭṭhamiṃ pāramiṃ so;

()

ภูเขาที่ตั้งมั่นดีแล้ว ย่อมตั้งมั่นอยู่ได้ตลอดกัป ไม่หวั่นไหวแม้ในเมื่อลมแรงพัดมาเพียงเล็กน้อย ฉันใด ท่านก็ฉันนั้น จงตั้งมั่นในธรรมคืออธิษฐานให้มั่นคง ดังนี้ ท่านผู้เป็นดุจภูเขานั้นจึงได้อธิษฐานบารมีที่ ๘

41.

๔๑.

Otiṇṇesu udakarahado bho nihīnuttamesuSītattaṃ sampharati hi samaṃ vārinā bhāvayeni,Mettāyevaṃ tibhavabhavane sabbasattesu tulyaṃAjjhiṭṭhāsi samuti navamiṃ pāramiṃ metta citto;

()

บ่อน้ำย่อมแผ่ความเย็นไปเท่ากันแก่สัตว์ทั้งหลายที่ลงไป ไม่ว่าจะเป็นสัตว์ชั้นต่ำหรือชั้นสูง ฉันใด ท่านผู้มีจิตประกอบด้วยเมตตาก็ฉันนั้น จงแผ่เมตตาไปเท่ากันแก่สัตว์ทั้งปวงในภพทั้งสาม ดังนี้ ท่านผู้มีจิตเมตตาจึงได้อธิษฐานบารมีที่ ๙

42.

๔๒.

Iṭṭhāniṭṭhe sati paṭihate vatthujāte yathāhiMajjhattā’yaṃ vasumativadhū hoti dukkhe sukheka vā,Evaṃ bho tvaṃ bhava samatulāsantibho’pekkha ko’tiAjjhiṭṭhāsi savasi dasamiṃ pāramiṃ bhurimedho;

()

แผ่นดินย่อมเป็นกลางต่อสิ่งอันเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักที่มาประทบ ไม่ว่าจะเป็นในสุขหรือในทุกข์ ฉันใด ท่านผู้มีปัญญาดุจแผ่นดินก็ฉันนั้น จงเป็นผู้มีอุเบกขาเสมอในภพทั้งปวง ดังนี้ ท่านผู้มีความชำนาญจึงได้อธิษฐานบารมีที่ ๑๐

43.

๔๓.

Ālolento tidasapamitaṃ pāramisāgaraṃ soSattādhiso nisitamatimā ñāṇamatthā’calena,Āvajjesi vasumatavadhu sādhukāraṃ’va dentiSaṃkampi sampati satimato dhammatejena tena;

()

พระผู้เป็นใหญ่แห่งสัตว์ทั้งหลาย ผู้มีปัญญาอันคมกล้า ได้ทรงพิจารณาสมุทรแห่งบารมีอันประมาณมิได้ด้วยภูเขาแห่งพระญาณ แผ่นดินได้สั่นสะเทือนในขณะนั้น ดุจให้สาธุการด้วยเดชแห่งธรรมของพระผู้มีสติ

44.

๔๔.

Bhīrūcchamhī ghaṇapathaviyā kampamātāyi’māyaPatvā dīpaṅkarabhagavato rammavāsī samīpaṃ,Sampucchiṃsu vasumati bhusaṃ kampi taṃkissahetuĀvajjetvā samuti munino tampavattiṃ kathesi;

()

ชาวเมืองรัมมวดีผู้หวาดกลัวและตัวสั่นเพราะแผ่นดินหนานี้ไหว ได้พากันมายังสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าทีปังกร แล้วทูลถามว่า แผ่นดินไหวอย่างรุนแรงนี้เพราะเหตุใด พระมุนีทรงพิจารณาแล้วจึงตรัสบอกเรื่องนั้นแก่คนเหล่านั้น

45.

๔๕.

Nikkaṅkhā te punapi nagarā nāgarā taṃ upeccaSampūjesuṃ caraṇayugalaṃ gandhamālādikehi,Katvā tena’ñjalisarasije yena dīpaṅkare’ṇoUṭṭhāsi so purisatisaho sannīsinnāsanamhā;

()

ชาวเมืองทั้งหลายผู้หมดความสงสัย ได้เข้าไปหาพระทีปังกรพุทธเจ้าอีกครั้ง ได้บูชาพระบาททั้งสองด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น โดยการประนมมือเป็นดอกบัว พระทีปังกรพุทธเจ้าผู้เป็นบุรุษผู้ประเสริฐจึงเสด็จลุกขึ้นจากอาสนะที่ประทับนั่งอยู่

46.

๔๖.

Mā te rogo bhavi paṭibhayaṃ mā bhavi chambhitattaṃSaṅkappo te paramapaṇidhi sijjhataṃ khippameva,Itthañcā’sithutipadasataṃ jātikhettā gatā taṃPupphādīhi mahīya jaṭilaṃ nijjarā byāhariṃsu;

()

ขอโรคอย่าได้มีแก่ท่าน ขอภัยอย่าได้มีแก่ท่าน ขอความสะดุ้งหวาดกลัวอย่าได้มีแก่ท่าน ความดำริอันเป็นปณิธานสูงสุดของท่านจงสำเร็จโดยพลันเถิด เทวดาทั้งหลายได้กล่าวสรรเสริญท่านด้วยถ้อยคำเป็นร้อยบทอย่างนี้แล้ว ได้บูชาท่านผู้มีชฎาด้วยดอกไม้เป็นต้นซึ่งมาจากภูมิประเทศที่เกิด

47.

๔๗.

Abbhuggantvā pavanapadaviṃ devatānaṃ manāniBodhātvo himavati sakaṃ assamaṃ tāpaso so,Patto atthācalamupagamī taṅkhaṇe raṃsimālīSaṅkocetvā sarasijavanaṃ saṃharitvā’ṃsujālaṃ;

()

พระโพธิสัตว์ดาบสนั้นเหาะขึ้นสู่เวหา (ทางลม) ยังใจของเทวดาทั้งหลายให้รื่นรมย์ แล้วกลับไปถึงอาศรมของตนในป่าหิมพานต์ ในขณะนั้น พระอาทิตย์ผู้มีรัศมีแผ่ซ่านได้ถึงการอัสดงคต หุบกอดอกบัวและรวบรวมกลุ่มรัศมีไว้

48.

๔๘.

Rammaṃ dīpaṅkarabhagavato rammavatyā’bhidhānaṃVāsaṭṭhānaṃ janakajananī dve sudevassumedhā,Niccopaṭṭhāyakayativaro sāgatomaṅgalocaTissocā’suṃ paṭhamadutiyassāvakā theranāgā;

()

สถานที่ประทับของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าทีปังกรนั้นงดงาม ชื่อว่ารัมมวดี พระชนกพระชนนีคือพระเจ้าสุเทวะและพระนางสุเมธา พระสาคตะและพระมังคละเป็นพระอัครสาวกทั้งสอง และพระติสสะเป็นพระภิกษุผู้เป็นอุปัฏฐากประจำ

49.

๔๙.

Nānākhīṇāsavaparivuto cā’si nandā sunandāTassā’hesuṃ paṭhamadutiyassāvikā aggabhūtā,Kāyo’sitiratanapamito pipphalināmabodhiAṭṭhāsi so pacurajanataṃ tārayaṃ vassalakkhaṃ;

()

พระนันทาและพระสุนันทาเป็นพระอัครสาวิกาทั้งสอง และพระองค์แวดล้อมด้วยพระขีณาสพเป็นอันมาก พระกายของพระองค์สูง ๘๐ รัตนะ ต้นโพธิ์ชื่อปิปผลิ พระองค์ประทับอยู่โปรดชนเป็นแสนปี

50.

๕๐.

Satthā dīpaṅkaravho suranarasaraṇodīpadīpocirassaṃDīpevo dhammadīpaṃ tibhuvanabhavane vīta’vijjandhakāraṃAggikkhandho’vabhāsaṃ vihariya parinibbāyi khīṇāsavā’piKhīṇasnehāpadīpāyathariva ariyā sāvakā nibbutā’suṃ;

()

พระศาสดาพระนามว่าทีปังกร ผู้เป็นที่พึ่งของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงประทับอยู่เป็นเวลานาน ทรงส่องธรรมประทีปในภพทั้งสามให้ความมืดคืออวิชชาหมดไป ทรงประทับอยู่ด้วยแสงสว่างดุจกองไฟอันรุ่งโรจน์แล้วก็ปรินิพพานไป แม้พระสาวกผู้เป็นพระอริยะทั้งหลายผู้สิ้นอาสวะแล้ว ก็ปรินิพพานไปดุจประทีปที่สิ้นเชื้อแล้ว

Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jitavaṃsadīpe dūrenidāne sumedha tāpasassa mūlapaṇiṭhānaṭṭhapanapavatti paridīpo dutiyo saggo.

จบสัคคะที่ ๒ ว่าด้วยเรื่องการตั้งปณิธานเดิมของสุเมธดาบส ในคัมภีร์ชินวงศ์ทีปะ อันเป็นที่มาแห่งความสุขใจของกวีชนทั้งปวง ซึ่งพระเมธานันทภิกษุได้รจนาไว้ในส่วนทูเรนิทาน

1.

๑.

Lokaṃ (’vasantatilako) kumudākaraṃ māKoṇḍaññanāmabhagavā’tha pabodhayatto,Jāto tadā varamatī vijitāvi rājāSampanna cakkaratano’bhavi cakkamatti;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าโกณฑัญญะ ได้ทรงปลุกโลกให้ตื่นขึ้นดุจดอกบัวบาน ในกาลนั้น พระราชาผู้มีปัญญาอันประเสริฐ ทรงชนะแล้ว ทรงสมบูรณ์ด้วยจักรแก้ว ทรงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ

2.

๒.

Saṅghassa buddhapamukhassa uḷāradānaṃDatvā vidhāya paṇidhiṃ varabodhiyā so,Rajjaṃ pahāya jinasāsanamotaritvāJhānānya’lattha paṭilaṅvarappadāno;

()

พระองค์ได้ถวายทานอันยิ่งใหญ่แก่พระสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขแล้ว ทรงตั้งปณิธานเพื่อพระโพธิญาณอันประเสริฐ ทรงละราชสมบัติแล้ว ทรงเข้าสู่พระศาสนาของพระชินเจ้า ทรงได้ฌานอันประเสริฐ

3.

๓.

Tassā’si rammavatināma puraṃ sunandoRājā ahosi janako jananī sujātā,Bhaddassubhaddasamaṇā varasāvakā’suṃTisso’patissa’samaṇi varasāvikāyo;

()

เมืองของพระองค์ชื่อว่ารัมมวดี พระราชาพระนามว่าสุนันทะเป็นพระชนก พระนางสุชาตาเป็นพระชนนี พระภัททะและพระสุภัททะเป็นพระอัครสาวกทั้งสอง พระติสสาและพระอุปติสสาเป็นพระอัครสาวิกาทั้งสอง

4.

๔.

Lakkhāyuko vijayabodhi visālasāla-Kalyāṇi nāma tadupaṭṭhahi cā’nuruddho,Tassā’ṭṭha sītiratanappamitaṃ sarīraṃĀsuṃ tayo ariyasāvakasannipātā;

()

พระชนมายุแสนปี ต้นโพธิ์ชื่อวิชัยสาละ พระอนุรุทธะเป็นพระอุปัฏฐาก พระกายของพระองค์สูง ๘๐ รัตนะ มีการประชุมพระอริยสาวก ๓ ครั้ง

5.

๕.

Tassā’parena samayeni’ha’naṅgabhaṅgoUppajji maṅgalajino janamaṅgalāya,Buddhaṅkuro’tiruciro surucī samaññoĀsi tadā’vatisuro dvijavaṃsaketu;

()

หลังจากนั้น ในกาลต่อมา พระชินเจ้าพระนามว่ามังคละได้อุบัติขึ้นในโลก เพื่อความสุขของมหาชน ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ผู้มีพระนามว่าสุรุจิ ผู้เป็นธงชัยแห่งตระกูลพราหมณ์ ผู้มีความงามยิ่งนัก ได้เป็นผู้มีอานุภาพมาก

6.

๖.

Datvā sasāvakajitassa dināni sattaPatthesi bodhimasamaṃ gavapānadānaṃ,Pabyākato bhagavatā bhavanā’hīgantvāPabbajjito sukhamavindi samādhijaṃ so;

()

ได้ถวายทานน้ำนมโคแก่พระชินเจ้าพร้อมด้วยพระสาวก ๗ วัน แล้วตั้งความปรารถนาพระโพธิญาณอันไม่มีใครเสมอเหมือน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์แล้ว พระองค์ได้ออกจากเรือน บวชแล้ว ได้เสวยสุขที่เกิดจากสมาธิ

7.

๗.

Tassu’ntaraṃ puravaraṃ pitaro’ttara’vhāĀsuṃ sudevasamaṇo vasi dhammaseno,Tassā’ggasāvakayugaṃ sakasāvikānaṃBhaddaṃyugaṃ abhavi sivalicā’pya’sokā;

()

เมืองของพระองค์ชื่อว่าอุตตรา พระชนกชื่อสุเทวะ พระชนนีชื่อธัมมเสนา พระภัททะและพระสุภัททะเป็นพระอัครสาวกทั้งสอง พระสิวลีและพระอโศกาเป็นพระอัครสาวิกาทั้งสอง

8.

๘.

Taṃ pālito jinamupaṭṭhahi aṭṭha’sītiHattho’si tassa vajirūpamarūpakāyo,Bodhī’pi nāgataru sāvakasantipātāĀsuṃ tayo navutivassasahassamāyu;

()

พระปาลิตะเป็นพระอุปัฏฐาก พระกายของพระชินเจ้าสูง ๘๘ ศอก ดุจกายเพชร ต้นโพธิ์คือต้นกากะทิง มีการประชุมพระสาวก ๓ ครั้ง พระชนมายุ ๙๐,๐๐๐ ปี

9.

๙.

Tassā’parena sumano karuṇānidhānoNātho manojamathano udapādi loke,Buddhaṅkuro’bhavi tadā’tulanāgarājāTeja’ggijālajalito atuliddhimā so;

()

หลังจากนั้น พระสุมานะ ผู้เป็นที่พึ่ง ผู้เป็นขุมทรัพย์แห่งพระกรุณา ผู้ทรงขจัดกิเลสในใจ ได้อุบัติขึ้นในโลก ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ได้เป็นพญานาคราชผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน ผู้รุ่งเรืองด้วยเปลวไฟแห่งเดช ผู้มีฤทธิ์อันหาประมาณมิได้

10.

๑๐.

Nāgo’pi nāgabhavanamhi sasāvakassaBuddhassa dibbaturiyehi katupahāro,Datvāna dānamatulaṃ paṇidhiṃ akāsiBuddho bhavissasi tuvanti ahāsi buddho;

()

พญานาคได้ถวายการบูชาด้วยทิพยดนตรีแก่พระพุทธเจ้าพร้อมด้วยพระสาวกในนาคพิภพ ได้ถวายทานอันหาประมาณมิได้แล้ว ได้ตั้งปณิธาน พระพุทธเจ้าได้ตรัสพยากรณ์ว่า "ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้า"

11.

๑๑.

Khemavhayaṃ puramahū janako sudantoRājā janetti sirimā nijasāvakānaṃ;

Aggā bhaviṃsu saraṇo vasi bhāvitattoSoṇā tadaggasamaṇi’si tathu’pasoṇā;

()

เมืองของพระองค์ชื่อว่าเขมวดี พระราชาสุทันตะเป็นพระชนก พระนางสิริมาเป็นพระชนนี พระสารณะผู้สำรวมมีตนอันอบรมแล้วเป็นพระอัครสาวก พระโโสณาและพระอุปโสณาเป็นพระอัครสาวิกาทั้งสอง

12.

๑๒.

Tassā’si nāgataru bodhi udenatero-Paṭṭhāyako navutivassasahassamāyu,Ubbedhato navutihatthamitaṃ sarīraṃĀsuṃ tayo ariyasāvakasannipātā;

()

ต้นโพธิ์คือต้นกากะทิง พระอุเทนะเป็นพระอุปัฏฐาก พระชนมายุ ๙๐,๐๐๐ ปี พระกายสูง ๙๐ ศอก มีการประชุมพระอริยสาวก ๓ ครั้ง

13.

๑๓.

Tassā’parena udapādi’ha revatākhyoDevādivanditapado bhuvi devadevo,Sattuttamo bhavi tadā atidevanāmoBhovādivaṃsatilako catuvedavedī;

()

หลังจากนั้น พระเรวตะ ผู้เป็นเทวดาเหนือเทวดา ผู้มีพระบาทอันเทวดาเป็นต้นกราบไหว้ ได้อุบัติขึ้นในโลก ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ผู้มีนามว่าอติเทวะ ผู้เป็นยอดแห่งสัตว์ทั้งหลาย ผู้เป็นดุจจอมแห่งตระกูลพราหมณ์ ผู้รู้เวททั้งสี่ ได้เป็นผู้ประเสริฐสุด

14.

๑๔.

Baddhañjalī sirasi dhammakathaṃ nisammaGantvāna taṃ saraṇamuttaramuttariyaṃ;

Datvā’hipatthayi sukhodhimatho mahesiBuddho bhavissasi tuvantī visākarittha;

()

ได้ฟังพระธรรมเทศนาแล้ว ประนมมือน้อมเศียรเกล้า เข้าถึงพระรัตนตรัยอันเป็นสรณะสูงสุด ได้ถวายทานแล้ว ตั้งความปรารถนาเพื่อความสุขอันยิ่งใหญ่ พระมหามุนีได้ทรงพยากรณ์ว่า "ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้า"

15.

๑๕.

Tassā’si dhaññavatināma puraṃ jinassaMātā mahesi vipulā vipulo pitā’si,Sabrahmadevavaruṇo bhavi saṅghamajjheBhaddā ca bhaddayugalaṃ duvidhaṃ subhaddā;

()

เมืองของพระชินเจ้าชื่อว่าธัญญวดี พระมารดาชื่อวิปุลา พระบิดาชื่อวิปุละ พระพรหมเทวะและพระวรุณะเป็นพระอัครสาวกทั้งสอง พระภัททาและพระสุภัททาเป็นพระอัครสาวิกาทั้งสอง

16.

๑๖.

Taṃ sambhavo vasi upaṭṭhahi nāgabodhiRukkhopya’sitiratanaṃ bhavi attabhāvo,Āyuppamāṇampi saṭṭhisahassavassaṃĀsuṃ tayo ariyasāvakasannipātāta;

พระสัมภวะผู้สำรวมเป็นพระอุปัฏฐาก ต้นโพธิ์คือต้นกากะทิง พระกายสูง ๘๐ รัตนะ พระชนมายุ ๖๐,๐๐๐ ปี มีการประชุมพระอริยสาวก ๓ ครั้ง

17.

๑๗.

Tassā’paramhi samaye janapārijātoUppajji sobhitajino jitapañcamāro,Ajjhāyako sakalaveda muḷārabhogīBuddhaṅkuro bhavi tadā’jitanāmavappo;

หลังจากนั้น ในกาลต่อมา พระโสภิตชินเจ้า ผู้ทรงชนะมารทั้งห้า ได้อุบัติขึ้นในโลก ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ผู้มีนามว่าอชิตะ ผู้ทรงศึกษาเวททั้งปวง ผู้มีโภคะอันไพบูลย์ ได้เป็นผู้ประเสริฐ

18.

๑๘.

Dhammaṃ nisamma saraṇesu patiṭṭhahitvāSaṅghassa buddhapamukhassa uḷāradānaṃ,Datvā padhānapaṇidhāna makāsi dhīroTvaṃ lacchasi’ti varabodhi mahāsi satthā;

()

ได้ฟังพระธรรมแล้ว ตั้งมั่นในสรณะทั้งสาม ได้ถวายทานอันประเสริฐแก่พระสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข พระปราชญ์ได้ตั้งปณิธานอันยิ่งใหญ่ พระศาสดาได้ตรัสพยากรณ์ว่า "ท่านจักได้พระโพธิญาณอันประเสริฐ"

19.

๑๙.

Rammaṃ sudhammamahu tassa puraṃ sudhammoRājā ahosi janako janikā sudhammāTassā’ggasāvakayugaṃ asamo sunettoTassāvikā’ggayugalaṃ nakulā sujātā;

()

เมืองของพระองค์ชื่อว่าสุธัมมาอันงดงาม พระราชาสุธัมมะเป็นพระชนก พระนางสุธัมมาเป็นพระชนนี พระอสมะและพระสุเนตตะเป็นพระอัครสาวกทั้งสอง พระนกุลาและพระสุชาตาเป็นพระอัครสาวิกาทั้งสอง

20.

๒๐.

Nāgassa nāgataru bodhi sarīramaṭṭha-Paṇṇāsahatthapamitaṃ tamatomathero,Sopaṭṭhahī navutivassasahassamāyuĀsuṃ tayo ariya sāvaka sannipātā;

()

ต้นโพธิ์คือต้นกากะทิง พระกายสูง ๕๘ ศอก พระอโนมะเป็นพระอุปัฏฐาก พระชนมายุ ๙๐,๐๐๐ ปี มีการประชุมพระอริยสาวก ๓ ครั้ง

21.

๒๑.

Uppajji tassa aparena anomadassiBuddho pabuddhakamalāmalanīlanetto,Buddhaṅkuro jitasurāri tadāni yakkha-Senāpatī bhavi mahiddhimahānubhāvo;

()

หลังจากนั้น พระอนมทัสสีพุทธเจ้า ผู้มีพระเนตรสีน้ำเงินบริสุทธิ์ดุจดอกบัวบาน ได้อุบัติขึ้น ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ผู้ชนะอสูร ได้เป็นเสนาบดีแห่งยักษ์ ผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก

22.

๒๒.

Sambodhi maggapuriso paṇidhānayaṃ soSaṅghassa buddhapamukhassa uḷāradānaṃ,Pādāsi tisu saraṇesu patiṭṭhahitvāBuddho bhavissasi tuvanti jino’bruvitaṃ;

()

พระโพธิสัตว์นั้นได้ตั้งปณิธานเพื่อพระสัมโพธิญาณ ได้ถวายทานอันประเสริฐแก่พระสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ได้ถวายแล้ว ตั้งมั่นในสรณะทั้งสาม พระชินเจ้าได้ตรัสพยากรณ์ว่า "ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้า"

23.

๒๓.

Ṭhānañhi candavatināma yasodharākhyāMātā mahesi yasavā janako janindo,Tassa’ggasāvakayugaṃ nisabho atomoDve sundarī ca sumanā carasāvikā’suṃ;

()

เมืองของพระองค์ชื่อว่าจันทวดี พระมารดาชื่อยโสธรา พระบิดาชื่อยสวา พระนิสภะและพระอโนมะเป็นพระอัครสาวกทั้งสอง พระสุนทรีและพระสุมนาเป็นพระอัครสาวิกาทั้งสอง

24.

๒๔.

Bodhī’pi tassa kakudho munidehamaṭṭha-Paṇṇāsahatthapamitaṃ varuṇābhidhāno,Thero upaṭṭhahi ca lakkhapamāṇamāyuĀsuṃ tayo ariyasāvakasannipātā;

()

ต้นโพธิ์คือต้นกะกุธะ พระกายของพระมุนีสูง ๕๘ ศอก พระวรุณะเป็นพระอุปัฏฐาก พระชนมายุ ๑๐๐,๐๐๐ ปี มีการประชุมพระอริยสาวก ๓ ครั้ง

25.

๒๕.

Tassā’parena padumo dipadānamindoJāto pabujjhitamanopadumo pajānaṃ,Dhīro babhūva varavāraṇakumbhabhedīSīho tadā rucirakesarabhāragīvo;

()

หลังจากนั้น พระปทุมะ ผู้เป็นจอมแห่งสัตว์สองเท้า ได้บังเกิดแล้ว มีพระทัยเบิกบานดุจดอกบัว ทรงให้หมู่สัตว์ตรัสรู้ เป็นผู้มีปัญญา ผู้ทำลายโหนกช้างตัวประเสริฐ ในกาลนั้น เป็นราชสีห์มีขนคออันงามรุ่งเรือง

26.

๒๖.

Buddhaṃ nirodhasukhavediyanaṃ vatamhiSattāhamakkhipadūmehi tamaccayitvā,Cittaṃ pasādiya punā’gatasāvakesuSīho vibhāsi paṭiladdhavarappadāno;

()

ราชสีห์นั้นได้บูชาพระพุทธเจ้าผู้ทรงเสวยนิโรธสุขด้วยดอกบัว ๗ วันแล้ว ยังจิตให้เลื่อมใสในพระสาวกผู้มาประชุมกัน ได้รุ่งเรืองแล้ว ผู้ได้รับพยากรณ์อันประเสริฐ

27.

๒๗.

Tassā’si campakapuraṃ padumābhidhānoRājā ahosi janako asamā janettī,Sālopasālayatayo varasāvakā’suṃRāmā’pi tassa paramāsamaṇi surāmā;

()

เมืองของพระองค์นั้นชื่อจัมปกะ พระราชาพระนามว่าปทุมะเป็นพระชนก พระชนนีพระนามว่าอสมา พระสาละและพระอุปสาละเป็นพระอัครสาวกผู้ประเสริฐ พระรามาและพระสุรามาเป็นพระอัครสาวิกาผู้สูงสุด

28.

๒๘.

Nāmenu’paṭṭhahi vasi varuṇo tamaṭṭha-Paṇṇāsahatthamita massa sarīramā’si,Bodhi’pi soṇataru lakkhapamāṇamāyuĀsuṃ tayo ariyasāvakasannipātā;

()

พระวรุณเถระผู้สำรวมได้อุปัฏฐากพระองค์ พระสรีระของพระองค์นั้นสูง ๕๘ ศอก ต้นโพธิ์คือต้นโสณะ พระชนมายุแสนปี มีการประชุมพระอริยสาวก ๓ ครั้ง

29.

๒๙.

Tassā’parena varado muni nāradavhoPāpandhakāranikaraṃ bhīduro’dapādi,Buddhaṅkuro bhavi tadā’khilajhātabhiññā-Lābhī pavattaphalabhoji tapodhanīso;

()

หลังจากนั้น พระนารทะมุนีผู้ประทานพร ผู้ทำลายกองแห่งความมืดคือบาป ได้บังเกิดแล้ว ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ได้เป็นผู้ได้อภิญญาที่รู้แจ้งธรรมทั้งปวง เป็นผู้บริโภคผลที่เกิดขึ้นเอง เป็นเจ้าแห่งตบะ

30.

๓๐.

Katvānu’ḷārapaṇidhāna muḷāraviroDatvā sasāvakajinassa uḷāradānaṃ,Pūjesi taṃ surabhinā haricandanenaSatthāpi sampati viyākaraṇaṃ adāsi;

()

ผู้กล้าหาญอันประเสริฐนั้นได้กระทำปณิธานอันประเสริฐ ถวายทานอันประเสริฐแก่พระชินเจ้าพร้อมด้วยพระสาวก บูชาพระองค์นั้นด้วยไม้จันทน์เหลืองหอม พระศาสดาก็ได้ประทานพยากรณ์ในบัดนี้

31.

๓๑.

Tassā’si dhaññavatināma puraṃ sumedhoRājā ahosi janako jananī anomā,Dve bhaddasālajitamittavasi vasina-Maggo’ntarā samaṇi phagguṇi bhikkhunītaṃ;

()

เมืองของพระองค์นั้นชื่อธัญญวดี พระราชาพระนามว่าสุเมธะเป็นพระชนก พระชนนีพระนามว่าอโนมา พระภัททสาละและพระชิตมิตตะเป็นพระอัครสาวกผู้สูงสุด พระอุตตราและพระผัคคุณีเป็นพระอัครสาวิกา

32.

๓๒.

Vāseṭṭhabhikkhu tadupaṭṭhahi rūpakāyoTassā’ṭṭhasitiratanaṃ mahasoṇasākhī,Bodhiddumo navutivassasahassamāyuĀsuṃ tayo ariyasāvakasantipātā;

()

พระภิกษุวาเสฏฐะได้อุปัฏฐากพระองค์นั้น พระสรีระของพระองค์นั้นสูง ๘๐ รัตนะ ต้นโพธิ์คือต้นมหาโสณะ พระชนมายุ ๙๐,๐๐๐ ปี มีการประชุมพระอริยสาวก ๓ ครั้ง

33.

๓๓.

Tassā’parena padumuttara dhammarājāJāto tilokapadumo padumappitaṅghī,Aḍḍho uḷāravibhavo maharaṭṭhiyo soBuddhaṅkuro bhavi tadā jaṭilābhidhāno;

()

หลังจากนั้น พระธรรมราชาพระนามว่าปทุมุตตระ ได้บังเกิดแล้ว เป็นดอกบัวแห่งสามโลก มีพระบาทประดิษฐานบนดอกบัว เป็นผู้มั่งคั่ง มีสมบัติอันประเสริฐ เป็นมหาเศรษฐี ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ได้เป็นดาบสชื่อชฎิล

34.

๓๔.

Sambodhiyā’dhigama paccayapatthanaṃ soVirovidhāya padumuttarapādamūle,Saṅghassa buddhapamukhassa ticivarāniPādāsi tīsuratanesu abhippasanno;

()

เขาได้ตั้งความปรารถนาเพื่อเป็นปัจจัยแห่งการตรัสรู้ กระทำความเพียรที่ใกล้บาทมูลของพระปทุมุตตระ ได้ถวายผ้าไตรจีวรแก่พระสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ผู้เลื่อมใสยิ่งในพระรัตนตรัย

35.

๓๕.

Tassā’si haṃsavatināma puraṃ jinassaĀnandabhupati pitā janikā sujātā,Dve tassa devalasujātavasi vasinaṃAggā bhaviṃsu samaṇisvāmitāsamā’ggā;

()

เมืองของพระชินเจ้าพระองค์นั้นชื่อหังสวดี พระราชาพระนามว่าอานันทะเป็นพระชนก พระชนนีพระนามว่าสุชาตา พระเทวะและพระสุชาตะเป็นพระสาวกผู้สูงสุด พระสมิตาและพระสมาเป็นพระสมณีผู้สูงสุด

36.

๓๖.

Lakkhāyuko sajayabodhika visālasālaRukkho upaṭṭhahi muniṃ sumanābhidhāno,Tassa’ṭṭha’sitiratanappamitaṃ sarīraṃĀsuṃ tayo bhagavato gaṇasannipātā;

()

พระสุมนะมุนีมีพระชนมายุแสนปี ต้นโพธิ์คือต้นสาละใหญ่ ได้อุปัฏฐาก พระสรีระของพระองค์นั้นสูง ๘๘ ศอก มีการประชุมพระสาวกของพระผู้มีพระภาค ๓ ครั้ง

37.

๓๗.

Tassā’parena samayena sumedhanāmoLokamhi pātubhavi lokahitāya satthā,Buddhaṅkuro kira tadānyu’bhato sujātoSvā’sitikoṭivibhavo’ttara māṇavo’si;

()

ในสมัยหลังจากนั้น พระสุเมธะได้ปรากฏขึ้นในโลก เป็นพระศาสดาเพื่อประโยชน์แก่โลก ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ได้บังเกิดเป็นมาณพชื่ออุตตระ มีสมบัติ ๘๐ โกฏิ

38.

๓๘.

Vissajjiyāna vibhavaṃ tiṃsatikoṭiṃDatvāna dānamasmaṃ sugate sasaṅghe,Pabbajjito paramabodhi mapatthayitthaByākāsi somuni ta’mijjhanabhāva’maddhā;

()

สละสมบัติ ๓๐ โกฏิ ถวายทานแก่พระสุคตพร้อมด้วยพระสงฆ์ บวชแล้วปรารถนาพระโพธิญาณอันสูงสุด พระมุนีนั้นได้พยากรณ์ว่าความปรารถนานั้นจักสำเร็จแน่นอน

39.

๓๙.

Rammaṃ sudassanamahū nagaraṃ sudantoTassā’si bhūpati pitā jananī sudattā,Saṅghesu’hosu saraṇo vasi sabbakāmoRāmā yamāni paramānya’bhavuṃka surāmā;

()

เมืองชื่อสุทัสสนะอันน่ารื่นรมย์ พระราชาพระนามว่าสุทันตะเป็นพระชนก พระชนนีพระนามว่าสุทัตตา พระสรณะและพระสัพพกามะเป็นพระสาวกผู้สูงสุด พระรามาและพระยามะเป็นพระสมณีผู้สูงสุด งามยิ่งนัก

40.

๔๐.

Bodhī’pi nīpataru sāgaranāmathero’Paṭṭhāsi taṃ navutivassasahassamāyu,Tassā’ḍhasitiratanu’ggatamāsi gattaṃĀsuṃ tayo satimato gaṇasantipātā;

()

ต้นโพธิ์คือต้นนีปะ พระเถระชื่อสาครได้อุปัฏฐากพระองค์นั้น พระชนมายุ ๙๐,๐๐๐ ปี พระสรีระของพระองค์นั้นสูง ๘๐ ศอก มีการประชุมพระสาวกของผู้มีสติ ๓ ครั้ง

41.

๔๑.

Tassā’parena samayena janappadīpoJāto sujātabhagavā jitapañcamāro,Sampannasattaratato varacakkavattiRājā babhūvi’ha mahāpuriso tadāso;

()

ในสมัยหลังจากนั้น พระสุชาตผู้มีพระภาค ผู้เป็นประทีปของชน ผู้ชนะมารทั้งห้า ได้บังเกิดแล้ว ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ได้เป็นพระราชาผู้เป็นมหาบุรุษ เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ประเสริฐ มีแก้ว ๗ ประการบริบูรณ์

42.

๔๒.

Dhammā’matena mudito ratanadvayassaDatvā sasattaratanaṃ catudīparajjaṃ,Pabbajji bodhipaṇidhiṃ paṇidhāya dhīmāÑatvā mahāmuni tamijjhanabhāvamāha;

ผู้มีปัญญาบวชแล้วตั้งปณิธานเพื่อพระโพธิญาณ ยินดีด้วยอมตธรรม ถวายแก้ว ๗ ประการและราชสมบัติใน ๔ ทวีป พระมหามุนีทรงทราบแล้วจึงตรัสว่าความปรารถนานั้นจักสำเร็จ

43.

๔๓.

Rammaṃ sumaṅgalamahū puramuggatākhyoRājā pitābhavi pabhāvatināma mātā,Aggābhaviṃsu ca sudassanadevatherāNāgā gaṇassadasi nāgasamālatheri;

()

เมืองชื่อสุมังคละอันน่ารื่นรมย์ พระราชาพระนามว่าอุคคตะเป็นพระชนก พระชนนีพระนามว่าปภาวดี พระสุทัสสนะและพระเทวะเป็นพระสาวกผู้สูงสุด พระนาคาและพระนาคสมาลาเป็นพระเถรีผู้สูงสุด

44.

๔๔.

Taṃ nāradomuniru’paṭṭhahi ca’ttabhāvoPaṇṇāsahatthapamito bhaviveṇubodhi,Tassā’bhavī navutivassasahassamāyuĀsuṃ tayo dhītimato gaṇasannipātā;

()

พระนารทะมุนีได้อุปัฏฐากพระองค์นั้น พระสรีระสูง ๕๐ ศอก ต้นโพธิ์คือต้นไผ่ พระชนมายุ ๙๐,๐๐๐ ปี มีการประชุมพระสาวกของผู้มีปัญญา ๓ ครั้ง

45.

๔๕.

Tassā’pareni’ha nirūpamarūpasāroJātobabhūva piyadassisamantadassi,Dhīro tadanya’bhavi kassapamāṇavo soVedesu tīsu kusalo kusalaṃ gavesi;

()

หลังจากนั้น พระปิยทัสสีผู้มีพระรูปงามหาที่เปรียบมิได้ ผู้เห็นแจ้งทุกสิ่ง ได้บังเกิดแล้ว ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ได้เป็นมาณพชื่อกัสสปะ ผู้ฉลาดในพระเวททั้งสาม แสวงหากุศล

46.

๔๖.

So koṭilakkhaparimāṇadhatabbayenaSaṅgassa buddhapamukhassa mahāvihāraṃ,Katvā padāsi abhipatthitabuddhabhāvoBuddho’pi tappaṇidhisiddhi siyā’tya’bhāsi;

()

เขาได้ใช้ทรัพย์แสนโกฏิ สร้างมหาวิหารแก่พระสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ถวายแล้วปรารถนาพุทธภูมิ พระพุทธเจ้าก็ตรัสว่าความปรารถนานั้นจักสำเร็จ

47.

๔๗.

Candāmahesi jananī janako pudinnoRājā babhūva puramassa anomanāmaṃ,Āsuṃ tadaggayugalāni sujātadhamma-Dinnā gaṇassadasi pakālitasabbadassi;

()

พระชนนีพระนามว่าจันทามาเหสี พระราชาพระนามว่าสุทินนะเป็นพระชนก เมืองของพระองค์นั้นชื่ออโนมะ พระสุชาตะและพระธรรมทินนะเป็นพระสาวกผู้สูงสุด พระปกาลิและพระสัพพทัสสีเป็นพระเถรีผู้สูงสุด

48.

๔๘.

Taṃ sotavhasamaṇo samupaṭṭhahitthaBodhī piyaṅgu bhagavā’si asitihattho,Aṭṭhāsika so navutivassasahassama’ssaĀsuṃ tayo matimato gaṇasannipātā;

()

พระโสตวะสมณะได้อุปัฏฐากพระองค์นั้น ต้นโพธิ์คือต้นปิยังคุ พระผู้มีพระภาคสูง ๘๐ ศอก พระชนมายุ ๙๐,๐๐๐ ปี มีการประชุมพระสาวกของผู้มีปัญญา ๓ ครั้ง

49.

๔๙.

Tassā’parena samayenu’dapādi lokeLokatthasādhanarato munira’tthadassī,Sattuntamo’pi niratikkamadhammasimoTejiddhimā isi tadā’si susimanāmo;

()

ในสมัยหลังจากนั้น พระมุนีอรรถทัสสีผู้ยินดีในการบำเพ็ญประโยชน์แก่โลก ผู้สูงสุดในสัตว์ทั้งหลาย ผู้มีธรรมอันไม่ล่วงละเมิด ได้บังเกิดในโลก ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ได้เป็นฤๅษีชื่อสุสิมะ ผู้มีเดชและฤทธิ์

50.

๕๐.

Ānīya dibbabhavanā kusumāni tassaMandāravāni supatiṭṭhitapādapīṭhe,Sampūjiyāna paṇidhānamakāsi satthāTvaṃ mādiso’bruvi bhavissasi cā’yatinti;

()

นำดอกไม้ทิพย์จากวิมาน ดอกมณฑารพมาบูชาที่ฐานพระบาทอันประดิษฐานดีแล้ว บูชาแล้วตั้งปณิธาน พระศาสดาตรัสว่า "เธอจักเป็นเช่นเราในอนาคต"

51.

๕๑.

Tassā’si sobhitapuraṃ bhavisāgaravhoRājā pitā janatidevi sudassanākhyā,Santopasantasamaṇā varasāvakā’suṃDhammā tadaggasamaṇipya’bhavuṃ sudhammā;

()

เมืองของพระองค์นั้นชื่อโสภิตะ พระราชาพระนามว่าสาครเป็นพระชนก พระชนนีพระนามว่าสุทัสสนาเทวี พระสันตะและพระอุปสันตะเป็นพระสาวกผู้ประเสริฐ พระธรรมาและพระสุธรรมาเป็นพระสมณีผู้สูงสุด

52.

๕๒.

Tañcā’bhayo munirūpaṭṭhahi sopya’sīti-Hatthuggato satasahassapamāṇamāyu,Campeyyasākhi bhavi bodhi subodhihetuĀsuṃ tayo ariyasavakasannitā;

()

พระอภัยมุนีได้อุปัฏฐากพระองค์นั้น พระองค์สูง ๘๐ ศอก พระชนมายุ ๑๐๐,๐๐๐ ปี ต้นโพธิ์คือต้นจำปา เพื่อการตรัสรู้ มีการประชุมพระอริยสาวก ๓ ครั้ง

53.

๕๓.

Tassā’parena udapādi’ha dhammadassīNissīmadhī’nadhivaro bhavapāradassi,So tāvatiṃsabhavatamhi mahānubhāvoBuddhaṅkuro bhavi tadā kira devarājā;

()

หลังจากนั้น พระธรรมทัสสีผู้เห็นธรรม ผู้มีปัญญาหาประมาณมิได้ ผู้ประเสริฐ ผู้เห็นฝั่งแห่งภพ ได้บังเกิดในโลกนี้ พระองค์นั้นมีอานุภาพมากในภพดาวดึงส์ ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ได้เป็นท้าวสักกะเทวราช

54.

๕๔.

Dibbāni gandhakusumāni kathāgatassaCakkaṅkitorucaraṇamburuhāsanamhi,Pūjesi dibbaturiyehi ca buddhabhāvaṃSo patthayaṃ munitamijjha nabhāvamāha;

()

นำดอกไม้ทิพย์และของหอมทิพย์มาบูชาที่อาสนะดอกบัวอันเป็นพระบาทใหญ่มีจักรของพระตถาคต บูชาด้วยดนตรีทิพย์ เขาปรารถนาพุทธภูมิ พระมุนีตรัสว่าความปรารถนานั้นจักสำเร็จ

55.

๕๕.

Ṭhāniyamāsi saraṇaṃ sugatassa tassaRājā pitā’si saraṇo janani sunandā,Aggābhaviṃsu padumovasi phussadevoKhemā ca bhikkhusamaṇisva’pi sabbanāmā;

()

พระสุคตพระองค์นั้นมีเมืองชื่อว่าสรณะ พระราชาพระบิดาชื่อว่าสรณะ พระมารดาชื่อว่าสุนันทา พระอัครสาวกชื่อว่าปทุมะและผุสสเทวะ พระอัครสาวิกาชื่อว่าเขมาและสัพพนามา

56.

๕๖.

Thero sunettavisuto tadupaṭṭhahi soLakkhāyuko’si jayabodhi ñca bimbijālo,Tassā’pya’sitiratanappamitaṃ sarīraṃĀsuṃ tayo ariyasāvakasannipātā;

()

พระเถระชื่อว่าสุเนตตะ ได้อุปัฏฐากพระองค์นั้น พระองค์มีพระชนมายุหนึ่งแสนปี ต้นโพธิ์ชื่อว่าชยโพธิ และบิมพิชาละ พระสรีระของพระองค์สูง ๘๐ รัตนะ มีการประชุมพระอริยสาวก ๓ ครั้ง

57.

๕๗.

Tassā’parena samayeni’ga siddhabodhiSiddhatthanāmavidito udapādi satthā,Buddhaṅkuro bhavi tadā’khīlaṅajhānalābhīBhoji pavattitaphalaṃ vasi maṅgalākhyo;

()

ในสมัยต่อจากพระองค์นั้น พระศาสดาพระนามว่าสิทธัตถะ ผู้ตรัสรู้แล้ว ได้อุบัติขึ้น ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ผู้ได้ฌานทั้งหมด ได้เสวยผลที่เกิดขึ้นแล้ว มีชื่อว่ามังคละ

58.

๕๘.

Sampannagandharasikaṃ paripakkamekaṃĀnīya so vipakulajambubhalaṃ vanamhā,Pādāsi tassa paṇidhīkatabuddhabhāvoTañcānubhuya bhagavāpi viyākarittha;

()

เขาได้นำผลชมพูที่สุกงอม มีกลิ่นและรสสมบูรณ์จากป่ามาถวาย ผู้ปรารถนาพุทธภูมิได้ถวายแด่พระองค์ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเสวยแล้วก็ทรงพยากรณ์

59.

๕๙.

Vehāramāsi nagaraṃ jayasenanāmoRājā ahosi janako jananī suphassāBhikkhūsu tassa vasi sambahulo sumittoDve sīvali ñca samaṇīsu varā surāmā;

()

เมืองชื่อว่าเวหาระ พระราชาพระบิดาชื่อว่าชยเสนะ พระมารดาชื่อว่าสุผัสสา ในบรรดาภิกษุ พระอัครสาวกชื่อว่าสัมพหุละและสุมิตตะ ในบรรดาภิกษุณี พระอัครสาวิกาชื่อว่าสีวลี และสุรามา

60.

๖๐.

Taṃ revatomuni munindamuṭṭhahitthaBodhī’pi tassa kaṇikāramabhīruho’si,Lakkhāyuko sa’narasārathi saṭṭhihatthoĀsuṃ tayo ariyasāvakasannipātā;

()

พระเรวตะมุนีได้อุปัฏฐากพระจอมมุนีนั้น ต้นโพธิ์ของพระองค์คือต้นกณิการ์ พระองค์ผู้เป็นสารถีของมนุษย์มีพระชนมายุหนึ่งแสนปี มีพระสรีระสูง ๖๐ ศอก มีการประชุมพระอริยสาวก ๓ ครั้ง

61.

๖๑.

Tassā’pareni’ha samubbhavi nissanāmoSatthā pasatthacaraṇo caturo’ghatiṇṇo,Buddhaṅkuro bhavi tadāni sujātarājāRājaññamoḷimaṇilaṅkatapādapīṭho;

()

ในสมัยต่อจากพระองค์นั้น พระศาสดาพระนามว่านิสสะ ผู้มีจริยาอันประเสริฐ ผู้ข้ามโอฆะทั้งสี่แล้ว ได้อุบัติขึ้น ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์คือพระราชาสุชาตะ ผู้มีพระบาทประดับด้วยมณีบนมงกุฎของพระราชาทั้งหลาย

62.

๖๒.

Hitvā sa’rajjamisiveyadharo sudhīroDibbehi’nekakusumehi jinaṃ vajantaṃ,Pūjesi muddhani tamāpavitānasobhaṃSatthā’pi tappaṇidhisiddhi siyā’tya’bhāsi;

()

พระโพธิสัตว์ผู้ทรงปัญญาดี สละราชสมบัติ ทรงเพศดาบส ได้บูชาพระชินเจ้าผู้เสด็จไป ด้วยดอกไม้อันเป็นทิพย์มากมาย ด้วยการทำเพดานอันงดงามบนพระเศียร พระศาสดาจึงตรัสว่า ความปรารถนาของท่านจักสำเร็จ

63.

๖๓.

Khemaṃ purañhi janako janasandhanāmoRājā janetti padumā nijasaṅghamajjhe,Dve brahmadevudaya vissutatheranāgāPhussā ca aggayugalānya’bhavuṃ sudattā;

()

เมืองชื่อว่า เขมะ พระราชาพระบิดาชื่อว่า ชนสันธนะ พระมารดาชื่อว่า ปทุมา ในท่ามกลางหมู่ภิกษุของพระองค์ พระเถระผู้มีชื่อเสียงสององค์คือ พรหมเทวะ และ อุทยะ พระอัครสาวิกาสององค์คือ ผุสสา และ สุทัตตา

64.

๖๔.

Taṃ sambhavovasi vasindamupaṭṭhahitthaTassā’sanavhataru bodhi sa’saṭṭhitattho,Aṭṭhāsi vassagaṇanāya mahesi lakkhaṃĀsuṃ tayo ariyasāvakasannipātā;

()

พระสัมภวะได้อุปัฏฐากพระผู้เป็นใหญ่แห่งผู้สำรวมนั้น ต้นโพธิ์ของพระองค์คือต้นอสนะ พระองค์มีพระสรีระสูง ๖๐ ศอก พระมหาบุรุษทรงดำรงอยู่หนึ่งแสนปี มีการประชุมพระอริยสาวก ๓ ครั้ง

65.

๖๕.

Tassā’parena bhavasāgarapādassiPhusso mahāmuniri’hakabbhudapādi loke,Dhīro tadāni vijitāvi jitārivaggoRājā babhūva surarājanibho’rutejo;

()

ในสมัยต่อจากพระองค์นั้น พระมุนีผู้ยิ่งใหญ่พระนามว่า ผุสสะ ผู้ข้ามสังสารสาครแล้ว ได้อุบัติขึ้นในโลก ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ผู้กล้าหาญ ผู้ชนะหมู่ศัตรู ได้เป็นพระราชาผู้มีเดชมากดุจท้าวสักกะ

66.

๖๖.

Sambodhi maggapuriso paṇīdhāya phītaṃRajjaṃ vivajjiya sa’pabbajito janassa,Aññāya tīṇipiṭakāni kathesi dhammaṃVyākāsi phussabhagavā’pi’va pubbabuddhā;

()

พระบุรุษผู้มุ่งโพธิญาณ ได้สละราชสมบัติอันไพบูลย์ ได้ออกบวชเพื่อประโยชน์แก่ชนทั้งหลาย ได้รู้พระไตรปิฎกแล้วแสดงธรรม พระผู้มีพระภาคเจ้าผุสสะก็ได้ทรงพยากรณ์เหมือนพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ

67.

๖๗.

Tassā’si kāsinagaraṃ jayasenanāmoRājā pitā’si janati sirimā mahesi,Saṅghesu’bhosu’pi surakkhitadhammasetāCālā tadaggayugalāni tathū’pañcālā;

()

เมืองของพระองค์คือ กาสีนคร พระราชาพระบิดาชื่อว่า ชยเสนะ พระมารดาชื่อว่า สิริมา ในหมู่ภิกษุทั้งสอง พระอัครสาวกชื่อว่า สุรักขิตะ และ ธัมมเสตะ พระอัครสาวิกาสององค์คือ จาลา และ อุปจาลา

68.

๖๘.

Bodhiddumā’malakasākhi sarīramaṭṭha-Paṇṇāsahatthapamitaṃ sabhiyābhidhāno,Sopaṭṭhahī navutivassasahassamāyuĀsuṃ tayo bhakavato gaṇasannipātā;

()

ต้นโพธิ์คือต้นมะขามป้อม พระสรีระสูง ๕๘ ศอก พระเถระชื่อว่า สภิยะ ได้อุปัฏฐากพระองค์ พระองค์มีพระชนมายุ ๙๐,๐๐๐ ปี มีการประชุมหมู่ภิกษุของพระผู้มีพระภาคเจ้า ๓ ครั้ง

69.

๖๙.

Tassā’parena sanarāmarasattasāroSatthā vipassi’ha samubbhavi sabbadassī,Kammena kenaci mahiddhimahānubhāvoBuddhaṅkuro’bhavi tadā’tulanāgarājā;

()

ในสมัยต่อจากพระองค์นั้น พระศาสดาพระนามว่า วิปัสสี ผู้เป็นสาระของสัตว์ทั้งมนุษย์และเทวดา ผู้เห็นแจ้งทุกสิ่ง ได้อุบัติขึ้น ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก ได้เป็นพญานาคราชผู้หาประมาณมิได้

70.

๗๐.

Aṅgīrasassa ghanakañcanahaddapīṭhaṃPādāsi tassa khavitaṃ ratanehi nānā,So buddhabhāvamahipatthiya bodhisattoVyākāsi tatthasunisajja jino vipassi;

()

ได้ถวายอาสนะทองคำบริสุทธิ์อันแน่นหนาที่ประดับด้วยรัตนะต่างๆ แด่พระอังคีรส พระโพธิสัตว์นั้นปรารถนาพุทธภูมิ พระชินเจ้าวิปัสสีประทับนั่ง ณ ที่นั้นแล้วก็ทรงพยากรณ์

71.

๗๑.

Tassā’si bandhumatināmapuraṃ tadeva-Nāmo pitā janani bandhumatī mahesi,Dve khaṇḍatissavasino varasāvakā’suṃCandā ca bhaddayugalaṃ bhavi candamittā;

()

เมืองของพระองค์ชื่อว่า พันธุมดี พระราชาพระบิดาชื่อเดียวกัน พระมารดาชื่อว่า พันธุมดี พระอัครสาวกสององค์คือ ขันธะ และ ติสสะ พระอัครสาวิกาสององค์คือ จันทา และ จันทมิตตา

72.

๗๒.

Dehaṃ asitiratataṃ tamasokathero-Paṭṭhāsi bodhiviṭapī bhavi kaṇhavaṇṭā,Vāsaṃakā munira’sītisahassavassaṃĀsuṃ tayo ariyasāvakasannipātā;

()

พระสรีระสูง ๘๐ ศอก พระเถระชื่อว่า อโสกะ ได้อุปัฏฐากพระองค์ ต้นโพธิ์คือต้นกัณหวัณฏะ พระมุนีทรงดำรงอยู่ ๘๐,๐๐๐ ปี มีการประชุมพระอริยสาวก ๓ ครั้ง

73.

๗๓.

Tassā’parena adhisīlasamādhipaññoSatthā samubbhavī sikhī janakappasākhī,Dhīro tadā’bhavi arindamanāmarājāSaddho pahūtaratato ratanattayamhi;

()

ในสมัยต่อจากพระองค์นั้น พระศาสดาพระนามว่า สิขี ผู้มีศีล สมาธิ ปัญญาอันยิ่ง ผู้เป็นดุจบิดาของหมู่ชน ได้อุบัติขึ้น ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ผู้กล้าหาญ ได้เป็นพระราชาพระนามว่า อรินทมะ ผู้มีศรัทธามากในพระรัตนตรัย

74.

๗๔.

Bhikkhañca sattaratanābharaṇābhirāmaṃÑatvāna hatthiratanaṃ sugate sasaṅghe,So buddhabhāvamahipatthayi sattasāroVyākāsi lacchasi sukhodhipadanti satthā;

()

ได้ถวายภิกษาหารอันงดงามด้วยเครื่องประดับ ๗ ประการ ได้รู้ว่าช้างแก้วเป็นของพระสุคตพร้อมด้วยพระสงฆ์ พระโพธิสัตว์นั้นผู้เป็นสาระของสัตว์ทั้งหลาย ปรารถนาพุทธภูมิ พระศาสดาจึงทรงพยากรณ์ว่า ท่านจักได้ตำแหน่งอันเป็นสุข

75.

๗๕.

Buddhassa cāriṇavatī nagaraṃ ahosiMātā pabhāvati pitā aruṇavha rājā,Saṅghesu’bhosu abhibhuvasi sambhavo caAggābhaviṃsu makhilāpadumābhidhānā;

()

เมืองของพระพุทธเจ้าคือ จาริณวดี พระมารดาชื่อว่า ปภาวดี พระบิดาคือพระราชาอรุณะ ในหมู่ภิกษุทั้งสอง พระอัครสาวกชื่อว่า สัมภวะ และ อภิภู พระอัครสาวิกาสององค์คือ มขิลา และ ปทุมา

76.

๗๖.

Khemaṅkaro jinamupaṭṭhahi sattatiṃsa-Hatthucchito vijayabodhi ca puṇḍariko,So sattatiṃsatisahassa mitāyuko’siĀsuṃ tayo tadiyasāvakasannipātā;

()

พระเขมังกรได้อุปัฏฐากพระชินเจ้า พระองค์มีพระสรีระสูง ๓๗ ศอก ต้นโพธิ์คือต้นวิชัยโพธิ และ ปุณฑริกะ พระองค์มีพระชนมายุ ๓๗,๐๐๐ ปี มีการประชุมพระสาวกของพระองค์ ๓ ครั้ง

77.

๗๗.

Tassā’pareni’ha samubbhavi ketumālā-Byāmappabhāparilasaṃ munivessabhū’ti,Buddhaṅkuro kira tadāni sudassanavha-Rājā babhūva pararājagajindasīho;

()

ในสมัยต่อจากพระองค์นั้น พระมุนีพระนามว่า เวสสภู ผู้รุ่งเรืองด้วยรัศมีประมาณหนึ่งพยาม ได้อุบัติขึ้น ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์คือพระราชาสุทัสสนะ ได้เป็นดุจราชสีห์ผู้ชนะช้างศึกของพระราชาอื่น

78.

๗๘.

Saṅghassa buddhapamukhassa sacīvaraṃ soDatvāna dānamatulaṃ jinasāsanamhi,Sabbaññubodhimabhipatthiya pabbajitthaBuddho bhavissasi dhuvanti tamāhasatthā;

()

ได้ถวายจีวรพร้อมด้วยพระพุทธเจ้าเป็นประธานแก่พระสงฆ์ ได้ถวายทานอันหาประมาณมิได้ในพระศาสนาของพระชินเจ้า ปรารถนาพระสัพพัญญูโพธิญาณแล้วออกบวช พระศาสดาจึงตรัสว่า ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าอย่างแน่นอน

79.

๗๙.

Tassā’pya’nopamapuraṃ bhavi suppatītoRājā pitā yasavatī janikā mahesī,Soṇuttarā ca nijasāvakasāvikānaṃDāmā matiddhiparamā paramā samālā;

()

เมืองของพระองค์คือ อโนปมปุระ พระราชาพระบิดาชื่อว่า สุปปตีตะ พระมารดาชื่อว่า ยสวดี พระอัครสาวกสององค์คือ โสณะ และ อุตตระ พระอัครสาวิกาสององค์คือ ธัมมา และ ปรมา

80.

๘๐.

Bodhī’pi tassa bhavi sālamahīrūho’pa-Sampannabhikkhu tadupaṭṭhahi saṭṭhihattho,Satthā vihāsi samasaṭṭhisahassavassaṃĀsuṃ tayo tadiyasāvakasattipātā;

()

ต้นโพธิ์ของพระองค์คือต้นสาละ พระเถระชื่อว่าอุปสัมปันนะ ได้อุปัฏฐากพระองค์ พระองค์มีพระสรีระสูง ๖๐ ศอก พระศาสดาประทับอยู่ ๖๐,๐๐๐ ปี มีการประชุมพระสาวกของพระองค์ ๓ ครั้ง

81.

๘๑.

Tassā’pareni’kaha samubbhavi saccasandoVeneyyabandhu bhagavā kakusandhanāmo,Buddhaṅkuro bhuvi tadā’bhavi khemarājāDānappabandhajalasekasudhotahattho;

()

ในสมัยต่อจากพระองค์นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่า กกุสันธะ ผู้มีพระดำรัสจริง ผู้เป็นญาติของเวไนยสัตว์ ได้อุบัติขึ้น ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์คือพระราชาเขมะ ผู้มีพระหัตถ์อันชุ่มชื่นด้วยน้ำที่หลั่งจากทาน

82.

๘๒.

So pattacīvarapabhūtikamannapānaṃDatvā sasāvakajinassa gharā’bhigantvā,Pabbajji bodhipaṇidhiṃ paṇidhāya rājāSatthāsayā’tya’vaca tappaṇidhānasiddhi;

()

ได้ถวายบาตร จีวร และอาหารเครื่องดื่มเป็นต้น แด่พระชินเจ้าพร้อมด้วยพระสาวกแล้วเสด็จไปสู่พระนิเวศน์ พระราชาทรงตั้งความปรารถนาโพธิญาณแล้วออกบวช พระศาสดาจึงตรัสว่า ความปรารถนาของท่านจักสำเร็จ

83.

๘๓.

Khemavahayaṃ nagaramassa pitā’ggidattoVippo vibhāvi abhavi janikā visākhā,Sañjivatheradutiyo vidhuro ca theroSāmā tadaggayugalaṃ bhavi campakākhyā;

()

เมืองของพระองค์คือ เขมวดี พระบิดาคือพราหมณ์อัคคิทัตตะ พระมารดาชื่อว่า วิสาขา พระเถระสององค์คือ สัญชีวะ และ วิธุระ พระอัครสาวิกาสององค์คือ สามา และ จัมปกา

84.

๘๔.

Taṃ buddhijo jinamupaṭṭhahi tassa gattaṃTāḷisahatthamitamāsi sirisabodhi,TāḷisahāyanasahassapamāṇamāyuEko’va tassa bhavi sāvakasannipāto;

()

พระพุทธชะได้อุปัฏฐากพระชินเจ้า พระสรีระของพระองค์สูง ๔๐ ศอก ต้นโพธิ์คือต้นสิรีสะ พระองค์มีพระชนมายุ ๔๐,๐๐๐ ปี มีการประชุมพระสาวกของพระองค์เพียงครั้งเดียว

85.

๘๕.

Tassā’paramhi samaye karuṇānidhānoLokābhibhū kanakabhudharahārirūpo,Uppajji koṇagamanomuni pabbatākhyoBhumissaro bhavi mahāpuriso tadāni;

()

ในสมัยต่อจากนั้น พระมุนีพระนามว่า โกนาคมนะ ผู้เป็นที่ตั้งแห่งพระกรุณา ผู้ครอบงำโลก มีพระรูปงามดุจภูเขาทอง ได้อุบัติขึ้น ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ได้เป็นพระราชาผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินพระนามว่า ปัพพตะ

86.

๘๖.

Saṅghassa buddhapamukhassa uḷāradānaṃDatvā mahagghavaracivarasāṭake ca,So pakabbajittha abhipatthita buddhabhāvoBuddho bhavissasi tuvanti tamāhasatthā;

()

ได้ถวายทานอันประเสริฐและผ้าสาฎกจีวรอันมีค่ามากแก่พระสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประธาน แล้วได้บวช ปรารถนาพุทธภูมิ พระศาสดาได้ตรัสแก่ท่านว่า ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้า

87.

๘๗.

Nāmena sobhavati tampuramuttarākhyāMātā pitā’vanisuro bhavi yaññadatto,Hīyosottaravasī samaṇi samuddāTasso’ttarā ca paramā parisāsu’bhosu;

()

เมืองของพระองค์ชื่อว่า โสภวดี พระบิดาเป็นพราหมณ์ชื่อว่า ยัญญทัตตะ พระมารดาชื่อว่า อุตตรา พระอัครสาวิกาสององค์คือ พระสมุททา และ พระอุตตรา ในบริษัททั้งสองนั้น

88.

๘๘.

Taṃ sotthijo jinamupaṭṭhahi tiṃsahatthoAṅgīraso bhavi udumbarasākhi bodhi,So tiṃsahāyanasahassamitāyuko’siEko’va tassa bhavi sāvakasantipāto;

()

พระโสตถิชะได้อุปัฏฐากพระชินเจ้าพระองค์นั้น พระองค์มีพระสรีระสูง ๓๐ ศอก ต้นโพธิ์คือต้นมะเดื่อ พระองค์มีพระชนมายุ ๓๐,๐๐๐ ปี มีการประชุมพระสาวกของพระองค์เพียงครั้งเดียว

89.

๘๙.

Tassā’pareni’ha mahāmuni kassapākhyoLokamhi pātubhavi khaggavisāṇakappo,Buddhaṅkuro bhuvi tadā’bhavi jotipāloVedesu tīsu sakalāsu kalāsu cheko;

()

หลังจากนั้น พระมหามุนีผู้มีพระนามว่ากัสสปะ ผู้เปรียบประดุจแรดมีเขา (ผู้สันโดษ) ได้ปรากฏขึ้นในโลก ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์เป็นโชติปาลมาณพ ผู้เชี่ยวชาญในเวททั้งสามและในศิลปศาสตร์ทั้งปวง

90.

๙๐.

Kalyāṇamittadutiyo sugataṃ upeccaSutvāna dhammamathasāsana motaritvā,Sabbaññubhāvamhipatthayi māṇavo soVyākāsi kassapamunī’pi munī’ca pubbā;

()

มาณพนั้นมีกัลยาณมิตรเป็นเพื่อน เข้าเฝ้าพระสุคต ฟังธรรมแล้วหยั่งลงสู่พระศาสนา ได้ปรารถนาความเป็นพระสัพพัญญู แม้พระมุนีกัสสปะและพระมุนีในกาลก่อนทั้งหลายก็ได้พยากรณ์ (เขา)

91.

๙๑.

Bārāṇasi nagaramāsi pitā ca mātāDve brahmadattadhanavatya’bhidhānavanto,Bhikkhusu tassa samaṇisva’pi tissabhāra-Dvājā ca bhaddayugalātya’nuloruvelā;

()

พระนครนั้นชื่อพาราณสี พระบิดาและพระมารดาทั้งสองมีพระนามว่าพรหมทัตและธนวดี ในบรรดาภิกษุและภิกษุณีของพระองค์ พระติสสะและพระภารทวาชะเป็นคู่ (อัครสาวก) อันเจริญ และพระอนูลาและพระอุรุเวลาเป็นคู่ (อัครสาวิกา) อันเจริญ

92.

๙๒.

Taṃ sabbamittasamaṇo samupaṭṭhahitthaNigrodhasākhī jayabodhi sa’vīsahattho,Tassā’si visatisahassa pamāṇamāyuEko’va’hū ariyasāvakasannīpāto;

()

พระเถระชื่อสัพพมิตตะได้เป็นอุปัฏฐากของพระมุนีนั้น ต้นไทรเป็นไม้ตรัสรู้อันประเสริฐ (พระองค์) มีพระวรกายสูง ๒๐ ศอก พระองค์มีพระชนมายุประมาณสองหมื่นปี มีการประชุมพระอริยสาวกเพียงครั้งเดียวเท่านั้น

Iti medhānandābhidhānena yatitā viracite sakalakavijana hadayānanda dānanidāne jinavaṃsadīpe dūrenidāne bodhisattassa sesapaṇidhātaṭṭhapana pavatti paridīpo tatiyo saggo.

ด้วยประการฉะนี้ บทที่ ๓ ชื่อว่าการแสดงความเป็นไปแห่งการตั้งปณิธานที่เหลือของพระโพธิสัตว์ ในทูเรนิทานแห่งคัมภีร์ชินวังสทีปะ อันพระภิกษุผู้มีนามว่าเมธานันทะรจนาไว้ เพื่อเป็นเหตุให้เกิดความยินดีแก่ดวงใจของกวีชนทั้งปวง จบลงเพียงเท่านี้

1.

๑.

Dīpaṅkarādicatuvīsati buddhapāda-Mūlesu laṅapaṇidhāna mahānidhāno,Lakkhādhikaṃ caturasaṅkhiyakappasaṅkhaṃPuññābhisandamabhisaṅkhari bodhisatto;

()

พระโพธิสัตว์ผู้มีปณิธานอันยิ่งใหญ่ที่ได้รับแล้ว ณ สำนักของพระพุทธเจ้า ๒๔ พระองค์ มีพระทีปังกรพุทธเจ้าเป็นต้น ได้สั่งสมห้วงบุญตลอดกาลนับได้ ๔ อสงไขยกับอีกแสนกัป

2.

๒.

Etthantare vividhabāhiravatthujātaṃSisa’kkhimaṃsarudhirāni ca puttadāre,So jivitampi kapaṇaḍikayācakānaṃVīro pariccaji pajāya hitatthameva;

()

ในระหว่างนั้น พระวีรบุรุษนั้นได้บริจาควัตถุภายนอกนานาชนิด ทั้งศีรษะ ดวงตา เนื้อ เลือด บุตรและภรรยา แม้กระทั่งชีวิต แก่เหล่าคนยากไร้ คนเดินทาง และยาจก เพื่อประโยชน์สุขแก่หมู่สัตว์เท่านั้น

3.

๓.

Dānādhimuttipariyesana vippavesoPatvā tapovanamakitti tapodhanassa,Tihaṃ alattha sakaṭāhamaloṇaḍākaṃYassā’bhibhūtajaṭharassa jighacchitattā;

() (Akitticariyaṃ)

(พระโพธิสัตว์) ผู้ขวนขวายในการแสวงหาความน้อมใจไปในทาน เมื่อครั้งเป็นอกิตติดาบสผู้มีตบะเป็นทรัพย์ ได้เข้าไปสู่ป่าบำเพ็ญตบะ ได้รับใบไม้ต้มที่ไม่มีรสเค็มเพียงทะนานเดียวตลอด ๓ วัน ในขณะที่ความหิวครอบงำท้องของตน (อกิตติจริยา)

4.

๔.

Kantāramagga paṭipanna manātapattaṃPacceka buddhamahipassiya saṅakkhavippo,Phuṭṭhaṃ sakiccapasuto sūriyātapenaYo chattupāhaṇamadāsi sudhotapāṇi;

() (Saṅkhacariyaṃ)

เมื่อครั้งเป็นสังขพราหมณ์ ได้เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้เดินทางไปในทางกันดารโดยไม่มีร่ม ถูกแสงแดดแผดเผา จึงได้ล้างมือให้สะอาดแล้วถวายร่มและรองเท้าในขณะที่ท่านกำลังปฏิบัติศาสนกิจ (สังขจริยา)

5.

๕.

Dubbhikkhapīḷanabhayena kaliṅgaraṭṭhāSaṃyācataṃ yadupagamma dhanañjayavho,Soṇḍāya gayha nijamañjana nāgarājaṃYo dakkhiṇodaka nisekamakāsi rājā;

() (Kurudhammacariyaṃ)

เมื่อครั้งเป็นพระเจ้าธนัญชัยราช ผู้ถูกพวกพราหมณ์จากแคว้นกลิงคะที่ถูกภัยแล้งคุกคามมาทูลขอ (ช้าง) พระองค์ได้ทรงจับงวงพญาช้างชื่ออัญชนะของพระองค์ แล้วทรงหลั่งน้ำทักษิโณทกพระราชทานให้ (กุรุธัมมจริยา)

6.

๖.

Hutvāna yo mahasudassana cakkavattīRājā kusāvatipuramhi divā ca ratto,Vatthattapānamupatesi carāpayitvāBheriṃka asesakapaṇḍikayācakānaṃ;

() (Mahāsudassanacariyaṃ)

เมื่อครั้งเป็นพระเจ้ามหาสุทัสสนจักรพรรดิราชในเมืองกุสาวดี ได้ทรงให้ตีกลองประกาศไปทั่ว แล้วพระราชทานเครื่องนุ่งห่มและน้ำดื่มแก่เหล่าคนยากไร้และยาจกทั้งหลาย ทั้งในเวลากลางวันและกลางคืน (มหาสุทัสสนจริยา)

7.

๗.

Yo sattabhumibhujasāsi purohito’piRājūhi laddhamakhilaṃ dhanadhaññarāsiṃ,Sampattayācakajanassa paricchajitvāPuññappabandhamabhisañcini bodhihetu;

() (Mahāgovindacariyaṃ)

เมื่อครั้งเป็นปุโรหิตของพระราชา ๗ พระองค์ (มหาโควินทพราหมณ์) ได้บริจาคกองทรัพย์และข้าวปลาอาหารทั้งหมดที่ได้รับจากพระราชาเหล่านั้นแก่ยาจกที่มาถึง และได้สั่งสมกระแสบุญเพื่อเป็นเหตุแห่งพระโพธิญาณ (มหาโควินทจริยา)

8.

๘.

Dhammānusāsi nimināma mahībhujo’piSālaṃ vidhāya mithilāya catummukhaṃ yo,AcchinnamatthijanapakkhicatuppadānaṃDānaṃ pavattayī purā dadataṃ variṭṭho;

() (Nimirājacariyaṃ)

เมื่อครั้งเป็นพระราชาพระนามว่านิมิ ผู้ทรงสั่งสอนธรรม พระองค์ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ผู้ให้ในกาลก่อน ได้ทรงสร้างศาลาสี่มุขในเมืองมิถิลา แล้วทรงให้ทานแก่ผู้มาขอ ทั้งหมู่ปักษีและสัตว์สี่เท้าอย่างไม่ขาดสาย (นิมิราชจริยา)

9.

๙.

Yo ekarājasutacandakumārabhūtoMuddhābhiseka karaṇāya janehi gacchaṃ,Saṃvejito savibhave tibhave’pi yaññā-Vāṭaṃ vidhāya’bhipavattayi dānavaṭṭaṃ;

() (Candakumāracariyaṃ)

เมื่อครั้งเป็นพระจันทกุมารราชบุตรของพระเจ้าเอกราช ในขณะที่กำลังเสด็จไปเพื่อรับการมุรธาภิเษกจากประชาชน ทรงเกิดความสังเวชในสมบัติแม้ในภพทั้งสาม จึงได้จัดสร้างโรงทานแล้วบำเพ็ญทานวัตรให้เป็นไป (จันทกุมารจริยา)

10.

๑๐.

Yo vatthusāragahaṇena atittarūpoBhumissaro’pi sivināma surādhipassa,Jaccandhavesagahitassa vilocanāniUppāṭayitva padadaṃ labhi dibbacakkhū;

() (Sivirājacariyaṃ;

)

เมื่อครั้งเป็นพระเจ้าสีวิราช ผู้ไม่ทรงอิ่มด้วยการถือเอาสาระจากวัตถุทาน ได้ทรงควักดวงตาทั้งสองพระราชทานแก่ท้าวสักกเทวราชผู้จำแลงกายเป็นคนตาบอดมาขอ แล้วจึงได้ทิพยจักษุ (สีวิราชจริยา)

11.

๑๑.

Dānādhimuttiparamo sasapaṇḍito yoMittenu sāsiya adhiṭṭhituposathaṅgo,Aṅgāramuddhani papāta sajīvitāsaṃHitvā dvijassa tanumaṃsapadātukāmo;

() (Sasapaṇḍitacariyaṃ;

Itidānapāramīṃ)

เมื่อครั้งเป็นพญากระต่ายบัณฑิต ผู้มีความน้อมใจไปในทานอย่างยิ่ง ได้สั่งสอนมิตรทั้งหลายแล้วสมาทานองค์อุโบสถ ได้สละความอาลัยในชีวิตกระโดดลงสู่กองถ่านเพลิง ด้วยปรารถนาจะถวายเนื้อในกายของตนแก่พราหมณ์ (สสบัณฑิตจริยา จบทานบารมี)

12.

๑๒.

Yo mātuposakakari bhisamuddharattoAndhāya hatthidamakena kareṇukāya,Soṇḍāya suṭṭhugahito’pya’vikaṇḍitassaSīlassa khaṇḍanabhayā najanesi kopaṃ;

() (Mātuposakacariyaṃ)

เมื่อครั้งเป็นพญาช้างผู้เลี้ยงมารดา ผู้ยินดีในการขุดเหง้าบัว (มาถวายมารดา) แม้จะถูกนายควาญช้างจับไว้อย่างแน่นหนา (เพื่อนำไปถวายพระราชา) ก็มิได้ยังความโกรธให้เกิดขึ้นแก่ตน เพราะกลัวศีลที่มิได้ด่างพร้อยจะขาดทะลุ (มาตุโปสกจริยา)

13.

๑๓.

Yo bhuridattabhujago’parivammikaṭṭho,Sīlabbataṃ visadharo samadhiṭṭhahitvā,Peḷāya khittabhujage ahiguṇṭhikamhiSīlassa kuppanabhayena jahāsi kopaṃ;

() (Bhuridattacariyaṃ;

)

เมื่อครั้งเป็นพญานาคภุริทัตตะ ผู้มีพิษร้ายแรง ได้สมาทานศีลและวัตรบำเพ็ญเพียรอยู่บนจอมปลวก เมื่อถูกหมองูจับใส่ในกระเช้า ก็ได้ละความโกรธเสียเพราะกลัวศีลจะกำเริบ (ภุริทัตตจริยา)

14.

๑๔.

Sīlabbatādivibhavo jalitiddhimā yoCampeyyanāmabhujago ahiguṇṭhikamhi,Icchānurūpavicaro camarī’va vālaṃSīlaṃ jugopa napi tabbadhake cukopa;

() (Campeyyacariyaṃ;

)

เมื่อครั้งเป็นพญานาคชื่อจัมเปยยะ ผู้มีสมบัติคือศีลและวัตรเป็นต้น มีฤทธิ์รุ่งเรือง สามารถเที่ยวไปได้ตามความปรารถนา แต่ก็ได้รักษาศีลประดุจจามรีรักษาขนหาง และมิได้โกรธเคืองต่อหมองูผู้เบียดเบียนตนนั้นเลย (จัมเปยยจริยา)

15.

๑๕.

Yo cūlabodhivisuto samadiṭṭhahatvāSīlabbataṃ vanamupecca vasaṃ piyāya,Tāyaṃ pasayha gahitāya’pi kāsiraññāSīlabbisodhanaparo pajahittha rosaṃ;

() (Cūlabodhicariyaṃ)

เมื่อครั้งเป็นจุลโพธิปริพาชก ได้สมาทานศีลและวัตรเข้าไปอาศัยอยู่ในป่ากับนางพราหมณีผู้เป็นที่รัก แม้เมื่อนางถูกพระเจ้ากาสีฉุดคร่าเอาตัวไปโดยพลการ ท่านผู้มุ่งชำระศีลให้บริสุทธิ์ก็ได้ละความโกรธเสีย (จุลโพธิจริยา)

16.

๑๖.

Yo bhiṃsarūpi mahiso’pi valimukhassaĀguṃ titikkhamakhīlaṃ parisuddhasilo,Rukkhaṭṭhayakkhavacanāni paṭikkhipitvāTaṃ sīlabhaṅgabhayato bhayato mumoca;

()

เมื่อครั้งเป็นพญาควายมีรูปร่างน่ากลัว มีศีลบริสุทธิ์ ได้อดทนต่อความผิดทั้งปวงของลิงวลิมุขะ และได้ปฏิเสธคำแนะนำของยักษ์ผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้ ได้ปล่อยลิงนั้นไปเพราะกลัวศีลจะขาด

17.

๑๗.

Yo vuyhamānamapanīya nadīpavāhāMittadduhiṃ putasajīvitadānahetu,Raññā mumoca vadhiyaṃ avikopanenaSīlassa rūruhariṇo’pi harissavaṇṇo, () (rūrumigarājacariyaṃ;

)

เมื่อครั้งเป็นพญากวางรูรุมีสีดั่งทอง ได้ช่วยบุรุษผู้ประทุษร้ายมิตรซึ่งกำลังถูกกระแสน้ำพัดไปเพื่อให้ชีวิตแก่เขา และได้ช่วยให้เขาพ้นจากการถูกพระราชาสั่งประหารด้วยศีลที่ไม่กำเริบ (รูรุมิคราชจริยา)

18.

๑๘.

Yo dantakaṭṭhasakalehi jaṭākulehiKuddhena kuṭajaṭilena katāhisāpo,Mātaṅganāmamuni sīladhanaṃ jugopaSampātasāparipumiddhibalena rakkhaṃ;

() (Mātaṅgacariyaṃ;

)

เมื่อครั้งเป็นมาตังคมุนี ผู้ถูกชฎิลโกงผู้โกรธแค้นสาปแช่งด้วยท่อนไม้สีฟัน ได้รักษาศีลอันเป็นทรัพย์ไว้ และได้ป้องกันตนด้วยกำลังแห่งฤทธิ์ที่สมบูรณ์ (มาตังคจริยา)

19.

๑๙.

Maggāvatiṇṇamadhamaṃ kalhābhīlāsā-Saṅghaṭṭitobhayarathaṅgamadhammayakkhaṃ,Kopagginā naparijhāpayamiddhimā yoSīlaṃ rarakkha khalu dhammikayakkharājā;

() (Dhammādhamma devaputtacariyaṃ;

)

เมื่อครั้งเป็นพญายักษ์ผู้ตั้งอยู่ในธรรม (ธัมมเทวบุตร) ผู้มีฤทธิ์ มิได้เผาผลาญยักษ์ผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม (อธัมมเทวบุตร) ด้วยไฟแห่งความโกรธ ในขณะที่ยักษ์อธัมมะนั้นผู้ลงสู่ทางที่ผิดได้ขับรถมาเบียดชนรถของท่านด้วยความปรารถนาจะทะเลาะวิวาท แต่ท่านก็ได้รักษาศีลไว้ได้ (ธัมมาธัมมเทวบุตรจริยา)

20.

๒๐.

Yo porisādavasagassa jayaddisassaRañño paṭiññamadhikicca vijivitāso,Khīttāyudho tadupagamma alīnasattoYakkhaṃ damesi nanu sīlavataṃ nidānā;

() (Alīnasattacariyaṃ;

)

พระอลีนสัตต์ผู้มีใจไม่ท้อถอย ทรงสละชีวิตเพื่อรักษาคำปฏิญาณของพระเจ้าชยทิสสะผู้ตกอยู่ในอำนาจของยักษ์กินคน ทรงวางอาวุธแล้วเสด็จเข้าไปหา ทรงทรมานยักษ์ได้ด้วยเหตุแห่งศีลและวัตร (อลีนสัตตจริยา)

21.

๒๑.

Yo saṅkhapālabhujago nijabhogapūra-Vyābhaṅgibhārataravāhiti bhojaputte,Kāruññamāpa abhigantumapādatāyaSīlassa bhaṅgabhayato’pi hutāsatejo;

() (Saṅkhapālacariyaṃ;

Iti sīlapāramiṃ;

)

พญานาคสังขปาละผู้มีเดชดุจไฟ มีความกรุณาต่อบุตรของโภชะ (พรานป่า) ผู้แบกหามและทิ่มแทงร่างกายของตน ทรงไม่ตอบโต้แม้จะสามารถทำได้ เพราะกลัวศีลจะขาด (สังขปาลจริยา; จบศีลบารมี)

22.

๒๒.

SaṅkhāradhammakhaṇabhaṅgasabhāvadassiUssāvabinduvilayaṃ’va yudhañjayo yo,Rājā janassa rudato pavihāya rajjaṃNekkhammapāramimapurayi pabbajitvā;

() (Yudhañjaya cariyaṃ;

)

พระเจ้ายุทธัญชัยผู้ทรงเห็นสภาวะแห่งสังขารธรรมว่ามีการแตกสลายไปในชั่วขณะ ดุจการละลายไปของหยาดน้ำค้าง ทรงละราชสมบัติท่ามกลางเสียงร้องไห้ของมหาชนแล้วออกผนวช ทรงบำเพ็ญเนกขัมมบารมีให้เต็มเปี่ยม (ยุทธัญชัยจริยา)

23.

๒๓.

Yo somanassavisuto kururājaputtoDussīlakuṭajaṭilabbacanaṃ paṭicca,Raññā niyojitavadho vadhakāvakāsaṃLaddhānusāsiya’bhinikkhami cattarajjo;

() (Somanassa cariyaṃ;

)

พระโสมนัสราชกุมารผู้มีชื่อเสียงแห่งกุรุรัฐ ทรงถูกพระราชาสั่งประหารชีวิตเพราะทรงเชื่อคำของดาบสโกงผู้ทุศีล เมื่อทรงได้โอกาสจากเพชฌฆาตแล้ว ทรงสั่งสอนเขาและสละราชสมบัติออกผนวช (โสมนัสจริยา)

24.

๒๔.

Yo kāsirājatanujo’pi ayogharākhyoĪhaṃ bhato ciramayogharavāsahīrū,Rajjaṃ pahāya paramaṃ pitarā padattaṃNekkhammapāramiparo vanamotarittha;

() (Ayogharacariyaṃ;

)

พระอโยฆรราชกุมาร พระราชโอรสแห่งกาสีรัฐ ผู้ทรงถูกเลี้ยงดูในเรือนเหล็กมานาน ทรงสลดใจต่อการอยู่ในเรือนเหล็กนั้น ทรงสละราชสมบัติอันประเสริฐที่พระบิดาประทานให้ ทรงมุ่งมั่นในเนกขัมมบารมีเสด็จเข้าสู่ป่า (อโยฆรจริยา)

25.

๒๕.

Yo pañcakāmaguṇadīpanato’padiṭṭha-Sambhattamittavacanampi paṭikkhipitvā,Niddhantakañcananibhacchavi kañcanākhyoPatvā tapovanamapabbaji bandhavehi;

() (Bhisacariyaṃ;

)

พระกัญจนะผู้มีพระฉวีวรรณดุจทองคำที่หลอมดีแล้ว ทรงปฏิเสธแม้คำของสหายผู้ภักดีที่พรรณนาถึงกามคุณ ๕ ทรงเสด็จเข้าสู่ป่าบำเพ็ญตบะและออกผนวชพร้อมด้วยหมู่ญาติ (ภิสจริยา)

26.

๒๖.

Pakkhittadaddulanahārurivā’nalamhiSaṅkhāradhammavisaye paṭivaṭṭitatto,Yo soṇabhusurasudhī vibhavaṃ pahāyaPabbajjituṃ sapariso pavanaṃ jagāma;

() (Soṇapaṇḍitacariyaṃ;

Iti nekkhamma pārami;

)

พระโสณบัณฑิตผู้มีปัญญา มีพระทัยหดหู่ต่อสังขารธรรมดุจเส้นเอ็นที่ถูกโยนลงในไฟ ทรงละสมบัติแล้วเสด็จเข้าสู่ป่าเพื่อผนวชพร้อมด้วยบริวาร (โสณบัณฑิตจริยา; จบเนกขัมมบารมี)

27.

๒๗.

Yo seṇako sudhi pasibbakagabbhasāyiṃVippassi mohakalusikatamānasassa,Sappaṃ sughoramupadassiya dīghadassīPaññāsupāramimapūrayi bhurimedho;

() (Seṇakapaṇḍita cariyaṃ;

)

พระเสณกบัณฑิตผู้มีปัญญาดุจแผ่นดิน ทรงเห็นการณ์ไกล ทรงแสดงงูร้ายที่นอนอยู่ในถุงแก่พราหมณ์ผู้มีจิตมืดมัวด้วยโมหะ ทรงบำเพ็ญปัญญาบารมีให้เต็มเปี่ยม (เสณกบัณฑิตจริยา)

28.

๒๘.

Yo yaṃ mahosadhasamākhyasudhī sudhīsoUmmaggasaṃvutanisaggavatisamo’pi,Ummaggato’va sabalaṃ mithilādhināthaṃPaññāpajāpatipati riputo mumoca;

() (Mahosadhacariyaṃ iti paññā pāramī;

)

พระมโหสถบัณฑิตผู้เป็นจอมปราชญ์ ทรงมีปัญญาเฉลียวฉลาดในการสร้างอุโมงค์ที่ซ่อนเร้น ทรงช่วยพระเจ้ามิถิลาพร้อมด้วยกองทัพให้พ้นจากเงื้อมมือศัตรูด้วยทางอุโมงค์นั้นเอง (มโหสถจริยา; จบปัญญาบารมี)

29.

๒๙.

Vālenu’ḷāravīriyo vīriyena ghoraṃSaṃsāradukkhamiva yo kisakālako’pi,Gambhīrasāgarajalaṃ sapajānukampīUssiñcituṃ satatamārahi sattasāro;

() (Kālaka cariyaṃ)

พระกาลกะผู้เป็นสัตว์ประเสริฐ แม้จะเป็นเพียงนกตัวเล็กๆ แต่มีวิริยะอันยิ่งใหญ่ ทรงพยายามวิดน้ำในมหาสมุทรอันลึกด้วยหางเพื่อช่วยหมู่สัตว์ด้วยความกรุณา ดุจความพยายามข้ามทุกข์ในสังสารวัฏอันน่ากลัว (กาลกจริยา)

30.

๓๐.

Rājāmahādijanako janakundacandoGambhīrabhurisalilaṃ salilākaraṃ yo,Sūro’rubāhuvīriyo vīriyaṃ tatāraSaṃsārasindhutaraṇe taraṇīsarūpo;

() (Mahājanakacariyaṃ;

Iti vīriyapārami;

)

พระเจ้ามหาชนกผู้เป็นดุจพระจันทร์ในหมู่ชน ทรงเป็นผู้กล้ามีวิริยะด้วยกำลังแขน ทรงว่ายข้ามมหาสมุทรอันลึกซึ้งกว้างใหญ่ ทรงเป็นดุจเรือในการข้ามห้วงน้ำคือสังสารวัฏ (มหาชนกจริยา; จบวิริยบารมี)

31.

๓๑.

Yo khantitintahadayo yatikhantivādīChedāpite’pi sakalaṃ sakalattabhāve,Samapūtakhantijalamevabhūsaṃ sisecaVyāpādapāvakapadittakalāburāje;

() (Khantivādī cariyaṃ)

พระขันติวาทีดาบสผู้มีหทัยชุ่มด้วยขันติ แม้เมื่อถูกตัดอวัยวะทั่วร่างกาย ก็ยังทรงรดน้ำคือขันติอันบริสุทธิ์ให้แก่พระเจ้ากลาพุผู้เร่าร้อนด้วยไฟแห่งพยาบาท (ขันติวาทีจริยา)

32.

๓๒.

Yo dhammapālanaparo susu dhammapāloKārāpite’pi vadhakeha’simālakammaṃ,Āsannatāpanirayamhi patāparājeKhantiṃ pavattayi manappitakhantimetto;

() (Dhammapāla cariyaṃ;

Iti khantipāramī;

)

พระจูฬธรรมบาลกุมารผู้ตั้งมั่นในการรักษาธรรม แม้เมื่อถูกเพชฌฆาตฟันด้วยดาบตามคำสั่งของพระบิดา ก็ยังทรงบำเพ็ญขันติและเมตตาต่อพระเจ้ามหาปตาปะผู้กำลังจะตกนรก (ธรรมบาลจริยา; จบขันติบารมี)

33.

๓๓.

Yo antarīpagabhayaṃkarasuṃsumāra-Muddhāsamappitapado kapirājabhūto,Dinnaṃ paṭiññamanukubbamanaññalabbhaṃNajjā papāta paratīramasaccabhīrū;

() (Kapirāja cariyaṃ)

พระพญาวานรผู้ทรงวางเท้าลงบนศีรษะของจระเข้ผู้ร้ายกาจในท่ามกลางแม่น้ำ ทรงรักษาคำสัตย์ที่ให้ไว้ซึ่งหาได้ยาก ทรงกระโดดข้ามไปยังฝั่งตรงข้ามเพราะความกลัวต่อการมุสาวาท (กปิราชจริยา)

34.

๓๔.

Yo saccapāramiparo vasi paccanāmoSaccena saccamahīsandhiya saccadassī,Poriṃ samaggakaraṇiṃ sirijambudīpeSampālayaṃ sakalalokamavoca vācaṃ;

() (Saccasavbhaya cariyaṃ;

)

พระผู้มีนามว่าสัจจะ (ในสัจจสัมภยจริยา) ผู้ทรงตั้งมั่นในสัจจบารมี ทรงเห็นสัจจะและเชื่อมประสานแผ่นดินด้วยสัจจะ ทรงรักษาความสามัคคีของชาวเมืองในชมพูทวีป และทรงเปล่งวาจาสัจจะแก่โลกทั้งปวง (สัจจสัมภยจริยา)

35.

๓๕.

Yo vaṭṭapotakadijo avirūḷhapakkha-Pādo’tikhuddakakulāvakagabbhasāyī,Saccena soḷasakarisamitappadeseDāvagginibbutimakā thiramāyugantaṃ;

() (Vaṭṭapotaka cariyaṃ;

)

ลูกนกคุ่มผู้มีปีกและเท้ายังไม่งอกงาม นอนอยู่ในรังอันเล็กยิ่ง ทรงทำสัจจกิริยาให้ไฟป่าดับไปในพื้นที่ ๑๖ กรีส ให้ไฟนั้นไม่ไหม้มาถึงตลอดกัป (วัฏฏโปตกจริยา)

36.

๓๖.

Yo gijjhakākabakabāṇakabhakkhabhuta-Bandhu nidāgharavitāpaparikkhayā’pe,Ritte saramhi parimocayi maccharājāSaccena’kālajaladāgamapaccayena;

() (Maccharāja cariyaṃ;

)

พระมัจฉราชผู้ทรงช่วยหมู่ญาติ (ฝูงปลา) ที่กำลังจะกลายเป็นเหยื่อของแร้ง กา นกกระสา และนกบุหรง ในยามที่สระน้ำแห้งขอดเพราะความร้อนในฤดูร้อน ทรงช่วยให้พ้นภัยด้วยสัจจกิริยาอันเป็นเหตุให้ฝนตกนอกฤดูกาล (มัจฉราชจริยา)

37.

๓๗.

Duṭṭhāhidaṭṭhavisavegavimucchitaṃ yoMaṇḍabbatāpasavaro’rasayaññadattaṃ,Katvāna saccakiriyaṃ karuṇāya kaṇha-Dīpāyano muni mumoca tamāpadamhā;

() (Kaṇhādīpāyana cariyaṃ;

)

พระกัณหทีปายนมุนีผู้เป็นดาบสประเสริฐ ทรงช่วยยัญญทัตตกุมารผู้สลบไปด้วยกำลังพิษของงูร้ายที่กัด ด้วยการทำสัจจกิริยาด้วยความกรุณาจนพ้นจากภัยนั้น (กัณหทีปายนจริยา)

38.

๓๘.

Yo porisādavasago sutasomarājāRajje tiyojanasate sakajīvite’pi,Saccaṃ rarakkha nanu saccaparo nirāsoDinnaṃ paṭissavamubhinnamapānukubbaṃ;

() (Sutasomacariyaṃ;

Iti saccapāramī;

)

พระเจ้าสุตโสมผู้ตกอยู่ในอำนาจของยักษ์กินคน ทรงรักษาสัจจะยิ่งกว่าราชสมบัติกว้าง ๓๐๐ โยชน์และแม้แต่ชีวิตของพระองค์เอง ทรงเป็นผู้มั่นคงในสัจจะ ทรงทำตามคำปฏิญาณที่ให้ไว้แก่คนทั้งสอง (สุตโสมจริยา; จบสัจจบารมี)

39.

๓๙.

Nibbinnarajjavibhavo bhavabhīrūtāyaYo mūgapakkhabadhirākati mūgapakkho,Nīte nikhātumapaki sīvathikāvakāseDaḷhaṃ adhiṭṭhitavataṃ vata nojahāsi;

() (Temiyacariyaṃ;

Iti adhiṭṭhāna pāramī;

)

พระเตมีย์ผู้ทรงเบื่อหน่ายในราชสมบัติเพราะความกลัวในภพ ทรงแสร้งทำเป็นคนใบ้ ง่อยเปลี้ย และหูหนวก แม้เมื่อถูกนำไปเพื่อจะฝังในป่าช้า ก็ไม่ทรงละทิ้งอธิษฐานวัตรอันมั่นคง (เตมีย์จริยา; จบอธิษฐานบารมี)

40.

๔๐.

Mettavihāraparamo piturandhayaṭṭhiYo somasommayadayo’pi suvaṇṇasāmo,Vāḷehi samparivuto pavane vihāriMettākhyapāramimapūrayi pāpabhīrū;

() (Suvaṇṇasāmacariyaṃ;

)

พระสุวรรณสามผู้มีพระทัยอ่อนโยนดุจพระจันทร์ ทรงเป็นดุจไม้เท้าของบิดามารดาผู้ตาบอด ทรงอาศัยอยู่ในป่าแวดล้อมด้วยเหล่าสัตว์ร้าย ทรงบำเพ็ญเมตตาบารมีให้เต็มเปี่ยมเพราะความกลัวต่อบาป (สุวรรณสามจริยา)

41.

๔๑.

Yo ekarājavisuto bhuvi kāsirājāMettākalattadutiyo sakajīvite’pi,Avachinnarajjavibhāve paṭipakkharājeMettāya samphari samaṃ paribhāvitāya;

() (Ekarājacariyaṃ;

Iti mettā pāramī;

)

พระเจ้าเอกราชผู้ปรากฏนามในโลก ทรงเป็นพระราชาแห่งกาสี มีเมตตาเป็นเพื่อนสอง (ประดุจชายา) แม้เมื่อถูกพระราชาฝ่ายศัตรูแย่งชิงราชสมบัติและคุกคามชีวิต ก็ยังทรงแผ่เมตตาที่อบรมดีแล้วไปให้แก่ศัตรูนั้นอย่างสม่ำเสมอ (เอกราชจริยา; จบเมตตาบารมี)

42.

๔๒.

Yā lomehaṃsavisuto’pi tulāsarikkhoMānāvamānanakaresu sukhe ca dukkha,Vāsaṃ cavaṭṭhiparikiṇṇasusānamajjheVeraṃ averamanupecca rarakkhu’pekkhaṃ;

() (Lomahaṃsacariyaṃ;

Iti upekkhāka pakāramiṃ)

พระโลมหังสะผู้มีชื่อเสียง ทรงเป็นดุจตาชั่งในความยกย่องและการดูหมิ่น ในสุขและทุกข์ ทรงอาศัยอยู่ในป่าช้าที่เต็มไปด้วยร่างกระดูก ทรงรักษาอุเบกขาไว้ได้โดยไม่ก่อเวรตอบแทน (โลมหังสะจริยา; จบอุเบกขาบารมี)

43.

๔๓.

So bodhiyā’bhiniyato paripakkañāṇoBuddhaṅkuro’pacitapāramitābalena,Nijjhāmataṇha’sitakañjakkhuppipāsa-Lokantarorunirayesu na jātu jāto;

()

พระพุทธังกูรนั้นผู้ทรงมุ่งมั่นในโพธิญาณ มีพระญาณแก่กล้าแล้ว ด้วยกำลังแห่งบารมีที่สั่งสมมา ไม่เคยเกิดในพวกเปรตผู้มีตัณหาอันเผาผลาญ มีร่างกายดำดุจตอไม้ที่ถูกไฟไหม้ และหิวกระหาย หรือในโลกันตนรกและมหานรกเลย

44.

๔๔.

Nālattha paṇḍakanapuṃsakamūgapakkha-Chaccandhajātibadhiritthijaḷattabhāvaṃ,So makkhikāmakasakutthakipillikādi-Jātyā napātubhavi kīṭapaṭaṅgajātyā;

()

พระองค์ไม่เคยได้รับอัตภาพเป็นบัณเฑาะก์ เป็นนปุงสกะ เป็นคนใบ้ เป็นคนง่อย เป็นคนตาบอดแต่กำเนิด เป็นคนหูหนวก เป็นสตรี หรือเป็นคนโง่เขลา พระองค์ไม่เคยปรากฏในกำเนิดแมลงวัน ยุง ตัวเรือด มด และกำเนิดสัตว์จำพวกหนอนและแมลงเม่าเลย

45.

๔๕.

Nālattha gandhagajato puthulatta bhāvaṃNālattha vaṭṭasusukā sukhumanta bhāvaṃ,Nālattha umdanamammanakatta bhāvaṃNālattha evamatihīnataratta bhāvaṃ;

พระองค์ไม่เคยได้รับอัตภาพที่ใหญ่โตเกินไปจากช้างตกมัน ไม่เคยได้รับอัตภาพที่เล็กเกินไปจากนกคุ่มและปลาโลมา ไม่เคยได้รับอัตภาพเป็นหนูและคนติดอ่าง และไม่เคยได้รับอัตภาพที่เลวทรามยิ่งกว่านั้นเลย

46.

๔๖.

Nāhosi mātuvadhako pitughātako vāNāhosi saṅghabhiduro arahantaghāto,Nāhosi duṭṭhahadayena tathāgatassaNāhosi saṃjananako rudhirassa kāye;

()

พระองค์ไม่เคยเป็นผู้ฆ่ามารดาหรือบิดา ไม่เคยเป็นผู้ทำลายสงฆ์ หรือผู้ฆ่าพระอรหันต์ ไม่เคยมีพระทัยประทุษร้ายต่อพระตถาคต ไม่เคยทำให้พระโลหิตของพระองค์ห้อขึ้นในพระวรกาย

47.

๔๗.

Kammaṃ phakhalaṃ tadubhayaṃ paṭibāhino yeUcchedadiṭṭhigatikā vihariṃsu tesaṃ,Laddhiṃ kadāci naparāmasi saddahānoKammaṃ phalaṃ niyatabodhiparāyaṇo so;

()

พระองค์ผู้ทรงมุ่งมั่นในโพธิญาณอันแน่นอน ไม่เคยทรงยึดถือทิฏฐิของชนเหล่านั้นผู้ปฏิเสธกรรมและผลทั้งสองอย่าง ผู้มีทิฏฐิแบบอุจเฉททิฏฐิเลย ทรงเชื่อมั่นในกรรมและผลของกรรม

48.

๔๘.

Yasmiṃ bhave bhavati nāmacatukkamattaṃTatrā’pi puññakaraṇattha masaññasatte,Aṭṭhānato napaṭisandhimagaṇhi suddhā-Vāsesu pañcasu kadāci papañcabhīrū;

()

ในภพใดที่มีเพียงนามขันธ์ ๔ (อรูปภพ) พระองค์ก็ไม่เคยปฏิสนธิในภพนั้น และไม่เคยปฏิสนธิในอสัญญีสัตว์เพื่อการทำบุญ และไม่เคยปฏิสนธิในสุทธาวาส ๕ เลย เพราะทรงกลัวต่อปปัญจธรรม

49.

๔๙.

Buddhaṅkuro niyatabodhipado kadāciDīghāyukesu’pibhavesu sukhānapekho,Katvā’dhimuttivacanaṃ idha jīvalokeNibbatti so tidasapāramipūraṇatthaṃ;

()

พระพุทธังกูรผู้มีทางแห่งโพธิญาณอันแน่นอน ไม่ทรงใยดีในความสุขแม้ในภพที่มีอายุยืนยาว ทรงทำอธิมุตติกาละแล้วมาบังเกิดในโลกมนุษย์นี้ เพื่อบำเพ็ญบารมี ๓๐ ทัศให้เต็มเปี่ยม

50.

๕๐.

Iccevaṃ so purisanisabho duppavesassa bodhi-Pāsādassā’vataraṇasamattiṃsatisseṇirūpaṃ,Nipphādento parahitarato pāramīdhammajātaṃSaṃsāre saṃsari cirataraṃ ghoradukkhaṃ titikkhaṃ;

()

พระบุรุษผู้ประเสริฐนั้น ทรงบำเพ็ญบารมีธรรมทั้งหลายเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น ทรงสร้างบันได ๓๐ ขั้นเพื่อขึ้นสู่ปราสาทแห่งโพธิญาณอันเข้าถึงได้ยาก ทรงเวียนว่ายในสังสารวัฏมานานแสนนาน ทรงอดทนต่อทุกข์อันน่ากลัว

Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānanda dānanidāne jinavaṃsadīpe durenidāne pāramidhammābhisaṅkharaṇa pavatti paridīpo catuttho saggo.

จบสัคคะที่ ๔ ว่าด้วยการบำเพ็ญบารมีธรรม ในทูเรนิทานแห่งชินวงศ์ทีปะ อันเป็นที่มาแห่งความสุขใจของกวีทั้งปวง ซึ่งพระเมธานันทภิกษุได้รจนาไว้

1.

๑.

Atthavattapadaṃ nānāvaṇṇamaṇṇavajānvitaṃ,Patthyāvattamivāhosi jetuttarapuraṃ pure;

() (Silesa bandhanaṃ;

)

ในกาลก่อน เมืองเชตุตตระประกอบด้วยรัตนะหลากสีสัน มีวิถีทางอันเป็นประโยชน์ ได้เป็นประดุจดังปัถยาวัตรฉันท์ที่มีบทและบาทอันประกอบด้วยอรรถและอักษรวิจิตร

2.

๒.

Parikhāmekhalādāma baddhapākārasoṇinī,Rarāja rājadhānī sā vadhūva patimaṇḍitā;

()

นครหลวงนั้นมีคูเป็นดุจสายรัดเอว มีกำแพงเป็นดุจสะโพก ได้รุ่งเรืองดุจเจ้าสาวที่ประดับตกแต่งแล้ว

3.

๓.

Maṇisiṅgaṃsumālābhi bālaṃsumālivibbhamaṃ,Sasaṅkamaṇḍalaṃ tasmiṃ palamhesā’bhīsārikā;

()

ในพระนครนั้น ดวงจันทร์มีรัศมีรุ่งเรืองดุจพระอาทิตย์แรกอุทัยด้วยพวงรัศมีจากยอดแก้วมณี ได้เป็นประดุจหญิงอภิสาริกาผู้ไปหาชายคนรัก

4.

๔.

Indirāmandirā’mandamaṇimandirasālinī,Hemaddhajāvali tasmiṃ kiḷāpayi kalāpino;

()

ในนครนั้น มีปราสาทแก้วมณีอันเป็นที่อยู่ของพระลักษมีอันรุ่งเรืองมาก และมีแถวธงทองได้ทำให้ฝูงนกยูงเล่นสนุก

5.

๕.

Rarāja nāgarājānaṃ kappitābharaṇehi ca,Dāṭhāhi dānadhārāhi meghavacchantā’va sā purī;

()

พระนครนั้นรุ่งเรืองด้วยเหล่าพญาช้างที่ประดับตกแต่งแล้ว ด้วยงาและกระแสน้ำมันตกมัน ประดุจดังหมู่เมฆที่กำลังหลั่งฝน

6.

๖.

Turaṅganikaroṇḍutadhulidhūsaritambaraṃ,Nivāritātapaṃraṅgavitānassirimāhari;

()

ท้องฟ้าที่ขุ่นมัวด้วยธุลีที่ฟุ้งขึ้นจากฝูงม้า ได้ช่วยกำจัดแสงแดดและนำมาซึ่งความงามดุจเพดานผ้าหลากสี

7.

๗.

Nīlasevāladhammillā samphullakamalā’nanā,Tahimuppalalola’kkhī haṃsapīnapayodharā;

()

ในนครนั้น สระบัวทั้งหลายมีสาหร่ายสีเขียวเข้มเป็นดุจมวยผม มีดอกบัวบานเป็นดุจใบหน้า มีดอกอุบลเป็นดุจดวงตาที่กลอกกลิ้ง มีหงส์เป็นดุจทรวงอกที่อวบอิ่ม

8.

๘.

Kiñjakkharājirasānāruddharodhanitambinī,Bhiṅgālimaṇimañjirā nārī’vā’suṃ sarojinī;

() (Silesa bandhanaṃ;

)

มีเกสรดอกบัวเป็นดุจสะโพกที่อวบอิ่มน่ารัก มีหมู่ภมรเป็นดุจกำไลข้อเท้าที่ประดับด้วยแก้วมณี สระบัวทั้งหลายได้เป็นดุจสตรี

9.

๙.

Kevakalaṃ kapparukkhehi vinā sā rājadhānya’hu,Visāṇārājadhānī’va sabbasampattisālinī;

()

นครหลวงนั้นปราศจากต้นกัลปพฤกษ์เท่านั้น ได้เป็นดุจนครหลวงวิสาณาที่ประกอบด้วยสมบัติทั้งปวง

10.

๑๐.

Kadāci purisājañño rājā’hosi pure tahiṃ,Vessantaro’tināmena vissuto bhuvanattaye;

()

ครั้งหนึ่งในกาลก่อน พระราชาผู้เป็นบุรุษอาชาไนยพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามว่าเวสสันดร ทรงมีชื่อเสียงเลื่องลือในสามภพ ได้เป็นพระราชาในนครนั้น

11.

๑๑.

Kumāro’va samāno so dānakīḷāparāyaṇo,Kāyūpagāni dhātīnaṃ ratanābharaṇāni’pi;

()

พระองค์นั้นเมื่อยังทรงเป็นพระกุมาร ทรงมีปกติยินดีในการเล่นให้ทาน แม้เครื่องประดับอันเป็นรัตนะที่ติดอยู่กับกายของนางนมทั้งหลาย

12.

๑๒.

Khaṇḍākhaṇḍaṃ karitvāna navakkhantuṃ kapariccaji,Evaṃ bāhiravatthūnidadanto aṭṭhavassiko;

()

ทรงทำให้เป็นชิ้นๆ แล้วทรงบริจาคไปโดยไม่ทรงเหลียวแล เมื่อทรงบริจาควัตถุภายนอกอยู่อย่างนี้ พระองค์มีพระชนมายุได้ ๘ พรรษา

13.

๑๓.

Pāsādamabhirīhitvā sonisajjā’bhiyācanaṃ,Dassāmī’ti vicintesi sisakkhimaṃsalohitaṃ;

()

เมื่อเสด็จขึ้นสู่ปราสาท ประทับนั่งอยู่ ทรงดำริว่า 'หากมีผู้มาขอ เราจะให้ทั้งศีรษะ ดวงตา เนื้อ และโลหิตของตน'

14.

๑๔.

Sukhedhito mahāsatto sukkapakkhe’va candimā,Pālesi dasadhammena patvā rajjasiriṃ pajaṃ;

()

พระมหาบุรุษผู้ทรงได้รับการบำรุงบำเรออย่างดีนั้น ทรงได้ราชสมบัติแล้ว ได้ทรงปกครองประชาชนด้วยทศพิธราชธรรม ดุจพระจันทร์ในข้างขึ้น

15.

๑๕.

Nisajjo paripāsāde so rājā ekadā raho,Kāmānaṃ saṅkilesañca vokārādīnavaṃ sari;

()

ครั้งหนึ่ง พระราชาพระองค์นั้นประทับนั่งในปราสาทโดยลำพัง ทรงระลึกถึงความเศร้าหมองของกามทั้งหลาย และโทษของขันธ์

16.

๑๖.

Pabbajjāhirato rājā nibbinto vibhavebhave,Sampattisāramādāya hitvā rajjasiriṃ varaṃ;

()

พระราชาผู้ทรงยินดีในการบรรพชา ทรงเบื่อหน่ายในภพน้อยภพใหญ่ ทรงสละราชสมบัติอันประเสริฐ ทรงถือเอาสาระแห่งสมบัติ

17.

๑๗.

Mattamātaṅgarājā’va aggipajjalakānanā,Rudato ñātisaṅghassa agārasmā’bhi nikkhamī;

()

ทรงออกจากเรือนท่ามกลางหมู่ญาติที่กำลังร้องไห้ ดุจพญาช้างตกมันออกจากป่าที่ไฟลุกโพลง

18.

๑๘.

Campakāsokavakulatarusaṇḍasumaṇḍitaṃ,Sikhaṇḍimaṇḍalākhaṇḍakīḷaṃ kokilakūjanaṃ;

()

ป่าที่ประดับด้วยหมู่ต้นจำปา อโศก และพิกุล ที่มีฝูงนกยูงเล่นสนุก และมีเสียงนกกาเหว่าร้อง

19.

๑๙.

Anekamigapakkhīnamāsayaṃ salilāsayaṃ,Vīkāsakusumāmodappavāsitasamīraṇaṃ;

()

เป็นที่อยู่ของเนื้อและนกนานาชนิด มีแหล่งน้ำ และมีลมพัดพาความหอมของดอกไม้ที่บานสะพรั่ง

20.

๒๐.

Madhumattā’liṅdhaṅkāranibbhara’mburuhākaraṃ,Sampātanijjharā’rāvagambhīrabhuribhūdharaṃ;

()

มีสระบัวที่เต็มไปด้วยหมู่ภมรที่เมาน้ำหวานส่งเสียงหึ่งๆ มีภูเขามากมายที่มีเสียงน้ำตกไหลลงมาอย่างลึกซึ้ง

21.

๒๑.

Pavavekakkhamaṃ vaṅkapabbhāraṃ girigabbharaṃ,Duppavesapakathaṃ vaṅkagirināmatapovanaṃ;

()

เป็นป่าที่วิเวกควรแก่การหลีกเร้น มีลาดเขาคดเคี้ยว มีถ้ำภูเขา เป็นป่าที่เข้าถึงได้ยาก ชื่อว่าป่าตโปวันแห่งเขาวงกต

22.

๒๒.

Patvā laddhe’sipabbajjā kavilāso so mahībhujo,Caranto brahmacariyaṃ cirassaṃ vītināmayi;

()

พระราชาพระองค์นั้นทรงบรรลุการบรรพชาอันเป็นของฤๅษี ทรงประพฤติพรหมจรรย์อยู่เป็นเวลานาน.

23.

๒๓.

Tassarañño mahesipi maddīnāma sukhedhitā,Puttadhītūbhisaddhiṃ taṃ tapovanamupāvisi;

()

แม้พระมเหสีของพระราชาพระองค์นั้น ทรงพระนามว่ามัทรี ผู้ทรงได้รับการบำรุงบำเรออย่างดี ได้เสด็จเข้าไปยังป่าตโปวันนั้นพร้อมกับพระโอรสและพระธิดา.

24.

๒๔.

Mahiccho pūjakovippo tadā bīgacchadassano,Yena vessantarosattasāro tenupasaṅkami;

()

พราหมณ์ชูชกผู้มีความปรารถนามาก ได้เห็นโอกาสในกาลนั้น จึงเข้าไปหาพระเวสสันดรผู้เป็นยอดแห่งสัตว์.

25.

๒๕.

Attho kammakarehī’ti jarājajjaritassa me,Puttañcadhītaraṃ yācī dhīraṃ patvā dayāparaṃ;

()

เมื่อเข้าไปหาพระองค์ผู้ทรงปรีชาและเปี่ยมด้วยพระกรุณา ได้ทูลขอพระโอรสและพระธิดาว่า "ข้าพเจ้าผู้ชราภาพคร่ำคร่าต้องการคนรับใช้".

26.

๒๖.

Ubho kaṇhājinaṃ jāliṃ sasenahabhārabhājanaṃ,Sammāsambodhikāmo so taṇhādāsabyamuttiyā;

()

พระองค์ผู้ทรงปรารถนาพระสัมมาสัมโพธิญาณ เพื่อความหลุดพ้นจากการเป็นทาสแห่งตัณหา ได้ทรงมอบพระกัณหาและพระชาลีทั้งสองพระองค์ ผู้เป็นภาชนะแห่งภาระคือความรัก.

27.

๒๗.

Dakkhiṇodakasamputajūjaka’ñjalibhājane,Samappayittha bandhitvā agamā’dāya niddayo;

()

ทรงมอบให้ในภาชนะคืออัญชลีของชูชกที่รองรับน้ำทักษิโณทก ชูชกผู้ไร้ความเมตตาได้มัดแล้วพาไป.

28.

๒๘.

Dānādhimuttīvīmaṃsī vippākappenu’pāgato,Saṃyāci devarājā’tha maddideviṃ patibbataṃ;

()

ท้าวสักกเทวราชผู้ทรงใคร่ครวญทดสอบความตั้งใจในการให้ทาน ได้เสด็จมาในเพศพราหมณ์ แล้วได้ทูลขอพระนางมัทรีผู้เป็นปติพพตา (ผู้ซื่อสัตย์ต่อสามี).

29.

๒๙.

Dakkhiṇodakaniddhotahattho so dakkhiṇodakaṃ,Katvā devesavippassa deviṃ devo pariccaji;

()

พระองค์ผู้มีพระหัตถ์ชำระแล้วด้วยน้ำทักษิโณทก ได้ทรงหลั่งน้ำทักษิโณทก แล้วทรงบริจาคพระเทวีแก่พราหมณ์ผู้เป็นท้าวสักกเทวราช.

30.

๓๐.

Sattakkhattuṃ pakampittha tassa pāramitejasā,Sādhusādhūti pattānumodantī’va mahīvadhū;

()

แผ่นดินได้ไหวสะเทือน ๗ ครั้ง ด้วยเดชแห่งบารมีของพระองค์ ดุจเจ้าสาวคือแผ่นดินกำลังอนุโมทนาว่า "สาธุ สาธุ".

31.

๓๑.

Iccevaṃ purisārañño paripācinapāramī,Maṇiraṃsismujjota pāsādasatalaṅkate;

()

พระราชาผู้ประเสริฐผู้บำเพ็ญบารมีให้แก่กล้าแล้วอย่างนี้ [ประทับอยู่] ในปราสาทหลายร้อยที่ประดับประดาและสว่างไสวด้วยรัศมีแห่งแก้วมณี

32.

๓๒.

Mandamandāniloṇḍūta pañcavaṇṇaddhajālīnaṃ,Maṇikiṃkiṇijālānurāvasotarasāyane;

()

อันมีข่ายแห่งธงห้าสีที่ถูกลมพัดไหวเบาๆ และมีเสียงกังวานแห่งข่ายกระดิ่งแก้วมณีอันเป็นรสเลิศแห่งโสต

33.

๓๓.

Dibbehi naccagītehi vāditehi manorame,Kandappamaṇḍapākāra raṅgamaṇḍapamaṇḍite;

()

อันน่ารื่นรมย์ด้วยการฟ้อนรำ การขับร้อง และดนตรีอันเป็นทิพย์ ประดับด้วยโรงมหรสพที่มีลักษณะดุจมณฑปของพระกามเทพ

34.

๓๔.

Dibbantadibbarājūnaṃ indacāpasatehi’va,Cūḷāmaṇīmarīcihī sambādhīkaḷita’mbare;

()

ท้องฟ้าถูกทำให้หนาแน่นด้วยรัศมีแห่งจุฬามณีของเหล่าเทพราชาผู้รุ่งเรือง ดุจสายรุ้งนับร้อย

35.

๓๕.

Accharāhi kucañcandanamitaṅgīhi dūrato,Vidhūtacandikārāji cārucāmara mārute;

()

ด้วยเหล่านางอัปสรผู้มีร่างกายประพรมด้วยจันทน์ที่ทรวงอก โบกพัดอันงดงามที่มีลมพัดพาเอาแถบแสงจันทร์ให้ไหวไปจากที่ไกล

36.

๓๖.

Suttappabuddhaposo’va tusite tidasālaye,Tato cavitvā nibbatti hutvā santusita’vhayo;

()

พระโพธิสัตว์นั้นจุติจากสวรรค์ชั้นดุสิตอันเป็นที่อยู่ของเทพ ดุจบุรุษผู้ตื่นจากหลับ แล้วอุบัติขึ้นเป็นผู้มีนามว่าสันตุสิต

37.

๓๗.

Dibbesu pañcakāmesu vasanto tusitālaye,Pañcindriyāni lokekalocano paricārayi;

()

พระโพธิสัตว์ผู้เป็นดวงตาเอกของโลกนั้น ประทับอยู่ในสวรรค์ชั้นดุสิต ทรงเสวยกามคุณห้าอันเป็นทิพย์ และยังอินทรีย์ทั้งห้าให้รื่นรมย์

38.

๓๘.

Tadā dasasahassesu cakkavāḷesu devatā,Ekattha sannipatitā sutvā buddhahaḷāhaḷaṃ;

()

ในกาลนั้น เหล่าทวยเทพในหมื่นจักรวาล ได้ยินเสียงพุทธโกลาหล จึงมาประชุมพร้อมกัน ณ ที่แห่งหนึ่ง

39.

๓๙.

Teno’pasaṅkamitvāna yenā’si purisuttamo,Katvā tabbadanambhojaṃ nayanālikulālayaṃ;

()

เทพเหล่านั้นเข้าไปหาพระบุรุษผู้สูงสุดนั้น กระทำพระพักตร์อันดุจดอกบัวของพระองค์ให้เป็นที่อาศัยของหมู่ภมรคือดวงตา

40.

๔๐.

Cūḷāmaṇimayukhambutiddhotacaraṇāsane,Baddhañjalipuṭambhojamakulāti samappayuṃ;

()

ถวายอัญชลีอันดุจดอกบัวตูม ณ ที่ใกล้พระบาทอันรุ่งเรืองด้วยน้ำคือรัศมีแห่งจุฬามณี

41.

๔๑.

Cakkavattipadaṃ sakkamārabrahmapadatayā,Nakho mārisa patthetvā pāramī paripācitā;

()

ดูก่อนท่านผู้เจริญ ท่านมิได้ปรารถนาตำแหน่งพระเจ้าจักรพรรดิ ตำแหน่งพระอินทร์ ตำแหน่งมาร หรือตำแหน่งพระพรหม จึงได้บำเพ็ญบารมีให้แก่กล้าแล้ว

42.

๔๒.

Veneyyabandhubhutena sammāsambodhimicchatā,Tayā mārisa kicchena pūritā dasapāramī;

()

ดูก่อนท่านผู้เจริญ ท่านผู้เป็นดุจญาติของเวไนยสัตว์ ผู้ปรารถนาพระสัมมาสัมโพธิญาณ ได้บำเพ็ญบารมีสิบทัศให้เต็มเปี่ยมแล้วด้วยความยากลำบาก

43.

๔๓.

Sadevakassa lokassa hitāya mātukucchiyaṃ,Uppajjatūti yāciṃsu taṃdhīraṃ karuṇāparaṃ;

()

เหล่าทวยเทพได้อ้อนวอนพระธีรเจ้าผู้เปี่ยมด้วยพระกรุณานั้นว่า ขอพระองค์จงอุบัติในครรภ์มารดา เพื่อประโยชน์แก่โลกพร้อมทั้งเทวดาเถิด

44.

๔๔.

Satavassāyuheṭṭhāpi uddhaṃ sahasahassato,Yasmā akālo buddhānaṃ tasmā kālaṃ vipassi so;

()

เพราะเหตุที่อายุต่ำกว่าร้อยปี หรือสูงกว่าแสนปี มิใช่กาลที่พระพุทธเจ้าจะอุบัติ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงพิจารณากาล

45.

๔๕.

Yasmā aññesu dīpesu sambuddhā nopapajjare,Jāyanti jambudīpasmiṃ tasmā dīpaṃ vipassi so;

()

เพราะเหตุที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่อุบัติในทวีปอื่น แต่ย่อมอุบัติในชมพูทวีป เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงพิจารณาทวีป

46.

๔๖.

Yasmā milakkhadesesu nūppajjanti tathāgatā,Jāyare majjhime dese tasmādesaṃ vipassi so;

()

เพราะเหตุที่พระตถาคตทั้งหลายย่อมไม่อุบัติในประเทศมิลักขะ แต่ย่อมอุบัติในมัชฌิมประเทศ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงพิจารณาประเทศ

47.

๔๗.

Yasmā najāyare vessasuddatvayesu jāyare,Khantiye brāhmaṇe buddhā kulaṃ tasmā vipassi so;

()

เพราะเหตุที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่อุบัติในวรรณะแพศย์และศูทร แต่ย่อมอุบัติในวรรณะกษัตริย์และพราหมณ์ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงพิจารณาตระกูล

48.

๔๘.

Yasmā anaññavisayā kucchi sambuddhamātuyā,Tasmā āyuparicchedavasena passi mātaraṃ;

()

เพราะเหตุที่ครรภ์ของพระพุทธมารดาไม่เป็นวิสัยของผู้อื่น เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงพิจารณามารดาโดยกำหนดอายุ

49.

๔๙.

Lokekalocano evaṃ katvā pañcāvalokanaṃ,Tāsaṃ paṭiññaṃ pādāsi karuṇāpuṇṇamānaso;

()

พระโพธิสัตว์ผู้เป็นดวงตาเอกของโลกนั้น ทรงกระทำปัญจมหาวิโลกนะอย่างนี้แล้ว ด้วยพระทัยที่เต็มเปี่ยมด้วยพระกรุณา จึงทรงประทานปฏิญญาแก่เทพเหล่านั้น

50.

๕๐.

Tappādatāmarasacumbita moḷimālāSampattadevaparisā’ntaradhāyi tāva,Ogayha nandanavanaṃ tusitādhirājāTamhā cavī matidayādayināsabhāyo;

()

หมู่เทพที่มาถึงแล้ว ผู้มีพวงมาลัยบนเศียรจุมพิตพระบาทอันดุจดอกบัวของพระองค์ ก็อันตรธานไปในลำดับนั้น พระราชาผู้เป็นใหญ่ในดุสิต ผู้เป็นดุจพญานิสภะผู้ประทานปัญญาและพระกรุณา ได้เสด็จเข้าสู่สวนนันทวันแล้วจุติจากภพนั้น

Iti medhānandābhidhānenayatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānatidāne jinavaṃsadīpe durenidāne vessantaracariyappabhutidevārādhanā pavatti paridīpo pañcamo saggo.

ด้วยประการฉะนี้ บทที่ ๕ ชื่อว่าเรื่องราวการอาราธนาของเทพทั้งหลายเป็นต้นว่าเวสสันดรจริยา ในทูเรนิทาน แห่งคัมภีร์ชินวงศ์ทีปะ อันพระภิกษุผู้มีนามว่าเมธานันทะ ผู้ให้ความยินดีอย่างยิ่งแก่ใจของเหล่านักปราชญ์ทั้งปวงได้รจนาไว้แล้ว จบลงเพียงเท่านี้

Jinavaṃsadīpe dūrenidāna bhāgo paṭhamo.

ส่วนทูเรนิทานที่ ๑ ในคัมภีร์ชินวงศ์ทีปะ

1.

๑.

Yā sattasārapabhavā sirijambudīpePhītā’marāvatipurī’va purīvataṃsā,Ādiccavaṃsikanarindapaveṇi bhūmiLakkhyālayā kapilavatthupurī pure’si;

()

ในชมพูทวีปอันรุ่งเรือง เคยมีนครกบิลพัสดุ์ ซึ่งเป็นยอดแห่งนคร เป็นที่เกิดแห่งแก่นสารทั้งเจ็ด ดุจนครอมราวดีอันรุ่งเรือง เป็นภูมิประเทศแห่งราชวงศ์อาทิตย์ และเป็นที่อยู่ของพระลักษมี

2.

๒.

Vaṇṇehi kaṇṇasukhasaddarasehi jāta-Rūpehi atthavisarehi yatīhi yuttā,Yā rājadhāni puthupāṇagaṇappadehiĀsī (vasantatilakā) racanā yatheva;

() (Silesa bandhanaṃ;

)

ราชธานีนั้นประกอบด้วยวรรณะ (สีสัน) เสียงอันไพเราะน่าฟัง รูปพรรณอันงดงาม และความหมายอันกว้างขวาง ดุจการประพันธ์ฉันท์ชื่อวสันตดิลกที่ประกอบด้วยยติ (วรรคตอน) และหมู่สัตว์นานาชนิด (เล่นคำแบบสเลสะ)

3.

๓.

Pācīdisābhujalatāya mahīyuvatyāSannaddhasaṅkhavalayassirimāvahantaṃ,Yassā sudhāsuparikammakataṃ rarājaPākāracakkamacalaṃ makuṭānukāraṃ;

()

วงกำแพงอันมั่นคงของนครนั้น ที่ฉาบทาด้วยปูนขาวอย่างดี รุ่งเรืองดุจมงกุฎ นำมาซึ่งความงามแห่งกำไลสังข์ที่สวมใส่ ดุจแขนคือทิศตะวันออกของหญิงสาวคือแผ่นดิน

4.

๔.

Yassā rarāja parikhā nagarindirāyaKiñjakkhiñjaritatīradasābhirāmā,SaṃsibbitālivittīmaṇitantupantīPākārasoṇibharato galitambaraṃ’va;

()

คูเมืองของนครนั้นรุ่งเรือง งดงามด้วยฝั่งที่เหลืองอร่ามด้วยเกสรดอกไม้ ดุจสายสร้อยมณีที่ร้อยด้วยหมู่ภมร ดุจผ้าที่หลุดจากสะเอวของกำแพงเมืองอันเป็นพระลักษมีแห่งนคร

5.

๕.

KandappadappamadirāmadamattadhuttāMandānileritasunīlalatāvitānaṃ,Yasmiṃ vilolanayanañjalipiyamānaṃĀpānabhuminibhamopavanaṃbhajiṃsu;

()

ในนครนั้น พวกนักเลงผู้เมามัวด้วยความกำหนัดดุจสุราของพระกามเทพ ได้เสพสวนอันเป็นที่ดื่มกิน ดุจซุ้มเถาวัลย์สีเขียวเข้มที่ถูกลมพัดอ่อนๆ และถูกดื่มกินด้วยดวงตาที่สั่นไหว

6.

๖.

Mattaṅganāya navayobbanagabbitāyaRaṅgālayaggamaṇidappaṇabimbitehi,Yā rājadhāni ghanapīnapayodharehiSommānanehi bhaji mānasavāpisobhaṃ;

()

ราชธานีนั้นได้รับความงามดุจสระน้ำแห่งใจ ด้วยเงาที่สะท้อนในกระจกแก้วมณีอันประเสริฐในโรงมหรสพ ของหญิงสาวผู้เมามัวและหยิ่งในความสาวแรกแย้ม ด้วยถันอันอวบอิ่มและใบหน้าอันอ่อนโยน

7.

๗.

Saṅkappitābharaṇaraṃsi sateratālīDāṭhābalākavisarā madavuṭṭhidhārā,Yasmiṃ pure gharamayūrakulaṃ akāleKīḷāpayiṃsu varavāraṇavārivāhā;

()

ในนครนั้น ช้างอันประเสริฐดุจเมฆ ได้ทำให้หมู่นกยูงในบ้านเล่นสนุกในเวลาที่ไม่ใช่ฤดู ด้วยสายฝนคือน้ำมันจากขมับ และหมู่แห่งนกกระเรียนคืองาช้าง ดุจสายฟ้าคือรัศมีแห่งเครื่องประดับที่คิดไว้

8.

๘.

Pākāracakkabahiniggata muggarāgaṃYasmiṃ turaṅganikaruddhaṭadhūlijālaṃ,Racchāvatārajanatāya khaṇaṃ janesiBhītiṃ padittapalayānalajālasobhaṃ;

()

ในนครนั้น กลุ่มควันธุลีที่ถูกยกขึ้นโดยหมู่ม้า ได้ออกไปนอกวงกำแพง มีสีแดงดุจค้อน และได้บังเกิดความกลัวแก่ชนผู้ลงสู่ถนนชั่วขณะ มีความงามดุจเปลวไฟประลัยกัลป์ที่ลุกโชน

9.

๙.

Yasmiṃ vimānamaṇisiṅgajutippabandha-Sañcumbitaṃ jitaraviṃ hariṇḍakabimbaṃ,NārījanānanasarojakatāvamānaṃKodhābhibhutamiva vaṇṇavikāramāpa;

()

ในเมืองใด ดวงจันทร์ที่ถูกแสงสว่างแห่งยอดปราสาทแก้วประดับประดา ชนะพระอาทิตย์ และทำให้ดอกบัวคือใบหน้าของเหล่าสตรีอับอาย ได้เปลี่ยนสีไปราวกับถูกความโกรธครอบงำ

10.

๑๐.

Yatthissarehi samadhiggahitāni tuṅga-Kelāsakuṭadhavalāti manoharāti,Niccaṃ sudhāsuparikammakatāni cā’suṃLakkhīniketananibhāni niketanāni;

()

ในเมืองใด ที่อยู่ของเหล่าผู้มีอำนาจที่ได้ครอบครองนั้น สูงขาวดุจยอดเขาไกรลาส น่ารื่นรมย์ และได้รับการตกแต่งด้วยปูนขาวอย่างดีเสมอ ดุจที่อยู่ของพระลักษมี

11.

๑๑.

YatthindanilamaṇimāpitamaṇḍapaggeHemaddhajāvaliparibbhamaṇaṃka puramhi,Jīmūtakūṭapamukhe satavijjumālā-Līlāvahaṃ virahinīnamaghaṃ janesi;

()

ในเมืองใด การโบกสะบัดของธงทองที่ยอดมณฑปซึ่งสร้างด้วยแก้วอินทนิลในเมืองนั้น ดุจยอดเมฆ นำมาซึ่งความงามของสายฟ้าหลายร้อยสาย ได้ก่อให้เกิดความทุกข์แก่เหล่าสตรีผู้พลัดพราก

12.

๑๒.

SañjhānurāgamaṇitoraṇadīdhitīhiBhinnandhakāranikarā’khilanāgarānaṃ,Yā rājadhāni janayantipi tuṅgatuṭṭhiṃPītyā navāsi rajanīsma bhisārikānaṃ;

()

เมืองหลวงใด ด้วยแสงแห่งซุ้มประตูแก้วสีแดงฉานยามเย็น ซึ่งทำลายความมืดมิดของชาวเมืองทั้งปวง แม้จะก่อให้เกิดความยินดีอย่างยิ่ง แต่ก็เป็นที่อยู่แห่งความยินดีของเหล่าสตรีผู้ไปหาชายคนรักในยามค่ำคืน

13.

๑๓.

SevālakesarasamākulatīrabhāgāSamphullarattapadumuppalakallahārā,HaṃsālisārasasamosaraṇābhirāmāYasmiṃ sunimmalajalā kamalākarāsuṃ;

()

ในเมืองใด สระบัวมีน้ำใสสะอาด มีฝั่งที่เต็มไปด้วยสาหร่ายและเกสรดอกไม้ มีดอกบัวแดง ดอกอุบล และดอกกัลลหาระบานสะพรั่ง งดงามด้วยฝูงหงส์และนกกระเรียนที่มาประชุมกัน

14.

๑๔.

Yasmiṃpure kulavadhūvadanambujānaṃLaddhuṃ nirūpamasiriṃ bhusamussahantā,Yāvajja setasarasiruhasītaraṃsīAññoññabaddhapaṭighā’va vajanti nāsaṃ;

()

ในเมืองใด ดอกบัวคือใบหน้าของเหล่ากุลสตรีพยายามอย่างยิ่งเพื่อให้ได้ความงามที่ไม่มีใครเทียบ จนกระทั่งดอกบัวขาวและพระจันทร์ ราวกับมีความอาฆาตพยาบาทต่อกัน ก็ถึงซึ่งความพินาศ

15.

๑๕.

Yasmiṃ suvaṇṇamakaṇirūpiyavaṃsavaṇṇa-Muttāpavāḷacajirehi mahārahehi,Nānāpaṇā sukhumakāsikasāṇahaṅga-Koseyyakhomavasanehi’bhavuṃ papuṇṇā;

()

ในเมืองใด ร้านค้าต่างๆ เต็มไปด้วยทองคำ แก้วมณี เงิน ไม้ไผ่สีทอง ไข่มุก ปะการัง และเครื่องประดับอันมีค่า และเต็มไปด้วยผ้าไหมกาสีเนื้อละเอียด ผ้าป่าน และผ้าฝ้าย

16.

๑๖.

CakkāsisattidhanukuntagadādibhatthāSannaddhahemakavacā vijitārivaggā,SaṅgāmasāgarasamuttaraṇātisurāYodhā yahiṃ puravare akariṃsu rakkhaṃ;

()

ในเมืองประเสริฐใด เหล่านักรบผู้ถือจักร ดาบ หอก ธนู หลาว คทา เป็นต้น สวมเกราะทอง ผู้ชนะหมู่ศัตรู ผู้กล้าหาญยิ่งในการข้ามมหาสมุทรแห่งสงคราม ได้ทำการป้องกัน

17.

๑๗.

Phūṭṭhā ka vāṭanikaṭe maṇimandirānaṃKappāsapaṭṭadhavalā saradabbharājī,Yasmiṃ khaṇaṃ javanikāsirimādadhānāThīnaṃ jugopa madhupehi mukhambujāni;

()

ในเมืองใด หมู่เมฆในฤดูใบไม้ร่วงที่ผลิบานใกล้ประตูของปราสาทแก้ว ขาวดุจผ้าฝ้าย ในขณะนั้นได้ให้ความงามดุจม่าน ได้ปกป้องดอกบัวคือใบหน้าของสตรีจากหมู่ภมร

18.

๑๘.

Nibbiddhavīthivisarehi susajjitehiNiccussavāya puramussitatorasehi,Bhogindabhoganikarehi rasātalaṃ’vaYaṃ sampasāritaphaṇehi babhuva rammaṃ;

()

เมืองใดงดงามด้วยถนนหนทางที่กว้างขวาง ตกแต่งอย่างดี ด้วยซุ้มประตูที่ยกสูงขึ้นในเมืองเพื่อการเฉลิมฉลองตลอดเวลา ราวกับบาดาลที่งดงามด้วยการแผ่พังพานของหมู่พญานาค

19.

๑๙.

Yasmiṃpure vivaṭamandirajālakānaṃUddhūtadhulimalinīkaḷitālakānaṃ,Nārinamindurucīrānana dappaṇesuLokassa locanamaṇi paṭibimbitā’suṃ;

()

ในเมืองใด ดวงตาอันเป็นดุจแก้วมณีของชาวโลกได้สะท้อนอยู่ในกระจกคือใบหน้าอันงดงามดุจพระจันทร์ของเหล่าสตรี ซึ่งมีเส้นผมที่ถูกลมพัดปลิวไสวจากหน้าต่างปราสาทที่เปิดอยู่

20.

๒๐.

GambhīrasaṅkhapaṭabhaddhanibhūrighosaṃKelāsakūṭadhavalālayapheṇapiṇḍaṃ,Yaṃ puṇṇasattaratanaṃ purakhīrasindhuṃLakkhī alaṅkari turaṅgataraṅgavegaṃ;

()

มหาสมุทรน้ำนมคือเมืองใด มีเสียงกึกก้องดุจเสียงสังข์และกลองอันลึกซึ้ง มีฟองคลื่นดุจยอดเขาไกรลาสอันขาวสะอาด ซึ่งเต็มไปด้วยรัตนะเจ็ดประการ พระลักษมีได้ประดับประดาด้วยความเร็วของคลื่นม้า

21.

๒๑.

Reṇuppabandhamalinaṃ kavanarājinīlaṃMadhavātimattamadhupaṃ padumābhirāmaṃ,Yaṃ rājahaṃsabhajitaṃ avatiṇṇalokaṃĀsi puraṃ vikacakañjavanaṃ yatheva;

() (Silesabandhanaṃ;

)

เมืองใดมีละอองเกสรที่ทำให้มัวหมอง มีหมู่ป่าสีเขียวเข้ม มีหมู่ภมรที่เมามายในน้ำหวาน งดงามด้วยดอกบัว ซึ่งเป็นที่อาศัยของหงส์หลวง มีผู้คนลงมา เมืองนั้นเป็นดุจป่าบัวที่บานสะพรั่ง

22.

๒๒.

Yasmiṃpuramhi ratanujjalanīlakaṇṭhāRāgāvamadditadharā’vivaṭadvijāli,Āsuṃpayodharabharā’viraḷappadesāSampattavuṭṭhidivasāviyamātugāmā;

() (Silesabandhanaṃ;

)

ในเมืองใด เหล่าสตรีมีคอที่ประดับด้วยแก้วมณีสีน้ำเงินเปล่งประกาย มีฟันที่เปิดเผยด้วยความรัก มีทรวงอกอวบอิ่ม เป็นดุจหมู่สตรีที่ถึงวัยเจริญพันธุ์

23.

๒๓.

Dhammānudhammapaṭipatti parāyaṇassaSaṃsārabhīrukajanassa tapovanābhā,Yā rājadhāni pacurandhaputhujjanānaṃĀpānabhumiva babhūvu’bhayappakārā;

()

เมืองหลวงใด เป็นดุจป่าแห่งตบะสำหรับชนผู้กลัวสังสารวัฏ ผู้มีธรรมและอนุธรรมเป็นที่พึ่ง และเป็นดุจโรงเหล้าสำหรับปุถุชนผู้มืดบอดจำนวนมาก

24.

๒๔.

Buddhaṅkurassa ravivaṃsapabhaṅkarassaSammā sukhānubhāvanāya subhumibhutā,Bho yādisi kapilavatthupuri pure’siDhammassabhāvamadhunā paridīpaye sā;

()

โอ้ เมืองกบิลพัสดุ์ในกาลก่อนเป็นแผ่นดินอันดี เพื่อการเสวยสุขโดยชอบของหน่อพุทธางกูร ผู้รุ่งเรืองในวงศ์พระอาทิตย์ ขอให้เมืองนั้นจงแสดงสภาพแห่งธรรมในบัดนี้

25.

๒๕.

Tasmiṃ babhūva nagare nagarādhirājeRājā sunīticaturo catusaṅgahehi,Dhammena sabbajanarañjanako kadāciSuddhodanavhavisuto ravivaṃsaketu;

()

ในเมืองนั้น ซึ่งเป็นเมืองประเสริฐ ครั้งหนึ่งมีพระราชาผู้ฉลาดในราชนีติ ผู้ยังชนทั้งปวงให้ยินดีด้วยธรรมด้วยสังคหวัตถุสี่ มีพระนามว่าสุทโธทนะ เป็นธงชัยแห่งวงศ์พระอาทิตย์

26.

๒๖.

Disvā’vatārakalusikatamattabhāvaṃUkkaṇṭhite’va kamalā kamalāpatissa,Bhūpālipālibhajitaṃ caraṇāravindaṃSaṃsevi yassa ravivaṃsadhajassa rañño;

()

เห็นภาวะที่ตนถูกความมัวหมองแห่งการจุติทำให้สกปรก ดุจดอกบัวที่เบื่อหน่ายพระอาทิตย์ ได้บำรุงพระบาทดุจดอกบัวของพระราชาผู้เป็นธงชัยแห่งวงศ์พระอาทิตย์นั้น ซึ่งเหล่ากษัตริย์ทั้งหลายพากันบูชา

27.

๒๗.

Yassā’vanīsakavino kavikaṇṭhabhusāVāṇivadhū madhurakomakalakattavāṇī,Patvā catummukhamukhambujakānanamhāHaṃsīva mānasataḷākamalaṅkarittha;

()

พระสรัสวดีผู้มีวาจาอันไพเราะอ่อนหวาน เป็นเครื่องประดับคอของกวีผู้เป็นเจ้าแห่งแผ่นดินนั้น มาจากป่าดอกบัวคือพระพักตร์ของพระพรหม ได้ประดับประดาสระโบกขรณีคือใจ ดุจหงส์

28.

๒๘.

Sabbāridappamathanopari ekadhatvāAjjhattikāriparājiyamappasayhaṃ,Saṃsuddhacittanikase nisitena tāvaPaññāyudhena avadhittha mahībhujo yo;

()

พระราชาใดทรงประหารศัตรูภายในที่ยากจะเอาชนะได้ ด้วยอาวุธคือปัญญาอันคมกริบบนหินลับคือพระหฤทัยที่บริสุทธิ์ยิ่ง ซึ่งเป็นธรรมหนึ่งเดียวที่อยู่เหนือการกำจัดความเย่อหยิ่งของศัตรูทั้งปวง

29.

๒๙.

Yasmā mahīpatimahīdharato upekkhā-Veḷātalāvadhi dayāsalilena puṇṇā,Mettāsavanti pabhavā muditumimālāAjjhottharittha bhuvanattayagaṃjanoghaṃ;

()

แม่น้ำคือเมตตาอันเต็มเปี่ยมด้วยน้ำคือความกรุณา มีขอบเขตคือชายฝั่งคืออุเบกขา มีระลอกคลื่นคือมุทิตา ไหลออกจากพระราชาผู้เปรียบประดุจภูเขา ท่วมทับมวลมหาชนในภพทั้งสาม

30.

๓๐.

Sampannadānasadanambudharehi yassaDānādhimuttiparamassa manodahesu,Taṇhātaṭāni kapaṇaddhikayācakānaṃHinnāni sattaratanambunipātanena;

()

ในความร้อนรุ่มแห่งใจของเหล่าคนยากไร้ คนเดินทาง และยาจกทั้งหลาย ฝั่งคือตัณหาได้ถูกทำลายลงด้วยการตกลงมาของน้ำคือรัตนะ ๗ ประการ จากเมฆคือโรงทานอันสมบูรณ์ของพระราชาผู้มีอัธยาศัยน้อมไปในการให้ทานอย่างยิ่ง

31.

๓๑.

Yassindanīlanayanaṃ rajatāvadāta-Dantaṃ suvaṇṇavadanañca pavāḷasīsaṃ,Muttāmayaṅgavayavaṃ ratanehi nānāDehaṃ sumāpitamivāsi pitāmahena;

() (Sīlesabandhanaṃ)

พระวรกายของพระราชาองค์ใดประหนึ่งว่าพระพรหมทรงสร้างขึ้นอย่างดีด้วยรัตนะต่างๆ มีพระเนตรดุจแก้วอินทนิล มีพระทนต์ขาวสะอาดดุจเงิน มีพระพักตร์ดุจทองคำ มีพระเศียรดุจแก้วประพาฬ และมีพระสรีระส่วนต่างๆ ดุจทำด้วยไข่มุก

32.

๓๒.

Yassātipaṇḍarayasovisaro’sadhīsoSaṅekkācitānanasaro’rinarādhipānaṃ,Sokandhakārabhiduro ripurājinīnaṃĀsāgarantapathaviṃ paridhikarittha;

()

ดวงจันทร์คือยศอันขาวผ่องยิ่งของพระราชาองค์ใด ทำให้สระคือพระพักตร์ของเหล่าพระราชาศัตรูหุบลง (หม่นหมอง) ช่วยทำลายความมืดคือความโศกของเหล่าพระมเหสีของศัตรู และได้แผ่ไปครอบคลุมทั่วปฐพีจนจดขอบมหาสมุทร

33.

๓๓.

Rājaññachappadakulaṃ sakalaṃ padesa-Rajjādhipaccamakarandarasābhilāsaṃ,YassattabhāvakamalākaraphullitāniSaṃsevi cārucaraṇambūruhāni bhatyā;

()

หมู่ภมรคือเหล่ากษัตริย์ผู้ปรารถนารสน้ำหวานคือความเป็นใหญ่ในแว่นแคว้นทั้งปวง ต่างพากันมาเฝ้าแทบพระบาทดุจดอกบัวอันงดงามที่บานสะพรั่งในสระบัวคือพระวรกายของพระราชาองค์ใดด้วยความภักดี

34.

๓๔.

Setātapattamiva vissutakittipuñjaṃKatvā’sipattamiva pāvakabhīmatejaṃ,Yasmiṃ sarajjamanusāsati sesabhūpāChattāsibhūsitakarā sakakiṅkarā’va;

()

เมื่อพระราชาองค์ใดทรงปกครองราชอาณาจักร ทรงกระทำกองเกียรติคุณอันเลื่องลือให้เป็นดุจเศวตฉัตร และทรงกระทำเดชอันน่าเกรงขามดุจไฟให้เป็นดุจคมดาบ เหล่ากษัตริย์ที่เหลือแม้จะมีพระหัตถ์ประดับด้วยฉัตรและดาบ (ของตน) ก็ยังเป็นประหนึ่งข้ารับใช้ของพระองค์

35.

๓๕.

Dvārāni’nekakapaṇḍikayācakānaṃUgghāṭitopya’virataṃ ratanālayesu,Saddhādisattadhanarakkhaṇatapparo saṃDvārattayaṃ pidahi yo kapilādhinātho;

()

พระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งกบิลพัสดุ์องค์ใด แม้จะทรงเปิดประตูคลังรัตนะทั้งหลายไว้ไม่ขาดสายเพื่อเหล่าคนยากไร้และยาจกจำนวนมาก แต่พระองค์ผู้ทรงขวนขวายในการรักษาอริยทรัพย์ ๗ ประการ มีศรัทธาเป็นต้น กลับทรงปิดทวารทั้ง ๓ (กาย วาจา ใจ) ไว้ได้

36.

๓๖.

Yassussitaddhanueṇo pabalārivaggaṃVissaṭṭhābāṇavisarabbisamubbahanto,Bhasmikari karikarāyatapīnabāhu-Sappo suphoṭhitajiyāpariphandajivho;

()

งูคือพระพาหาอันอวบอ้วนยาวดุจงวงช้างของพระราชาองค์ใด มีลิ้นคือสายธนูที่สั่นไหวเมื่อถูกดีด ได้พ่นพิษคือฝูงลูกศรที่ยิงออกไปจากคันธนูที่ยกขึ้น ทำให้หมู่ศัตรูผู้มีกำลังกลายเป็นเถ้าธุลี

37.

๓๗.

LakkhīnidhānanagaraṇṇavapātubhūtoMantindakūṭasikharīvalayāvuto yo,Vālaggamattampi rājasiṇerurājāKodhānilena ripuraññamakampiyo’si;

()

พระราชาผู้เปรียบประดุจพญาสิเนรุราชองค์ใด ผู้ปรากฏขึ้นจากมหาสมุทรคือพระนครอันเป็นที่เก็บขุมทรัพย์แห่งสิริมงคล แวดล้อมด้วยวงล้อมแห่งยอดเขาคือเหล่าเสนามาตย์ ไม่ทรงหวั่นไหวแม้เพียงปลายขนด้วยลมคือความโกรธของเหล่าพระราชาศัตรู

38.

๓๘.

BhasmikatākhīlavipakkhanarindakaṭṭhoKodhānalo sarasamīraṇabhāvitopi,Nibbāyi paggharitabappajalehi yassaLolabbilocanaghaṭehi vipakkhathīnaṃ;

()

ไฟคือพระพิโรธของพระราชาองค์ใดที่เผาผลาญฟืนคือเหล่าพระราชาศัตรูจนเป็นเถ้าธุลี แม้จะถูกโหมกระพือด้วยลมคือลูกศร ก็ยังดับลงได้ด้วยน้ำคือหยาดน้ำตาที่ไหลนองจากหม้อคือดวงตาอันกลอกกลิ้งของเหล่าสตรีฝ่ายศัตรู

39.

๓๙.

SannītimaggajalituggamatippadīpoKittippabandhadhavalīkatajivaloko,RājindamoḷimaṇilaṅkatapādapīṭhoDhammena rajjamanusāsi ciraṃ sarājā;

()

พระราชาพระองค์นั้นทรงเป็นประทีปอันรุ่งโรจน์ส่องสว่างในทางแห่งนโยบายอันดี ทรงทำให้โลกของหมู่สัตว์ขาวสะอาดด้วยสายธารแห่งเกียรติคุณ ทรงมีม้านั่งรองพระบาทที่ประดับด้วยแก้วมณีจากมงกุฎของเหล่าจอมกษัตริย์ ทรงครองราชย์โดยธรรมตลอดกาลนาน

40.

๔๐.

Tassatipīvarapayodharabhaddakumbha-Dvandātibhāraviraḷīkatamajjhabhāgā,NiddosabālaravimaṇḍalacārugaṇḍāDibbaccharājitavirājitarūpasobhā;

()

พระนางผู้มีพระวรกายส่วนกลาง (เอว) บอบบางเพราะรับน้ำหนักมากของคู่แห่งพระถันอันอวบอิ่มดุจหม้อน้ำอันเป็นมงคล มีพระปราง (แก้ม) งดงามดุจดวงอาทิตย์แรกอุทัยอันปราศจากมลทิน มีพระรูปโฉมงดงามรุ่งโรจน์ชนะเหล่านางอัปสรทิพย์

41.

๔๑.

SamphullanīlakamalāmalanīlanettāOlambamānamaṇikuṇḍalalambakaṇṇā,Muttāvalivadasanāvali haṃsadhenu-Helāpahāsagamanā muducāruvāṇī;

()

พระนางผู้มีพระเนตรสีนิลบริสุทธิ์ดุจดอกบัวขาบที่บานสะพรั่ง มีพระกรรณย้อยลงประดับด้วยกุณฑลแก้วมณีที่ห้อยระย้า มีระเบียบพระทนต์ดุจแถวแห่งมุกดา มีการย่างกรายและท่วงท่าอันงดงามดุจนางหงส์ และมีพระวาจาอ่อนหวานไพเราะ

42.

๔๒.

Bimbādharā jaladharāyatakesapāsāSovaṇṇadappaṇanibhānanacandabimbā,SannīrapupphamakuḷopamacārujaṅghāKandappa maṅgalasilātalasoṇibhāgā;

()

พระนางผู้มีพระโอษฐ์แดงดุจผลตำลึงสุก มีกลุ่มพระเกศายาวสลวยดุจเมฆฝน มีพระพักตร์ดุจดวงจันทร์และกระจกทองคำ มีพระชงฆ์ (แข้ง) งดงามดุจดอกบัวตูม มีพระโสณี (สะโพก) ดุจแผ่นศิลาชัยมงคลของพระกามเทพ

43.

๔๓.

Nābhālavāḷaruhanīlatamālavallī-Līlāvinaddhanavakomalaromarājī,Lāvaṇṇavāridhitaraṅgabhujā’bhinīla-Subbhulatāmakaraketanacāparūpā;

()

พระนางผู้มีแนวพระโลมาอันอ่อนนุ่มผุดขึ้นจากขอบพระนาภี ดูงดงามดุจเถาวัลย์สีเขียวเข้มที่พันรอบ มีพระพาหาดุจระลอกคลื่นในมหาสมุทรแห่งความงาม มีพระขนง (คิ้ว) สีเขียวเข้มงดงามดุจคันธนูของพระกามเทพ

44.

๔๔.

BhupālavaṃsakamalākararājabhaṃsiMāyāvadhu iva sujampatino sujātā,Candassakomudi’va vijjuriva’mbudassaRañño’ticārucaritāsi piyā mahesi;

()

พระนางมายาผู้มีพระชาติกำเนิดดี ประดุจนางหงส์หลวงในสระบัวคือราชวงศ์ เป็นดุจพระนางสุชาดาพระมเหสีของท้าวสักกะ เป็นดุจแสงจันทร์ของดวงจันทร์ และเป็นดุจสายฟ้าของก้อนเมฆ ทรงเป็นพระมเหสีผู้เป็นที่รักและมีพระจริยาวัตรอันงดงามยิ่งของพระราชา

45.

๔๕.

Tasmiṃ nagopamaghare nagare tadāsiĀsāḷhimaṅgalamaho divasānisatta,Milāsugandhaparamaṃ vigatāsavaṃ taṃNakkhattakīḷamakarittha mahesi māyā;

()

ในพระนครนั้นซึ่งมีพระราชมณเฑียรดุจภูเขา ในครั้งนั้นได้มีงานฉลองมงคลอาสาฬหะตลอด ๗ วัน พระนางมายามเหสีทรงร่วมเล่นนักขัตฤกษ์อันอบอวลด้วยกลิ่นหอมและปราศจากมลทินนั้น

46.

๔๖.

Vuṭṭhāya sattamadināgatapuṇṇamāyaPāto sugandhaparivāsitavārinā sā,Katvā sinānamatulaṃ kapaṇḍikānaṃDānaṃ adāsi catulakkhadhanabbayena;

()

เมื่อถึงวันเพ็ญซึ่งเป็นวันที่ ๗ ในเวลาเช้า พระนางทรงสรงน้ำอันอบอวลด้วยกลิ่นหอม ทรงกระทำการสรงน้ำอันหาที่เปรียบมิได้ แล้วทรงบริจาคทานแก่เหล่าคนยากไร้ด้วยทรัพย์ถึง ๔ แสน

47.

๔๗.

Vatthāhatehi sunivatthasupārutā sāBhutvā’ggabhojanamadhiṭṭhituposatha’ṅgā,Niddāturā supinamovarakaṃ pavissaKalyāṇamaddasa sirīsayane nipannā;

()

พระนางทรงนุ่งห่มผ้าใหม่ที่สะอาดสะอ้าน ทรงเสวยโภชนาอาหารอันเลิศแล้วทรงสมาทานอุโบสถศีล เมื่อทรงพระบรรทมหลับในห้องบรรทมบนพระแท่นอันเป็นสิริมงคล ก็ทรงทอดพระเนตรเห็นพระสุบินอันเป็นมงคล

48.

๔๘.

Netvā nipannasayanaṃ himavantapasseHeṭṭhā visālatarasāḷamahīruhassa,Naṃ saṭṭhiyojanakacārumanosilāyaṃĀropayiṃsu caturo kira devarājā;

()

เล่ากันว่า ท้าวจาตุมหาราชทั้ง ๔ ทรงยกพระแท่นที่พระนางบรรทมอยู่ไปไว้ที่ข้างป่าหิมพานต์ ภายใต้ต้นสาละใหญ่ แล้วทรงวางพระนางลงบนแผ่นมโนศิลาอันงดงามกว้าง ๖๐ โยชน์

49.

๔๙.

Netvā manussamalasaṃharaṇāya tamhā’Notattanāmarahadaṃ sunahāpayitvā,Devitthiyo sapadi dibbamayehi nesaṃVatthehi gandhakusumehi alaṅkaritvā;

()

เหล่านางเทพธิดาทรงนำพระนางไปสู่สระอโนดาตเพื่อชำระมลทินของมนุษย์ ทรงให้สรงน้ำแล้วประดับตกแต่งด้วยผ้าทิพย์ เครื่องหอม และดอกไม้ทิพย์ในทันที

50.

๕๐.

Tatthubbhavo lasati rūpiyapakabbato yoTassodare’tirucire kanakabbimāne,Pācīnasīsavati dibbamayamhi sammāPaññāpitaggasayanamhi sayāpayiṃsu;

()

ณ ที่นั้นมีภูเขาเงินรุ่งเรืองอยู่ เหล่านางเทพธิดาได้ให้พระนางบรรทมบนพระแท่นอันประเสริฐที่จัดไว้อย่างดีในวิมานทองอันงดงามยิ่งภายในภูเขานั้น โดยหันพระเศียรไปทางทิศตะวันออก

51.

๕๑.

Oruyha setavaravāraṇarājavesoBuddhaṅkuro rucirakañcanapabbatamhā,Āruyha sajjhudharaṇidharamuttarāyaSoṇḍāya setasarasiruhamubbahanto;

()

พระโพธิสัตว์ทรงแปลงเพศเป็นพญาช้างเผือกผู้ประเสริฐ เสด็จลงจากภูเขาทองอันงดงาม แล้วเสด็จขึ้นสู่ภูเขาเงิน ทรงชูดอกบัวขาวด้วยงวง

52.

๕๒.

Patvā vimānavathakuñcanadaṃ naditvāKatvā padakkhiṇamalaṅkatamātuseyyaṃ,Bhetvāna tāyapana dakkhiṇapassamantoKucchiṃ paviṭṭhasadiso supinena diṭṭho;

()

เมื่อเสด็จถึงวิมานแล้วทรงบันลือโกญจนาท ทรงทำประทักษิณพระแท่นบรรทมของพระมารดาที่ประดับตกแต่งไว้แล้ว ทรงทำทีประหนึ่งว่าแหวกพระปรัศว์ (สีข้าง) เบื้องขวาแล้วเสด็จเข้าสู่พระครรภ์ ปรากฏให้เห็นในพระสุบินเช่นนั้น

53.

๕๓.

Māyāya rājavadhuyā rucirānanāyaĀsāḷhipuṇṇamiyamuttara’sāḷhabhena,Buddhaṅkurassa paṭhamena mahāvipāka-Cittena sampati ahū paṭisandhigabbhe;

()

ในวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ ประกอบด้วยฤกษ์อุตตราสาฬหะ พระโพธิสัตว์ทรงถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระนางมายาราชเทวีผู้มีพระพักตร์งดงาม ด้วยมหากุศลวิบากจิตดวงที่ ๑

54.

๕๔.

Buddhaṅkurassa paṭisandhigatassa gabbheMāyāya cārucaritāya ca khaggahatthā,Nissesupaddavanirākaraṇāya rakkhaṃGaṇhiṃsu tāva caturo surarājaputtā;

()

เมื่อพระโพธิสัตว์ทรงปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระนางมายาผู้มีพระจริยาวัตรอันงดงาม ท้าวเทพบุตรทั้ง ๔ ทรงถือพระขรรค์ในหัตถ์ ทรงรับหน้าที่อารักขาเพื่อขจัดอุปัทวันตรายทั้งปวง

55.

๕๕.

Māyāya bhattuparamāya tatoppabhutiNūppajji kiñci purisesu sarāgacittaṃ,Sā pañcakāmasukhinī akilantakāyāLābhenuḷārayasasāpyabhivaḍḍhitāsi;

()

นับแต่นั้นมา พระนางมายาผู้ทรงซื่อสัตย์ต่อพระสวามีเป็นที่สุด ก็มิได้มีจิตกำหนัดในบุรุษใดๆ เลย พระนางทรงเสวยสุขในกามคุณ ๕ ไม่ทรงเหน็ดเหนื่อยทางพระวรกาย และทรงเจริญด้วยลาภและยศอันยิ่งใหญ่

56.

๕๖.

Paññāyi dhotaratane janikāya antoKucchiṃ gato yatharivāvutapaṇḍusuttaṃ,Taṃ kucchinā pariharī dasamāsamattaṃPattena telamiva rājini appamattā;

()

พระโพธิสัตว์ทรงปรากฏอยู่ในพระครรภ์ของพระมารดา ดุจด้ายสีเหลืองที่ร้อยอยู่ในแก้วมณีที่ขัดแล้ว พระนางทรงรักษาพระครรภ์นั้นไว้ตลอดสิบเดือน ดุจพระราชินีผู้ไม่ประมาทในการประคองภาชนะน้ำมัน

57.

๕๗.

Pāto’va pāṭipadage divase pabuddhāRañño kathesi supinaṃ atha so narindo,Vedaṅgavedacature catusaṭṭhamattePakkosayī dvijavare dvijavaṃsaketū;

()

ในวันแรม ๑ ค่ำ เวลาเช้าตรู่ พระนางทรงตื่นบรรทม ทรงเล่าพระสุบินแก่พระราชา พระราชาจึงทรงเรียกพราหมณ์ผู้เชี่ยวชาญในพระเวทและเวทางค์ประมาณ ๖๔ ท่าน ผู้เป็นธงชัยแห่งตระกูลพราหมณ์มาเฝ้า

58.

๕๘.

Lājuttarāya paribhaṇḍakatāya bhumyāPaññāpitesu sukhumattharaṇatthatesu,Bhaddāsanesu bhavanamhinisinnakānaṃNemittikānamavanīpati bhusurānaṃ;

()

พระราชาทรงให้พราหมณ์ผู้ทำนาย ผู้ประทับนั่งบนอาสนะอันประเสริฐ ซึ่งปูลาดด้วยผ้าอันละเอียดอ่อน ในเรือนที่ประดับตกแต่งด้วยข้าวตอกอันประเสริฐ

59.

๕๙.

Pakkhittasappimadhusakkhirakhīramissa-Pāyāsapuṇṇaharirūpiyabhājanehi,Vatthāhatāni dhanadhaññacayañca dhenūDatvāna diṭṭhasupinassa phakhalaṃ apucchi;

()

ทรงถวายภาชนะทองคำและเงินที่เต็มไปด้วยข้าวมธุปายาสผสมเนยใส น้ำผึ้ง น้ำอ้อย และนม ทรงถวายผ้าใหม่ กองทรัพย์สมบัติ ข้าวเปลือก และโค แล้วทรงสอบถามผลแห่งพระสุบินที่เห็น

60.

๖๐.

Mācintayittha tava rājiniyā janindaKucchimhi tampati patiṭṭhahi puttagabbho,Ajjhāvasissati sañcepana cakkavattiRājā bhavissati agāramasaṃsayaṃ so;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมชน ขอพระองค์อย่าทรงวิตกเลย พระโอรสทรงปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระราชินีของพระองค์แล้ว ถ้าพระองค์ทรงครองเรือน พระองค์จักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิอย่างไม่ต้องสงสัย

61.

๖๑.

Hitvā sasattaratanaṃ catudīparajjaṃSo pabbajissati sace bhavanā’bhigantvā,Buddho bhavissati dhuvaṃ catusaccabuddhoIccabruviṃsu supinatthavidū vidū te;

()

ถ้าพระองค์ทรงละราชสมบัติในสี่ทวีปพร้อมด้วยรัตนะเจ็ดประการ แล้วเสด็จออกผนวชจากเรือน พระองค์จักเป็นพระพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้สัจจะสี่อย่างแน่นอน พราหมณ์ผู้รู้พระสุบินเหล่านั้นได้กล่าวเช่นนี้

62.

๖๒.

Sā gabbhabhāravaṭharikatamajjhabhāgāGantuṃ sakaṃ kulagharaṃ kulakañjahaṃsi,Icchāmahanti paṭivedayi devi raññoSo sampaṭicchi vacanaṃ karavīkavāṇyā;

()

พระนางผู้มีส่วนกลางกายอันหนักอึ้งด้วยภาระแห่งพระครรภ์ ทรงมีความปรารถนาที่จะเสด็จไปยังเรือนแห่งตระกูลของพระนาง พระนางผู้เป็นดุจนางหงส์ในตระกูลบัว ได้กราบทูลความปรารถนาแก่พระราชา พระราชาทรงรับคำของพระนางผู้มีวาจาอันไพเราะดุจนกการเวก

63.

๖๓.

Tamhā mahānagarato nagaraṅgapuṇṇaṃSo yāva devadahanāmikarājadhānī,Muttā’vadātapuḷinattharaṇehi rājāLājopahāravidhinā kamaluppalehi;

()

จากมหานครนั้นไปจนถึงราชธานีชื่อเทวทหะ พระราชาทรงให้ตกแต่งหนทางด้วยทรายขาวดุจไข่มุก ด้วยการโปรยข้าวตอกและดอกบัว

64.

๖๔.

Santīrapupphakalasehi samappitehiMandātileritapaṭāka dhajāvalīhi,Kārāpayī kanakarūpiyatoraṇehiAddhānamaggasamalaṅkaraṇaṃ’takhippaṃ;

()

ด้วยหม้อดอกไม้ที่วางเรียงราย ด้วยธงและธงชัยที่โบกสะบัดด้วยลมอ่อน ด้วยซุ้มประตูทองคำและเงิน ทรงให้ตกแต่งหนทางอย่างรวดเร็ว

65.

๖๕.

Vandī’bhigītathutimaṅgalagītikāhiPañcaṅgikehi turiyehi katupahāraṃ,Tasmiṃ sumaṇḍitapasādhitamañjasamhiDibbavcarāsiriviḍambanarūpasobhaṃ;

()

ด้วยบทเพลงสรรเสริญอันเป็นมงคลที่ขับร้องโดยเหล่านักขับ ด้วยเครื่องดนตรีห้าอย่างที่บรรเลงถวาย บนหนทางอันประดับตกแต่งอย่างดี พระนางผู้มีรูปโฉมอันงดงามดุจนางอัปสรทิพย์

66.

๖๖.

Deviṃ suvaṇṇasivikāya susajjitāyaĀropayitva khacitāya maṇīhi nānā,Pesesi bhupati purakkhatañātisaṅghaṃSaddhiṃ sahassasacivehi sukhedhitaṃ so;

()

ทรงให้พระเทวีประทับบนพระเสลี่ยงทองคำที่ประดับตกแต่งอย่างดี ซึ่งประดับด้วยแก้วมณีต่างๆ พระราชาทรงส่งพระเทวีไปพร้อมกับหมู่ญาติที่นำหน้า และข้าราชการหนึ่งพันคนผู้ได้รับการเลี้ยงดูอย่างดี

67.

๖๗.

Samthullapupphaphalapallavavattabhāra-Rukkhākulaṃ ghanasunīlalatāvitānaṃ,Hintālatālanaḷakīcakanāḷikera-Sannīrapūgatiṇapādapapantisāliṃ;

()

เต็มไปด้วยต้นไม้ที่ออกดอก ผล และใบอ่อนอย่างหนาแน่น มีซุ้มเถาวัลย์สีน้ำเงินเข้มหนาทึบ มีแถวต้นอินทผลัม ต้นตาล ต้นอ้อ ต้นไผ่ ต้นมะพร้าว ต้นหมาก และต้นหญ้า

68.

๖๘.

SevālanīlasalilānilasītalehiOtiṇṇakahaṃsavisarehi samullasattaṃ,Jhaṅkārarāvamukharālikulākarāla-Kiñjakkhajālabharitamburuhākarehi;

()

เย็นสบายด้วยน้ำสีเขียวดุจสาหร่ายและลม รุ่งเรืองด้วยฝูงหงส์ที่ลงมา มีสระบัวที่เต็มไปด้วยเกสรดอกไม้ ซึ่งมีหมู่ภมรส่งเสียงหึ่งๆ

69.

๖๙.

PupphābhigandhasurabhīkatagandhavāhaṃAddakkhisabbajanalocanapīyamānaṃ,Nindantanandanavanaṃ vanajāyatakkhīSā lumbinīvanamanaṅgavimānabhūtiṃ;

()

นางผู้มีดวงตาคมกริบดุจดอกบัว ได้เห็นป่าลุมพินีวันอันเป็นที่สถิตของวิมานแห่งกามเทพ ซึ่งลมพัดหอมฟุ้งไปด้วยกลิ่นดอกไม้อันวิเศษ เป็นที่ชื่นชมของดวงตาชนทั้งปวง ประหนึ่งจะเย้ยอุทยานนันทวัน

70.

๗๐.

Sā rājinī navadalaṅgulipantīcāru-Sākhābhujopahitamañjaricāmarehi,SannaddhakomalalatāvanitānamaggeAttupahārakaraṇāya katāvakāsā;

()

พระราชินีนั้น งดงามด้วยนิ้วมือเรียวราวกลีบดอกไม้แรกแย้ม ได้ทรงเปิดโอกาสเพื่อถวายการบูชาด้วยพระองค์เอง ณ เบื้องหน้าของหมู่เถาวัลย์อันอ่อนช้อย ซึ่งมีพวงดอกไม้เป็นพู่จามรประดับอยู่บนกิ่งไม้ดุจแขน

71.

๗๑.

Senāya cārucaraṇamburuhoddhaṭehiReṇūhi dhūsaritamaggamanakkamanti,Saddhiṃ sakāya parisāya tatotaritvāTaṃ lumbinīvanamupāvisi rāmaṇeyyaṃ;

()

พระนางพร้อมด้วยบริวารของพระองค์ เสด็จลงจากยานพาหนะ ณ ที่นั้น ไม่เหยียบย่ำหนทางที่เต็มไปด้วยธุลีที่ฟุ้งขึ้นจากเท้าดอกบัวอันงดงามของกองทัพ ได้เสด็จเข้าไปยังป่าลุมพินีวันอันรื่นรมย์นั้น

72.

๗๒.

Taṃ rājiniṃ vanavadhu jitahaṃsagāmiṃĀmodamandamalayānilahatthagehi,Sambhāvayittha mukharālikulābhikiṇṇa-Reṇuppabandhaharisaṅkhasatehi magge;

()

หมู่ภมรที่ส่งเสียงหึ่งๆ และหมู่หอยสังข์สีเขียวจำนวนร้อยที่โปรยละอองเกสรไปตามทาง ด้วยลมมลายูอันอ่อนโยนและหอมหวน ได้ถวายการต้อนรับพระราชินีนั้น ผู้มีท่วงท่าการเดินชนะหงส์

73.

๗๓.

Gacchantiyā caraṇanūpuranādapāsa-Baddhānamunnatasiromigapotakānaṃ,UmmīlitāyatavilocanapantipakkheDassesi nīlanalinīvanarājisobhaṃ;

()

เมื่อพระนางเสด็จดำเนินไป ลูกกวางน้อยที่เงยหน้าขึ้นมาเพราะถูกผูกมัดด้วยเสียงกำไลข้อเท้า ด้วยดวงตาที่เบิกกว้างและยาว ได้แสดงความงามของหมู่ป่าดอกบัวสีน้ำเงิน

74.

๗๔.

Uddhaṃ samaggasikharehi katāvakāsa-Maggantarehi kalikākusumākulehi,NānālatākulamahiruhatoraṇehiUyyānabhumi upahārarate’va bhuya;

()

พื้นที่อุทยานนั้นดูราวกับจะถวายการบูชาอย่างยิ่ง ด้วยช่องทางที่เปิดโล่งจากยอดไม้ที่รวมกันสูงขึ้นไป เต็มไปด้วยดอกตูมและดอกไม้ ด้วยซุ้มประตูที่ทำจากต้นไม้และเถาวัลย์นานาชนิด

75.

๗๕.

Ukkhittapiñchabharamantasikhaṇḍimālā-Kīḷāhi kokilakulaṅanikāhaḷehi,Uyyānabhumi makaraṅajaraṅgabhumi-Līlaṃ bhajittha bhamaraddhanivallakīhi;

()

พื้นที่อุทยานนั้นได้แสดงความงามราวกับเวทีของกามเทพ ด้วยการเล่นของนกยูงที่รำแพนหางอันงดงาม ด้วยเสียงร้องของหมู่นกกาเหว่า และด้วยเสียงหึ่งๆ ของหมู่ภมรที่ราวกับเสียงพิณ

76.

๗๖.

Niccaṃ vasantasamayassirimubbahantaṃTaṃkhovanaṃ vanavadhūhadayānutāpī,Patto nidāghasamayopi janesi tuṭṭhiṃTassā sirisakusumālikulāvataṃso;

()

ป่าแห่งนั้นที่ยังคงความงามแห่งฤดูใบไม้ผลิอยู่เสมอ ทำให้ใจของนางผู้เป็นดุจนางไม้มีความสุข แม้ฤดูร้อนจะมาถึง ก็ยังคงสร้างความพึงพอใจ ด้วยพวงดอกซึกที่ประดับอยู่บนศีรษะของนาง

77.

๗๗.

Tasmiṃ nidāghasūriyātapatāpitāmbhaṃRittālavāḷamivakālamakālamegho,Cintāturaṃ hadayamattasakhījanopiPīṇesi gabbhaparipākabharaṃ vāhantyā;

()

ในฤดูร้อนนั้น น้ำที่ถูกแสงอาทิตย์แผดเผา เหมือนเมฆฝนที่มาในเวลาที่ไม่ใช่ฤดูฝน ทำให้ร่องน้ำที่แห้งแล้งเต็มไปด้วยน้ำ แม้แต่เพื่อนสนิทที่ใจกังวล ก็ยังทำให้ใจของนางผู้ทรงครรภ์แก่เต็มเปี่ยมด้วยความสุข

78.

๗๘.

Kaṭṭhāvasiṭṭhataravo parihīnapattāTassādharakkhidasanajjutisaṅgamena,Āsuṃ navaṅkurapalāsavikāsapuppha-Saṃvellitā’va ramaṇīyavanappa dese;

()

ต้นไม้ที่เหลือแต่กิ่งก้านและไร้ใบ ในป่าอันรื่นรมย์นั้น ด้วยการรวมกันของความงามแห่งริมฝีปากและฟันของพระนาง ดูราวกับว่ามีหน่ออ่อน ใบอ่อน และดอกไม้บานสะพรั่ง

79.

๗๙.

GimhābhītāpaparipīḷitaṅdhallikānaṃGambhīrarāvamukharīkatadāyarāji,DukkhāturabbirahinīpamadājanassaĀsi vilāpabadhirīkaḷite’va sāḷā;

()

เสียงร้องอันกึกก้องของหมู่จักจั่นที่ถูกความร้อนในฤดูร้อนแผดเผา ทำให้ป่ากึกก้อง สำหรับหญิงสาวผู้พลัดพรากจากคนรักที่ทุกข์ระทม เสียงนั้นราวกับเสียงคร่ำครวญที่ทำให้หูหนวก

80.

๘๐.

Tasmiṃ vikāsakalikāvalihārihārāKiñcāpi pakkaphakhalavallarikaṇṭhabhusā,Nāsakkhi pūgatarupanti sumaṇḍitāyaMāyāya tāya sirimābharituṃ ghaṭantī;

()

ในอุทยานนั้น แม้จะมีพวงดอกตูมที่บานสะพรั่งเป็นสร้อยคอ และมีเถาวัลย์ที่เต็มไปด้วยผลสุกประดับประดาอยู่ ก็ไม่อาจเทียบความงามของแถวต้นหมากที่ประดับประดาอย่างดี ที่พระนางมายาทรงพยายามประดับประดา

81.

๘๑.

UyyānamubbhamitamattamadhubbatehiCampeyyapupphamakulehi samākulaṃtaṃ,Uddhutadhumapaṭalehi manobhavassaDīpehi vāsabhavakanaṃ’va lasantamāsi;

()

อุทยานนั้นเต็มไปด้วยหมู่ภมรที่เมามายบินว่อน และเต็มไปด้วยพวงดอกจำปา ด้วยกลุ่มควันธูปที่ฟุ้งกระจายของกามเทพ ดูราวกับเป็นที่ประทับของกามเทพที่ส่องแสงด้วยประทีป

82.

๘๒.

Gabbhūpagaṃ bhamarakesakalāpabhārāBuddhaṅkuraṃ pariṇataṅkuralomahaṃsā,Vandantiyo viya tahiṃ thabakañjalīhiMandānileritalatāvanitā kanatā’suṃ;

()

เถาวัลย์ที่ถูกลมพัดเบาๆ ก็ดูราวกับกำลังโค้งคำนับ ราวกับกำลังถวายบังคมด้วยพวงดอกไม้แด่พระพุทธางกูรผู้ทรงครรภ์ ผู้มีผมดำขลับดุจภมร และมีขนชูชัน

83.

๘๓.

Gabbhūpagassa paripakkaphalehi nānāPuññānubhāvapabhavotusamubbhavehi,Māyāya gabbhabalikammani tappare’vaUyyānabhumi janataṃ bhavi tappayanti;

()

พื้นที่อุทยานนั้นได้ทำให้ผู้คนอิ่มเอมใจ ราวกับกำลังถวายเครื่องพลีกรรมแก่พระครรภ์ของพระนางมายา ด้วยผลไม้สุกนานาชนิดที่เกิดจากฤทธิ์แห่งบุญและฤดูกาลของผู้ทรงครรภ์

84.

๘๔.

Gabbhūpagassa hi mahāpurisassa gabbha-Vuṭṭhānamaṅgalamahussavavāsaramhi,Uyyānabhumi sakalotusamubbhavehiĀsi vikāsakusumehi samābhikiṇṇā;

()

ในวันแห่งมหามงคลสมัยที่พระมหาบุรุษผู้เสด็จอยู่ในครรภ์เสด็จออกจากพระครรภ์ พื้นที่อุทยานสะพรั่งไปด้วยดอกไม้ที่บานออกในทุกฤดูกาล

85.

๘๕.

Sālumbinīvanasiriṃ kalahaṃsaghosaṃSamaphullapupphasurabhiṃphalasambhavojaṃ,Pañcindriyehi girinijjharasitavātaṃPaccakkhapañcavidhakāmarasaṃavindi;

()

พระนางได้เสวยรสกามคุณ ๕ ประการอันปรากฏชัดด้วยอินทรีย์ ๕ ในสิริแห่งป่าลุมพินีวันอันมีเสียงหงส์ร้องก้องกังวาน หอมฟุ้งด้วยดอกไม้ที่บานสะพรั่ง มีรสโอชาอันเกิดจากผลไม้ และมีลมเย็นจากภูเขาและน้ำตก

86.

๘๖.

NiyyāsasārasurahiṃphakhalapallavehiJhaṃkāritālikulakujitakokilehi,Samphullapupphanikarehi samābhikiṇṇaMaddakkhisāyuvatimaṅgalasāḷasālaṃ;

()

พระนางได้ทอดพระเนตรเห็นต้นสาละอันเป็นมงคลสำหรับหญิงสาว ซึ่งสะพรั่งไปด้วยหมู่ดอกไม้ที่บานเต็มที่ หอมฟุ้งด้วยยางไม้อันเป็นสาระ มีใบอ่อนและผล กึกก้องด้วยเสียงหึ่งๆ ของหมู่ภมรและเสียงร้องของนกกาเหว่า

87.

๘๗.

SamphullasāḷakalikaṃtayatālimālāSañcumbitaṃkuvalayāmalalocanāya,SākhaṃsukomalakaraṅgulipallavehiMāyāmahesisamalaṅkari vitamāyā;

()

พระนางมายาเทวีผู้ปราศจากมายา ทรงประดับกิ่งไม้ที่พวงดอกสาละบานสะพรั่งถูกหมู่ภมรเชยชม ด้วยนิ้วพระหัตถ์อันอ่อนนุ่มดุจใบอ่อน และด้วยดวงพระเนตรอันบริสุทธิ์ดุจดอกอุบล

88.

๘๘.

Bhāronatā’va ruciraṅgulipallavānaṃJhaṅkārarāvamukharālikulābhirāmā,Sākhā vikāsakusumehisamākulā sāOlambayaṭṭhi bhavi gabbhabharāturāya;

()

กิ่งไม้นั้นสะพรั่งไปด้วยดอกไม้ที่บานออก น่ารื่นรมย์ด้วยหมู่ภมรที่ส่งเสียงหึ่งๆ กึกก้อง โน้มลงมาด้วยน้ำหนัก ได้กลายเป็นที่เหนี่ยวรั้งสำหรับพระนางผู้หนักด้วยครรภ์ ราวกับกิ่งนั้นมีนิ้วและใบอ่อนอันงดงาม

89.

๘๙.

Tassā calittha pavano calalocanāyaKammubbhavo varatirokaraṇehi tāva,Deviṃ nirūpamasiriṃ suparikkhipitvāTamhā paṭikkami jano kaḷitāvakāso;

()

ลมกัมมัชวาตได้พัดผ่านพระนางผู้มีดวงพระเนตรไหวระริกนั้น ในขณะนั้น ม่านอันวิเศษได้ล้อมรอบพระเทวีผู้มีสิริหาที่เปรียบมิได้ หมู่ชนจึงได้ถอยออกไปจากที่นั้นเพื่อเปิดโอกาสให้ประสูติ

90.

๙๐.

BrahmāmarāsuranaroragapūjanīyaṃBattiṃsalakkhaṇasamujjalarūpa sāraṃNiddhotajātimaṇisannibhasuddhagattaṃSattuttamaṃ sapadi devi ṭhitā vijāyi;

()

พระเทวีประทับยืนประสูติพระสัตตบุรุษผู้ประเสริฐสุดในทันที พระองค์ผู้เป็นที่บูชาของพรหม เทวดา อสูร มนุษย์ และนาค มีพระรูปอันรุ่งเรืองด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ มีพระวรกายบริสุทธิ์ดุจแก้วมณีชาติที่ขัดเกลาสะอาดดีแล้ว

91.

๙๑.

DuggandhamuttamalasoṇitamakkhitaṅgāJāyantya’sesamanujā manujesune’vaṃ,Caṅgoṭakamhi jinadhāturivādhivāsoThūpamhi soṇṇapaṭimāriva mātugabbhaṃ;

()

ในหมู่มนุษย์ มนุษย์ทั้งหลายที่เหลือย่อมเกิดมามีร่างกายแปดเปื้อนด้วยมลทินและโลหิตที่มีกลิ่นเหม็น แต่พระองค์มิได้เป็นเช่นนั้น ทรงประทับอยู่ในพระครรภ์มารดา ดุจพระบรมสารีริกธาตุประทับอยู่ในผอบ หรือดุจพระพุทธรูปทองคำประทับอยู่ในพระสถูป

92.

๙๒.

Nisseṇitova puriso ratanāsanamhāTherova dhammakathiko ṭhitako’taranto,Sammā pasāriya ubho mudupāṇipādeSo nikkhamittha kuṇapehi amakkhitaṅgo;

()

พระองค์ทรงเหยียดพระหัตถ์และพระบาทอันอ่อนนุ่มทั้งสองออกอย่างดี เสด็จออกมาโดยมีพระวรกายไม่แปดเปื้อนด้วยสิ่งปฏิกูล ดุจบุรุษก้าวลงจากบันไดจากรัตนบัลลังก์ หรือดุจพระเถระธรรมกถึกยืนก้าวลงมาจากธรรมาสน์

93.

๙๓.

Tatropagamma caturo caturānanā taṃJālena kañcanamayena visuddhacittā,Ādāya mātupurato tanayaṃ ṭhapetvāCandānane bhavatu nandamanā’tya’vocuṃ;

()

ท้าวมหาพรหมผู้มีสี่หน้า ๔ องค์ มีจิตบริสุทธิ์ เข้าไปยังที่นั้นแล้วรับพระโอรสด้วยข่ายทองคำ วางไว้เบื้องหน้าพระมารดาแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระนางผู้มีพระพักตร์ดุจพระจันทร์ ขอพระนางจงมีพระทัยยินดีเถิด'

94.

๙๔.

ĀdiccavaṃsakamalākarabhākarassaBuddhaṅkurassa subhasītalavāridhārā,Nikkhamma tāva nabhasā nijamātuyā caGāhāpayuṃ utumubhosu kalebaresu;

()

สายน้ำอันเย็นฉ่ำและสะอาดตกลงมาจากท้องฟ้า เพื่อพระพุทธางกูรผู้ทรงเป็นดุจดวงอาทิตย์ส่องสระปทุมคืออาทิตยวงศ์ และเพื่อพระมารดาของพระองค์ กระทำสรีระของทั้งสองพระองค์ให้ชุ่มชื่น

95.

๙๕.

Tesaṃ karehi caturo surarājaputtāGaṇhiṃsu saṇhasukhumāya’jiṇappaveṇyā,Tesañhi pāṇitalato paṇipātapubbaṃGaṇhiṃsu taṃ dukulacumbaṭakena’maccā;

()

ท้าวจตุมหาราชทั้ง ๔ ได้รับพระองค์จากพระหัตถ์ของท้าวมหาพรหมเหล่านั้นด้วยอชินะอันอ่อนนุ่ม และพวกอำมาตย์ได้รับพระองค์จากฝ่ามือของท้าวจตุมหาราชเหล่านั้นด้วยผ้าทุกูลพัสตร์

96.

๙๖.

Tesaṃ karehi pathavitalamotaritvāṬhatvā puratthimadisaṃ asamo vipassi,Uddhaṃ adho catudisānudisā ca evaṃEkaṅganaṃ bhavitadā’khilalokadhātu;

()

พระองค์ผู้หาผู้เสมอเหมือนมิได้ เสด็จลงจากมือของอำมาตย์เหล่านั้นสู่พื้นปฐพี ทรงประทับยืนบ่ายพระพักตร์ไปทางทิศบูรพา ทรงตรวจดูทิศเบื้องบน เบื้องล่าง ทิศทั้ง ๔ และทิศเฉียง ในกาลนั้น โลกธาตุทั้งสิ้นได้กลายเป็นลานเดียวกัน

97.

๙๗.

Tumhehi uttaritaro bhuvase tīsuNatthīti matthakajaṭāmakuṭappitehi,Katvānijañjalipuṭehi nipaccakāraṃBrahmāmarāsuranarā tamabhitthaviṃsu;

()

เหล่าพรหม เทวดา อสูร และมนุษย์ ต่างประคองอัญชลีและนอบน้อมด้วยมวยผมและมงกุฎบนเศียรเกล้า สรรเสริญพระองค์ว่า 'ในโลกทั้งสามนี้ ไม่มีใครยิ่งไปกว่าพระองค์'

98.

๙๘.

Soca’ttanā samamadisva disāsu tāsūTappādavītiharaṇena padānisatta,Gantvāna uttaradisā’bhimukho avanyāAbbhuggatamburuhamuddhani tiṭṭhamāno;

()

พระองค์เมื่อไม่ทรงเห็นผู้เสมอด้วยพระองค์ในทิศเหล่านั้น จึงเสด็จไปทางทิศอุดรด้วยการย่างพระบาท ๗ ก้าว ทรงประทับยืนอยู่บนยอดดอกบัวที่ผุดขึ้นจากแผ่นดิน

99.

๙๙.

Aggo’hamasmi ahamasmi janassa jeṭṭhoSeṭṭho’hamasmi ayamantima’jāti mayhaṃ,Dhīro mametarahi natthi punabbhavo’tiNicchāritāsabhivaco nadi sīhakanādaṃ;

()

พระองค์ผู้เป็นปราชญ์ทรงเปล่งอาสภิวาจา บันลือสีหนาทว่า 'เราเป็นผู้เลิศ เราเป็นผู้เจริญที่สุด เราเป็นผู้ประเสริฐที่สุด ชาตินี้เป็นชาติสุดท้ายของเรา บัดนี้ภพใหม่ไม่มีแก่เราอีกแล้ว'

100.

๑๐๐.

Vesākhemāse suhakujadine puṇṇamāyaṃ visākheNakkhatteyoge suragurugate so kuḷīravharāsiṃ,Sañjāto nātho paramakaruṇābhāvanābhāvatattoMāyākucchimhā kusumitalatāvelalituyyānabhumyā;

()

ในวันอังคารอันเป็นวันเพ็ญเดือนวิสาขะ ประกอบด้วยวิสาขนักษัตร เมื่อดาวพฤหัสบดีเสวยราศีกรกฎ พระโลกนาถผู้ทรงน้อมพระทัยไปในพระมหากรุณาธิคุณอันยิ่งใหญ่ ได้ประสูติจากพระครรภ์ของพระนางมายา ณ พื้นที่อุทยานอันงดงามด้วยเถาวัลย์ที่มีดอกบานสะพรั่ง

Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakala kavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe avidurenidāne pacchimabhavika mahābodhi sattuppatti pavattiparidīpo chaṭṭhosaggo.

จบปริเฉทที่ ๖ ชื่อว่า ปัจฉิมภวิกมหาโพธิสัตตุปปัตติปวัตติปริทีปะ ในอวิทูเรนิทาน แห่งคัมภีร์ชินวังสทีปะ อันเป็นเหตุประทานความบันเทิงใจแก่เหล่านักปราชญ์ทั้งปวง ซึ่งรจนาโดยพระภิกษุผู้มีนามว่าเมธานันทะ

1.

๑.

Atharammatarā’si jātikhetta-Pariyāpatta’vakāsalokadhātu,Kamaluppala (mālabhārinī) hiTadupaṭṭhānagatāhi devatāhi;

()

ลำดับนั้น โลกธาตุอันนับเนื่องในเขตที่ประสูติ ได้งดงามยิ่งขึ้นด้วยเหล่าเทวดาผู้มาเฝ้าแหนซึ่งถือพวงมาลัยดอกบัวและดอกอุบล

2.

๒.

KamalāsanadevadānavānaṃBhuvane’kattha samāgamo tadā’si,Jinacakkapaṭiggahassa ṭhānaṃAvivādena sadevamānusānaṃ;

()

ในกาลนั้น ได้มีการประชุมกันของเหล่าพรหม เทวดา และอสูร ณ สถานที่แห่งเดียวกันในโลก เป็นสถานที่ยอมรับในพระพุทธจักรของเหล่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายโดยไม่มีการโต้แย้ง

3.

๓.

PaṭilābhanimittamādisantīVata sabbaññutañāṇasampadāya,DasasaṅkhasahassilokadhātuAbhikampī pahaṭe’va kaṃsapātī;

()

โลกธาตุหนึ่งหมื่นได้หวั่นไหวประดุจถาดสำริดที่ถูกตี เพื่อแสดงนิมิตแห่งการบรรลุพระสัพพัญญุตญาณสมบัติ

4.

๔.

Jananussavavāsaramhi tasmiṃNijadehajjutipiñjaro’dapādi,Dasasaṅkhasahassacakkavāḷa-Kuharālokakaro mahāvabhāso;

()

ในวันแห่งมหามงคลของมหาชนนั้น ได้บังเกิดแสงสว่างอันยิ่งใหญ่ส่องสว่างไปทั่วช่องว่างแห่งหมื่นจักรวาล อันเหลืองอร่ามด้วยรัศมีจากพระวรกายของพระองค์

5.

๕.

Apatāḷitacammanaddhabherī-Vikatīnaṃ sayameva vajjanampi,TadanuttaradhammadesanāyaBhavi ṭhānaṃ anusāvaṇassa loke;

()

แม้แต่กลองที่หุ้มด้วยหนังชนิดต่างๆ ที่ไม่มีใครตี ก็ดังขึ้นเอง เป็นนิมิตแห่งการประกาศพระธรรมเทศนาอันยอดเยี่ยมในโลก

6.

๖.

Ghaṇakāhaḷavaṃsasaṅkhavīṇā-Bharaṇānaṃ sayameva vajjanampī,AnupubbavihārabhāvanānaṃPaṭilābhāya nibandhanaṃ babhūva;

()

แม้แต่ระฆัง แตร ขลุ่ย สังข์ พิณ และเครื่องประดับทั้งหลาย ก็ดังขึ้นเอง เป็นเหตุแห่งการบรรลุอนุปุพพวิหารสมาบัติ

7.

๗.

Parimuttivarattapāsakārā-Ghara,yosaṅkhalikādibandhanehi,Migapakkhinarānamasmimāna-Vigamassā’si nidānamādibhutaṃ;

()

การหลุดพ้นจากเครื่องจองจำมีเชือก บ่วง เรือนจำ และโซ่ตรวนเป็นต้น เป็นนิมิตเบื้องต้นแห่งการปราศจากอัสมิมานะของเหล่าสัตว์ นก และมนุษย์

8.

๘.

Bhuvanesu mahājanassa rogā-Pagamenā’disanaṃ ahosukhanti,CaturāriyasaccadassanenaBhavi ṭhānaṃ catusaccadesanāya;

()

ความสุขที่ปรากฏขึ้นด้วยการหายจากโรคของมหาชนในโลก เป็นนิมิตแห่งการแสดงอริยสัจ ๔ เพื่อการเห็นอริยสัจ ๔ ประการ

9.

๙.

VividhabbhutarūpagocarānaṃBhuvi jaccandhajanassalocanānaṃ,Pabhavo pabhavo’si dibbacakkhuPaṭilābhāya tilokalocanassa;

()

การที่ดวงตาของคนตาบอดแต่กำเนิดในโลกกลับมองเห็นรูปอันน่าอัศจรรย์ต่างๆ ได้ เป็นนิมิตแห่งการได้ทิพยจักษุของพระองค์ผู้เป็นดวงตาของโลกทั้งสาม

10.

๑๐.

Thutagītisudhārasassa pānaṃBadhirānaṃ savaṇañjalīpuṭehi,Atimānusadibbasotadhātu-Paṭivedhāya nidānamāsi tassa;

()

การที่คนหูหนวกได้ดื่มรสแห่งบทเพลงสรรเสริญด้วยช่องหู เป็นนิมิตแห่งการแทงตลอดทิพยโสตธาตุอันยิ่งใหญ่กว่ามนุษย์ของพระองค์

11.

๑๑.

Bhuvi jātijaḷādipuggalānaṃTadahe’nussatiyā supātubhāvo,Bhavi pubbamupaṭṭhitassatissaSatipaṭṭhānanibodhanāya ṭhānaṃ;

()

การปรากฏขึ้นแห่งสติระลึกได้ของเหล่าคนเขลาแต่กำเนิดในโลกในวันนั้น เป็นนิมิตแห่งการตรัสรู้สติปัฏฐานของพระองค์ผู้มีสติปรากฏขึ้นก่อนแล้ว

12.

๑๒.

Visikhācaraṇaṃ sarojacāru-Padaviññāsavasena paṅgulānaṃ,Purimaṃ caturiddhipādavega-Paṭilābhāya nimittamāsi loke;

()

การเดินไปตามถนนของคนง่อยด้วยการย่างเท้าอันงดงามดุจดอกบัว เป็นนิมิตเบื้องต้นแห่งการบรรลุอิทธิบาท ๔ อันรวดเร็วในโลก

13.

๑๓.

Madhurena sarena jātimūgāThutigītānya’vadiṃsu vandino’va,Bhuvi khujjajano’jugattalābhoKuṭilattā’pagamāya ṭhānamāsi;

()

คนใบ้แต่กำเนิดได้ขับร้องบทเพลงสรรเสริญด้วยเสียงอันไพเราะประดุจเหล่านักขับร้อง การที่คนค่อมในโลกได้ร่างกายที่เหยียดตรง เป็นนิมิตแห่งการปราศจากความคดงอ

14.

๑๔.

Saraṇaṃ purisāsabho siyānoBhavato duggatito vimuttiyā’ti,Karino’pi kariṃsu kuñcanādaṃTuragā hesamakaṃsu pītiye’va;

()

ด้วยระลึกว่าพระบุรุษอาชาไนยจักเป็นที่พึ่งเพื่อความหลุดพ้นจากทุคติในภพ แม้เหล่าช้างก็บันลือโกญจนาท เหล่าม้าก็ส่งเสียงร่าเริงด้วยความยินดี

15.

๑๕.

Visadā paṭisambhidā catassoPaṭivijjhissati cā’yatiṃ sacā’yaṃ,Sakapaṭṭanameva tannidānāTaraṇī sīghamupāgamuṃ videsā;

()

เพราะเหตุที่พระองค์จักแทงตลอดปฏิสัมภิทา ๔ อันผ่องใสในอนาคต เรือทั้งหลายจากต่างแดนจึงแล่นมาถึงท่าเรือของตนได้อย่างรวดเร็ว

16.

๑๖.

Sayameva virocanaṃ tadāniRatanānaṃ bhuvanākarubbhavānaṃ,Ravivaṃsaravissa dhammaraṃsīVisarassu’jjalanāya ṭhānamāsī;

()

ในกาลนั้น การที่เหล่ารัตนะซึ่งเกิดจากบ่อในโลกส่องแสงสว่างได้เอง เป็นนิมิตแห่งการแผ่รัศมีธรรมอันรุ่งโรจน์ของพระพุทธเจ้าผู้เป็นดวงอาทิตย์แห่งสุริยวงศ์

17.

๑๗.

Turiyāni sakaṃsakaṃ ninādaṃAkaruṃ tagguṇadīpakānivā’tra,Vivaṭā vidisādisā sakitti-Visarokāsakate’va’hippasattā;

()

เครื่องดนตรีทั้งหลายต่างบรรเลงขึ้นเองประดุจจะประกาศพระคุณของพระองค์ในโลกนี้ ทิศน้อยทิศใหญ่ต่างเปิดออกประดุจจงใจเปิดโอกาสให้พระเกียรติคุณแผ่ขยายไป

18.

๑๘.

Sakalassa kilesapāvakassaParinibbānasabhāvadīpanena,Nirayesu hutāsajālamālāTadahe nibbutimāpa jātikhette;

()

ด้วยนิมิตที่บ่งบอกถึงสภาวะความดับสนิทแห่งไฟคือกิเลสทั้งปวง ในวันนั้น เปลวไฟในนรกทั้งหลายในเขตที่ประสูติจึงถึงความดับเย็นลง

19.

๑๙.

Parisāsu visāradassa tassaCatuvesāradañāṇalābhahetu,Bhuvanesu tadāmahānadīnaṃAnabhissandanamāsi kunnadīnaṃ;

()

เพื่อเป็นนิมิตแห่งการบรรลุเวสารัชชญาณ ๔ ของพระองค์ผู้จะทรงแกล้วกล้าในบริษัท ในกาลนั้น แม่น้ำใหญ่และแม่น้ำน้อยทั้งหลายในโลกจึงไม่ไหลท่วมท้น

20.

๒๐.

Udapādi pabhā nirākaritvā-Bilalokantariyesu andhakāraṃ,Hatamohatama’gga maggañāṇa-Jjutilābhāya nibandhanaṃ tamāsi;

()

แสงสว่างได้บังเกิดขึ้นขจัดความมืดในโลกันตรนรก เหตุการณ์นั้นเป็นนิมิตแห่งการบรรลุแสงสว่างคือมรรคญาณอันยอดเยี่ยมซึ่งกำจัดความมืดคือโมหะ

21.

๒๑.

Suvimuttiraso siyā’va tassaCaturāsitasahassadhammakhandho,Madhuraṃ caturodadhīnamāsiSalilaṃ santataraṃ taraṅgarittaṃ;

()

เพื่อเป็นนิมิตว่าพระธรรมขันธ์ ๘๔,๐๐๐ ของพระองค์จักมีรสแห่งวิมุตติอันบริสุทธิ์ น้ำในมหาสมุทรทั้งสี่จึงมีรสหวาน สงบนิ่ง และปราศจากคลื่น

22.

๒๒.

Vidisāsu catuddisāsu caṇḍa-Pavanassā’pi avāyanaṃ tadāni,Bhavi pubbanimittamattano’piBhaṭadiṭṭhyābhavadaṭṭhibhedanāya;

()

ในกาลนั้น แม้ลมพายุอันแรงกล้าก็ไม่พัดไปในทิศน้อยทิศใหญ่ทั้งสี่ เหตุนั้นเป็นบุพพนิมิตแห่งการทำลายมิจฉาทิฐิอันแข็งกระด้างของเหล่าสัตว์

23.

๒๓.

NavapallavapattasekharānaṃViṭapīnaṃ kusumāhikiṇṇabhāvo,Bhavi pubbanibandhanaṃ vimuttiKusumehā’tumadehabhūsaṇāya;

()

การที่ต้นไม้ทั้งหลายซึ่งมียอดเป็นใบอ่อนสะพรั่งไปด้วยดอกไม้ เป็นบุพพนิมิตแห่งการประดับพระวรกายอันหาที่เปรียบมิได้ด้วยดอกไม้คือวิมุตติ

24.

๒๔.

Kumudākarabodhakassa canda-Kiraṇassā’tivirocanaṃ tadāsi,Satibuddhasudhākaro’dayamhiJanasandohamanopasādahetu;

()

ในกาลนั้น แสงจันทร์ที่ทำให้ดอกบัวบานได้ส่องสว่างยิ่งนัก เพื่อเป็นเหตุแห่งความเลื่อมใสในใจของมหาชน เมื่อพระพุทธเจ้าผู้เป็นดวงจันทร์แห่งสติปัญญาอุบัติขึ้น

25.

๒๕.

Vimalattamanuṇhatā nidāgha-Sūriyassū’pasamo nimittamaggaṃ,Bhavi cetasikassa kāyikassaPaṭilābhāya sukhassa tamhijāte;

()

ความผ่องใส ความไม่ร้อน และความสงบลงของดวงอาทิตย์ในฤดูร้อน เป็นนิมิตอันยอดเยี่ยมแห่งการบรรลุความสุขทางกายและทางใจในเมื่อพระองค์ประสูติ

26.

๒๖.

Gaganā’ganagādito’taritvāPathavisaṅkamaṇaṃ tadā khagānaṃ,Saraṇāgamanassa ṭhānamāsiJinadhammaṃ sunisamma sajjanānaṃ;

()

การที่เหล่านกพากันลงจากท้องฟ้าและภูเขามาเดินบนพื้นดินในกาลนั้น เป็นนิมิตแห่งการถึงสรณะของเหล่าสัตบุรุษผู้ได้ฟังพระธรรมของพระชินเจ้า

27.

๒๗.

Nabhasā’bhipavassanaṃ tadāniCatudīpesu akālavāridānaṃ,Parisāsu akhaṇḍadhammavuṭṭhi-Patanassā’si nibandhanaṃ jinamhā;

()

การที่ฝนโบกขรพรรษตกจากท้องฟ้าในทวีปทั้งสี่ในกาลที่มิใช่ฤดูกาล เป็นนิมิตแห่งการตกต้องของสายฝนคือพระธรรมอันไม่ขาดสายจากพระชินเจ้าแก่พุทธบริษัท

28.

๒๘.

Chaṇamaṅgalakīḷaṇaṃ tadāniTidasānampi sakesake vimāne,Upagamma tahiṃtahiṃ udānaSamudānassanidānamā’si bodhiṃ;

()

การเฉลิมฉลองงานมงคลของเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ในวิมานของตนๆ ในกาลนั้น เป็นนิมิตแห่งการเปล่งอุทานสรรเสริญการตรัสรู้ในที่นั้นๆ

29.

๒๙.

Vivaṭā sayameva mandirānaṃPihitañcārakavāṭavātapānā,Bhavadukkhanirodhagāmimagga-Paṭilābhāya nimittamāhariṃsu;

()

บานประตูและหน้าต่างที่ปิดอยู่ตามอาคารบ้านเรือนได้เปิดออกเอง เป็นนิมิตแห่งการบรรลุมรรคอันเป็นทางไปสู่ความดับทุกข์ในภพ

30.

๓๐.

Tadahe madhurāmisassa pettī-Visayesvāharaṇaṃ khudāturānaṃ,Bhavi kāyagatāsatāmatassaPaṭilābhāya nimittamattano’pi;

()

ในวันนั้น การที่เหล่าเปรตผู้หิวโหยได้รับอาหารอันโอชะ เป็นนิมิตแห่งการบรรลุอมตธรรมคือกายคตาสติของตนเอง

31.

๓๑.

Divase jananussave pipāsā-Vigamo dīnajanassa petaloke,Sukhitattassa upeccabuddhabhāvaṃ;

()

ในวันแห่งงานฉลองการประสูติ ความระงับไปแห่งความกระหายของเหล่าสัตว์ผู้ยากไร้ในเปตโลก เป็นนิมิตแห่งการบรรลุพุทธภาวะของพระองค์ผู้มีพระทัยเป็นสุข

32.

๓๒.

Paṭipakkhajanassa mettilābhoTadahe vāyasavāyasārinampi,Bhaviṭhānamanantasattaloka-Visayabrahmavihārabhāvanāya;

()

ในวันนั้น การที่เหล่าชนผู้เป็นศัตรูกัน แม้แต่กาและนกเค้าแมวต่างมีเมตตาต่อกัน เป็นนิมิตแห่งการเจริญพรหมวิหารอันมีสัตว์โลกหาที่สุดมิได้เป็นอารมณ์

33.

๓๓.

Satimaggaphalubbhave yathevaBhavabhītyāpagamo tathāgatānaṃ,Sati jātamahāmahe bhayaṃ vāNatiracchānagatānamāsi tāso;

()

ความปราศจากภัยในภพของพระตถาคตทั้งหลายในคราวบังเกิดมรรคและผลเป็นเช่นใด ในคราวมหามงคลแห่งการประสูติ ความกลัวหรือความหวาดสะดุ้งของเหล่าสัตว์เดรัจฉานก็ไม่มีเช่นนั้น

34.

๓๔.

Piyabhāvupasaṅkamo pajānaṃHadayānandakarāya kho girāya,Jinadhammakathāya sāvakānaṃViya sāmaggirasassa pātubhāvo;

()

การที่หมู่สัตว์มีไมตรีจิตต่อกันด้วยวาจาอันยังใจให้ยินดี ปรากฏขึ้นประดุจรสแห่งความสามัคคีของเหล่าสาวกในคราวฟังพระธรรมเทศนาของพระชินเจ้า

35.

๓๕.

Sitakittilatāya ropitāyaBhavato’smiṃ bhuvanālavāḷagabbhe,Viya nimmitayantavāridhārāJaladhārā dharaṇītaluṭṭhahiṃsu;

()

สายน้ำได้ผุดขึ้นจากพื้นแผ่นดินประดุจสายน้ำจากเครื่องจักรที่เนรมิตขึ้น เพื่อรดเถาวัลย์คือพระเกียรติคุณอันขาวสะอาดของพระองค์ที่ปลูกไว้ในอ่างคือโลกนี้

36.

๓๖.

Bhamarāvalibhārapañcavaṇṇa-Kamalacchannamahītalaṃ rarāja,Jalajaṃ thalajaṃ parāgahāraṃBhuvi sabbattha apupphi pupphajātaṃ, ()

พื้นแผ่นดินรุ่งเรืองด้วยดอกบัว ๕ สีที่ปกคลุมอยู่และดาษดื่นไปด้วยฝูงภมร มวลบุปผชาติทั้งที่เกิดในน้ำและบนบกต่างชูเกสรบานสะพรั่งไปทั่วปฐพี

37.

๓๗.

Viṭapīsu latāsu khandhasākhā-Satapattāni tadā supupphitāni,Naravīra’bhirūpadassanāyaBhūsamummīlitalocanāni’vāsuṃ;

()

ในกาลนั้น ดอกไม้ที่กิ่งก้านของต้นไม้และเถาวัลย์ต่างบานสะพรั่ง ประดุจดวงตาที่เบิกกว้างเพื่อเฝ้าชมพระสิริโฉมอันงดงามของพระนรวีระ

38.

๓๘.

Uparūpari sattasatta hutvāSatapattāni sīlātalubbhavāni,Tava abbhudayo sudullabhotiKathayantivi’ha kapātubhāvato no;

()

ดอกบัวที่ผุดขึ้นจากพื้นศิลาซ้อนกันเป็น ๗ ชั้น ได้ปรากฏขึ้นประดุจจะประกาศว่า 'การบังเกิดของพระองค์เป็นสิ่งที่หาได้ยากยิ่งในโลกนี้' ด้วยการปรากฏขึ้นของพวกเรา

39.

๓๙.

Nijapāramitālatāya katti-Latayā’laṅkatapupphahāsarūpā,Samalaṅkari yāvatā bhavaggaṃDhajamālā jananussave tilokaṃ;

()

ในงานฉลองการประสูติ แถวธงและพวงมาลัยที่งดงามประดุจรอยยิ้มของดอกไม้ซึ่งประดับด้วยเถาวัลย์คือบารมีและเถาวัลย์คือเกียรติของพระองค์ ได้ประดับประดาโลกทั้งสามจนถึงภวัคคพรหม

40.

๔๐.

AvakujjasaroruhābhirāmaṃNabhavambhojavanassiriṃ babandha,Bhuvi pokkharavassamīdisantiVadamānaṃva pavassi dhammavassaṃ;

()

สายฝนแห่งธรรมได้ตกลงมาประดุจจะกล่าวว่า 'ฝนดอกบัวเช่นนี้มีในโลก' และได้เนรมิตความงามแห่งป่าบัวในอากาศด้วยดอกบัวที่คว่ำหน้าลงมา

41.

๔๑.

Ramaṇī ramaṇīyarūpasobhāAcaruṃ dhammamanaṅgaraṅgabhūmi,Madhupā madhupānamandirāniTadahe nāvasariṃsu dhammakāmā;

() (Abyapeta paṭhamadutiya pādādiyamekaṃ)

เหล่าสตรีผู้มีรูปโฉมงดงามน่ารื่นรมย์ต่างพากันประพฤติธรรมในสถานที่อันปราศจากกามราคะ ในวันนั้น แม้เหล่าผู้ดื่มน้ำหวาน (ภมร) ผู้ใคร่ในธรรมก็มิได้เข้าไปสู่แหล่งดื่มน้ำหวาน

42.

๔๒.

Kamalā kamalālayā vivesaBhuvanaṃ bhūrinavāvatārahārī,Dharaṇī dharaṇīdharāvataṃsāUpahārātibharātureva kampi;

() (Abyapeta paṭhamadutiya pādādiyamakaṃ)

พระลักษมีผู้มีดอกบัวเป็นที่สถิตได้เสด็จเข้าสู่โลกอันงดงามด้วยการอุบัติขึ้นใหม่ๆ มากมาย แผ่นดินอันมีขุนเขาเป็นพิมพาสร้อยสังวาลได้หวั่นไหวประดุจหนักอึ้งด้วยภาระแห่งเครื่องสักการะบูชา

43.

๔๓.

Ruciraṃ ruciraṅganā tadāniAkaruṃ kīḷamanekacandikāsu,Suvīraṃ suciraṃsikiṇṇatārā-Nikaro’bhāsataro’si bhākaro’va;

() (Abyapeta paṭhamadutiya pādādiyamakaṃ)

สตรีผู้มีอวัยวะงดงามน่ารื่นรมย์ได้กระทำการเล่นในแสงจันทร์ทั้งหลายในกาลนั้น หมู่ดาวที่กระจายไปได้ส่องแสงรุ่งเรืองยิ่งกว่าดวงอาทิตย์ตลอดกาลนาน

44.

๔๔.

Pavano’pavano’pavāyamānoPavinodesi parissamaṃ janassa,Vanadā vanadāhavupasantiṃAkaruṃ sabbadhi sassasampadañca;

() (Abyapeta paṭhamadutiya pādādiyamakaṃ)

ลมที่พัดไปในป่าใกล้ได้บรรเทาความเหน็ดเหนื่อยของหมู่ชน เมฆทั้งหลายได้กระทำความสงบแห่งไฟป่าและความถึงพร้อมแห่งพืชพรรณในที่ทั้งปวง

45.

๔๕.

Visadā visadā sakittirāmāMukharaṅgālaya māpakovidānaṃ,Sujanā’sujanā bhajiṃsu tassaCaraṇānyaṅkitacakkalakkhaṇāni;

() (Abyapeta paṭhamadutiya pādādiyamakaṃ)

เหล่าสัตบุรุษและอสัตบุรุษผู้บริสุทธิ์ ผู้ยินดีในเกียรติของตน ผู้เชี่ยวชาญในการเนรมิตโรงละครคือปาก (กล่าววาจาไพเราะ) ได้พากันเข้าหาพระบาทของพระองค์อันมีจักรลักษณะประทับอยู่

46.

๔๖.

Vasudhaṃ vasudhampatī samaggāDasadhammena’nusāsayuṃ tadāni,Hadayaṃ yadayaṅgamāya vāṇyāAsataṃ mittaduhī vidhānayiṃsu;

() (Abyapeta paṭhamadutiya pādādiyamakaṃ)

ในกาลนั้น เหล่าพระราชาผู้เป็นเจ้าของแผ่นดินผู้พร้อมเพรียงกัน ได้ปกครองแผ่นดินด้วยทศพิธราชธรรม ได้ทรงทำให้หัวใจของเหล่าอสัตบุรุษผู้ประทุษร้ายมิตรสงบลงด้วยพระวาจาอันจับใจ

47.

๔๗.

Timadā’timadā gajādhipāpiMigarājūhi tadā samācariṃsu,Pabalā’pabalā migā tadaññePaṭisatthāramakaṃsu aññamaññaṃ;

() (Abyapeta paṭhamadutiya pādādiyamakaṃ)

ในกาลนั้น แม้เหล่าพญาช้างผู้มีน้ำมันไหลนองก็ได้ประพฤติร่วมกับเหล่าพญาราชสีห์ สัตว์ป่าอื่นๆ ทั้งที่มีกำลังมากและมีกำลังน้อยได้กระทำการปฏิสันถารต่อกันและกัน

48.

๔๘.

Bhuvane bhuvanekalocanassaJananasmiṃ divase samujjalānī,Nihanitā’nihitāyudhāti bhitiṃJanayuṃ pāpimatova netaresaṃ;

() (Abyapeta paṭhamadutiya pādādiyamakaṃ)

ในวันประสูติอันรุ่งเรืองของพระองค์ผู้เป็นดวงตาเอกของโลก ความกลัวว่า 'ผู้ที่ยังไม่ได้วางอาวุธถูกฆ่าแล้ว' ได้บังเกิดแก่คนบาปเท่านั้น ไม่ใช่แก่คนเหล่าอื่น

49.

๔๙.

Parivāditadibbabherivīṇā-Turiyaṃ dassitadibbanaccabhedaṃ,Gaganaṃ suraraṅgamaṇḍalābhaṃTidasānaṃ upahārasāramāsi;

()

ท้องฟ้าอันมีความรุ่งเรืองดุจมณฑลโรงละครของเทวดา มีเครื่องดนตรีคือกลองและพิณทิพย์ที่บรรเลงแล้ว และมีการแสดงท่าฟ้อนรำทิพย์ต่างๆ ได้เป็นเครื่องบรรณาการอันประเสริฐของเหล่าเทวดา

50.

๕๐.

Sovaṇṇavaṇṇavadhuyā garugabbhagasmiṃTaṃnandanabbanasamānavanaṅgatasmiṃ,Bhutabbhutanvitamahe nayanañjanasmiṃJātamhi tamhi tanuje bhavi bhaddabhatti;

() (Mālābandhanaṃ)

เมื่อพระโอรสผู้เป็นดุจยาหยอดตาประสูติแล้ว ในมหามงคลอันประกอบด้วยเหตุอัศจรรย์ ของพระชายาผู้มีผิวพรรณดุจทอง ผู้มีครรภ์แก่ ผู้เสด็จไปสู่ป่าอันเปรียบประดุจนันทวันนั้น ความภักดีอันดีงามก็ได้บังเกิดขึ้น

Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandananidāne jinavaṃsadīpe avidūrenidāne vividhapubbanimittapātubhāvappavatti paridipo. Sattamosaggo.

ด้วยประการฉะนี้ การประกาศความเป็นไปแห่งการปรากฏของบุพนิมิตต่างๆ ในอวิทูเรนิทาน แห่งคัมภีร์ชินวงศ์ทีปะ อันเป็นเหตุให้เกิดความยินดีแก่หัวใจของเหล่านักปราชญ์ทั้งปวง ซึ่งพระภิกษุผู้มีนามว่าเมธานันทะรจนาไว้ จบสัคคะที่ ๗

1.

๑.

Visuddha (vaṃsaṭṭha) masesabandhavoKumāramādāya tilokalocanaṃ,Agaṃsu tamhā kapilavhayaṃpuraṃPurīvataṃsaṃ samalaṅkatañjasaṃ;

()

เหล่าญาติทั้งปวงผู้บริสุทธิ์ ได้พาพระกุมารผู้เป็นดวงตาของโลกทั้งสามจากที่นั้น ไปสู่เมืองนามว่ากบิลพัสดุ์ อันเป็นยอดแห่งเมือง มีหนทางอันประดับประดาไว้ดีแล้ว

2.

๒.

Tadā abhiññāsu vasisu pāragoSamādhivikkhambhitasabbakibbiso,Vihāsi suddhodanabhumibhattunoKulūpago devalanāmatāpaso;

()

ในกาลนั้น ดาบสนามว่าเทวละ ผู้ถึงฝั่งแห่งความชำนาญในอภิญญา ผู้มีกิเลสทั้งปวงอันข่มไว้ได้ด้วยสมาธิ เป็นผู้เข้าถึงตระกูลของพระเจ้าสุทโธทนะผู้เป็นเจ้าของแผ่นดิน

3.

๓.

Tapodhano so pavivekakāmavāDivāvihāratthamupāgato divaṃ,Tamatthamaññātumapucchi devatā-Pavattitaṃ passiyamaṅgalussavaṃ;

()

ดาบสผู้มีตบะเป็นทรัพย์นั้น ผู้ปรารถนาความสงัด ได้ไปยังสวรรค์เพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน ได้ถามเทวดาทั้งหลายเพื่อต้องการทราบเรื่องราวนั้น เมื่อได้เห็นงานฉลองอันเป็นมงคลที่เทวดาจัดขึ้น

4.

๔.

TavevupaṭṭhāyakabhumibhattunoVaroraso māriya māravāhiniṃ,Parājayaṃ lacchati bodhimāyatiṃMahussavo tampati vattate, bravuṃ;

()

เทวดาทั้งหลายกล่าวว่า 'พระโอรสผู้ประเสริฐของพระราชาผู้เป็นอุปัฏฐากของท่านนั่นเอง ทรงกำจัดกองทัพมารแล้ว จักบรรลุพระโพธิญาณในภายหน้า งานฉลองอันยิ่งใหญ่กำลังดำเนินอยู่เพื่อพระโอรสนั้น'

5.

๕.

Imāya vuttantakathāya coditoTapodhano iddhibalena iddhimā,Surālaye antaradhāna’nantaraṃNiketane pāturahosi rājino;

()

ดาบสผู้มีตบะเป็นทรัพย์ผู้มีฤทธิ์ด้วยกำลังแห่งฤทธิ์ ถูกกระตุ้นด้วยเรื่องราวนั้น หลังจากหายตัวไปจากวิมานของเทวดาแล้ว ก็ได้ปรากฏตัวขึ้นในพระราชนิเวศน์ของพระราชาในทันที

6.

๖.

Kumāranijjhānamanorathoka vasiTahiṃ supaññattamahārahakāsane,Nisajja suddhodanarājino’bruviTavatrajaṃ daṭṭhumidhāgatotya’haṃ;

()

ดาบสผู้มีความปรารถนาในใจที่จะเห็นพระกุมาร นั่งลงบนอาสนะอันมีค่ามากที่ปูลาดไว้ดีแล้วในที่นั้น แล้วกล่าวแก่พระเจ้าสุทโธทนะว่า 'ข้าพเจ้ามาที่นี่เพื่อต้องการเห็นพระโอรสของพระองค์'

7.

๗.

Narindacūḷāmaṇicumbitānya’thaPadāni vandāpayitu tapassino,VibhusaṇālaṅkatamattasambhavaṃNarādhipo rājakumāramāhari;

()

ลำดับนั้น พระราชาได้ทรงนำพระราชกุมารผู้มีอัตภาพอันประดับด้วยเครื่องอลังการมา เพื่อให้ไหว้เท้าของฤๅษี ซึ่ง (เท้าของพระกุมารนั้น) เป็นที่จุมพิตของแก้วมณีบนยอดมงกุฎของเหล่าพระราชา

8.

๘.

Tadattabhāvena’hivādanāraha-Ssa’bhāvato tassa rarāja sūnuno,Pavaṭṭayitvā jaṭilassa sampatiJaṭāsu cakkaṅkitapādapaṅkajaṃ;

()

เพราะความที่อัตภาพนั้น (ของฤๅษี) ไม่ควรแก่การรับไหว้ พระบาทดุจดอกบัวอันมีจักรเป็นเครื่องหมายของพระโอรสนั้นจึงรุ่งเรือง และได้ประดิษฐานลงบนชฎาของฤๅษีในขณะนั้น

9.

๙.

Kumāramādāya samappitañjaliṃVidhāya pādesvanisammakārino,Sace ṭhapeyyuṃ jaṭilassa sattadhāPhaleyya muddhā jaṭitojaṭāya’pi;

()

หากเหล่านักคุ้มครองผู้กระทำโดยไม่พิจารณา พึงประคองพระกุมารผู้ประนมอัญชลีแล้ววางไว้ที่เท้าของฤๅษี ศีรษะของฤๅษีผู้มีชฎาก็พึงแตกออกเป็นเจ็ดเสี่ยงแม้เพราะชฎานั้น

10.

๑๐.

Sakāsanuṭṭhāya athe’sibhūmiyāNihacca so dakkhiṇajānumaṇḍalaṃ,Akā mahākāruṇikassa gāravaṃSirovirūḷhañjali pupphamañjarī;

()

ลำดับนั้น ฤๅษีนั้นลุกขึ้นจากอาสนะของตนแล้วลดเข่าขวาลงบนพื้น ได้กระทำความเคารพต่อพระองค์ผู้มีพระมหากรุณา ด้วยอัญชลีประดุจช่อดอกไม้อันประดิษฐานอยู่บนศีรษะ

11.

๑๑.

Udikkhamāno vasinā samappitaṃTamañjaliṃ bhattibharena bhūpati,Atho’nametvā tanumīsakaṃ sakaṃPavandi pādamburuhāni sununo;

()

พระราชาผู้เปี่ยมด้วยความภักดี ทอดพระเนตรเห็นอัญชลีที่ฤๅษีประนมถวายแล้ว จึงน้อมพระวรกายของตนลงเล็กน้อย แล้วทรงไหว้พระบาทดุจดอกบัวของพระโอรส

12.

๑๒.

Siyā’va buddho purisāsabho ayaṃNadassanaṃ tassa siyā mamantī so,Nirūpamaṃ rūpasiriṃ samekkhiyaPayāsi niṭṭhaṃ upadhārayaṃ vasi;

()

ฤๅษีพิจารณาเห็นสิริแห่งรูปอันไม่มีสิ่งใดเปรียบแล้ว จึงถึงความตกลงใจว่า 'ท่านผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดในหมู่บุรุษแน่นอน การไม่ได้เห็นพระองค์ (ในอนาคต) จักมีแก่เรา'

13.

๑๓.

VavatthayitvevamuḷārabuddhimāVitiṇṇakaṅkho hasamīsakaṃ rudaṃ,Narindamorodhapurakkhataṃ vasīTadavasīdāpayi saṃsayaṇṇave;

()

เมื่อกำหนดใจได้อย่างนี้แล้ว ฤๅษีผู้มีปัญญาอันยิ่งใหญ่ผู้ข้ามพ้นความสงสัยแล้ว ได้ยิ้มเล็กน้อยและร้องไห้ ทำให้พระราชาผู้แวดล้อมด้วยเหล่านางสนมต้องจมลงในมหาสมุทรแห่งความสงสัย

14.

๑๔.

Tamāharitvāna pakavattimabbhutaṃPurakkhato’rodhajanassa rājino,Yatissaro saṃsayasallamuddharaṃSabandhave’nussari kāladevalo;

()

พระดาบสผู้เป็นใหญ่คือกาฬเทวละ เมื่อจะถอนลูกศรคือความสงสัยของพระราชาผู้แวดล้อมด้วยเหล่านางสนม จึงได้นำเรื่องราวอันน่าอัศจรรย์นั้นมาแสดง แล้วระลึกถึงญาติของตน

15.

๑๕.

Sakekule nāḷakanāmadārakoSayambhuno lacchati dassanaṃ iti,Tamatthamaññā samupecca taṃkulaṃTvamāha pabbajjiti bhāgineyyakaṃ;

()

เมื่อทราบเรื่องนั้นแล้ว จึงเข้าไปหาตระกูลนั้นแล้วกล่าวแก่หลานชายว่า 'เด็กชายนามว่านาฬกะในตระกูลของตนจักได้เห็นพระสยัมภู ท่านจงบวชเถิด'

16.

๑๖.

Nirāmayaṃ pañcamavāsaramhi soVarorasaṃ vāsitagandhavārinā,Pavattamāne bhavane mahāmaheNahāpayi bhūpati bandhumajjhago;

()

ในวันที่ห้าอันเป็นมงคลนั้น เมื่อมงคลพิธีอันยิ่งใหญ่กำลังดำเนินอยู่ในพระราชวัง พระราชาผู้ประทับอยู่ท่ามกลางหมู่ญาติ ได้ทรงให้พระโอรสผู้ประเสริฐสรงน้ำด้วยน้ำที่อบด้วยของหอม

17.

๑๗.

Pasatthamanvatthabhidhāna mattanoKumāramāropayituṃ parosataṃ,SavedavedaṅgapabhedakovideDvije nimantāpayi so narādhipo;

()

พระราชาทรงเชื้อเชิญพราหมณ์ทั้งหลายผู้ฉลาดในการจำแนกพระเวทและเวทางค์จำนวนมากกว่าร้อย เพื่อจะขนานพระนามอันประเสริฐและมีความหมายตรงตามพระคุณลักษณะให้แก่พระกุมารของพระองค์

18.

๑๘.

Surindarūpo suramandiropamaṃTamindirādhāranarindamandiraṃ,Janindasīho’pagatā’vanīsureAmandapūjāvidhinā’bhirādhayi;

()

พระราชาผู้ประเสริฐดุจราชสีห์ ผู้มีรูปดุจท้าวสักกะ ได้ทรงต้อนรับเหล่าพราหมณ์ที่มายังพระราชวังอันเป็นที่ประทับของพระราชาผู้เป็นที่อาศัยแห่งสิริอันเปรียบประดุจวิมานเทวดานั้น ด้วยพิธีบูชาอันยิ่งใหญ่

19.

๑๙.

Anenasiddhā samatiṃsapāramī-Sadatthasampattiparatthakārinā,Tathā’ttha saṅkhātadhanaṃ nidhānagaṃImamhi siddhaṃ sahajātiyā yato;

(5)

เพราะบารมี 30 ทัศ และทรัพย์คือประโยชน์ที่เก็บไว้ในขุมทรัพย์ สำเร็จแล้วพร้อมกับการประสูติของพระกุมารนี้ ผู้ทรงกระทำประโยชน์แก่ผู้อื่นและความถึงพร้อมแห่งประโยชน์ของตน

20.

๒๐.

Dvijehi tantibbacanadvayārahaṃSamāsasaṃkhittapadatthasaṃhitaṃ,Sutassa siddhattha’bhidhānamattanoTato’bhivohārasukhāya kārayi;

()

ลำดับนั้น พระราชาได้ทรงให้พราหมณ์ทั้งหลายตั้งพระนามพระโอรสของพระองค์ว่า 'สิทธัตถะ' อันประกอบด้วยเนื้อความแห่งบทที่ย่อรวมกันและควรแก่ถ้อยคำตามแบบแผนทั้งสอง เพื่อความสะดวกในการเรียกขาน

21.

๒๑.

Suyāmarāmaddhajamantilakkhaṇa-Subhojakoṇḍaññasudattasaññino,Ime dvijā rājasupūjitā tadāVicakkhaṇālakkhaṇapāṭhakā’bhavaṃ;

()

ในกาลนั้น พราหมณ์ทั้งหลายเหล่านี้ คือ สุยามะ, รามะ, ธชะ, มันติ, ลักขณะ, สุโภชะ, โกณฑัญญะ และสุทัตตะ ซึ่งพระราชาทรงบูชาอย่างดีแล้ว ได้เป็นผู้ฉลาดในการทำนายลักษณะ

22.

๒๒.

Subhāsubhaṃ passiya dehalakkhaṇaṃVibhāvayavho iti tesamabruvi,Samukkhipitvā’ṅgulipallavadvayaṃJanādhipaṃ sattajanā’bravuṃ dvidhā;

()

พระราชาตรัสกับพราหมณ์เหล่านั้นว่า "ท่านทั้งหลายจงพิจารณาลักษณะร่างกายที่ดีและไม่ดีแล้วอธิบายเถิด" พราหมณ์ ๗ คนยกนิ้วมือขึ้น ๒ นิ้ว แล้วกราบทูลพระราชาเป็น ๒ นัยว่า

23.

๒๓.

Sace mahārāja agāramāvaseVaroraso te paricāritindriyo,Samaṅgibhuto ratanehi sattahiBhaveyya rājā vatacakkavatya’yaṃ;

()

ข้าแต่พระมหาราช ถ้าพระโอรสผู้ประเสริฐของพระองค์ ผู้มีอินทรีย์อันคุ้มครองแล้ว จักอยู่ครองเรือน จักเป็นผู้เพียบพร้อมด้วยรัตนะ ๗ ประการ จักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิอย่างแน่นอน

24.

๒๔.

Mahādayo’yaṃ karuṇāya coditoGharā’bhigantvā yadi pabbajissati,Bhaveyya buddho’khilañeyyamaṇḍalaṃSayaṃ abhiññāya nahe’tthasaṃsayo;

()

พระโอรสนี้มีพระมหากรุณาธิคุณอันยิ่งใหญ่ ถูกกระตุ้นด้วยความกรุณา ถ้าจักเสด็จออกบรรพชาจากเรือน จักเป็นพระพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้ธรรมทั้งปวงด้วยพระองค์เอง ไม่มีข้อสงสัยในเรื่องนี้

25.

๒๕.

Kaṇiṭṭhabhūto vayasā tadantarePasatthasatthā’vagamena jeṭṭhako,Samukkhipitvā’ṅgulimekamabruviItīha koṇḍaññasamaññabhusuro;

()

ในบรรดาพราหมณ์เหล่านั้น พราหมณ์ผู้มีนามว่าโกณฑัญญะ แม้มีอายุน้อยที่สุด แต่เป็นผู้ใหญ่ด้วยการบรรลุศาสตร์ที่น่าสรรเสริญ ได้ยกนิ้วขึ้นหนึ่งนิ้วแล้วกราบทูล

26.

๒๖.

Imassa veneyyajanākatañjalīSamaṃ phusantāni vasundharātalaṃ,Subhāni bhopādatalāti sabbadāBhajanti bhatyā kamalānivālino;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พื้นพระบาททั้งสองของพระโอรสนี้อันงดงาม สัมผัสพื้นปฐพีอย่างสม่ำเสมอ ย่อมได้รับการบูชาด้วยความภักดีจากเหล่าเวไนยชนผู้ประนมมือประดุจดอกบัวเสมอ

27.

๒๗.

Imassa khemantamasesapāṇinoTipaṭṭakantārapathāvatāraṇe,Susajjitaṃ cakkayugaṃva pāramīRathamhi pādaṅkitacakkalakkhaṇaṃ;

()

เครื่องหมายจักรที่ประทับบนพระบาทของพระโอรสนี้ ดุจล้อรถที่เตรียมพร้อมแล้วในรถแห่งบารมี เพื่อนำสัตว์ทั้งปวงข้ามพ้นทางกันดารคือภพทั้งสาม

28.

๒๘.

Imassa bho kambalabheṇḍukopamaṃSumaṭṭavaṭṭāyatapaṇhimaṇḍalaṃ,Sadā padambhojanivāsalakkhiyāTanoti pīnatthanapiṇḍavibbhamaṃ;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ส้นพระบาทของพระโอรสนี้กลมกลึงและยาวสลวย ดุจลูกกลมที่ทำจากผ้าขนสัตว์ ด้วยความงามที่ประทับอยู่บนดอกบัวเสมอ ย่อมแสดงความงามดุจก้อนเนื้อที่อวบอิ่ม

29.

๒๙.

Imassa dīghaṅgulipanti vaṭṭita-Manosilālattakavattikopamā,Vibhāti bho bāhulatāya pāramī-Latāya vā nūtanapattapantiva;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แถวนิ้วพระหัตถ์และนิ้วพระบาทที่ยาวของพระโอรสนี้ ดุจแท่งหินแดงหรือแท่งครั่ง ย่อมรุ่งเรืองดุจแถวใบอ่อนของเถาวัลย์แห่งบารมีอันไพศาล

30.

๓๐.

Imassa pārevaṭapāda pāṭalāSapāṇipādā taḷuṇātikomalā,UḷārapūjāvidhisampaṭicchanePavāḷapāti’va samullasanti bho;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระหัตถ์และพระบาทของพระโอรสนี้ มีสีแดงดุจเท้าของนกพิราบ อ่อนนุ่มและละมุนยิ่งนัก ในการรับพิธีบูชาอันยิ่งใหญ่ ย่อมรุ่งเรืองดุจภาชนะปะการัง

31.

๓๑.

ImassarūpassirimandirodareSamappamāṇābhinavaṅgulīhi bho,Padissare jālakavāṭasantibhāSapāṇipādā tatajālalakkhaṇā ()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในพระวรกายอันเป็นวิมานแห่งสิริรูปของพระโอรสนี้ พระหัตถ์และพระบาทมีลักษณะเป็นตาข่าย ด้วยนิ้วพระหัตถ์และนิ้วพระบาทที่สมส่วนและอ่อนเยาว์ ย่อมปรากฏดุจบานประตูที่มีตาข่าย

32.

๓๒.

Imassa ussaṅkhapadassa gopphakāPadambujānaṃ caturaṅgulopari,Patiṭṭhitā puṇṇaghaṭesukandharā-Vilāsamāliṅgiya rājabhāsare;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อพระบาทของพระโอรสนี้ตั้งอยู่สูงขึ้นไป ๔ นิ้วเหนือพระบาทดุจดอกบัว ย่อมรุ่งเรืองด้วยความงามดุจโอบกอดความงามแห่งคอหม้อน้ำที่เต็มเปี่ยม

33.

๓๓.

Imassa dehajjutivāripūrita-Sarīrakedārabhavā phalatthino,Surattasālyodarasannibhā subhāDuveṇijaṅghā abhipīṇayantī bho;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในนาคือพระวรกายที่เต็มเปี่ยมด้วยน้ำคือรัศมีกายของพระโอรสนี้ น่องทั้งสองที่งดงามดุจน่องเนื้อทรายและดุจท้องข้าวสาลีสีแดง ย่อมทำให้ผู้ปรารถนาผลสมบูรณ์ยิ่งขึ้น

34.

๓๔.

Imassa bho jānuyugaṃ parāmasaṃAnonamanto ṭhitako mahābhujo,Sahattanā sambhavabodhisākhinoVisālasākhāya vilāsamādise;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระพาหาอันใหญ่ของพระโอรสนี้ เมื่อยืนอยู่โดยไม่ต้องก้มตัว ก็สามารถลูบคลำถึงพระชานุทั้งสองข้างได้ ย่อมแสดงความงามดุจกิ่งก้านใหญ่ของต้นโพธิ์ที่เกิดพร้อมกับพระองค์

35.

๓๕.

Imassa kosohitavatthaguyhakoAbhinnakokāsakakosakosago,Anaññasādhāraṇatādinā’yatiṃAnaṅgasaṅgāmaparammukho siyā;

()

พระคุยหฐานของพระโอรสนี้ถูกซ่อนอยู่ในฝัก ดุจองคชาตของพญาช้าง ด้วยความเป็นผู้มีลักษณะไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ในอนาคตจักเป็นผู้หันหลังให้กับการรบของกามเทพ

36.

๓๖.

Imassa bho gotamagottaketunoKalevare kañcanasattibhattaco,Suvaṇṇavaṇṇo jinacīvarassapiTanoti sobhaṃ ghanabuddharaṃsino;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในพระวรกายของพระโอรสนี้ ผู้เป็นธงชัยแห่งศากยโคตมะ มีผิวพรรณดุจทองคำบริสุทธิ์ แม้จีวรของพระชินเจ้าที่มีสีทอง ย่อมทำให้รัศมีของพระพุทธเจ้าที่หนาแน่นงดงามยิ่งขึ้น

37.

๓๗.

Imassa jambonadīpiñjarāya bhoSirisapupphassukumāracāriyāRajonumattaṃ chaviyā nalimpateSarojapatteriva vāribindavo;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ผิวพรรณของพระโอรสนี้ดุจทองชมพูนุทและดุจดอกสิรีสะอันอ่อนนุ่ม ละอองธุลีแม้เพียงเล็กน้อยย่อมไม่ติดพระฉวี ดุจหยาดน้ำไม่ติดใบบัวฉะนั้น

38.

๓๘.

Imassa lomāni kalevare vareVisuṃ visuṃ kūpagatāni sūnuno,Vilumpare rūpavilāsalakkhiyāManoramaṃ bho kamaṇikañcukassiriṃ;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เส้นพระโลมาบนพระวรกายอันประเสริฐของพระโอรสนี้ แยกกันอยู่ขุมละเส้น ย่อมชิงเอาความงามแห่งรูปอันวิลาสและความงามแห่งเสื้อเกราะอันน่ารื่นรมย์

39.

๓๙.

Imassa uddhaggamukhaṃ mukhassiriṃPadakkhiṇāvatta mapekkhino yathā,Tirokare romavitāna mindirā-Niketanindīvarakānanassiriṃ;

()

เส้นพระโลมาของพระโอรสนี้มีปลายชี้ขึ้น เวียนขวา ดุจมองดูความงามแห่งพระพักตร์ ย่อมปกปิดความงามแห่งป่าดอกบัวสีน้ำเงินอันเป็นที่อยู่ของพระลักษมี

40.

๔๐.

Imassa bhorāja sarojayoninoYathojugattaṃ ujugattamāyatiṃ,AnaññasāmaññaguṇāvakāsatoPajābhipūjāvidhibhājanaṃ siyā;

()

ข้าแต่พระราชา ความตรงของพระวรกายพระโอรสนี้ ดุจความตรงของพระพรหมผู้มีกำเนิดจากดอกบัว ในอนาคตเพราะเป็นที่ตั้งแห่งคุณอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ย่อมเป็นภาชนะแห่งการบูชาของหมู่สัตว์

41.

๔๑.

Imassa sattussadalakkhaṇaṃ subhaṃSamaṃsamaddiṭṭhasirāvaliṃ sadā,Dadhāti bho pāramidhammasipakpinoSudhantacāmīkarapiṇḍavibbhamaṃ;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ลักษณะเนื้ออูมขึ้น ๗ แห่งอันงดงามของพระโอรสนี้ มีเส้นพระเอ็นไม่ปรากฏเพราะเนื้อที่เต็มเสมอกัน ย่อมทรงไว้ซึ่งความงามแห่งก้อนทองคำบริสุทธิ์ของผู้บำเพ็ญบารมีธรรม

42.

๔๒.

Imassa puṇṇobhayakāyabhāgimaṃMigindapubbaddhasarīralakkhaṇaṃ,KudiṭṭhivādībhasirovidāraṇeNarindasāmatthiyamubbahe nakiṃ;

()

ลักษณะท่อนบนแห่งพระวรกายของพระโอรสนี้ มีส่วนแห่งกายทั้งสองข้างเต็ม ดุจพญาราชสีห์ ย่อมทรงไว้ซึ่งความสามารถของจอมนรชนในการทำลายศีรษะแห่งช้างคือพวกมิจฉาทิฐิ

43.

๔๓.

Imassu’peto ghanamaṃsavaṭṭiyāCitantaraṃso muducārupiṭṭhiyaṃ,Bhavaṇṇavā kañcanapaccarisiraṃTanoti sattuttaraṇe narādhipa;

()

ข้าแต่พระราชา พระปฤษฎางค์อันอ่อนนุ่มและงดงามของพระโอรสนี้ มีเนื้อหนาเป็นวง มีส่วนกลางหลังเต็มราบเรียบ ดุจยอดภูเขาทอง ย่อมแผ่ขยายในการพาหมู่สัตว์ข้ามพ้นมหาสมุทรแห่งภพ

44.

๔๔.

Imassa nigrodhamahīruhassivaSamappamāṇo parimaṇḍalopya’yaṃ,Kadāci dukkhātapakhinnadehinaṃParissamaṃ bho pajahe bhavañjase;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระวรกายของพระโอรสนี้มีส่วนสัดเท่ากันและกลมกลึงดุจต้นไทรใหญ่ ย่อมช่วยขจัดความเหน็ดเหนื่อยของผู้มีกายล้าเพราะความทุกข์และความร้อนในหนทางแห่งภพ

45.

๔๕.

Imassa rājittayarañjito’ttariṃKarīyamānu’ttamadhammanissano,Sumaṭṭavaṭṭo samavattakhandhakoMutiṅgakhandhoriva rāja rājate;

() (Silesa bandhanaṃ)

ข้าแต่พระราชา พระศอของพระโอรสนี้อันพระราชาทั้งสามทรงยินดีอย่างยิ่ง ทรงเปล่งเสียงแห่งพระธรรมอันประเสริฐ มีพระศออันกลมกลึงดี มีพระอังสาอันกลมกลึงเสมอกัน ย่อมรุ่งเรืองดุจคอแห่งกลองมุทิงคะ

46.

๔๖.

Imassa bho sattasahassasammitāYathā’matajjhoharaṇābhilāsino,Rasaggasā santi rasādanummukhāRasaggasaggī’tya’bhidhīyate tato;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เส้นประสาทรับรสของพระโอรสนี้มีประมาณ ๗,๐๐๐ เส้น ผู้ปรารถนาจะเสวยอมตธรรม มุ่งหน้าเพื่อลิ้มรส เพราะเหตุนั้นพระองค์จึงได้พระนามว่า "ผู้มีรสอันเลิศ"

47.

๔๗.

Imassa’nubyañjanatārakākuleAnantarūpāyatanambaro dare,VirocatebārasamīsasirivaNarindasīhassahanūpamāhanū;

()

พระหนุของพระโอรสนี้มีอนุพยัญชนะดุจดวงดาว ในท้องฟ้าคือพระพักตร์อันเป็นที่ตั้งแห่งรูปอันหาที่สุดมิได้ มีพระหนุดุจคางของราชสีห์ผู้เป็นจอมนรชน ย่อมรุ่งเรืองดุจพระอาทิตย์ ๑๒ ดวง

48.

๔๘.

Imassa tāḷisatidantapanti bhoPahūtajivhārathikaṃ carantiyā,Manuññavāṇivanitāya tatvatePasatthamuttāvalilīlamāyatiṃ;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แถวแห่งพระทนต์ ๔๐ ซี่ของพระโอรสนี้ มีพระชิวหาอันกว้างใหญ่ดุจรถที่แล่นไป ดุจสตรีผู้มีวาจาอันน่ารื่นรมย์ ในความเป็นจริง ย่อมมีความงามดุจสร้อยไข่มุกอันน่าสรรเสริญ

49.

๔๙.

Imassa javhāvarakaṇṇikāvaheMukhambuje saccasugandhavāsite,Samappamāṇā dasanāvalī subhāVibhāti kiñjakkhatatīva bhūpatī;

()

ข้าแต่พระราชา แถวแห่งพระทนต์อันงดงามของพระโอรสนี้ มีพระชิวหาอันประเสริฐดุจเกสรดอกบัว ในพระโอษฐ์ดุจดอกบัวอันอบอวลด้วยกลิ่นหอมแห่งสัจจะ มีขนาดเท่ากัน ย่อมรุ่งเรืองดุจแถวเกสรดอกไม้

50.

๕๐.

Imassa bho khaṇḍitasaṅkhapaṇḍarāDvijāvalī nibbivarantarāyatiṃ,Samubbhavāyuttilatāya tāyatiMukhālavāḷe mukulāvalissiriṃ;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แถวแห่งพระทนต์ของพระโอรสนี้ขาวดุจสังข์ที่ขัดแล้ว ไม่มีช่องว่าง ย่อมรักษาความงามแห่งแถวแห่งดอกตูมในกระพุ้งพระโอษฐ์ เพื่อความเกิดขึ้นแห่งเถาวัลย์คือพระรัศมีอันเหมาะสม

51.

๕๑.

Imassa pīṇānanacandacandikāSusukkadāṭhāvali saccavādino,Padissate dhammataḷākakīḷaneKatābhilāsārivahaṃsamālinī;

()

แถวแห่งพระเขี้ยวแก้วอันขาวสะอาดของพระโอรสนี้ ผู้กล่าวสัจจะ มีพระพักตร์อิ่มเอิบดุจพระจันทร์ ย่อมปรากฏดุจฝูงหงส์ที่ปรารถนาจะเล่นในสระแห่งธรรม

52.

๕๒.

Imassa cānuttaradhammadesanā-Taraṇyamālolalakārarūpinī,Pahūtajivhā bhavasāgarā’yatiṃNarinda pāraṃ janatā’vatāraye;

()

ข้าแต่พระราชา พระธรรมเทศนาอันยอดเยี่ยมของพระกุมารนี้ มีพระชิวหาอันแผ่ไปกว้างขวางเป็นรูปเรืออันไหวเด่น ย่อมจะยังหมู่ชนให้ข้ามพ้นมหาสมุทรแห่งภพไปสู่ฝั่งโน้นในอนาคต

53.

๕๓.

Imassa bho brahmasaropamo sadāSahassadhā’yaṃ karavīkarāvato,ManoharaṭṭhaṅgasamaṅgisussaroSasotakānaṃ maṇikuṇḍalāyate;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระสุรเสียงของพระกุมารนี้เปรียบด้วยเสียงแห่งพรหมเสมอ มีนัยตั้งพันประการ ดุจเสียงนกการเวก มีพระสุรเสียงอันไพเราะประกอบด้วยองค์ ๘ ประการอันน่ารื่นรมย์ ย่อมเป็นดุจตุ้มหูมณีแก่ผู้มีโสตทั้งหลาย

54.

๕๔.

Imassa nīlaṃ nayanuppalañcayaṃNirūpame rūpavilāsamandire,Niropitaṃ bho maṇisīhapañjara-Dvayaṃva bhāse kusalena kenaci;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ดวงพระเนตรทั้งคู่ของพระกุมารนี้มีสีนิลดุจดอกอุบลเขียว ประดิษฐานอยู่ในวิมานคือความงามแห่งรูปอันหาที่เปรียบมิได้ ย่อมรุ่งเรืองดุจช่องหน้าต่างแก้วมณีคู่หนึ่งที่นายช่างผู้ฉลาดบางคนประดิษฐ์ไว้

55.

๕๕.

Imassa pāṭhīnayugaṃ’va dissateVisiṭṭharūpāyatanāpagāsayaṃ,Subhaṃ gavacchāpavilocanopamaṃMaṇippabhaṃ gopakhumadvayaṃ sadā;

()

ขนพระเนตรทั้งคู่ของพระกุมารนี้มีรัศมีดุจแก้วมณีอันงดงาม เปรียบได้กับดวงตาของลูกโค ปรากฏอยู่เสมอในแม่น้ำคือรูปายตนะอันวิเศษ ดุจปลาปาทีนคู่หนึ่ง

56.

๕๖.

Imassā uṇṇā bhamukantarubbhavāḶāṭamajjhopagatā virocati,Yadatthi sañajhāghanarājimajjhagaṃSasaṅkahīnaṃ sasimaṇḍalaṃ tathā ()

พระอุณาโลมของพระกุมารนี้เกิดขึ้นในระหว่างพระขนง สถิตอยู่ ณ ท่ามกลางพระนลาฏ ย่อมรุ่งเรืองดุจดวงมณฑลของพระจันทร์อันปราศจากมลทินท่ามกลางแถวเมฆในยามเย็นฉะนั้น

57.

๕๗.

Imassa uṇhīsakasīsalakkhaṇaṃSadhammarajjissariyaṃ anāgate,Kariyamānassa hi cakkavattinoDadhāti uṇhīsakasisavibbhamaṃ;

()

พระเศียรอันมีลักษณะเป็นอุณหิสของพระกุมารนี้ ย่อมทรงไว้ซึ่งความงามแห่งพระเศียรมีอุณหิสของพระเจ้าจักรพรรดิผู้จะทรงครองความเป็นใหญ่ในธรรมราชาในอนาคต

58.

๕๘.

Imassa bhumissara supakpatiṭṭhita-Padaṅkite cakkayugamhi dissare,Arāsahassāni ca neminābhiyoTivaṭṭarekhā sirivacchakādayo;

()

ข้าแต่พระราชา บนกงจักรคู่ที่ปรากฏ ณ พื้นพระบาทอันประดิษฐานลงอย่างเรียบเสมอกันของพระกุมารนี้ ย่อมปรากฏซี่กำพันซี่ พร้อมทั้งกงและดุม เส้นเวียนสามรอบ และรูปสิริวัจฉะเป็นต้น

59.

๕๙.

Imehi battiṃsatilakkhaṇehi bhoAsītyanubyañjanalakkhaṇehi’pi,Samujjalanto purisāsabhotyayaṃBhaveyya buddho bhavabandhanacchido;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระบุรุษผู้ประเสริฐนี้ผู้รุ่งเรืองด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการเหล่านี้ และด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ จักได้เป็นพระพุทธเจ้าผู้ตัดเครื่องผูกแห่งภพได้สิ้นเชิง

60.

๖๐.

Sasotamāpāthagatāya tāvadeDvijassa vitthārakathāya codito,Apucchi rājā kimayaṃ samekkhiyaAnāgate brāhmaṇa pabbajissati;

()

ในลำดับนั้น พระราชาผู้ทรงสดับถ้อยคำอันพิสดารของพราหมณ์นั้นแล้ว ทรงถูกกระตุ้นเตือนจึงตรัสถามว่า 'ข้าแต่พราหมณ์ พระกุมารนี้เห็นสิ่งใดเล่า จึงจะออกบวชในอนาคต'

61.

๖๑.

Kadāci uyyānagato mahāpatheJarārujāmaccuvirūpadassanaṃ,Vidhāya nibbintamano bhavattayeTapodhanaṃ passiya pabbajissati;

()

ในกาลบางคราว เมื่อพระกุมารเสด็จไปสู่พระราชอุทยาน ทอดพระเนตรเห็นรูปอันไม่น่าปรารถนาคือคนแก่ คนเจ็บ และคนตายบนทางใหญ่ ทรงมีพระทัยเบื่อหน่ายในภพทั้งสาม เมื่อได้เห็นผู้มีตบะเป็นทรัพย์แล้ว ก็จักออกบรรพชา

62.

๖๒.

Itiha vatvāna sakaṃsakaṃ gharaṃTato’pagantvā’ddhanimittapāṭhakā,Mahallakā’dāni mayanti sunavoTamānupabbajjitumovadiṃsu te;

()

พวกพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะเหล่านั้น ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วก็พากันกลับไปยังเรือนของตนๆ แล้วกล่าวสอนบุตรทั้งหลายว่า 'บัดนี้พวกเราแก่เฒ่าแล้ว พวกเจ้าจงบวชตามพระกุมารนั้นเถิด'

63.

๖๓.

Dvijesu vuddhesu matesu sattasuAyaṃhi koṇḍaññasamavhayo sudhī,Mahāpadhānaṃ purisāsabho’dhunāKaroti sutvā karuṇāya codito;

()

เมื่อพราหมณ์ผู้เฒ่าทั้ง ๗ ท่านล่วงลับไปแล้ว ท่านโกณฑัญญะผู้มีปัญญาดีท่านนี้แล เมื่อได้ทราบข่าวถูกกระตุ้นด้วยความกรุณา จึงได้บำเพ็ญความเพียรอย่างยิ่งยวดของบุรุษผู้ประเสริฐในกาลนี้

64.

๖๔.

Samānaladdhihi kulesu tesu hiCatuhi vippehi saha’ntapañcamo,Atho’ruvelaṃ upagamma pabbajiBhaviṃsu tepañci’dha pañcavaggiyā;

()

ท่านโกณฑัญญะพร้อมด้วยพราหมณ์อีก ๔ ท่านผู้มีความเห็นเสมอกันในตระกูลเหล่านั้น รวมเป็น ๕ ท่าน ได้พากันไปยังตำบลอุรุเวลาแล้วบวช พราหมณ์ทั้ง ๕ ท่านนั้นได้เป็นพระปัญจวัคคีย์ในโลกนี้

65.

๖๕.

Kadāci laddhā pariyantasāgaraṃImaṃ catuddīpikarajjamatrajaṃ,Jitārivaggaṃ vicarantamambareKaromi paccakkhamahanti cintiya;

()

ในกาลบางคราว พระราชาทรงดำริว่า 'เราจักกระทำราชสมบัติในทวีปทั้ง ๔ อันมีมหาสมุทรเป็นขอบเขตนี้ ให้เป็นที่ประจักษ์แก่พระโอรสผู้ชนะหมู่ศัตรูและผู้จะเที่ยวไปในอากาศ'

66.

๖๖.

NimittarūpakkhipathappavesanaṃNivāraṇatthaṃ tanijarājasūnunā,Narādhipo so purisehi sabbathāDisāsu rakkhāvaraṇaṃ akārayi;

()

พระราชาพระองค์นั้นทรงให้จัดเวรยามป้องกันไว้ในทิศทั้งปวงด้วยกำลังพล เพื่อป้องกันมิให้พระราชโอรสของพระองค์เสด็จไปสู่หนทางที่จะทอดพระเนตรเห็นนิมิตเหล่านั้น

67.

๖๗.

Ayaṃ kumāro yadi cakkavattivāBhaveyya sambodhipadaṃ labheyyavā,Sakekule khattiyabandhavehi soPurakkhatoyeva carissataṃ iti;

()

พระกุมารนี้ หากจักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ หรือจักได้บรรลุพระสัมโพธิญาณก็ตาม พระองค์ก็จักแวดล้อมด้วยเหล่ากษัตริย์ผู้เป็นพระญาติในตระกูลของพระองค์เองเท่านั้น

68.

๖๘.

Kumāranāmaṭṭhapanamhi vāsareSahassamattesu kulesva’sitiyā,Adāsi paccekajano paṭissavaṃPadātukāmova visuṃvisuṃ sute;

()

ในวันขนานพระนามพระกุมารนั้น ชนแต่ละคนในตระกูลทั้ง ๘ หมื่นตระกูล ได้ให้คำปฏิญาณว่ายินดีจะถวายบุตรของตนๆ เพื่อเป็นบริวารแด่พระกุมาร

69.

๖๙.

Asesadosāpagatā sukhedhi tāSuvaṇṇakumbhorupayodharo na tā,Anekadhātī varavaṇṇagabbi tāSapaccupaṭṭhāpayi taṅkhaṇepi tā;

()

ในขณะนั้น พระราชาทรงจัดให้นางนมจำนวนมากผู้ปราศจากโทษทั้งปวง มีความสุข มีถันอวบอัดดุจหม้อทองคำ และมีผิวพรรณอันผุดผ่อง คอยเฝ้าปรนนิบัติพระกุมารนั้น

70.

๗๐.

Taḷākatīramhi taraṅgabhāsureYatheva haṃsyā kalahaṃsapotakaṃ,Mahesiyā’ṅke sayane sitatthareSuvāsare bhupati puttamaddasa;

()

ในวันอันเป็นมงคล พระราชาได้ทอดพระเนตรเห็นพระโอรสผู้ประทับอยู่บนพระเพลาของพระมเหสีบนที่บรรทมอันปูลาดด้วยผ้าขาว ดุจลูกหงส์ในอ้อมอกของแม่หงส์ ณ ริมสระโบกขรณีอันรุ่งเรืองด้วยระลอกคลื่น

71.

๗๑.

Adiṭṭhaputtānanapaṅkajā ciraṃLahuṃ parikkhīṇavayoguṇā ito,Cutā’va māyājanani nirāmayāUpāvisi sattamavāsare divaṃ;

()

พระราชมารดามายาผู้หาได้ทอดพระเนตรเห็นพระพักตร์อันดุจดอกบัวของพระโอรสได้นานไม่ ทรงสิ้นพระชนมายุจากโลกนี้ไปอย่างรวดเร็ว และได้เสด็จสู่สวรรค์ในวันที่ ๗ โดยปราศจากโรคาพยาธิ

72.

๗๒.

Mahesimāyābhaginī tadā mahā-Pajāpatigotamināmarājinī,Nijaṃ kumāraṃ bharaṇāya dhātinaṃVidhāya bhāraṃ paṭijaggi taṃ sayaṃ;

()

ในกาลนั้น พระนางมหาปชาบดีโคตมีผู้เป็นพระกนิษฐาของพระมเหสีมายา ได้ทรงมอบหมายพระโอรสของพระนางเองให้แก่นางนมทั้งหลายเลี้ยงดู ส่วนพระนางเองได้ทรงปรนนิบัติเลี้ยงดูพระกุมารด้วยพระองค์เอง

73.

๗๓.

Tadā’bhavuṃ dīpasikhā jagantayeKalebaro’bhāsalavena sununo,Vinaṭṭhatejāriva raṅgadīpikāVimānadipesu kathāvakā’ttano;

()

ในกาลนั้น เปลวประทีปทั้งหลายในโลกทั้งสามต่างก็อับแสงลงด้วยรัศมีเพียงส่วนน้อยจากพระวรกายของพระโอรส ดุจแสงประทีปบนเวทีที่สิ้นแสงไป และดุจแสงประทีปในวิมานที่หมดความสำคัญไปเอง

74.

๗๔.

Vicittabhummattharaṇe abhikkhaṇaṃSajannukehā’cari mandirodare,Mahāvanasmiṃ maṇivālukātaleVijambhamānoriva sihapotako;

()

พระกุมารทรงคลานด้วยพระชานุบ่อยครั้งภายในปราสาทบนพื้นอันปูลาดด้วยพรมอันวิจิตร ดุจลูกราชสีห์ที่กำลังเริงร่าอยู่บนพื้นทรายแก้วในป่าใหญ่

75.

๗๕.

Sutassa kīḷāpasutassa mandi reBhamantabimbaṃ maṇidappaṇoda reNibaddhamaddakkhi carantamamba reYatheva cakkaṃ ratanaṃ mahībhu jo;

()

พระราชาได้ทอดพระเนตรเห็นพระฉายของพระโอรสผู้กำลังทรงเพลิดเพลินในการเล่น เคลื่อนไหวไปมาในกระจกแก้วมณีภายในปราสาท ดุจพระเจ้าจักรพรรดิทอดพระเนตรเห็นจักรแก้วเคลื่อนไปในอากาศฉะนั้น

76.

๗๖.

Tadaṅghiviññāsavasena bhumiyāVajantamaṅko’panidhāya bhumipo,Tadā’bhinicchārita māsabhiṃ giraṃIdāni maṃ sāvaya puttamabruvi;

()

พระราชาทรงประคองพระโอรสผู้กำลังดำเนินไปบนพื้นดินด้วยการย่างพระบาทนั้นขึ้นวางบนพระเพลา แล้วตรัสว่า 'ลูกรัก บัดนี้เจ้าจงเปล่งวาจาอันองอาจให้พ่อได้ฟังเถิด'

77.

๗๗.

NibaddhamantomaṇivedikātaleMukhendubimbuddharaṇe payojayaṃ,Sayaṃ palambhesi amaccasūnavoVayena mando’pi amandabuddhimā;

()

พระกุมารผู้มีพระปัญญามิได้น้อยเลย แม้จะมีพระชนมายุยังน้อย ก็ทรงพยายามชูพระพักตร์อันดุจดวงจันทร์ขึ้นเหนือแท่นแก้วมณีภายในปราสาทอยู่เสมอ ส่วนเหล่าบุตรของอำมาตย์ต่างพากันโหนตัวเล่นอยู่ใกล้ๆ

78.

๗๘.

Uḷārasokaṃ pitucittasambhavaṃTilokadīpo nijapuññatejasā,Tamopabandhaṃ bhuvano’darubbhavaṃNirākari bālaravī’va raṃsinā;

()

พระกุมารผู้เป็นประทีปแห่งโลกทั้งสาม ได้ทรงขจัดความโศกอันใหญ่หลวงที่เกิดขึ้นในพระทัยของพระบิดา และขจัดความมืดมิดที่เกิดขึ้นในภายในโลกด้วยเดชแห่งพระบุญญาธิการของพระองค์ ดุจดวงอาทิตย์แรกอุทัยขจัดความมืดด้วยรัศมีฉะนั้น

79.

๗๙.

VikiṇṇalājākusumākulañjaseVitānaraṅgaddhajanibbharambare,Pure tahiṃ maṅgalakiccasammataṃKadāci rañño bhavi vappamaṅgalaṃ;

()

ในกาลครั้งหนึ่ง ณ พระนครนั้น ได้มีพระราชพิธีวัปปมงคลอันถือเป็นมงคลกิจที่สำคัญของพระราชา บนท้องถนนเกลื่อนกลาดไปด้วยข้าวตอกและดอกไม้ที่โปรยปรายไว้ และท้องฟ้าก็สะพรั่งไปด้วยเพดานและธงทิวหลากสี

80.

๘๐.

Sugandhamālābharaṇādimaṇḍita-Pasādhitā kāpilavatthavā narā,Sakiṅkarā kammakarā’pi kappitāTato tato sattipatiṃsu taṃ kulaṃ;

()

ชาวเมืองกบิลพัสดุ์ทั้งหลายต่างตกแต่งร่างกายด้วยของหอม มาลัย และเครื่องประดับ พร้อมด้วยเหล่าคนรับใช้และคนงานที่เตรียมตัวมาอย่างดี ต่างพากันหลั่งไหลมาจากทิศต่างๆ สู่สถานที่ประกอบพิธีนั้น

81.

๘๑.

MahaccasenāyapurakkhatohisoUḷārarājiddhisamujjalaṃtatoPayāsikammantapadesamatrajaṃKumāramādāyapurindadopamo;

()

พระราชาผู้เปรียบดุจท้าวสักกะ ทรงรุ่งเรืองด้วยพระราชฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ ได้ทรงพาพระโอรสเสด็จไปยังสถานที่ประกอบพิธีแรกนาขวัญ โดยมีกองทัพใหญ่แวดล้อมไป

82.

๘๒.

Chaṇamhi tasmiṃ manuvaṃsaketunoManoramaṃ maṅgalanaṅgalādikaṃ,Suvaṇṇapaṭṭehi parikkhaṭaṃka mahā-Janassa’pī rūpiyapaṭṭachāditaṃ;

()

ในงานพิธีนั้น ไถอันเป็นมงคลและเครื่องมืออื่นๆ ของพระราชาผู้เป็นธงชัยแห่งราชวงศ์มนู ได้ถูกหุ้มด้วยแผ่นทองคำ ส่วนของมหาชนก็ถูกหุ้มด้วยแผ่นเงิน

83.

๘๓.

VisālasākhākulajambusākhinoVidhāya heṭṭhā sayane mahārahe,Nijaṃ kumāraṃ sajano janādhipoSamārahī sampati vappamaṅgalaṃ;

()

พระราชาพร้อมด้วยหมู่ชน ได้ทรงจัดที่บรรทมอันมีค่าไว้ใต้ต้นหว้าที่มีกิ่งก้านสาขาแผ่ไพศาล แล้วทรงนำพระโอรสไปประทับ จากนั้นจึงทรงเริ่มพระราชพิธีวัปปมงคลในลำดับนั้น

84.

๘๔.

Kumārarakkhāvaraṇāyu’paṭṭhitāTamussavaṃ dhātijanā vipassituṃ,Apakkamitvā bahi sāṇito khaṇaṃPamattarūpā vicariṃsvi’tocito;

()

เหล่าพี่เลี้ยงที่คอยอารักขาพระกุมาร ได้พากันออกไปจากม่านชั่วขณะ เพื่อจะดูงานพิธีนั้น และได้เที่ยวไปอย่างประมาท

85.

๘๕.

Pariggahetvā’namapāna māsaneNisajja pallaṅka malattha bandhiya,Jinaṅkuro nīvaraṇehi nissaṭaṃVivekajaṃ jhānamagādhabuddhimā;

()

พระหน่อพระชินเจ้าผู้มีพระปัญญาอันลึกซึ้ง ได้ทรงนั่งขัดสมาธิบนอาสนะ ทรงกำหนดลมหายใจเข้าออก แล้วทรงเข้าปฐมฌานอันเกิดจากวิเวก ปราศจากนิวรณ์ทั้งหลาย

86.

๘๖.

Vipassa puttassu’pavesanaṃ tahiṃDumassa chāyāya nivattataṃ tathā,Pavandi rājā paṭihārikākathā-Pacoditoputtamupecca taṅkhaṇe;

()

ทรงเห็นพระโอรสประทับอยู่ ณ ที่นั้น และทรงเห็นเงาไม้หยุดนิ่งอยู่อย่างนั้น พระราชาผู้ถูกกระตุ้นด้วยเรื่องราวอันเป็นปาฏิหาริย์ จึงเสด็จเข้าไปหาพระโอรสในขณะนั้นแล้วถวายบังคม

87.

๘๗.

Kalāsu vujjāsu ca puttamattanoVinetukāmo vinayakkhamaṃ pitā;

PasatthasatthantarapāradassinaṃKadāci vippācariyaṃ kirā’nayi;

()

พระบิดาผู้ทรงประสงค์จะฝึกฝนพระโอรสผู้ควรแก่การฝึกฝนในศิลปะและวิชาการ ได้ทรงนำพราหมณาจารย์ผู้เชี่ยวชาญในศาสตร์ต่างๆ มาในกาลครั้งหนึ่ง

88.

๘๘.

Samappitaṃ taṃ guruno karambujeSadevalokassa guruṃ sagāravaṃ,Mahīsuro so jalabindunā yathāSuduttarāgādhamahodadhīrasaṃ;

()

พระราชาผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน ได้ทรงมอบพระกุมารผู้เป็นครูของโลกพร้อมด้วยเทวดา ให้แก่พระอาจารย์ด้วยความเคารพ ดุจการพยายามตวงน้ำในมหาสมุทรอันลึกซึ้งที่ข้ามได้ยากยิ่งด้วยหยาดน้ำ

89.

๘๙.

Savaṇṇabhedaṃ sanighaṇṭukeṭubhaṃAthabbabedeni’nihāsapañcamaṃ,Tivedamuddesapadena duddasaṃTathā kalāsippataṃ nibodhayī;

()

พระกุมารได้ทรงเรียนรู้ไตรเพทพร้อมด้วยส่วนประกอบต่างๆ คือ วรรณเภท นิฆัณฑุ เกตุภะ และอถรรพเวทกับอิติหาสะเป็นที่ ๕ ซึ่งยากที่จะเข้าใจด้วยบทแห่งการแสดง และศิลปะต่างๆ

90.

๙๐.

Anaññasādhāraṇapuññavāsanā-Vidhūtasammohavisuddhabuddhino,Samattavijjā sakalākalā dhiyāKalampi nālaṃ bahubhāsanena kiṃ;

()

พระกุมารผู้มีพระปัญญาบริสุทธิ์ ปราศจากความหลงผิดด้วยบุญบารมีอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ได้ทรงสำเร็จวิชาและศิลปะทั้งปวงด้วยพระปัญญา จะกล่าวอะไรมากไปกว่านี้เล่า เพราะแม้เพียงเล็กน้อยก็ยังไม่เพียงพอที่จะพรรณนา

91.

๙๑.

Na kevalaṃ tassa kalebaraṃ bahiVibhāti battiṃsatilakkhaṇehi bho,Bhusaṃ tadabbhantaravatthu dippateSubuddhasatthantaralakkhaṇehī’pi;

()

ดูก่อน ท่านทั้งหลาย ไม่ใช่เพียงแต่พระกายภายนอกของพระองค์เท่านั้นที่รุ่งเรืองด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ แต่พระสภาวะภายในของพระองค์ก็รุ่งเรืองด้วยลักษณะแห่งพระสัทธรรมอันดีงามยิ่งนัก

92.

๙๒.

Tilocanassā’pi tilokacakkhunoAyaṃ viseso nayanehi dissate,Lalāṭanetto purimo nasobhatiParo’va abbhattarañāṇalocano;

()

ความพิเศษนี้ปรากฏในดวงตาของพระองค์ผู้เป็นดวงตาแห่งโลกทั้งสาม แม้ของพระศิวะผู้มีสามตา ดวงตาที่หน้าผากก็ไม่รุ่งเรืองเท่าดวงตาแห่งญาณภายในของพระองค์

93.

๙๓.

Anubbajanto navayobbanassiriṃYasopabandhena sake niketane,Pavaḍḍhi dhīro sakalaṃ kalāntaraṃKalānidhī raṃsicayeni’va’mbare;

()

พระกุมารผู้ทรงปรีชา ได้ทรงเจริญวัยขึ้นในพระราชนิเวศน์ของพระองค์ พร้อมด้วยเกียรติยศอันรุ่งเรือง และทรงเชี่ยวชาญในศิลปะทั้งปวง ดุจดวงจันทร์ที่เจริญขึ้นในท้องฟ้าพร้อมด้วยรัศมีฉะนั้น

94.

๙๔.

Upaḍḍhagaṇḍāhitadāṭhikāya soYasodhano soḷasavassiko yadā,KapolaphuṭṭhañjanadānarājiyāKari yathā bāladasaṃ vyatikkami ()

เมื่อพระกุมารผู้มีพระยศนั้นมีพระชนมายุ ๑๖ พรรษา ทรงมีพระทนต์เขี้ยวปรากฏขึ้นที่พระปรางค์ทั้งสองข้าง ดุจพญาคชสารที่มีแนวแห่งน้ำมันตกมันปรากฏที่กระพุ้งแก้ม และทรงก้าวล่วงวัยเด็กไปแล้ว

95.

๙๕.

Tadā narindo suramandiro’pamaṃUtuttayānucchavikaṃ manoramaṃ,Payojayitvāna paviṇasippikeSutāya kārāpayi mandirattayaṃ;

()

ในกาลนั้น พระราชาได้ทรงให้ช่างผู้ชำนาญสร้างปราสาทสามหลังสำหรับพระโอรส อันงดงามดุจวิมานของเทวดา เหมาะสมกับฤดูทั้งสาม

96.

๙๖.

Nisitasambādhatalaṃ nivārita-Saronilaṃ phassitasihapañjaraṃ,Mahivataṃsaṃ navabhumikaṃ gharaṃBabhuva rammaṃ bhuvi rammanāmikaṃ;

()

ปราสาทเก้าชั้นอันเป็นเครื่องประดับแห่งแผ่นดินนั้น มีพื้นราบเรียบ ปราศจากลมที่พัดมาจากสระน้ำ มีสีหบัญชรที่ปิดสนิท ได้เป็นที่รื่นรมย์ในโลก และมีชื่อว่า 'รัมมะ'

97.

๙๗.

Sasikara’mbhodhararāvanibbhara-Vitāna mugghāṭakavāṭabandhanaṃ,Surammanāmaṃ hataghammamindirā-Nivāsarammaṃ bhavi pañcabhūmikaṃ;

()

ปราสาทชื่อสุรัมมะ มี ๕ ชั้น น่ารื่นรมย์ เป็นที่อยู่ของความรุ่งเรือง ปราศจากความร้อน มีเพดานและบานประตูที่เปิดออกได้ ซึ่งเต็มไปด้วยเสียงของเมฆและแสงจันทร์

98.

๙๘.

Ahiṇhasituṇbhaguṇehi pāvuseSukhānulomaṃ samasattabhumikaṃ,Suphassitā’phassitasihapañjaraṃSubhaṃ subhaṃ nāma niketanaṃ bhavi;

()

ในฤดูฝน เป็นที่อยู่ชื่อสุภะ งามยิ่ง มี ๗ ชั้นเท่ากัน เป็นที่สบายด้วยคุณสมบัติที่ปราศจากความหนาวและความร้อน มีสีหบัญชรที่เปิดปิดได้

99.

๙๙.

Vayonupattassa narindasununoUḷārarājiddhivilāsadassane,Katā’bhilāso janako janādhipoPadātukāmo nijarajjasampadaṃ;

()

พระชนกผู้เป็นใหญ่ในหมู่ชน ทรงมีความปรารถนาที่จะแสดงความรุ่งเรืองแห่งราชสมบัติอันโอฬารของพระราชโอรสผู้ถึงวัยหนุ่ม และทรงประสงค์จะประทานสมบัติแห่งราชย์ของพระองค์

100.

๑๐๐.

Vasanti ce yobbanahāridārikāNarindasandesaharehi pesayiSa sākiyānaṃ sacivehi sāsane;

()

พระองค์ได้ส่งราชทูตไปยังเหล่าอำมาตย์ของพวกเจ้าศากยะด้วยพระราชสาส์นว่า หากมีเด็กหญิงผู้งดงามในวัยสาวอาศัยอยู่ (ก็จงส่งมา)

101.

๑๐๑.

Nivedayuṃ yobbanagabbitassa teNakiñcisikappāyatana’ntadassino,Sutassa dārābharaṇāya dhītaroKathannu dassāma mayanti khattiyā;

()

เหล่ากษัตริย์ศากยะเหล่านั้นได้กราบทูลว่า พวกเราจะมอบธิดาเพื่อเป็นภรรยาแก่พระโอรสผู้เย่อหยิ่งในความเป็นหนุ่ม และไม่ปรากฏว่าได้ศึกษาศิลปะศาสตร์ใดๆ ได้อย่างไร

102.

๑๐๒.

Sutena taṃ rājasutena coditoPitā carāpesi puramhi bheriyo,Mama’trajo kāhati sippadīpanaṃItoparaṃ sattamavāsare iti;

()

พระบิดาถูกพระราชโอรสกระตุ้น จึงให้ประกาศกลองในเมืองว่า 'พระโอรสของเราจะแสดงศิลปะในวันที่ ๗ จากนี้ไป'

103.

๑๐๓.

Varo kumāro hi kumāravikkamoKalāpasannaddha kalebaro tadā,Vipassataṃ bandhujanānamosariAnappadappo raṇakeḷimaṇḍalaṃ;

()

ในกาลนั้น พระกุมารผู้ประเสริฐ ผู้มีกำลังกล้าหาญดุจกุมาร ผู้มีพระวรกายสะพายแล่งธนู ผู้มีความองอาจไม่น้อย ได้เสด็จไปยังลานการแสดงศิลปะการต่อสู้ ท่ามกลางเหล่าญาติที่กำลังมองดู

104.

๑๐๔.

Dhanuddharo so paṭhamaṃ sake bhujeSahassathāmaṃ sasaraṃ sarāsanaṃ,Vidhāya poṭhesi jiyaṃ vasundharā-Vidāraṇākāramahāravaṃ ravi;

()

เป็นอันดับแรก พระองค์ผู้ทรงธนู ทรงยกธนูที่มีกำลังขนาดคนพันคนยกพร้อมด้วยลูกศรขึ้นบนพระพาหา แล้วทรงดีดสายธนูให้มีเสียงกึกก้องราวกับจะทำให้แผ่นดินแยก

105.

๑๐๕.

Catuddisā’dharadhanuddharā mamaṃKarontu lakkhaṃ nijakhāṇapattiyā,Itīha vatvā saravāraṇena soAbhutapubbaṃ sarasippamāhari;

()

ตรัสอย่างนี้ว่า 'เหล่านักยิงธนูผู้ทรงธนูทั้ง ๔ ทิศ จงยิงลูกศรมาที่ตัวเราให้เป็นเป้า' แล้วทรงแสดงศิลปะแห่งศรอันไม่เคยมีมาก่อนด้วยการป้องกันลูกศรเหล่านั้น

106.

๑๐๖.

Catuddisāyaṃ caturo dhanuddhareMame’kabāṇena haṇāma’haṃ iti,Akāsi tadadīpayamaññathā’bbhutaṃSa cakkavedhavhayasippadīpanaṃ;

()

ทรงแสดงศิลปะที่เรียกว่า 'จักกเวธะ' อันน่าอัศจรรย์ยิ่ง โดยตรัสว่า 'เราจะยิงนักยิงธนูทั้ง ๔ ทิศด้วยลูกศรเพียงดอกเดียว'

107.

๑๐๗.

Sarehi veṇyā’yatayaṭṭhirajjukaṃSarehi cā’rohaṇamaṇḍapālayaṃ,Sarehi pākārataḷākapaṅkajaṃSarehi vassaṃ itisippamāhari;

()

ทรงแสดงศิลปะเช่นนี้ คือ ด้วยลูกศร ทรงทำบันไดลูกศร ด้วยลูกศร ทรงทำศาลาสำหรับขึ้น (ช้าง) ด้วยลูกศร ทรงทำกำแพง สระบัว และด้วยลูกศร ทรงทำฝน

108.

๑๐๘.

Mahāsatto lokappabhavamasamaṃ sippajātaṃ janānaṃTadā saṃdassesi muditahadayā sākiyā dārikāyo,Upaṭṭhāpesuṃ tā suratiratisaṅgāmacaturāSahassānaṃ tāḷisatiparimitā nāṭikā’suṃ gharesū;

()

ในกาลนั้น พระมหาบุรุษได้ทรงแสดงศิลปะอันไม่มีใครเสมอเหมือนที่เกิดขึ้นในโลกแก่ชนทั้งหลาย เหล่าธิดาของศากยะผู้มีใจยินดีได้มาปรนนิบัติ พระองค์มีนางฟ้อนรำผู้ฉลาดในกามกรีฑาจำนวนสี่หมื่นนางอยู่ในปราสาท

Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānanda dānanidāne jinavaṃsadīpe avidūrenidāne lakkhaṇapaṭiggahaṇa kumārasambharaṇādi pavatti paridipo aṭṭhamo saggo.

สรรคที่ ๘ ว่าด้วยเรื่องราวการรับลักษณะ การบำรุงกุมาร เป็นต้น ในอวิทูเรนิทาน แห่งชินวงศ์ทีปะ ซึ่งเป็นนิทานที่ให้ความสุขแก่ใจของกวีทั้งปวง ที่พระยติชื่อเมธานันทะรจนาไว้ จบลงเพียงเท่านี้

1.

๑.

Iti vihite sati sippadīpanasmiṃTadabhimukhe’tarakhattiyā’tisūrā,Apagatamānamadābhaviṃsumañño(Taruṇamigindamukhe)va mattadanti;

()

เมื่อการแสดงศิลปะได้กระทำไปแล้วอย่างนี้ เหล่ากษัตริย์อื่นผู้กล้าหาญยิ่งที่อยู่ตรงหน้า ได้หมดสิ้นความถือตัวและความมัวเมา เหมือนช้างตกมันที่อยู่ต่อหน้าพญาราชสีห์หนุ่ม

2.

๒.

Vijaṭita saṃsayabandhano padātuṃSumariya devadahamhi supakpabuddho,Narapavaro nijadhītaraṃ kumāriṃSuvimala koliyavaṃsakañjahaṃsiṃ;

()

พระราชาผู้ประเสริฐ (พระเจ้าสุปปพุทธะ) ผู้คลายเครื่องผูกคือความสงสัยแล้ว ทรงประสงค์จะประทานพระธิดาผู้เป็นกุมารีของพระองค์ ผู้เป็นหงส์ในสระบัวคือโกลิยวงศ์อันบริสุทธิ์ยิ่ง ซึ่งประทับอยู่ในเมืองเทวทหะ

3.

๓.

Tahimathamantivarehi mantayitvāNikhilapavattinivedanāya dūte,Pahiṇi kavivāhamahe vidhiyatantiTava tanujena mamañhi dhītukaññā;

()

ในกาลนั้น (พระเจ้าสุปปพุทธะ) ทรงปรึกษากับเหล่าอำมาตย์ผู้ประเสริฐแล้ว ทรงส่งทูตไปเพื่อแจ้งเรื่องราวทั้งหมดว่า "ขอพิธีวิวาหมงคลจงมีขึ้นระหว่างพระโอรสของพระองค์กับพระธิดาของหม่อมฉันเถิด"

4.

๔.

Valayitatāramupaṭṭhito’dayaṃ teHimakarabimbamivo’paviṭṭhapīṭhaṃ,Parivutamantigaṇaṃ paṇamma rājaṃKapilapuropagatā tamatthamāhu;

เหล่าราชทูตผู้มาถึงกรุงกบิลพัสดุ์ ได้ถวายบังคมพระราชาผู้ประทับนั่งบนพระแท่นบรรทม (บัลลังก์) แวดล้อมด้วยหมู่เสนาบดี ดุจดวงจันทร์ที่ปรากฏขึ้นแวดล้อมด้วยหมู่ดวงดาว แล้วได้กราบทูลเรื่องราวนั้น

5.

๕.

Atha paṭiladdhapaṭissavenu’daggāPadayugamañjalipupphamañjarīhi,Sumahiya taṃ paṭivedayiṃsu raññoSakavisayaṃ samupecca rājadūtā;

()

ลำดับนั้น เหล่าราชทูตผู้ยินดีเพราะได้รับคำตอบรับ เมื่อกลับถึงแว่นแคว้นของตนแล้ว ได้บูชาพระราชาพระองค์นั้นอย่างดีด้วยพวงดอกไม้คืออัญชลีที่พระบาททั้งสอง แล้วได้กราบทูล (เรื่องราว) แก่พระราชาของตน

6.

๖.

Ubhayakulamhi mahībhujā’ññamaññaṃPunarapi mantivarehi mantayitvā,Visadamatīhi nimittapāṭhakehiNiyamitamaṅgalavāsaramhitamhā;

()

พระราชาทั้งสองตระกูลต่างได้ปรึกษากับเหล่าอำมาตย์ผู้ประเสริฐและเหล่าโหราจารย์ผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาดอีกครั้งหนึ่ง ในวันมงคลที่กำหนดไว้นั้น

7.

๗.

KanakavitānavinaddhahārihāraṃKusumasamākulahemapuṇṇakumbhaṃ,Tidivavimānasamānamullasanna-Ratanavicittavivāhamaṇḍapaggaṃ;

()

(ได้จัดเตรียม) มณฑปวิวาห์อันประเสริฐที่วิจิตรด้วยรัตนะอันรุ่งเรือง ดุจวิมานในสวรรค์ชั้นไตรทึงส์ มีเพดานทองคำที่ขึงด้วยพวงมาลัยอันงดงาม มีหม้อน้ำทองคำอันเต็มเปี่ยมสะพรั่งด้วยดอกไม้

8.

๘.

Gahitavitānasitātapattaketu-Ddhajamaṇivijanicarucāmarehi,Pacurajanehi katupahāramaggeSuparivutaṃ catuṅgiranidhajinyā;

(6)

(พระนาง) แวดล้อมด้วยกองทัพสี่เหล่าอย่างดี และมหาชนผู้ถวายเครื่องสักการะตามรายทาง โดยมีผู้ถือเพดาน ร่มขาว ธงชัย ธง พัดมณี และพระจามรีอันงดงาม

9.

๙.

VividhavibhūsaṇabhusitattabhāvaṃAbhinavapīnapayodharābhirāmaṃ,Harisivikāya yasodharaṃ kumāriṃMaṇikhacitāya vidhāya cā’nayiṃsu;

()

(เหล่าอำมาตย์) ได้อัญเชิญพระกุมารียโสธรา ผู้มีพระวรกายประดับด้วยเครื่องอลังการนานาชนิด ผู้งดงามด้วยพระถันอันอวบอิ่มเต่งตึง เสด็จไปด้วยพระวอทองคำที่ประดับด้วยแก้วมณี

10.

๑๐.

ValayitamālatidāmahemamālāParimalabhāvitakuntalappaveṇi,ViraḷabakāvalimappavijjurājiṃJaladharamālamajesi komalāya ()

มวยพระเกศาที่อบอวลด้วยกลิ่นหอม มีพวงมาลัยทองและพวงดอกมะลิพันรอบ ชนะหมู่เมฆอันอ่อนนุ่ม (ที่ประดับด้วย) แถวนกกระยางที่กระจัดกระจายและสายฟ้าที่ส่องประกาย

11.

๑๑.

Niravadhirūpanabhotalamhi tassāJanamanakundavikāsanaṃ babhāsa,Kuṭilatarālakakālamegharāji-Jaṭitalalāṭataladdhacandabimbaṃ;

()

บนท้องฟ้าคือพระสิริโฉมอันหาที่เปรียบมิได้ของพระนาง พระนลาฏ (หน้าผาก) อันหมดจดดุจดวงจันทร์ที่ประดับอยู่ในแถวเมฆดำคือพระเกศาที่หยิกงอ ได้ส่องแสงทำให้ดอกมะลิคือดวงใจของมหาชนเบ่งบาน

12.

๑๒.

MigamadakuṅkumagandhapaṅkalittoKulavadhuyā tilako lalāṭamajjhe,Makaradhajena niropitori’vā’siTibhuvanabhutajayāya pupphaketu;

()

รอยเจิมที่กึ่งกลางพระนลาฏของพระนางผู้เป็นกุลธิดา ซึ่งไล้ทาด้วยของหอมคือชะมดเชียงและหญ้าฝรั่น ปรากฏดุจธงดอกไม้ที่กามเทพปักไว้เพื่อชัยชนะเหนือหมู่สัตว์ในสามภพ

13.

๑๓.

JananayanañjanarūpasampadāyaKulamapadāya rarāja nimmadāya,Paramasiriṃ sarusīruhābhirāmaṃVadanamanaṅgasuvaṇṇadappaṇābhaṃ;

()

พระพักตร์ของพระนางผู้ปราศจากความมัวเมา รุ่งเรืองด้วยสิริอันสูงสุด งดงามดุจดอกบัว และดุจกระจกทองคำของกามเทพ ด้วยความสมบูรณ์แห่งรูปอันเป็นดุจยาหยอดตาของมหาชน เพื่อความรุ่งเรืองแห่งตระกูล

14.

๑๔.

Maṇigaṇamaṇḍitakuṇḍalehi tassāSavaṇyugaṃ ghaṭitāvagaṇḍabhāgaṃ,Manasijasākuṇikena khittapāsa-Yugalamivakkhivibhaṅgamānamāsi;

()

พระกรรณ (หู) ทั้งสองของพระนางที่แนบกับส่วนพระปราง (แก้ม) ด้วยกุณฑลที่ประดับด้วยหมู่มณี ปรากฏดุจบ่วงคู่ที่กามเทพผู้เป็นนายพรานทอดไว้เพื่อดักนกคือการชายตา

15.

๑๕.

SuvimalakantipabandhasandanatthaṃNayananadīnamubhinnamantarāḷe,Kanakapaṇāḷisamappite’va tāyaVaravadanāya rarāja tuṅganāsā;

()

พระนาสิกอันโด่งของพระนางผู้มีพระพักตร์อันประเสริฐ รุ่งเรืองอยู่ระหว่างแม่น้ำคือดวงพระเนตรทั้งสอง ประดุจรางทองคำที่วางไว้เพื่อให้กระแสแห่งรัศมีอันบริสุทธิ์ไหลไป

16.

๑๖.

NirupamarūpavilāsamandirasmiṃSajavanikāni’va sīhapañjarāni,Ruciravilāsiniyā lasiṃsu pambhā-Valisahitāni sunīlalocanāni;

()

ดวงพระเนตรสีนิลอันงดงามของพระนางผู้มีลีลาอันน่าชม พร้อมด้วยแถวพระโลมจักษุ (ขนตา) รุ่งเรืองอยู่ในวิมานคือความงามแห่งรูปอันหาที่เปรียบมิได้ ดุจสีหบัญชรที่มีม่านกั้น

17.

๑๗.

Kanakakapālanibhaṃ manobhavassaVimalakapolayugaṃ siniddhakanniṃ,Navasasimaṇḍalapuṇḍarīkasaṇḍa-Sasirimavarundhimanoharādharāya;

(6)

พระปราง (แก้ม) ทั้งสองอันบริสุทธิ์และนุ่มนวลของพระนาง ดุจฝาบาตรทองคำของกามเทพ ได้บดบังความงามของหมู่ดอกบัวในวงดวงจันทร์ใหม่ ด้วยพระโอษฐ์ (ริมฝีปาก) ล่างอันน่ารัก

18.

๑๘.

Sucaritapāramitālatāya tāyaPariṇatarāgalatāya bhūlatāya,Adharayugaṃ taruṇaṅkuradvayaṃ vāKimiti vitakkahato’yamāsi loko;

()

โลกนี้ (มหาชน) ต่างถูกความตรึกทำให้งงงวยว่า พระโอษฐ์ (ริมฝีปาก) ทั้งสองของพระนางนั้น เป็นหน่ออ่อนสองหน่อที่เกิดจากเถาคือสุจริตบารมี หรือว่าเป็นเถาแห่งราคะที่สุกงอม หรือว่าเป็นเถาคือขนคิ้วกันแน่

19.

๑๙.

Kulavadhuyā vadanā’lavāḷagabbheNavakalikāvaliphullite’vakiñci,Sumadhuravāṇilatāya mandahāsa-Jjutidhavali dasanavali rarāja;

()

ในหลุมคือพระโอษฐ์ของพระนางผู้เป็นกุลธิดา แถวพระทนต์ (ฟัน) ที่ขาวผ่องด้วยรัศมีแห่งพระสรวล (รอยยิ้ม) อันอ่อนหวาน รุ่งเรืองด้วยเถาคือพระวาจาอันไพเราะยิ่ง ราวกับแถวของดอกไม้ตูมใหม่ๆ ที่เริ่มเบ่งบาน

20.

๒๐.

KuvalayanīlavilolalocanāyaMukhakamalā’likulānukārinībhu,Nayanamayūkhaguṇeha’pāṅgabhaṅga-Nisitsarehi anaṅgacāparūpā;

()

พระขนคิ้วของพระนางผู้มีดวงพระเนตรกลอกกลิ้งดุจดอกอุบลนิล เลียนแบบหมู่ภมรบนพระพักตร์ดุจดอกบัว มีรูปทรงดุจคันศรของกามเทพ ที่มีลูกศรคมกริบคือการชายตา และมีสายธนูคือรัศมีแห่งดวงพระเนตร

21.

๒๑.

Kalaravamañjugirā tivaṭṭarājiGhanakucabhaddaghaṭāya kambugīvā,Madhuragabhīravirāva raṅgalekhaṃAjini suvaṇṇamutiṅgabherisaṅkhaṃ;

()

พระศอ (คอ) ที่กลมงามดุจสังข์ มีรอยสามขีด มีพระถันอันแน่นหนาดุจหม้อน้ำอันเป็นมงคล มีพระสุรเสียงอันไพเราะดุจนกการเวก พระสุรเสียงอันหวานซึ้งและกังวานนั้น ชนะแม้เสียงกลองและสังข์ทองคำ

22.

๒๒.

Abhinavapinapayodharo’padhānaṃSukhumataracchavikojavābhirāmaṃ,Urasayanaṃ samalaṅkataṃ viyā’siNijapatisaṅgamamaṅgalāya tāya;

()

พระอุระ (หน้าอก) อันเป็นดุจเตียงนอนของพระนาง ปรากฏดุจได้รับการประดับประดาไว้เพื่อมงคลในการสมาคมกับพระสวามี มีพระถันอันอวบอิ่มเต่งตึงเป็นหมอนหนุน และงดงามด้วยผ้าปูลาดคือพระฉวี (ผิว) อันละเอียดอ่อนยิ่ง

23.

๒๓.

Kucakanakā’calasambhavāya nābhi-Kuharataṭābhimukhāya kantinajjā,ChaṭhāravalittayamindiropamāyaAvahari tuṅgataraṅgapantikantiṃ;

()

รอยจีบสามชั้นที่พระอุทร (ท้อง) ของพระนางผู้ประดุจพระลักษมี ได้ขจัดความงามของแถวคลื่นอันสูงชันแห่งแม่น้ำคือความงามที่ไหลมาจากภูเขาทองคือพระถัน มุ่งหน้าสู่ฝั่งคือหลุมพระนาภี (สะดือ)

24.

๒๔.

Maṇirasanāguṇamantharāya tassāGhanakucabhārakiso kisodarāya,HarisirivacchasuhajjamajjhabhāgoMadadhanumuṭṭhivilāsamāharittha;

()

ส่วนกลางพระวรกายของพระนางผู้มีพระอุทรบาง (เอวคอด) เพราะน้ำหนักแห่งพระถันอันแน่นหนา และเยื้องกรายช้าๆ ด้วยสายฉลองพระองค์ (สายรัดเอว) ประดับมณี มีความงามดุจสัญลักษณ์ศรีวัตสะของพระนารายณ์ และนำมาซึ่งความงามดุจกำพระหัตถ์ที่กำคันศรของกามเทพ

25.

๒๕.

SarasijatantupavesanāvakāsaMavahari pīnapayodharantarāḷaṃ,NijagaḷabhāsurahāranijjharehiKanakadarimukhavibbhamaṃ yuvatyā;

()

ช่องว่างระหว่างพระถันอันอวบอิ่มของพระนาง ไม่เปิดโอกาสแม้แต่ให้ใยบัวสอดแทรกเข้าไปได้ (ชิดกันมาก) มีความงามดุจปากถ้ำทองคำที่มีกระแสน้ำตกคือสร้อยพระศออันรุ่งเรืองไหลลงมาจากพระศอ

26.

๒๖.

AvikalarūpavilāsasindhuvelāViralavilagginiyāka visālasoṇi,Parihari rājakumārikāya tāyaKusumasarābhavabhumibhāgasobhaṃ;

()

พระโสณี (สะโพก) อันกว้างใหญ่ของพระราชกุมารีนั้น เป็นดุจชายฝั่งแห่งมหาสมุทรคือความงามและลีลาอันสมบูรณ์ ได้ครอบงำความงามของพื้นปฐพีที่กามเทพสร้างขึ้น

27.

๒๗.

Kulavadhuyā kamalāmalānanāyaKuvalayakomalanilaromarāji,Bhusamabhicumbi gabhiranābhigabbhaṃ;

Kamalavivāyatamattabhiṅgarāji ()

แถวพระโลมา (ขน) อันเขียวขจีและอ่อนนุ่มดุจดอกอุบลของพระนางผู้เป็นกุลธิดาผู้มีพระพักตร์ผุดผ่องดุจดอกบัว ได้จดลงที่หลุมพระนาภีอันลึก ปรากฏดุจแถวภมรที่เมามายซึ่งบินออกมาจากดอกบัว

28.

๒๘.

Rucirataroruyugaṃ suvaṇṇa rambhā-Karikarapīvaramindiropamāya,Bhaji makaraddhajaraṅgamandirasmiṃHarimayathambhayugassiriṃ ramāya;

()

พระอุรุ (ต้นขา) ทั้งคู่ที่งดงามยิ่ง อวบอัดดุจงวงช้างและต้นกล้วยทองคำของพระนางผู้ประดุจพระลักษมี ได้ครองความงามดุจเสาทองคู่ในโรงละครของกามเทพ

29.

๒๙.

Madarayarūparasadvayaṃ tulāyaSuparimitāya catummukhena tulyaṃ,Nijamihajānuyugaṃ pavāḷapāti-Yugalavivāsi avammukhopanītaṃ;

()

พระชานุ (หัวเข่า) ทั้งคู่ของพระนาง ปรากฏดุจถาดปะการังคู่ที่วางคว่ำลง ซึ่งพระพรหมได้ชั่งตวงวัดรสแห่งรูปและความมัวเมาทั้งสองด้วยตราชั่งที่เที่ยงตรงแล้ว

30.

๓๐.

Visayavitakkatamākulaṃ yuvatyāMadanupasaṅkamaṇe manovimānaṃ,JitamadamattamayūrakaṇṭhabhūtiJalitapadīpasikhe’va cārujaṅghā;

()

พระชงฆ์ (น่อง) อันงดงามดุจเปลวประทีปที่ลุกโชน มีความงามชนะแม้สีพระศอของนกยูงที่กำลังลำพอง วิมานคือดวงใจของพระนางเมื่อกามเทพย่างกรายเข้ามา ย่อมวุ่นวายด้วยความตรึกในกามคุณ

31.

๓๑.

Maṇimayanūpurabhāsurehi tassāCaraṇatalehi parājitāni thīnaṃ,Mukhapadumāniva saṅkucanti maññeBhamarabharamburuhāni kañjanīnaṃ;

()

ดอกบัวที่เต็มไปด้วยหมู่ภมรของเหล่าสตรีอื่น ต่างพากันหุบลงราวกับเป็นดอกบัวคือใบหน้า (ที่ละอาย) เพราะพ่ายแพ้ต่อพื้นพระบาทของพระนางที่รุ่งเรืองด้วยกำไลข้อเท้าประดับมณี

32.

๓๒.

Karacaraṇaṅgulipalla’vaggasālī-Jalalavapantinibhā’tikomalāya,Abhinavatambanakhāvalī babhūvaMakaradhajassa kate’va pupphapūjā;

()

แถวพระนขา (เล็บ) สีแดงสดใหม่ที่ปลายพระองคุลี (นิ้ว) พระหัตถ์และพระบาทอันอ่อนนุ่มดุจใบไม้ และอ่อนละมุนดุจแถวหยาดน้ำ ปรากฏดุจการบูชาด้วยดอกไม้ที่ทำถวายแด่กามเทพ

33.

๓๓.

Saparijano vanitāya tāya saddhiṃMaṇigaṇamaṇḍitamaṇḍapappadese,Dinakaravaṃsadhajassa rājaputta-Ssupagamanaṃ apalokayaṃ nisīdi;

()

หญิงสาวนั้นพร้อมด้วยบริวาร ประทับนั่งทอดพระเนตรการเสด็จมาของพระราชโอรสผู้เป็นธงชัยแห่งราชวงศ์สุริยะ ในบริเวณมณฑปที่ประดับด้วยหมู่รัตนชาติ

34.

๓๔.

Parivutabandhujanehi rājaputtoYathariva devagaṇehi devarājā,Sapadi turaṅgarathaṃ samāhirūḷhoTadabhimukho yasasā jalaṃ payāsi;

()

พระราชโอรสผู้แวดล้อมด้วยหมู่ญาติ ประดุจท้าวเทวราชผู้แวดล้อมด้วยหมู่เทพ พลันเสด็จขึ้นสู่รถม้า เสด็จมุ่งหน้าไปทางนั้นอย่างรุ่งเรืองด้วยพระยศ

35.

๓๕.

Tahimupagamma ṭhitassa maṇḍapasmiṃParidahitu’ttarasāṭakena tassa,Harimaṇimaṇḍanamaṇḍita’ttabhāvoHimapaṭalena himācalo rivāsi;

()

เมื่อเสด็จมาถึงและประทับยืนอยู่ในมณฑปนั้น พระวรกายที่ประดับด้วยเครื่องประดับมรกตและทรงห่มด้วยผ้าห่มของพระองค์ เป็นราวกับภูเขาหิมพานต์ที่ถูกปกคลุมด้วยแผ่นหิมะ

36.

๓๖.

Maṇimakuṭena nivatthakāsikenaNarapatisunu sumaṇḍito rarāja,Surabhavanena ca khīrasāgarenaKanakasiṇerugirī’va niccalaṭṭho;

()

พระราชโอรสผู้ได้รับการประดับประดาอย่างดีด้วยมงกุฎแก้วและทรงนุ่งผ้ากาสิกพัสตร์ ได้รุ่งเรืองแล้ว ประดุจภูเขาสิเนรุทองคำที่ตั้งมั่นอยู่ด้วยวิมานของเทพและเกษียรสมุทร

37.

๓๗.

Nabhasi samākulatārakāvalī’vaUrasi virājitatārahārapantī,Narapavaro pivi tāya rūpasāraṃAmatamivā’yatalocana’ñjalīhi;

()

พระนรวรผู้ประเสริฐได้ดื่มกินสาระแห่งความงามของนางนั้น ด้วยอัญชลีคือดวงตาอันยาวราวกับดื่มน้ำอมฤต แถวสร้อยมุกที่เปล่งประกายบนพระอุระ เหมือนหมู่ดาวที่ระยิบระยับบนท้องฟ้า

38.

๓๘.

Tadahani rājakumārapubbasela-Ppabhavavarānanacandamaṇḍalena,MukuḷitalocananīlanīrajāyaAbhavimanokumudākarappabodho;

()

ในวันนั้น ด้วยมณฑลแห่งพระพักตร์อันประเสริฐดุจดวงจันทร์ที่ขึ้นจากภูเขาบูรพาทิศของพระราชกุมาร ได้เกิดความบานแห่งสระคือใจดุจดอกโกมุท ของนางผู้มีดวงตาดุจดอกบัวขาบที่หุบลง

39.

๓๙.

Yuvatayuvānamapekkhataṃ janānaṃAnimisalocananīlakantigaṅgā,Ruciravadhūhi vidhūtacāmarehiAnilavilolataraṅgasālinīva;

()

แม่น้ำคือรัศมีสีนิลแห่งดวงตาที่ไม่กะพริบของชนทั้งหลายที่มองดูชายหนุ่มและหญิงสาว เป็นราวกับแม่น้ำที่มีคลื่นอันหวั่นไหวด้วยลม ด้วยแส้จามรีที่โบกพัดโดยหญิงสาวผู้งดงาม

40.

๔๐.

Gaganatalopari tārakākulamhiYuvayuvatīnavacandacandikeva,Nicitasuvaṇṇakahāpaṇe varejuṃAthamaṇimaṇḍapavedikātalamhi;

()

เหรียญทองคำที่กองรวมกันรุ่งเรืองแล้วบนพื้นชานแห่งมณฑปแก้ว ประดุจแสงจันทร์แห่งดวงจันทร์ใหม่คือชายหนุ่มและหญิงสาว บนพื้นท้องฟ้าที่เต็มไปด้วยดวงดาว

41.

๔๑.

Sakalakalākusalo’pagammavippā-Cariyagaṇo jayamaṅgalāya tesaṃ,Suparisamāpayi sabbapubbakiccaṃSapadi pavassi akhaṇḍalāvujaṭṭhi;

()

หมู่พราหมณ์อาจารย์ผู้เชี่ยวชาญในศิลปะทั้งปวงได้เข้ามาเพื่อชัยมงคลของคนทั้งสอง ได้กระทำกิจเบื้องต้นทั้งปวงจนสำเร็จบริบูรณ์ พลันฝนของท้าวสักกะก็ได้ตกลงมา

42.

๔๒.

Karatalatāmarasesu kuṇḍikāyaMaṇikhavitāya purohito ubhinnaṃ,Subhamabhisekajalaṃ nipātayaṃ tePunahipayojayi pāṇipīḷaṇasmiṃ;

()

พราหมณ์ปุโรหิตได้รดน้ำอภิเษกอันเป็นมงคลลงบนฝ่ามือดุจดอกบัวของคนทั้งสอง ด้วยหม้อน้ำที่ประดับด้วยมณี แล้วได้ประกอบพิธีอภิเษกสมรส (ปาณิปิฬนะ) อีกครั้ง

43.

๔๓.

Suradhanuvijjulate’va vārivāhaṃRathamabhiruyha gahīramandaghosaṃ,Parivutakhattiyabandhavehi tamhāKapilapurā’bhimukhābhavuṃ ubhota te;

()

คนทั้งสองนั้นขึ้นสู่รถที่มีเสียงกึกก้องกังวาน แวดล้อมด้วยพระประยูรญาติที่เป็นกษัตริย์ ได้มุ่งหน้าจากที่นั้นสู่กรุงกบิลพัสดุ์ ประดุจสายรุ้งและสายฟ้าในเมฆฝน

44.

๔๔.

Atha samalaṅkatavīthimajjhigānaṃVivaṭaniketanasīhapañjaraṭṭhā,AnimisalocanapaṅkajopahāraṃBhūsamakaruṃ kapilaṅganā pasannā;

()

จากนั้น สตรีชาวกบิลพัสดุ์ผู้เลื่อมใส ผู้ยืนอยู่ ณ สีหบัญชรของเรือนที่เปิดออกซึ่งประดับประดาแล้ว ได้กระทำการบูชาด้วยดอกบัวคือดวงตาที่ไม่กะพริบอย่างยิ่งแก่คนทั้งสองผู้ไปในท่ามกลางถนนที่ประดับแล้ว

45.

๔๕.

Gamanavilāsamudikkhataṃ janānaṃRucirasiropahita’ñjalīhi bhattyā,MaṇikalasappitapupphamañjarīhiRacitamivobhayavīthipassamāsi;

()

สองข้างทางเป็นราวกับถูกประดับด้วยช่อดอกไม้ที่ถวายพร้อมกับหม้อแก้ว ด้วยอัญชลีที่ประดิษฐานบนศีรษะอันงดงามด้วยความภักดีของชนทั้งหลายที่มองดูความงามแห่งการเสด็จไป

46.

๔๖.

TikhiṇavilocanabāṇalakkhabhāvaṃNirupamarūpini kāminīhi nīte,Patita’nurāgasarehiyeva tāsaṃHadayavidāraṇamāsi tapphalaṃ’va;

()

เมื่อพระองค์ผู้มีรูปหาที่เปรียบมิได้ถูกหญิงสาวทั้งหลายจ้องมอง ความเป็นเป้าแห่งลูกศรคือดวงตาอันคมกริบจึงเกิดขึ้น การทำลายหัวใจของพวกนางได้มีแล้ว เป็นราวกับผลของลูกศรคือความรักที่ตกลงไปนั้น

47.

๔๗.

Kathamapi kāpilavatthavā ahesuṃTadahani niccalalocanuppalehi,Kapilapuraṃ tidasālayāvatiṇṇāTidasagaṇā’va vipassanāyu’bhinnaṃ;

()

ในวันนั้น ชาวกบิลพัสดุ์ได้เป็นอย่างไรหนอ ด้วยดอกบัวคือดวงตาที่ไม่ไหวติง ประดุจหมู่เทพที่ลงมาจากสวรรค์ชั้นไตรทศเพื่อมองดูคนทั้งสองในกรุงกบิลพัสดุ์

48.

๔๘.

Tidivapurā nijavejayantanāma-Surabhavanaṃ’va sujampatī sujātā,Kapilapurā punarāgamiṃsu tamhāPatipatinī nijarājamandiraṃ dve;

()

คู่สามีภรรยาผู้มีชาติกำเนิดดีทั้งสองนั้น ได้กลับจากกรุงกบิลพัสดุ์สู่พระราชมณเฑียรของตน ประดุจวิมานชื่อเวชยันต์ของตนจากเมืองสวรรค์

49.

๔๙.

Dharaṇipatisuto pattarajjābhisekoKapilapuravare tesu tisvālayesu,Aparimitasukhaṃ tāya bimbāya saddhiṃSuciramanubhavi candabimbānanāya;

()

พระราชโอรสผู้ได้รับการอภิเษกครองราชย์ ได้เสวยความสุขหาประมาณมิได้ในปราสาททั้งสามนั้น ในกรุงกบิลพัสดุ์อันประเสริฐ พร้อมด้วยพระนางพิมพาผู้มีพระพักตร์ดุจดวงจันทร์ตลอดกาลนาน

50.

๕๐.

Vikacakamala (nandīmukhi) mañjubhāṇīTividhavayasi dibbaccharārūpasobhā,Agami khayavayaṃ sā’pi bimbāmahesiSaratha saratha saṅkhāradhammassabhāvaṃ;

()

แม้พระนางพิมพามเหสีผู้มีพระพักตร์ดุจดอกบัวบาน มีวาจาไพเราะ มีความงามแห่งรูปดุจนางอัปสรทิพย์ในวัยทั้งสามนั้น ก็ถึงความสิ้นไปและเสื่อมไป ท่านทั้งหลายจงระลึกถึงสภาวะแห่งสังขารธรรมเถิด

Iti mbedhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe avidūrenidāne pāṇiggahamaṅgalussavapavattiparidīpo. Navamo saggo.

ด้วยประการฉะนี้ การพรรณนาถึงเรื่องราวแห่งมงคลพิธีอภิเษกสมรส ในอวิทูเรนิทาน แห่งคัมภีร์ชินวงศ์ทีปะ อันเป็นนิทานที่ให้ความยินดีแก่ใจของกวีชนทั้งปวง ที่พระยติชื่อเมธานันทะรจนาไว้ จบลง บทที่ ๙

1.

๑.

Guṇamaṇimaṇimā so devarājā’va rājāSukhamanubhavamāno vājiyānena yena,Bhamarabharitamālā maṅgaluyyānabhūmiTadavasari kadāci sālinī (mālinī) hi;

()

พระราชาพระองค์นั้นผู้ประดับด้วยแก้วมณีคือคุณธรรม ประดุจท้าวเทวราช ทรงเสวยสุขด้วยยานคือม้า ได้เสด็จไปสู่ภูมิแห่งอุทยานมงคลอันงดงามที่มีพวงมาลัยเต็มไปด้วยหมู่ภมรในกาลครั้งหนึ่ง

2.

๒.

Upagatasamayo’ti bujjhanatthāya bodhiṃSumariya suraputtā bodhisatte vajante,Bhavaviratisamatthaṃ dassayuṃ māpayitvāJarasakaṭasarūpaṃ jiṇṇarūpaṃka virūpaṃ;

()

เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จไป เทพบุตรทั้งหลายระลึกได้ว่า "ถึงเวลาแล้ว" เพื่อให้ตรัสรู้โพธิญาณ จึงได้เนรมิตและแสดงรูปของคนแก่ที่ชราและน่าเกลียด มีรูปดุจเกวียนเก่า เพื่อให้พระโพธิสัตว์ทรงสามารถหน่ายจากภพ

3.

๓.

Kimidamitihapuṭṭho jiṇṇarūpaṃ vipassaVimatiparavaso so sārathiṃ rūpasāro,Nijahadayanidhāne devatācoditassaNidahi dhanamivagghaṃ tassadhammopadesaṃ;

()

เมื่อทรงทอดพระเนตรเห็นรูปคนแก่และทรงถามว่า "นี่คืออะไร" พระองค์ผู้มีรูปงามนั้น ทรงตกอยู่ในอำนาจแห่งความสงสัย จึงตรัสถามสารถีผู้ถูกเทวดาดลใจ และทรงประดิษฐานคำสอนธรรมของสารถีนั้นไว้ในหทัยดุจทรัพย์อันมีค่า

4.

๔.

Haritanaḷakalāpaṃ maṅgaluyyānamaggeYathariva’himukhaṭṭhā kuñjari bhañjamānā,Tathariva’bhibhavantī sabbayobbaññadappaṃKharatarajaratā sā attapaccakkhabhūtā;

()

ความชราอันรุนแรงยิ่งนั้นปรากฏแก่พระองค์เอง กำลังครอบงำความมัวเมาในวัยหนุ่มสาวทั้งปวง ประดุจช้างพังที่ยืนอยู่หน้าปากถ้ำกำลังหักทำลายกอไม้อ้อสีเขียวบนทางในอุทยานมงคล ฉันนั้น

5.

๕.

Mukhakukavalayagabbhā bhaṭṭhakiñjakkhasobhāBhavi kaṭhinajarārikhaṇḍadantaṭṭhipanti,Kuṭilapalitajātaṃ tañjarāyā’bhisekeSirasi racitasetacchattasobhaṃ babandha;

()

ภายในปากดุจดอกบัว ความงามแห่งเกสรที่ร่วงแล้ว ได้กลายเป็นแถวแห่งกระดูกคือฟันที่หักด้วยศัตรูคือความชราอันแข็งกระด้าง ผมหงอกที่งอได้ผูกความงามแห่งเศวตฉัตรที่ประดับบนศีรษะในการอภิเษกความชรานั้น

6.

๖.

Aviraḷavaliyo tā jiṇṇarūpassa cammePabhavabalavatejodhātuveguṭṭhitā’suṃ,Taralasalilapiṭṭhe seyyathāpo’dadhissaTaralasalilapiṭṭhe seyyathāpo’dadhissaPalayapavanavegu’ttuṅgakallolamālā ()

รอยย่นที่ถี่บนผิวหนังของคนแก่นั้น เกิดขึ้นจากแรงของธาตุไฟที่มีกำลังมาก ประดุจแถวแห่งคลื่นที่สูงชันด้วยแรงลมในกาลพินาศบนผิวน้ำในมหาสมุทร ฉันนั้น

7.

๗.

Ṭhitamupavanapanthe vaṅkagopāṇasi’vaAnujukamujubhutaṃ daṇḍamolubbha bhumyā,Nijataruṇavilāsaṃ lakkhamāpādayantaṃDhanumiva saguṇaṃ taṃ rūpamaddakkhi dhīro;

()

พระธีรชนได้ทอดพระเนตรเห็นรูปนั้นที่ยืนอยู่บนทางในอุทยาน ยันด้วยไม้เท้าบนพื้นดิน ไม่ตรงแต่คดเหมือนไม้กลอน ทำให้ความงามแห่งวัยหนุ่มสาวของตนเป็นเป้าหมาย ประดุจคันธนูที่มีสาย

8.

๘.

Jiniajagarabhoge jiṇṇanimmokabhāraṃTilakavibatacammaṃ tantirojattabhāve,Apagataghanamaṃso phāsukaṭṭhippandhoAjinitiravalepaṃ kuḍḍadāruppabandhaṃ;

()

ผิวหนังที่ด่างพร้อยด้วยกระ ในภาวะที่เส้นเอ็นปรากฏ เนื้อที่หายไปมาก การผูกพันแห่งกระดูกซี่โครงที่ปรากฏ ชนะความเย่อหยิ่ง ประดุจการประกอบไม้แห่งฝา และประดุจคราบเก่าที่หนักในขนดแห่งงูเหลือม

9.

๙.

Vigatabalamadādiṃ vissavantaṃ sarīreNavhi vaṇamukhehi guthamuttādya’sūviṃ,Valivisamakapolaṃ kampamānuttamaṅgaṃSuvisadamatino taṃ passato jiṇṇarūpaṃ;

()

เมื่อพระองค์ผู้มีพระปรีชาญาณอันบริสุทธิ์ทอดพระเนตรเห็นรูปคนแก่นั้น ร่างกายที่มีกำลังและความมัวเมาเป็นต้นไปปราศแล้ว มีอุจจาระและปัสสาวะเป็นต้นไหลออกจากปากแผลทั้งเก้า มีแก้มที่ย่นไม่เรียบ และมีศีรษะสั่นไหว

10.

๑๐.

Bhuvanamanavasesaṃ tassu’paṭṭhāsi sampa-Jjalitamatha jarāyā’dittagehattayaṃ’va,Ahamapaki anatīto dhammametanti vatvāBhavanavanamagañchi jātiyu’kkaṇṭhitatto;

()

โลกทั้งปวงปรากฏแก่พระองค์เหมือนเรือนทั้งสามที่ถูกไฟไหม้ด้วยความชรา พระองค์ตรัสว่า "แม้เราก็ไม่พ้นธรรมนี้" แล้วได้เสด็จกลับสู่พระราชนิเวศน์ ทรงเบื่อหน่ายในการเกิด

11.

๑๑.

Punarupavanamaggaṃ ogahantassa raññoSukhamanubhavanatthaṃ devatāmāpayitvā,Parapariharanīyaṃ ghorarogāvatiṇṇaṃAparamapi virūpaṃ dassayuṃ vyādhirūpaṃ;

()

เมื่อพระราชาเสด็จไปบนทางในอุทยานอีกครั้งหนึ่ง เพื่อให้ทรงเสวยสุข เทพยดาได้เนรมิตและแสดงรูปคนป่วยที่น่าเกลียดอีกอย่างหนึ่ง ที่ผู้อื่นต้องคอยดูแล และถูกโรคอันร้ายกาจครอบงำ

12.

๑๒.

Visadamati vimatyā sakyavaṃsekaketuKimimivapalipannaṃ vaccapassāvapaṅke,Pabhavabalavadukkhaṃ taṃ parādhīnavuttiṃKimidamiti padisvā pājitāraṃ apucchi;

()

พระองค์ผู้เป็นธงชัยแห่งศากยวงศ์ ผู้มีพระปรีชาญาณอันบริสุทธิ์ ด้วยความสงสัย เมื่อทรงเห็นว่า "นี่อะไร" ที่ตกอยู่ในโคลนแห่งอุจจาระและปัสสาวะ มีความทุกข์ที่มีกำลังมาก มีชีวิตขึ้นอยู่กับผู้อื่นนั้น จึงได้ตรัสถามสารถี

13.

๑๓.

Varamati varadhammaṃ tena sūtena vuttaṃAmatamiva pibanto sotadhātvañjalīhi,Agamapi anatito byādhidhammanti tamhāNijabhavanavanaṃ sopā’ga saṃviggarūpo;

()

พระองค์ผู้มีพระปรีชาญาณอันประเสริฐ ทรงดื่มธรรมอันประเสริฐที่สารถีนั้นกล่าว ดุจน้ำอมฤตด้วยพระโสตธาตุทั้งสอง ตรัสว่า "แม้เราก็ไม่พ้นธรรมแห่งพยาธินี้" แล้วพระองค์ผู้ทรงสังเวช ได้เสด็จกลับสู่พระราชนิเวศน์ของตน

14.

๑๔.

Tadupavanavimānaṃ vājiyānena nātheVajati sati kadāci māpayuṃ devatāyo,Suṇakhakulalagijjhādīhīvā khajjamānaṃNarakuṇapasarīraṃ uddhumātaṃ paṭhamhi;

()

ในกาลครั้งหนึ่ง เมื่อพระผู้เป็นเจ้าเสด็จด้วยยานม้าสู่อุทยานอันเป็นดุจวิมานนั้น เทพยดาได้เนรมิตร่างกายของมนุษย์ที่เน่าเปื่อย ซึ่งพองขึ้นบนหนทาง และถูกหมู่สุนัขและแร้งเป็นต้นกัดกิน

15.

๑๕.

Pabhavakimikulānaṃ cālayaṃ nīlavaṇṇaṃVaṇavivaramukhehi lohitaṃ paggharantaṃ,Sakuṇagaṇvitacchiṃ makkhikāmakkhitaṅgaṃSumati matasarīraṃ addasā sārahīnaṃ;

()

พระองค์ผู้มีพระปรีชาญาณอันดี ได้ทอดพระเนตรเห็นร่างกายที่ตายแล้วอันปราศจากสาระ ซึ่งเป็นที่เกิดของหมู่หนอนสีน้ำเงินที่เคลื่อนไหว มีเลือดไหลออกมาจากปากแผล มีหมู่สัตว์ปีกจิกกินดวงตา และร่างกายถูกหมู่แมลงวันตอม

16.

๑๖.

Abhigami gamayanto bhāratiṃ sārathissaNijasavaṇayugasmiṃ hematāḍaṅkasobhaṃ,Ahampi maraṇaṃ bho nātivattoti vatvāVanamiva migarājā sakyarājā vimānaṃ;

()

พระราชาศากยะได้เสด็จกลับสู่ปราสาท เหมือนพญามฤคในป่า ตรัสว่า "ดูก่อนสหาย แม้เราก็ไม่พ้นความตาย" โดยให้คำพูดของสารถีประทับอยู่ในพระกรรณทั้งสองของพระองค์ที่มีต่างหูทองคำงดงาม

17.

๑๗.

Punapi sapariso so yānamāruyha bhadraṃKatipayadivasānaṃ accayenā’dhirājā,Kapilapuravaramhā’naṅgaraṅgālayābhaṃTadupavanamagañchi pañcabāṇābhirūpo;

()

อีกครั้งหนึ่ง หลังจากผ่านไปไม่กี่วัน พระราชาผู้ยิ่งใหญ่ผู้มีรูปงามดุจเทพกามเทพ พร้อมด้วยบริวาร ทรงประทับยานอันประเสริฐ ได้เสด็จจากเมืองกบิลพัสดุ์อันประเสริฐ เหมือนวิมานแห่งความรัก ไปสู่อุทยานนั้น

18.

๑๘.

Guṇamaṇi maṇivaṇṇaṃ pattamādāya patthePanasasarasarāgaṃ vīvaraṃpārupitvā,Ṭhitamavikalacakkhuṃ nimmitaṃ devatāhiSumati samaṇarūpaṃ buddharūpaṃ’va passi;

()

พระองค์ผู้มีพระปรีชาญาณอันดี ได้ทอดพระเนตรเห็นรูปสมณะที่เทพยดาเนรมิต เหมือนรูปพระพุทธเจ้า ผู้มีคุณธรรมดุจแก้วมณี มีสีดุจแก้วมณี ถือบาตรในมือ นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์มีสีเหมือนน้ำยางขนุน ยืนอยู่โดยไม่กระพริบตา

19.

๑๙.

Tadahani vibudhā’dhiṭṭhānato bhāvanīyoYatipatiriva sūto atthadhammānusāsi,Samaṇaguṇamanekādīnavaṃ pañcakāmeTamavadi gamanasmiṃ ānisaṃsañca gehā;

()

ในวันนั้น ด้วยอธิษฐานของเทพยดา สารถีผู้ควรแก่การเคารพ ดุจหัวหน้ายติ ได้สั่งสอนอรรถและธรรม กล่าวถึงคุณของสมณะและโทษมากมายในกามคุณห้า และอานิสงส์ของการออกจากเรือน

20.

๒๐.

Kuhanalapanamicchājīvamohāya kucchi-Paraharaṇasamatthaṃ mattikāpattamassa,Kara kamakalagataṃ so pāramīcoditattoVisadamati padisvā sampasādaṃ janesi;

()

พระองค์ผู้มีพระปรีชาญาณอันบริสุทธิ์ ผู้ถูกบารมีกระตุ้น เมื่อทรงเห็นบาตรดินของสมณะนั้นที่อยู่ในมือ ซึ่งสามารถที่จะเลี้ยงท้องได้ โดยปราศจากการหลอกลวง การพูดเท็จ และการเลี้ยงชีพผิด ได้ทรงยังความเลื่อมใสให้เกิดขึ้น

21.

๒๑.

Vikasitakalikālaṅkāramuddālasāla-Miva samaṇavilāsaṃ cīvarobhāsamagge,Nayanamadhukarānaṃ bhāramādhāya dhīroNijamanasi janesi cīvare sampasādaṃ;

()

พระปรีชาญาณได้ทรงยังความเลื่อมใสในจีวรให้เกิดขึ้นในพระทัยของพระองค์ โดยทรงแบกภาระของหมู่ภมรคือดวงตา บนแสงสว่างของจีวร ซึ่งเป็นความสง่างามของสมณะ เหมือนต้นสาละที่ประดับด้วยดอกตูมที่บานสะพรั่ง

22.

๒๒.

Khaṇikamaraṇadukkhāvaṭṭamābādharāsi-Makaranikarabhimaṃ taṃ jarāvīcivegaṃ,Bhavajaladhimagādhaṃ jātivelāvadhiṃ soAyamiva paṭipannā nittareyyuntya’vedi;

()

พระองค์ได้ทรงทราบว่า "ผู้ปฏิบัติเช่นนี้จะข้ามพ้นคลื่นแห่งความชรานั้น ซึ่งน่ากลัวเหมือนหมู่จระเข้คือกองแห่งอาพาธที่หมุนวนด้วยความทุกข์แห่งความตายชั่วขณะ และมหาสมุทรแห่งภพที่ลึก จนถึงฝั่งคือการเกิดได้"

23.

๒๓.

SamaṇavadanapīnaccandabimbodayenaVikasitamanakundo nandanuyyānasobhaṃ,Upavanamabhīgantuṃ sandanaṃ cāraye’tiTadahani manujindo sandanācārimāha;

()

ในวันนั้น พระราชาผู้เป็นใหญ่ในหมู่มนุษย์ ได้ตรัสกับสารถีว่า "จงขับยานไปสู่อุทยาน" เพื่อจะไปสู่อุทยานอันงดงามดุจนันทวัน ด้วยการขึ้นของดวงจันทร์คือพระพักตร์ของสมณะ ทำให้ดอกมะลิคือพระทัยบานสะพรั่ง

24.

๒๔.

ValayitanaḷatāḷītālahintālapantiṃMalayajatarujāyāsītalaṃ nimmalāpaṃ,Upavanamavatiṇṇo nandanaṃ vāsavo’vaAkari divasabhāgaṃ sādhukīḷaṃ sarājā;

()

เมื่อพระราชาเสด็จลงสู่อุทยานอันมีแถวของต้นตาล ต้นตาลโตนด และต้นตาลที่โค้งงอ เย็นสบายด้วยต้นจันทน์ มีน้ำใสสะอาด เหมือนท้าวสักกะในนันทวัน ได้ทรงเล่นสนุกสนานอย่างดีในส่วนหนึ่งของวัน

25.

๒๕.

Dasasatakiraṇasmiṃ yassa kittippabandha-Saradajaladarājichāditasmiṃ nabhasmiṃ,Uparisirasi setacchattasobhaṃ bhajanteTadiyacaraṇalakkhyā’laṅkari vāpitīraṃ;

()

ในท้องฟ้าที่ถูกปกคลุมด้วยหมู่เมฆในฤดูใบไม้ร่วงคือเกียรติคุณของพระองค์ เหมือนดวงอาทิตย์ที่มีรัศมีพันดวง เมื่อทรงประดับด้วยฉัตรขาวบนพระเศียร รอยพระบาทของพระองค์ได้ประดับประดาริมฝั่งสระ

26.

๒๖.

Sarasijavadanehi haṃsapīnatthanehiKuvalayanayanehī nīlikākuntalehi,Madhumadamuditālīnūpurebhā’varodha-Janamiva ramaṇīyaṃ otari so taḷākaṃ;

() (Silesabandhanaṃ)

พระองค์ได้เสด็จลงสู่สระอันน่ารื่นรมย์นั้น เหมือนหมู่สตรีในวังที่ร่าเริงด้วยความมัวเมาในน้ำผึ้งและมีกำไลข้อเท้า มีพระพักตร์ดุจดอกบัว มีพระถันอวบอิ่มดุจหงส์ มีพระเนตรดุจดอกอุบล และมีพระเกศาดำขลับ

27.

๒๗.

Varayuvatijanānaṃ kumbhagambhīranābhi-Vivaragahitavāri vāpi sā rittarūpā,Ghanathanajaghanānaṃ saṅgamene’tarāsaṃPunarabhavi kapapuṇṇā pītivipphārinīva;

()

น้ำที่ถูกตักขึ้นจากช่องสะดือที่ลึกดุจหม้อของเหล่าหญิงสาวผู้ประเสริฐ แม้ว่าสระนั้นจะว่างเปล่า ก็กลับเต็มเปี่ยมอีกครั้งราวกับความปีติที่แผ่ซ่านไป ด้วยการรวมกันของเหล่าผู้มีทรวงอกและสะโพกอวบอิ่ม

28.

๒๘.

Abhinavaramaṇinaṃ jātulajjāturānaṃVimukhanayanamīne mīnaketupamena,Upavadhitumīvagge khittajālabbilāsaṃKhaṇamavahari raññā viddhahatthambudhārā;

()

พระราชาได้ทรงชำระล้างในชั่วขณะ ด้วยกระแสน้ำที่ทรงสาดด้วยพระหัตถ์ ดุจพระกามเทพผู้ปรารถนาจะเหวี่ยงแหเพื่อจะจับปลา ในดวงตาที่หันหนีไปดุจปลาของเหล่าหญิงงามผู้เพิ่งมาใหม่ ผู้มีความอายอย่างยิ่ง

29.

๒๙.

NavajalakaṇikālaṅkāravattāravindāGhanakucakalahaṃsā kesasevālanīlā,PatimathitataraṅgākiṇṇasussoṇivelāSarasi sarasi’vā’si tatra kīḷāture’kā;

()

หญิงสาวผู้หนึ่งที่กำลังเล่นน้ำอยู่ที่นั่น มีใบหน้าดุจดอกบัวที่ประดับด้วยหยาดน้ำใหม่ มีทรวงอกอวบอิ่มดุจหงส์ มีผมดำดุจสาหร่าย มีสะโพกงามที่ถูกคลื่นซัดสาด ดุจสระน้ำ

30.

๓๐.

Sasirūciramukhīnaṃ khomavatthantarīyeSanikamapanayante vicīhatthehi raññā,Racitanayanakantī byanta gambhīranābhī-Sarasijapariyantā nāḷapantīri’vā’si;

()

เมื่อพระราชาทรงค่อยๆ เลื่อนผ้าไหมออกไป ด้วยพระหัตถ์ที่ดุจคลื่น ความงามที่สร้างสรรค์ด้วยดวงตาของเหล่าผู้มีใบหน้าสวยงามดุจพระจันทร์ รอบสะดือที่ลึกดุจดอกบัว ก็ดุจก้านบัวที่เรียงราย

29.

๒๙.

NavajalakaṇikālaṅkāravattāravindāGhanakucakalahaṃsā kesasevālanīlā,PatimathitataraṅgākiṇṇasussoṇivelāSarasi sarasi’vā’si tatra kīḷāture’kā;

()

หญิงสาวผู้หนึ่งที่กำลังเล่นน้ำอยู่ที่นั่น มีใบหน้าดุจดอกบัวที่ประดับด้วยหยาดน้ำใหม่ มีทรวงอกอวบอิ่มดุจหงส์ มีผมดำดุจสาหร่าย มีสะโพกงามที่ถูกคลื่นซัดสาด ดุจสระน้ำ

30.

๓๐.

Sasiruciramukhīnaṃ khomavatthantarīyeSanikamapanayante vivibhaṇthehi raññā,Racitanayanakantī byanta gamhīranāhīSarasijapariyantā nāḷapantiri’vā’si;

()

เมื่อพระราชาทรงค่อยๆ เลื่อนผ้าไหมออกไป ด้วยพระหัตถ์ที่ดุจคลื่น ความงามที่สร้างสรรค์ด้วยดวงตาของเหล่าผู้มีใบหน้าสวยงามดุจพระจันทร์ รอบสะดือที่ลึกดุจดอกบัว ก็ดุจก้านบัวที่เรียงราย

31.

๓๑.

Punarapi kucakumbhañcandahārenivā’peNijagaḷaparimāṇe sannimuggaṅganānaṃ,Malinakamalinī sā locanehā’nanehiAbhavi bhamarabhāra’mbhojasaṇḍā’kule’ca;

()

อีกทั้งในทรวงอกที่ดุจหม้อและสร้อยจันทร์ ในลำคอของตน ของเหล่าหญิงสาวที่จมลงไป สระบัวนั้นที่มัวหมองด้วยดวงตาและใบหน้า ก็กลายเป็นดุจกอบัวที่เต็มไปด้วยหมู่ภมร

32.

๓๒.

Madhumadamadhupehi gīyamānehi vici-Bhujasatapahaṭāhi soṇibherīhi thinaṃ,Lalitakamalasīse naccamānindirāyaAjini jalajinī sā dibbasaṅgītasālaṃ;

()

ด้วยหมู่ภมรที่เมาน้ำหวานที่กำลังร้องเพลง ด้วยเสียงกลองจากสะโพกที่ถูกคลื่นดุจแขนร้อยกระทบ สระบัวนั้นได้เอาชนะโรงดนตรีทิพย์ เพื่อเทพธิดาแห่งความงามที่กำลังร่ายรำอยู่บนดอกบัวอันงดงาม

33.

๓๓.

Tuhinakaramukhīnaṃ tantaḷāka’ntalikkheSulalitabhujavallī vijjulekhābhirāmā,Kuvalayavanarāji nīlajīmutarājiPatinayanamayūre kīḷayantī rarāja;

()

ในสระน้ำแห่งท้องฟ้า ของเหล่าผู้มีใบหน้าดุจพระจันทร์ มีแขนที่งดงามดุจเถาวัลย์ งดงามดุจสายฟ้า ดุจป่าดอกบัวสีน้ำเงิน ดุจหมู่เมฆสีคราม ในดวงตาที่ดุจนกยูง กำลังเล่นอยู่ก็รุ่งเรือง

34.

๓๔.

Phuṭakuvalayahatthaṃ rājabhaṃsehi khittaṃVividhamadhupabhuttaṃ dhammavelātivattaṃ,Yathariva gaṇikaṃ taṃ kañjaniṃ so janindoTadahani paribhutvā’mandamānanvdamāpa;

() (Silesabandhanaṃ)

พระราชาผู้เป็นจอมชนนั้น ในวันนั้นได้ทรงเสวยความสุขอย่างยิ่ง ดุจหญิงแพศยาผู้มีผิวพรรณดุจทองนั้น ผู้มีมือถือดอกบัวบาน ที่ถูกเหล่าหงส์หลวงทิ้งไป ที่ถูกหมู่ภมรหลากหลายชนิดเชยชม ที่ล่วงเลยขอบเขตแห่งธรรม

35.

๓๕.

Caraṇa’nuvajamānabbīcisaṅkhobhatīraṃJahati sati taḷākaṃ sāvarodhe narinde,SarasivirahinīsaṃruddhanissāsarūpoMudusurabhisamīro mandamandaṃ pavāyi;

()

เมื่อพระราชาพร้อมด้วยบริวารทรงละสระน้ำไป ซึ่งมีฝั่งที่ถูกคลื่นกระทบตามรอยเท้า ลมอ่อนๆ ที่หอมหวานก็พัดเอื่อยๆ ดุจลมหายใจที่ถูกกักขังของหญิงสาวผู้พลัดพรากจากสระน้ำ

36.

๓๖.

Paribhavi ravibimbaṃ taṅkhaṇatthācalaṭṭhaṃTahimupalatalaṭṭho bhānuvaṃsekabhānu,Atha sarasivadhūnaṃ kiñcisaṅkovitāniSarasijavadanāti sokadīnānivā’suṃ;

()

พระอาทิตย์แห่งวงศ์ศากยะผู้ประทับอยู่บนแผ่นหิน ได้ข่มดวงอาทิตย์ที่กำลังจะลับขอบฟ้าในขณะนั้น ลำดับนั้น ใบหน้าดุจดอกบัวของเหล่าหญิงสาวในสระน้ำ (ดอกบัว) ที่หุบลงเล็กน้อย ก็กลายเป็นดุจใบหน้าดอกบัวที่เศร้าโศก

37.

๓๗.

Asitanabhasi sañjhāmeghamālāvilāsaṃAbhibhaviya nisinne tatra sakyādhināthe,Tuvaṭamupagatā taṃ kappakā’nekavatthā-Bharaṇavikatihatthā bhūpatiṃ bhūsaṇatthaṃ;

()

เมื่อพระศากยราชประทับนั่งอยู่ ณ ที่นั้น ข่มความงามของหมู่เมฆยามเย็นในท้องฟ้าสีดำ ช่างแต่งกายผู้มีเครื่องประดับและผ้าหลากหลายชนิดในมือ ได้รีบเข้ามาเฝ้าพระราชาเพื่อประดับตกแต่ง

38.

๓๘.

Ravikularavino kho dhammatejābhibhūtoSurapati suraputtaṃ vissakammābhidhānaṃ,Sapadi pahiṇi sammā dibbavatthādinā bhoTibhuvanasaraṇaṃ taṃ bhūsayassū’ti vatvā;

()

ท้าวสักกะจอมเทพ ผู้ถูกครอบงำด้วยเดชแห่งธรรมของพระอาทิตย์แห่งวงศ์ศากยะ ได้รีบส่งเทพบุตรชื่อวิสสุกรรมไปพร้อมด้วยผ้าทิพย์เป็นต้น โดยกล่าวว่า 'ท่านจงประดับพระองค์ผู้เป็นที่พึ่งแห่งสามภพเถิด'

39.

๓๙.

Gahitamanujaveso so’pasaṅkamma sīseSukhumapaṭasatehī veṭhanañcā’pi datvā,Maṇikanakamayehi bhūsayi bhūsaṇehiTadahani bhavi sakko devarājā’va rājā;

()

วิสสุกรรมเทพบุตรนั้นแปลงกายเป็นมนุษย์ เข้าไปเฝ้าแล้วถวายผ้าโพกพระเศียรด้วยผ้าเนื้อละเอียดหลายร้อยผืน และประดับด้วยเครื่องประดับที่ทำจากแก้วมณีและทองคำ ในวันนั้น พระราชาจึงงดงามดุจท้าวสักกะจอมเทพ

40.

๔๐.

Timirahamarabhāra’kkantapācīnapassaṃMukulitasatasañjhāmeghapattāvalīnaṃ,GaganatalataḷākādhāramandāranāḷaṃKamalamakulasobhaṃ bhānubimbaṃ babandha;

()

ดวงอาทิตย์ได้ปรากฏความงามดุจดอกบัวตูม มีก้านคือต้นมณฑารพที่รองรับสระน้ำคือท้องฟ้า มีหมู่เมฆยามเย็นที่หุบลงเป็นแถวดุจกลีบดอกไม้ ในทิศตะวันออกที่ถูกความมืดมิดปกคลุม

41.

๔๑.

Pahiṇi pitunarindo sāsanaṃ tāva tassaNijatanujakumāru’ppattimārocayitvā,Pamuditabhadayo so lekhaṇālokanenaAvaditi mama jātaṃ bandhanaṃ rāhujāto;

()

พระราชาผู้เป็นพระบิดาได้ส่งข่าวสารไปแจ้งการประสูติของพระโอรสแก่พระองค์ พระองค์ผู้มีพระทัยยินดีด้วยการทอดพระเนตรจดหมาย ได้ตรัสว่า 'ราหุลเกิดแล้ว เครื่องผูกพันเกิดแก่เราแล้ว'

42.

๔๒.

Tadahanipituraññā vuttavākyānurūpaṃTahimakhilapadatthaṃ saddasatthakkamena,Karahacī manujindo ayyako saṅgahetvāAvaditi mamatattā rāhulonāmahotaṃ;

()

ในวันนั้น พระราชาผู้เป็นปู่ได้ทรงรวบรวมเนื้อความแห่งคำทั้งหมดตามหลักไวยากรณ์ ให้สอดคล้องกับคำที่พระราชาผู้เป็นพระบิดาตรัสไว้ แล้วตรัสว่า 'เพราะเป็นเครื่องผูกพันของเรา ขอพระกุมารนั้นจงมีนามว่า ราหุล'

43.

๔๓.

Vanasuravanitānaṃ locanindīvarehiMahitasirisariro bhadramāruyha yānaṃ,Sabhavanamabhigantuṃ osari nāgarānaṃSuvimalanayanālītoraṇākiṇṇavīthiṃ;

()

พระองค์ผู้มีพระสิริกายอันดวงตาที่ดุจดอกบัวสีน้ำเงินของเหล่านางอัปสรในป่าบูชาแล้ว ทรงประทับยานอันประเสริฐเพื่อเสด็จกลับพระราชวัง ได้เสด็จไปตามถนนของชาวเมืองที่เต็มไปด้วยซุ้มประตูที่ประดับด้วยดวงตาอันบริสุทธิ์ (ของชาวเมืองเหล่านั้น)

44.

๔๔.

Vivaṭamaṇikavāṭo’pantikaṭṭhā vimāneJitasuravanitā’si yā pitucchāya dhītā,Nayanakarapuṭehi rūpasāraṃ nipīyaSamitaratipipāsā sā kisāgotamī thī;

()

นางกีสาโคตมี ผู้เป็นธิดาของพระปิตุจฉา ผู้ชนะเหล่านางอัปสร ประทับอยู่ในวิมานใกล้ประตูแก้วมณีที่เปิดอยู่ ได้ดื่มรสแห่งรูปด้วยถ้วยคือดวงตา เป็นผู้ดับความกระหายในกามได้

45.

๔๕.

Jitamanasijarūpaṃ īdisaṃ yesamatthiTanujaratanamaddhā nibbutā sā’pi mātā,Pitujagatipatī so nibbuto sītibhūtoNijapiyabhariyā’pi nibbutā’tye’vamāha;

()

มารดาผู้มีบุตรแก้วเช่นนี้ ซึ่งมีรูปชนะพระกามเทพ มารดาผู้นั้นดับเย็นแล้วแน่นอน พระบิดาผู้เป็นจอมโลกนั้นก็ดับเย็นแล้วและสงบเย็นแล้ว แม้ภรรยาอันเป็นที่รักของตนก็ดับเย็นแล้ว นางได้กล่าวอย่างนี้

46.

๔๖.

Hadayagatakilese nibbute vūpasanteYatipatiriva diṭṭho nibbuto so’hamasmi,Iti varamati sutvā tāya gāthaṃ sugītaṃVividhanayavibhattaṃ tappadatthaṃ avedi;

()

เมื่อกิเลสในใจดับและสงบลง เราก็เป็นผู้ดับเย็นแล้ว ดุจพระโยคี เมื่อทรงสดับคาถาที่นางขับร้องอย่างไพเราะ ซึ่งจำแนกออกเป็นหลายนัย ก็ทรงทราบความหมายของคำนั้น

47.

๔๗.

Ahamitipadamassā nibbutiṃ sāvito’smiSumariya garubhatyā tāya lakkhagghamaggaṃ,Dhavalakiraṇabhāraṃ bhāsuraṃ hārihāraṃPahiṇiya bhavanaṃ so pāvisi sāvarodho;

()

เราถูกทำให้ได้ยินความดับเย็นจากคำว่า 'เรา' ของนาง ทรงระลึกถึงความเคารพอย่างยิ่ง จึงทรงส่งสร้อยคอที่ส่องประกายมีรัศมีสีขาวมีค่าแสนหนึ่งไปให้นาง แล้วพระองค์พร้อมด้วยบริวารได้เสด็จเข้าสู่พระราชวัง

48.

๔๘.

Mayamiva varabodhiṃ bujjhamānassa jātuManasi vupasame’ti tuyhamekādasaggi,Upagamumupasantiṃ vyākarontī’va tāvaAparadisi vinaddhā’nekasañjhāghanālī;

()

หมู่เมฆยามเย็นจำนวนมากที่รวมตัวกันในทิศตะวันตก ราวกับกำลังพยากรณ์ว่า 'ไฟ 11 กองของพระองค์จะถึงความสงบในพระทัย เมื่อพระองค์ตรัสรู้พระโพธิญาณอันประเสริฐดุจเรา'

49.

๔๙.

Atuladhavajachattaṃ dhotamuttāvalīhiValayitamiva rañño tassa sihāsanasmiṃ,Udayasikharisīse tāvatārāvalīhiParivutamatisobhaṃ candabimbaṃ bahāsa;

()

ดวงจันทร์ที่ล้อมรอบด้วยหมู่ดาวบนยอดเขาอุทัย ส่องแสงงดงามยิ่ง ดุจฉัตรขาวอันหาที่เปรียบมิได้ที่ประดับด้วยพวงมุกอันบริสุทธิ์บนพระแท่นสิหาสน์ของพระราชา

50.

๕๐.

Ghanataratimirehā’vattharattehi lokeMasimalinavilāsaṃ taṅkhaṇe dassayanti,Rajanikarakarehi vipphurattehi phītāKatanavaparikamme’vā’si sā rājadhāni;

()

ในขณะนั้น โลกที่ถูกความมืดมิดอย่างหนาแน่นปกคลุม แสดงความงามที่หม่นหมองดุจหมึก พระราชธานีนั้นส่องประกายด้วยรัศมีของดวงจันทร์ ดุจถูกตกแต่งใหม่

51.

๕๑.

Himakarakarabhārakkattarattandhakāra-Galitatimiralekhākāramāvī karonti,Phuṭakumuda vanesu cāsikundāṭavīsuSumadhura madhumattā bhiṅgamālā pamattā;

()

หมู่ภมรที่เมาน้ำหวานอันหอมหวานในป่าดอกบัวสายที่บานสะพรั่งและในป่าดอกมะลิ ต่างประมาทมัวเมา ทำให้ปรากฏร่องรอยของความมืดที่หลุดพ้นจากรัศมีของดวงจันทร์

52.

๕๒.

Jitasurapativeso dhammacintāparo soJalita maṇipadīpālokabhinnandhakāre,Nijasiribhavanasmiṃ hemasīhāsanasmiṃNacira mabhinisajjī pañcakāme viratto;

()

พระองค์ผู้ทรงข่มความงามของท้าวสักกะ ทรงยินดีในธรรม ทรงปราศจากความกำหนัดในกามคุณ 5 ได้ประทับนั่งไม่นานบนพระแท่นสิหาสน์ทองคำในพระราชวังของพระองค์ ท่ามกลางความมืดที่ถูกแสงประทีปแก้วมณีส่องทำลาย

53.

๕๓.

Sapadi turiyahatthā nīlajimutakesāKuvalayadalanettā candalekhālalāṭā,Vikacakamalavattā mekhalābhārasoṇīKucaharaviraḷaṅgī cāruvāmorujaṅghā;

()

ลำดับนั้น เหล่านางรำผู้มีเครื่องดนตรีในมือ มีผมดำดุจเมฆสีคราม มีดวงตาดุจกลีบดอกบัวสีน้ำเงิน มีหน้าผากดุจเสี้ยวพระจันทร์ มีใบหน้าดุจดอกบัวบาน มีสะโพกผึ่งผายด้วยสายรัดเอว มีร่างกายอ้อนแอ้นเพราะทรวงอก มีต้นขาและน่องที่งดงาม

54.

๕๔.

Kumudamudakapolā kuṇḍalolambakaṇṇāAvivaradasanālimālatīdāmalilā,Kanakaratanamālābhāragīvā, bhirāmā,Abhinavavanitāyo naccagītesu chekā;

()

มีแก้มที่นุ่มนวลดังดอกบัวสาย มีหูที่ประดับด้วยตุ้มหูห้อยระย้า มีฟันเรียงเป็นแถวไม่มีช่องว่างดุจดอกมะลิ มีลำคอที่งดงามด้วยพวงมาลัยทองและแก้วมณี เป็นหญิงสาวที่เชี่ยวชาญในการร่ายรำและขับร้อง

55.

๕๕.

Rahadamivapasannaṃ niccalāsinaminaṃSumatimupanisinnaṃ saṃvutadvārupetaṃ,Tamabhiratinirāsaṃ buddhabhāvābhilāsaṃAbhiramayitukāmā otaruṃ raṅgabhūmiṃ;

()

เหล่านางรำผู้ปรารถนาจะทำให้พระองค์ผู้มีพระปัญญาดี ผู้ประทับนั่งสงบนิ่งดุจห้วงน้ำใสที่มีปลาสงบนิ่ง ผู้ประกอบด้วยทวารที่สำรวมแล้ว ผู้ทรงละความยินดีในกาม และทรงปรารถนาพุทธภาวะ ให้ทรงเพลิดเพลิน จึงพากันลงสู่โรงมหรสพ

56.

๕๖.

Maṇimayavasumatyā pādasaṅghaṭṭanenaKanakavakalayaghosaṃ kāci nicchārayantī,Calakisalayalīlā aṅguli cālayantiAnulayamabhinaccuṃ hemavallīvilāsā;

()

บางนางก็ทำให้เกิดเสียงกำไลทองด้วยการกระทบเท้าลงบนพื้นแก้วมณี บางนางก็ร่ายรำไปตามจังหวะด้วยลีลาอันอ่อนช้อยดุจเถาวัลย์ทองที่ไหวระริก และขยับนิ้วมือดุจยอดไม้ที่สั่นไหว

57.

๕๗.

Narapatimukhabimbaṃka lakkhamāpādayantīNayanakharasarānaṃ raṅgasaṅgāmabhūmyā,Jitakalaravavāṇī kāci rāmā bhirāmāSavaṇasubhagagītaṃ gāyamānā vibhāsuṃ;

()

บางนางผู้มีรูปงาม มีเสียงไพเราะชนะเสียงนกกาเหว่า ขับร้องเพลงอันไพเราะจับใจ ทำให้พระพักตร์ของพระราชาเป็นเป้าหมายแห่งลูกศรคือสายตาของตนบนเวทีการรบ

58.

๕๘.

Jitasuralalanāyokāvi pañcaṅgikāniTadahani turiyāni vādayuṃ lolapāṅgā,Savaṇamadhuravīṇā bherinādehi tāsaṃGaganatala mivā,si pāvuse raṅgabhūmi;

()

ในวันนั้น เหล่านางรำผู้มีหางตาหวั่นไหว ผู้ชนะแม้เทพธิดา ต่างบรรเลงดนตรี 5 อย่าง เสียงพิณและเสียงกลองของพวกนางที่ไพเราะจับใจ ทำให้โรงมหรสพเป็นดุจท้องฟ้าในฤดูฝน

59.

๕๙.

Varamati ramaṇīnaṃ taṃ mahābhūtarūpa-Ppabhavamivavikāraṃ naccamaddakkhi tāsaṃ,Visamabhavakuṭīre rājarogāturānaṃAsunituriyarāvaṃ gītamaṭṭassaraṃ,va;

()

พระองค์ผู้มีพระปัญญาอันประเสริฐได้ทอดพระเนตรเห็นการฟ้อนรำของเหล่านางรำเหล่านั้น ซึ่งเป็นดุจความวิปริตที่เกิดจากมหาภูตรูป และได้ทรงสดับเสียงดนตรีและเสียงขับร้องของพวกนาง เป็นดุจเสียงคร่ำครวญของผู้ป่วยด้วยโรคร้ายในกระท่อมแห่งภพอันไม่ราบเรียบ

60.

๖๐.

Bhusamanahirato so naccagītesu tāsaṃSirisayanavarasmiṃ sīhaseyyaṃ akāsi,Itigahitavihesā laddhaniddāvakāsāSapadi madanapāsā tā nipajjiṃsunārī;

()

พระองค์ทรงเบื่อหน่ายอย่างยิ่งในการฟ้อนรำและขับร้องของพวกนาง จึงทรงบรรทมสีหไสยาสน์บนพระแท่นบรรทมอันประเสริฐ. เหล่านางเหล่านั้นก็เหน็ดเหนื่อยจากการแสดง ได้โอกาสหลับไปทันที ดุจถูกบ่วงแห่งกามผูกมัดไว้.

61.

๖๑.

Sahakumudiniyā so suttamattappabuddhoNijasirisayanasmiṃ sannisinno rajanyā,Gahitaturiyabhaṇḍe tatthatattho, ttharitvāYuvatijanamapassi daḷhaniddābhibhūtaṃ;

()

พระองค์ทรงตื่นบรรทมในยามราตรี ดุจดอกบัวบาน ทรงประทับนั่งบนพระแท่นบรรทมของพระองค์ แล้วทอดพระเนตรเห็นเหล่านางรำนอนหลับใหลอย่างหนักหน่วง โดยมีเครื่องดนตรีวางอยู่เกลื่อนกลาด ณ ที่นั้นๆ.

62.

๖๒.

Anilacalakapo lā kāci lālaṃ gilanteGalitabahaḷakhe ḷā kāci khādanti dante,Bhagamapagataco ḷā kāci saṃdassaya nneKhalitavacanamā lā kāci yaṃyaṃ lapante;

()

บางนางก็มีแก้มสั่นไหวเพราะลมหายใจ กลืนน้ำลาย บางนางก็น้ำลายไหลยืด เคี้ยวฟัน บางนางก็ผ้าหลุดลุ่ย เผยให้เห็นอวัยวะเพศ บางนางก็พูดจาติดขัด พูดเพ้อเจ้อไปต่างๆ นานา.

63.

๖๓.

Khipitamapi karontī kāci kāsantikāciIti pacuravikāraṃ nissirikaṃ asāraṃ,Bhavanamanavasesaṃ tassu, paṭṭhāsi daḷhaṃNarakuṇapavikiṇṇaṃ āmakāḷāhaṇaṃva;

()

บางนางก็จาม บางนางก็ไอ ด้วยอาการวิปริตมากมายเช่นนี้ ปราศจากความงาม ปราศจากแก่นสาร พระราชนิเวศน์ทั้งหลังจึงปรากฏแก่พระองค์อย่างชัดเจน ดุจป่าช้าผีดิบที่เกลื่อนกลาดไปด้วยซากศพมนุษย์.

64.

๖๔.

Tadahani tibhavaṃ cā,dittagehattayaṃ,vaSumariya vatabho, passaṭṭhamopaddutaṃ bho,Iti paramamudānaṃ kavattayaṃ tabbimutyāManasi purisasūro sūrabhāvaṃ janesi;

()

ในวันนั้น พระองค์ผู้เป็นวีรบุรุษในหมู่บุรุษ ทรงรำลึกถึงภพทั้งสามว่า "โอ้หนอ ภพทั้งสามนี้ดุจเรือนสามหลังที่กำลังลุกไหม้ และถูกภัยคุกคามอยู่" ดังนี้แล้ว ทรงเปล่งอุทานอันสูงสุดสามคาถาเพื่อความหลุดพ้นนั้น และทรงยังความเป็นวีรบุรุษให้เกิดขึ้นในพระทัย.

65.

๖๕.

SuratacaturarāmārakkhasivāsabhūteSiribhavanavanasmiṃ mohayantamhi bāle,Alamiti mama vāso handa nikkhamma tamhāTibhavabhayavimuttiṃ esayissāmahaṃ,ti;

()

"พอแล้วกับการที่เราอยู่ในป่าแห่งพระราชนิเวศน์อันงดงามนี้ ซึ่งเป็นที่อยู่ของนางยักษิณีผู้ฉลาดในการยั่วยวน และเป็นที่หลงใหลของคนพาล. มาเถิด เราจะออกไปจากที่นี่ และแสวงหาความหลุดพ้นจากภัยในภพทั้งสาม" ดังนี้.

66.

๖๖.

Upakamiya vimānadvāramummārupanteSayanupari nipannaṃ channamuṭṭhāpayitvā,Tamavadi abhigantuṃ kappayitvaṃ, nayetiPabalajavabalaggaṃ vājirājaṃ sarājā, ()

พระราชาเสด็จเข้าไปใกล้ธรณีประตูพระราชนิเวศน์ ทรงปลุกนายฉันนะผู้กำลังนอนอยู่บนเตียง แล้วตรัสสั่งให้เขาเตรียมและนำม้ากัณฐกะราชอาชาผู้มีกำลังและฝีเท้าอันรวดเร็วมา.

67.

๖๗.

Gatasati hayasāḷaṃ taṅkhaṇe channamacceSakapatigamanatthaṃ esamaṃ kappanattho,Agamiti sahajāto katthako vājirājāAkari vipulahesārāvamānandabhāro;

()

นายฉันนะผู้เป็นอำมาตย์ได้ไปยังโรงม้าในขณะนั้น เพื่อเตรียมการเสด็จออกของพระองค์. ม้ากัณฐกะราชอาชาผู้เกิดวันเดียวกับพระองค์ ก็มาถึงแล้วเปล่งเสียงร้องอย่างกึกก้องด้วยความยินดี.

68.

๖๘.

Pavisiya sirigabbhaṃ teladīpujjalantaṃRatanakhacitamañce gandhapupphābhikiṇṇe,Dharaṇipatinipannaṃ hemabimbopamānaṃNijatanujakumāraṃ passibimbāyasaddhiṃ;

()

พระองค์เสด็จเข้าไปในห้องบรรทมอันเป็นมงคล ซึ่งมีประทีปน้ำมันส่องสว่าง บนพระแท่นที่ประดับด้วยรัตนชาติและโปรยด้วยดอกไม้หอม ทรงทอดพระเนตรเห็นพระโอรสของพระองค์ผู้ประทับนอนอยู่ ดุจรูปทองคำ พร้อมกับพระนางพิมพา.

69.

๖๙.

Yadi ahamapanetvā deviyā hatthapāsaṃMama tanujakumāraṃ aṅkamāropayāmi,Vadanajitasarojā rājinī vuṭṭhahitvāVanamahīgamanaṃ me vāraye dunnivāraṃ;

()

"หากเราจะดึงพระโอรสออกจากอ้อมแขนของพระเทวี แล้วอุ้มขึ้นวางบนตักของเรา พระราชินีผู้มีพระพักตร์งามยิ่งกว่าดอกบัวก็จะตื่นขึ้น และจะขัดขวางการเสด็จออกสู่ป่าของเรา ซึ่งเป็นสิ่งที่ยากจะห้ามได้" ดังนี้.

70.

๗๐.

Tanujamukhasarojaṃ buddhabhūto samānoNayanamadhukarānaṃ jātu kāhāmibhāraṃ,Sumariya caraṇaṃ so uddharanto,va meruṃAvatari bhavanamhā ukkhipitvā pavīro;

()

"เมื่อเราได้เป็นพระพุทธเจ้าแล้ว เราจักทำให้พระพักตร์อันดุจดอกบัวของพระโอรสเป็นภาระแก่ภมรคือดวงตาของเราอย่างแน่นอน" พระวีรบุรุษนั้นทรงรำลึกถึงการบำเพ็ญบารมีแล้ว ทรงยกพระบาทขึ้นดุจยกภูเขาพระสุเมรุ เสด็จออกจากพระราชนิเวศน์.

71.

๗๑.

KuvalayadalanettañcandamamhojavattaṃMadanaratharathaṅgākārasussoṇibhāraṃ,Kathamavatari bimbānāmadeviṃ pahāyaNarapati bhavanamhā hemabimbābhirāmaṃ;

()

พระราชาผู้ทรงงดงามดุจรูปทองคำ ทรงละทิ้งพระเทวีพิมพาผู้มีพระเนตรดุจกลีบอุบล มีพระพักตร์ดุจพระจันทร์และดอกบัว มีพระโสณีอันงดงามดุจล้อรถของพระกามเทพ เสด็จออกจากพระราชนิเวศน์ได้อย่างไรหนอ?

72.

๗๒.

Marakatapaṭimābhaṃ sambhavaṃ sakyavaṃseSamupacitasupuññaṃ lakkhaṇākiṇṇagattaṃ,Pajahiya sukumāraṃ rāhulākhyaṃ kumāraṃKathamavatari pādamandamukkhippa dhīro;

()

พระธีรชนผู้ทรงมีพระวรกายดุจรูปมรกต ทรงบังเกิดในศากยวงศ์ ทรงสั่งสมบุญไว้มาก มีพระวรกายเต็มไปด้วยลักษณะมหาบุรุษ ทรงละทิ้งพระกุมารราหุลผู้ยังเยาว์วัย เสด็จออกจากพระราชนิเวศน์ได้อย่างไรหนอ โดยทรงยกพระบาทขึ้นอย่างช้าๆ?

73.

๗๓.

Ripugajamigarājaṃ jambudīpaggarājaṃTadahani piturājaṃ puttasokaṇṇavamhi,Kathamamitadayo so niddayo pakkhipitvāAvatari bhavanamhāka uddharitvāna pāde;

()

พระองค์ผู้ทรงมีพระมหากรุณาธิคุณอันหาประมาณมิได้ ทรงละทิ้งพระราชบิดาผู้เป็นดุจพญาช้างและพญาราชสีห์แก่เหล่าศัตรู ผู้เป็นพระราชาผู้ยิ่งใหญ่แห่งชมพูทวีป ให้จมลงในห้วงมหรรณพแห่งความโศกเศร้าเพราะพระโอรสได้อย่างไรหนอ แล้วเสด็จออกจากพระราชนิเวศน์ไป โดยทรงยกพระบาทขึ้น?

74.

๗๔.

Sakalapathavicakkaṃ cakkavāḷāvadhiṃ soAbhivijiya asattho sattame vāsaramhi,Narahari katapuñño cakkavatti ahutvāKathamavatari tamhā ukkhipitvāna pāde;

()

พระองค์ผู้เป็นดุจราชสีห์ในหมู่มนุษย์ ผู้ทรงบำเพ็ญบุญมาแล้ว ทรงสามารถพิชิตแผ่นดินทั้งหมดจนถึงขอบจักรวาลได้โดยไม่ต้องใช้อาวุธในวันที่เจ็ด แต่พระองค์กลับไม่ทรงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ แล้วเสด็จออกจากที่นั้นไป โดยทรงยกพระบาทขึ้นได้อย่างไรหนอ?

75.

๗๕.

Avatariya vimānā ajja maṃ tārayatvaṃTvamapitibhavato)haṃ uttareyya’nti vatvā,Tamabhiruhi janindo vājirājinda’maṭṭhā-Rasaratanapamāṇaṃ dhotasaṅkhāvadātaṃ;

()

พระองค์เสด็จลงจากพระราชนิเวศน์ ตรัสว่า "วันนี้ ท่านจงช่วยเราให้ข้ามพ้นเถิด เราก็จะข้ามพ้นจากภพทั้งสามได้เช่นกัน" แล้วพระราชาผู้เป็นจอมชนก็ทรงขึ้นประทับบนหลังม้ากัณฐกะราชอาชา ผู้สูงสิบแปดศอก มีสีขาวบริสุทธิ์ดุจสังข์ที่ขัดแล้ว.

76.

๗๖.

Pavanaturitavego kanthako vājirājāYadahani padasaddaṃ cā’pi hesaṃ kareyya,Nanu sakalapuraṃ so yāti ajjhottharitvāTadahani katasaddaṃ vārayuṃ devatāyo;

()

ม้ากัณฐกะราชอาชาผู้รวดเร็วดุจลม หากมันจะส่งเสียงฝีเท้าหรือเสียงร้องขึ้นมา เมืองทั้งเมืองก็คงจะตื่นตระหนก ในวันนั้น เหล่าทวยเทพจึงช่วยกันระงับเสียงที่เกิดขึ้น.

77.

๗๗.

Karakamalatalesu devatānimmitesuPanihitapadavāraṃ assa māruyha dhīro,Lahumupagami channaṃ vāladhiṃ gāhayitvāThirapihitakavāṭadvārapākārupantaṃ;

()

พระธีรชนทรงวางพระบาทลงบนฝ่ามือดุจดอกบัวที่เหล่าทวยเทพเนรมิตขึ้น แล้วทรงขึ้นประทับบนหลังม้า ให้นายฉันนะจับหางม้าไว้ แล้วเสด็จไปอย่างรวดเร็วถึงบริเวณกำแพงและประตูที่ปิดสนิท.

78.

๗๘.

Yadi pihitakavāṭugghāṭanaṃ nā’bhavissāHayavaramapi channāmaccamādāya sohaṃ,Asari purisasiho uppateyyanti aṭṭhā-Rasaratatapamāṇu’ttuṅgapākāracakkaṃ;

()

"หากประตูที่ปิดอยู่ไม่เปิดออก เราผู้เป็นดุจราชสีห์ในหมู่บุรุษ ก็จะพาม้าอันประเสริฐและนายฉันนะผู้เป็นอำมาตย์ กระโดดข้ามกำแพงสูงสิบแปดศอกนี้ไป" ดังนี้.

79.

๗๙.

Tathariva hayarājā channanāmo ca mantīVīriyabalasamaṅgī cīntayuṃ tāvadeva,Vivari tadadhivatthā devatā coditattāPurisadasasatenu’gghāṭiyaṃ dvārabāhaṃ;

()

ในขณะนั้น ม้ากัณฐกะราชอาชาและนายฉันนะผู้เป็นอำมาตย์ผู้ประกอบด้วยพละกำลังและความเพียร ก็คิดเช่นนั้นเหมือนกัน. เทพารักษ์ผู้สิงสถิตอยู่ ณ ที่นั้น ได้รับการดลใจจากเหล่าทวยเทพ จึงเปิดบานประตูซึ่งปกติแล้วต้องใช้คนถึงพันคนจึงจะเปิดได้.

80.

๘๐.

Mama visayamasesaṃ esasiddhatthanāmoAbhibhaviya subodhiṃ jātu bujjhissatīti,Atha sumariya māro pāpimā’tīvakuddhoPaṭipathamupagañchi nikkhamitvā vimānā;

()

"เจ้าชายสิทธัตถะผู้นี้ จักครอบงำอาณาเขตทั้งหมดของเรา และจักตรัสรู้พระสัมมาสัมโพธิญาณอย่างแน่นอน" มารผู้มีบาปได้รำลึกถึงเรื่องนี้แล้ว ก็โกรธจัดยิ่งนัก จึงออกจากวิมานมาขัดขวางทาง.

81.

๘๑.

Turitamahivajante māraverimhi māroAsitanabhasi ṭhatvā itthamārocayittha,Varapurisa ito kho sattame vāsaramhiTvamahivijiya lokaṃ hessase cakkavattī;

()

เมื่อพระองค์ผู้เป็นศัตรูของมารกำลังเสด็จไปอย่างรวดเร็ว มารก็ยืนอยู่ในอากาศอันมืดมิด แล้วกล่าวว่า "ข้าแต่บุรุษผู้ประเสริฐ นับจากวันนี้ไปอีกเจ็ดวัน ท่านจักพิชิตโลกและจักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ."

82.

๘๒.

Sukhamanubhavamāno cakkavattī bhavitvāGharamadhivasa cakkaṃ vattayaṃ yāvajīvaṃ,Amitamati tuvaṃ mā nikkhamassū’ti māroAbhigamananisedhaṃ kātumiccānusāsi;

()

มารได้กล่าวตักเตือนเพื่อขัดขวางการเสด็จออกว่า "ข้าแต่ท่านผู้มีปัญญาอันหาประมาณมิได้ ท่านจงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ เสวยสุขอยู่ในเรือน ครองจักรพรรดิราชสมบัติไปตลอดชีวิตเถิด อย่าได้ออกบวชเลย."

83.

๘๓.

Namuvilapitavācaṃ sotadhātvañjalīhiSavisamiva pibanto taṃ tuvaṃ ko’si pucchi,Pavanapathaṭhito’haṃ issaro devatānaṃNaravara vasavattī pāpimā’tye’va māha;

()

พระองค์ทรงสดับถ้อยคำอันคร่ำครวญของมาร ดุจดื่มยาพิษด้วยโสตประสาท แล้วตรัสถามว่า "ท่านเป็นใคร?" มารผู้ยืนอยู่ในอากาศก็ตอบว่า "ข้าแต่บุรุษผู้ประเสริฐ เราคือมารผู้มีบาป ผู้เป็นใหญ่ในหมู่เทพทั้งหลาย ผู้มีอำนาจเหนือผู้อื่น" ดังนี้.

84.

๘๔.

Suranarasaraṇo so nibbhayo dibbacadda-Ratanajananamaddhā mārajānāmaha’nti,Paṭivacanamadāsi mādiso duppasayhoBhavati dasasahassehā’pi tumhādisehi;

()

พระองค์ผู้เป็นที่พึ่งของเทวดาและมนุษย์ ผู้ไม่ทรงหวาดหวั่น ผู้ทรงเป็นบ่อเกิดแห่งรัตนชาติอันเป็นทิพย์ ตรัสตอบว่า "เราย่อมรู้จักมาร. ผู้เช่นเรานี้ยากที่จะเอาชนะได้ แม้ด้วยมารเช่นท่านเป็นหมื่นๆ ตนก็ตาม."

85.

๘๕.

Yadi manasi siyā te kāmadosabbihiṃsā-Pabhutiparivitakko tāvajānāma’hanti,Paṭighaparavaso so kiñciotārapekhoAnupadamanubandhi tassa chāyāyatheva;

()

"หากว่าในใจของท่านมีวิตกอันเกิดจากกาม โทสะ และวิหิงสาเป็นต้น เราก็จักรู้ได้ทีเดียว" มารผู้ถูกความขัดเคืองครอบงำนั้น ย่อมแสวงหาช่องทางใดๆ ย่อมติดตามพระองค์ไปทุกฝีก้าวเหมือนเงาฉะนั้น.

86.

๘๖.

Punarabhivajatovā’sāḷhiyā puṇṇamāyaKapilapuravibhūtiṃ daṭṭhukāmamhi jāte,Vasumati parivattī dassayi assaraññoPuravarabhimukhaṭṭho cetiyaṭṭhānabhumiṃ;

()

เมื่อพระองค์เสด็จกลับอีกครั้งในวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ ทรงประสงค์จะทอดพระเนตรความรุ่งเรืองของกรุงกบิลพัสดุ์ แผ่นดินก็ได้หมุนไป แสดงให้พระราชาแห่งม้า (กัณฐกะ) เห็นซึ่งภูมิประเทศที่ตั้งแห่งเจดีย์ ขณะที่ประทับยืนหันพระพักตร์ไปทางพระนครอันประเสริฐ

87.

๘๗.

Sapadi dasasahassicakkavāḷesu devāTibhuvanasaraṇassā’rakkhaṇe vyāvaṭāsuṃ,Maṇikanakamayehi daṇḍadīpādikehiAnimisatanaye’ke maggamālokayiṃsu;

()

ทันใดนั้น เทวดาทั้งหลายในหมื่นจักรวาลก็พากันขวนขวายในการอารักขาพระผู้เป็นที่พึ่งแห่งสามภพ เทวดาบางพวกก็ส่องทางให้ด้วยคบเพลิงและสิ่งอื่นๆ ที่ทำด้วยแก้วมณีและทองคำ

88.

๘๘.

Surabhikusumadāmolambamānabbitāna-Kanakakalasasetacchattaketuddhajehi,Tadahigamanamaggaṃ devatā’laṅkariṃsuBhuvanakuharamāsi pupphapūjābhirāmaṃ;

()

เทวดาทั้งหลายประดับประดาหนทางที่พระองค์เสด็จไปนั้น ด้วยพวงมาลัยดอกไม้หอมระย้า เพดาน (ม่าน) ทองคำ หม้อน้ำทองคำ ฉัตรขาว ธงแผ่นผ้าและธงชัย ช่องว่างแห่งภพก็งดงามด้วยการบูชาดอกไม้

89.

๘๙.

Gaganamasanighosacchantamevaṭṭhasaṭṭhi-Turiyasatasahassāravavipphāramāsi,MahitasurabhipupphākiṇṇamaggāvatiṇṇoAturitamabhigantvā yojanantiṃsamattaṃ;

()

เสียงดนตรีหกสิบแปดแสนชนิดกึกก้องไปทั่วท้องฟ้าดุจเสียงฟ้าผ่า พระองค์เสด็จลงสู่หนทางที่โปรยปรายด้วยดอกไม้หอมอันเป็นที่บูชา เสด็จไปโดยไม่รีบร้อนเป็นระยะทางประมาณสามสิบโยชน์

90.

๙๐.

Vimalasalilapuṇṇaṃ pheṇamālābhikiṇṇaṃVikacakamalarājiṃ tuṅgakallolarājiṃ,Sasiratarasamīraṃ vāḷukākiṇṇatiraṃSamupagami anomānāmagaṅgaṃ savīro;

()

พระวีรบุรุษ (พระโพธิสัตว์) เสด็จไปถึงแม่น้ำชื่ออโนมา ซึ่งเต็มไปด้วยน้ำใสสะอาด มีฟองน้ำกระจายอยู่เป็นพวง มีแถวดอกบัวบานสะพรั่ง มีระลอกคลื่นสูง มีลมพัดเย็นสบายยิ่ง มีหาดทรายโปรยปรายอยู่ตามชายฝั่ง

91.

๙๑.

Asitamaṇitalābhā channa kā nāmikā’yaṃIti varamati pucchi so anomānadīti,Tamavadi yadi tīre ettha’haṃ pabbajeyyaṃAtiviya saphakhalā me sā anomāsiyā’ti;

()

พระผู้มีปัญญาอันประเสริฐตรัสถามว่า "ฉันนะ แม่น้ำที่มีสีดุจพื้นแก้วมณีสีดำนี้ชื่อว่าอะไร" นายฉันนะทูลตอบว่า "ชื่อแม่น้ำอโนมา" พระองค์จึงตรัสว่า "หากเราบวชที่ฝั่งแม่น้ำนี้ การบวชของเรานั้นก็จักมีผลมาก จักเป็นอโนมา (ไม่ทราม) ยิ่งนัก"

92.

๙๒.

Ravikulatilako so paṇhiyā vājirājaṃSajavamadadi saññaṃ tāya aṭṭhosabhāya,Suvimalasalilāyā’nomagaṅgāya tīreTaraṇiriva ṭhito’si uppatitvā turaṅgo;

()

พระองค์ผู้เป็นดุจเครื่องประดับแห่งสุริยวงศ์ ทรงใช้ส้นพระบาทให้สัญญาณแก่พระยาม้าด้วยความเร็ว พระยาม้านั้นกระโดดข้ามแม่น้ำอโนมาที่มีน้ำใสสะอาดกว้าง ๘ อุสภะ ไปยืนอยู่ที่ฝั่งโน้นดุจเรือที่จอดนิ่ง

93.

๙๓.

Sitapulinatalaṭṭho tiṇhadhārā’sihatthoVisadamati samoḷiṃ cūḷamādāya daḷhaṃ,Aluni sirasi sesā dvaṅgulā nīlakesāNa tadupari parūḷhā dakkhiṇāvattayiṃsu;

()

พระองค์ผู้มีพระปัญญาบริสุทธิ์ ประทับยืนอยู่บนหาดทรายขาว ทรงถือพระขรรค์อันคมกริบไว้ในพระหัตถ์ ทรงจับพระเมาลีพร้อมด้วยพระจุฬา (มวยผม) ไว้มั่น แล้วทรงตัดพระเกศาที่เหลือยาวสององคุลีติดพระเศียร พระเกศาเหล่านั้นไม่ยาวขึ้นกว่านั้นอีก และเวียนขวา

94.

๙๔.

Abhavi tadanurūpaṃ dāṭhikā massucā’piAyamupari sacā’haṃ ṭhātu buddho bhaveyyaṃ,Nabhasi khipi sikhaṃ taṃ iccadhiṭṭhāya dhīroParibhaviya ṭhitā sā meghamālāvilāsaṃ;

()

แม้พระทาฐิกะ (เครา) และพระมัสสุ (หนวด) ก็เป็นไปตามสมควรแก่พระเกศานั้น พระธีรเจ้าทรงอธิษฐานว่า "หากเราจักได้เป็นพระพุทธเจ้าในภายหน้า" แล้วทรงโยนพระเมาลีนั้นขึ้นไปในอากาศ พระเมาลีนั้นตั้งอยู่ (ในอากาศ) งดงามยิ่งกว่าหมู่เมฆ

95.

๙๕.

Sapadi surapuramhā devarājābhi’gantvāTamabhihariya cūḷaṃ cāricaṅgoṭakena,Ratanamayamuḷāraṃ cetiyaṃ māpayitthaSuragaṇamahanīyaṃ tatra cūḷāmaṇinti;

()

ทันใดนั้น ท้าวสักกะจอมเทพเสด็จมาจากเทวโลก ทรงรับพระจุฬามณีนั้นด้วยผอบอันงดงาม ทรงเนรมิตพระเจดีย์อันยิ่งใหญ่ทำด้วยรัตนะ ซึ่งเป็นที่บูชาของหมู่เทพทั้งหลาย ณ ที่นั้น ชื่อว่าพระจุฬามณีเจดีย์

96.

๙๖.

Vidhirabhavi sahāyo yo ghaṭikāranāmoAdadi samaṇakappaṃka so kaparikkhāramassa,Gahitasamaṇaveso pubbabuddhā’va nāthoNabhasi khipi nivatthaṃ sāṭakaṃ saṃharitvā;

()

ท้าวมหาพรหมผู้เป็นสหายเก่าชื่อว่าฆฏิการะ ได้ถวายเครื่องบริขารที่ควรแก่สมณะแก่พระองค์ พระโลกนาถทรงครองเพศสมณะดุจพระพุทธเจ้าในปางก่อน ทรงรวบผ้าสาฎกที่ทรงนุ่งแล้วโยนขึ้นไปในอากาศ

97.

๙๗.

Tamabhihariya dussaṃ pakkhipitvā samuggeRatanamayamatulyaṃ yojanadvādasuccaṃ,Akari parahitatthaṃ brahmalokeka vidhātāMakuṭamaṇimaricīcumbiyaṃ cetiyaṃso;

()

ท้าวมหาพรหมนั้นรับผ้าสาฎกนั้นแล้วใส่ไว้ในผอบ ได้สร้างพระเจดีย์ทำด้วยรัตนะอันหาที่เปรียบมิได้ สูง ๑๒ โยชน์ ในพรหมโลก เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น เป็นพระเจดีย์ที่ถูกจุมพิตด้วยรัศมีแห่งแก้วมณีบนมงกุฎ (ของเหล่าพรหม)

98.

๙๘.

Pitunarapatino tvaṃ bhusaṇādīni datvāIti mama vacanenā’rogyamārocayassu,Sacivamanupalabbhā’ dāni pabbajjituṃ tePahiṇi hayasahāyaṃ ovaditvāna channaṃ;

()

พระองค์ทรงโอวาทนายฉันนะแล้วทรงส่งกลับไปพร้อมกับม้าสหายว่า "เจ้าจงมอบเครื่องประดับเป็นต้นแก่พระราชาผู้เป็นพระบิดา และจงกราบทูลความไม่มีโรคตามคำของเรา บัดนี้เราจะบวชโดยไม่ต้องการผู้ติดตาม"

99.

๙๙.

Paṭipathamavatiṇṇo gantukāmo saraṭṭhaṃDharaṇipativiyogā sokanibbiddhagatto,Turagapati cavitvā kanthako devaputtoBhavi kanakavimāne taṅkhaṇetāvatiṃse;

()

นายฉันนะลงสู่หนทางกลับเพื่อไปยังแคว้นของตน มีกายอันความโศกเสียดแทงเพราะการพลัดพรากจากพระราชา (พระโพธิสัตว์) ส่วนพระยากัณฐกะม้าตัวประเสริฐได้จุติแล้วไปเกิดเป็นเทพบุตรในวิมานทองคำ ณ ภพดาวดึงส์ในขณะนั้นเอง

100.

๑๐๐.

Sakalavanasurānaṃ añjalimañjarihiMahitañcaraṇapīṭho yena pabbajjito so,Tadavasarianomānāmanajjā samīpeVanamanupiyanāmaṃ ambarukkhābhirāmaṃ;

()

พระองค์ผู้มีหลังพระบาทอันถูกบูชาด้วยพวงแห่งอัญชลีของเหล่าเทวดาทั้งป่า ทรงผนวชแล้ว ณ ที่ใด ก็ได้เสด็จเข้าไปอาศัยป่าชื่ออนุปิยะอันงดงามด้วยต้นมะม่วง ใกล้แม่น้ำชื่ออโนมานั้น

101.

๑๐๑.

So nikkhamma abhinnakhattiyakulā nekkhamma dhammālayoBhogakkhandhamuḷāracakkaratanaṃ uccārabhāraṃ viya,Ohāyā’nupiyambanāmavipine sattāhamajjhāvasaṃPabbajjāpaṭilābhasambhavasukhaṃ vedesi buddhaṅkuro;

()

พระพุทธางกูรนั้นเสด็จออกจากตระกูลกษัตริย์อันไม่ขาดสาย ทรงมีเนกขัมมธรรมเป็นที่อาลัย ทรงละกองโภคะและจักรแก้วอันประเสริฐดุจละทิ้งภาระคืออุจจาระ ทรงประทับอยู่ในป่ามะม่วงชื่ออนุปิยะตลอดเจ็ดวัน ทรงเสวยสุขที่เกิดจากการได้บรรพชา

Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakala kavijana hadayānanda dānanidāne jinavaṃsadīpe avidūre nidāne mahābhinikkhamana pavattiparidīpo dasamo saggo.

จบสัคคะที่ ๑๐ ชื่อว่ามหาภิเนษกรมณปวัตติ ในอวิทูเรนิทาน แห่งคัมภีร์ชินวงศ์ทีปะ อันเป็นเหตุให้เกิดความยินดีแก่ใจของกวีทั้งปวง ซึ่งรจนาโดยพระภิกษุผู้มีนามว่าเมธานันทะ

1.

๑.

MandānileritatarusaṇḍamaṇḍiteTasmiṃ tapovanagahaṇe tapodhano,Bhutvā (pabhāvati) vanadevatā yathāDibbaṃ sukhaṃ sukhamanagāriyaṃ tato;

()

ในป่าบำเพ็ญตบะอันหนาทึบนั้น ซึ่งประดับด้วยหมู่ไม้ที่ถูกลมพัดรำเพยพัดต้อง พระตบะธน (พระโพธิสัตว์) ทรงเสวยสุขอันเป็นทิพย์และสุขในการเป็นบรรพชิตดุจเทวดาในป่า จากนั้น

2.

๒.

Yo seniyo narapati māgadho tadāYasmiṃ pure vasati puraṅgabhāsure,Rājaggahaṃ tamahipavesanatthikoAddhānamosari samatiṃsayojanaṃ;

()

พระราชาแห่งมคธพระนามว่าเสนิยะ ประทับอยู่ในพระนครใดอันรุ่งเรืองด้วยองค์ประกอบแห่งเมือง พระโพธิสัตว์ทรงประสงค์จะเสด็จเข้าไปยังกรุงราชคฤห์นั้น จึงเสด็จไปตามทางไกลเป็นระยะทาง ๓๐ โยชน์

3.

๓.

Cakkaṅkitassiricāraṇo susaññamoDīghañjasaṃ vasi tadahena khepayaṃ,Rājaggahaṃ kapuravaramindirālayaṃSampāvisi jitagajarājagāmi so;

()

พระองค์ผู้มีพระบาทอันงดงามมีจักรเป็นเครื่องหมาย ทรงสำรวมดีแล้ว ทรงใช้เวลาตลอดวันนั้นไปตามทางไกล เสด็จถึงกรุงราชคฤห์อันเป็นพระนครอันประเสริฐ เป็นที่สถิตแห่งสิริ พระองค์ผู้เสด็จไปดุจพระยาช้างที่ชนะแล้ว

4.

๔.

Indāsudhāvalivalayikato mahā-Maggamhi jaṅgammaṇipabbatoriva,Khattiṃsalakkhaṇasamalaṅkato mahā-Vīro taponidhi yugamattadassano;

()

บนถนนใหญ่ที่แวดล้อมด้วยกำแพงปูนขาวดุจวิมานพระอินทร์ พระมหาวีรเจ้าผู้เป็นขุมทรัพย์แห่งตบะ ประดับด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ทรงทอดพระเนตรเพียงชั่วแอก เสด็จไปดุจภูเขาแก้วมณีที่เคลื่อนที่ได้

5.

๕.

Bodhāpayaṃ budhajanamānasambujeAvhāpayaṃ pathikajana’kkhipakkhino,Vimhāpayaṃ nijasiriyā sadevakeTasmiṃ pure cari sapadānacārikaṃ;

()

ทรงยังดอกบัวคือใจของเหล่าสาธุชนให้เบิกบาน ทรงเรียกหาปักษีคือดวงตาของเหล่าคนเดินทาง ทรงยังโลกพร้อมทั้งเทวดาให้พิศวงด้วยพระสิริของพระองค์ ทรงเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับตรอกในพระนครนั้น

6.

๖.

Piṇḍāya gacchatisati rūpadassana-Pabyāvaṭā’khilajanatāya gotame,Saṅghobhitā’suramisarehi sā puriPatte yatheva’surapuri purindade;

()

เมื่อพระโคดมเสด็จไปเพื่อบิณฑบาต ประชาชนทั้งปวงต่างพากันขวนขวายในการชมพระรูป พระนครนั้นก็ปั่นป่วนดุจเมืองอสูรที่ถูกท้าวสักกะผู้เป็นจอมอสูรเสด็จจู่โจม

7.

๗.

KhattiṃsalakkhaṇasuracāpabhāsureRūpambare varapurisassa gacchato,Lokassa locanasakuṇāvalitadāAntaṃ napāpuṇi parisaṅkamantīpi;

()

เมื่อพระมหาบุรุษเสด็จไปในท้องฟ้าคือพระสรีระอันรุ่งเรืองด้วยสายรุ้งคือมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ในกาลนั้น แถวแห่งปักษีคือดวงตาของชาวโลก แม้จะบินวนเวียนอยู่ก็ไม่ถึงที่สุด

8.

๘.

Mañjīrapiñjarakara kandharāmaṇi-Keyūrabhāsuracaraṇā sirimato,Sīmantinī paramasiriṃ vipassituṃDhāviṃsu nijjitakalahaṃsakāminī;

()

เหล่าสตรีผู้มีเท้าและมือรุ่งเรืองด้วยกำไลข้อเท้าและกำไลมือ มีคอและต้นแขนรุ่งเรืองด้วยแก้วมณีและทองคำ ต่างพากันวิ่งไปเพื่อชมพระสิริอันสูงสุดของพระองค์ผู้มีสิริ ดุจนางหงส์ที่ชนะแล้ว

9.

๙.

Nārijanā mahitumivā’bhigacchatoRūpindirāya’ nimisalocanuppale,DhammillavellitabhujacampakāvalīDhāviṃsu pīvarakucahārapīḷitā;

()

เหล่าสตรีพากันวิ่งไปดุจจะบูชาพระสิริแห่งพระรูปของพระองค์ผู้เสด็จมาด้วยดอกบัวคือดวงตาที่ไม่กะพริบ มีพวงดอกจำปาที่แขนและมวยผมที่สยายออก วิ่งไปทั้งที่ถูกสร้อยคอบนทรวงอกอันอวบอิ่มบีบคั้น

10.

๑๐.

Nissāsinī samajalabinducumbita-Vattambujā sithilitakāsikambarā,Kācitthiyo samaṇamudikkhituṃ patheDhāvantiyo kimupatisaṅkiyā’bhavuṃ;

()

สตรีบางพวกหายใจหอบ มีดอกบัวคือใบหน้าถูกหยาดเหงื่อลูบไล้ มีผ้ากาสิกะหลุดลุ่ย วิ่งไปตามทางเพื่อจะดูพระสมณะ พวกนางมิได้รู้สึกละอายหรือเกรงกลัวต่อสิ่งใดเลย

11.

๑๑.

Ugghāṭitā’sitamaṇisihapañjarāRāmāpasāritavadanambujāka vasiṃ,Daṭṭhuṃ pabhujanabhavanesu taṅkhaṇeMandākinisarasivilāsamāharuṃ;

()

สตรีทั้งหลายผู้มีใบหน้าดุจดอกบัวที่แย้มบาน เปิดสีหบัญชรที่ประดับด้วยแก้วมณีสีดำ เพื่อจะดูพระองค์ในเรือนของชนผู้มีอำนาจในขณะนั้น ได้แสดงความงามดุจสระมัณฑากินี

12.

๑๒.

Ucchaṅgatopatitasutā’bhirūpinoRūpappalamhitahadayāka pūrīvadhū,Passantiyo pathikajanassahatthageNākaṃsu kiṃ adhikaraṇā’dhiropaṇaṃ;

()

สตรีชาวเมืองทั้งหลายผู้มีใจถูกดึงดูดด้วยพระรูป มีบุตรที่น่ารักตกลงจากตัก เมื่อเห็นพระองค์ผู้เสด็จไปในวิถีทางของชนผู้เดินทาง ก็มิได้ใส่ใจต่อเหตุการณ์นั้นเลย

13.

๑๓.

Eke janā yatipatirūpadassana-Kotuhaḷā sakapaṭibhānamabravuṃ,Sīmantinī manakumudāni bodhayaṃPatto’tya’yaṃ pakatinisāpatīnukho;

()

บางคนผู้มีความอยากรู้อยากเห็นในการเห็นรูปของพระผู้เป็นเจ้า ได้กล่าวตามปฏิภาณของตนว่า 'ผู้นี้มาแล้ว เป็นพระจันทร์ตามธรรมชาติแท้ๆ ผู้ทำให้ดอกบัวคือใจของสตรีบาน'

14.

๑๔.

Sutvāna taṃ sakalakalāntaropagaṃBimbaṃ tadaṅkitahariṇaṅkamambare,Tumhe napassatha himaraṃsino itiGabbābhijappitavacanā’parejanā;

()

คนอื่นๆ ได้ฟังคำนั้นแล้ว ได้กล่าวคำที่แสดงความเย่อหยิ่งว่า 'พวกท่านไม่เห็นพระจันทร์ซึ่งมีส่วนประกอบครบถ้วน มีเงาของกระต่ายปรากฏอยู่บนท้องฟ้าหรือ'

15.

๑๕.

Accherapaṅkajavisarāni cintiyaSañcumbituṃ puralalanānana’mbuje;

Verocano idhupagamā virūpimāIccabravuṃ punaranisammakārino;

()

คนอื่นๆ ผู้ไม่พิจารณาอีก ได้กล่าวว่า 'พระอาทิตย์ผู้มีรูปอันวิจิตรมาที่นี่แล้ว เพื่อจุมพิตดอกบัวคือใบหน้าของสตรีในเมือง โดยคิดถึงกลุ่มดอกบัวอันน่าอัศจรรย์'

16.

๑๖.

Sutvāna taṃ gaganatalaṅgane’dhunāVerocanassa’bhicarato napassatha,Caṇḍātapaṃ thiraparivesamambuja-Pāṇinti gajjitavacanā’parejanā;

()

คนอื่นๆ ได้ฟังคำนั้นแล้ว ได้กล่าวคำที่แสดงความเย่อหยิ่งว่า 'พวกท่านไม่เห็นพระอาทิตย์ผู้มีรัศมีอันร้อนแรง มีวงรัศมีอันมั่นคง มีพระหัตถ์ดุจดอกบัว กำลังส่องแสงอยู่บนท้องฟ้าในตอนนี้หรือ'

17.

๑๗.

UttuṅgamandiramaṇicandikātaleDibbaccharānibharamaṇihi vañcito,Eyā’marāvatinagariti cintiyaSakko care nanu sakavādamapakpayuṃ;

()

ได้กล่าวตามความเห็นของตนว่า 'พระอินทร์กำลังเสด็จไปหรือ โดยคิดว่านี่คือนครอมราวดี ถูกหลอกด้วยสตรีผู้เปรียบประดุจนางอัปสร บนพื้นผิวของปราสาทสูงที่ประดับด้วยแก้วมณี'

18.

๑๘.

Sakkassa dānavavijayā’bhilāsinoPāṇimhi dissati vajirāyudhaṃ kharaṃ,Saṃvijjare dasasatalocanāni’piNotādiso ayamiti tabbipakkhino;

()

คนอื่นๆ ผู้เป็นปฏิปักษ์ต่อคำนั้น ได้กล่าวว่า 'ผู้นี้ไม่เหมือนอย่างนั้น เพราะของพระอินทร์ผู้ปรารถนาชัยชนะเหนืออสูร มีวัชราวุธอันคมกล้าปรากฏอยู่ในมือ และมีดวงตาพันดวงปรากฏอยู่ด้วย'

19.

๑๙.

Yā sālavatya’dhivacanā’bhirūpinīSañcodito jitagirijāya tāya ho,Kelāsapabbatanibhapaṇḍavācala-Ñattaṃ vajaṃ ayamitiissaro’bravuṃ;

()

ได้กล่าวว่า 'ผู้นี้คือพระอิศวร ผู้มีรูปงามซึ่งมีชื่อว่าสาละวดี ถูกนางปารวตีผู้ชนะแล้วชักชวน กำลังไปสู่ภูเขาบัณฑวะซึ่งเหมือนภูเขาไกรลาส'

20.

๒๐.

Tumhe napassatha paramissarassa kiṃNaggattanaṃ pasusayano’pavesanaṃ,Pāṇiṃ kapālakamadhikakkhimaṇḍalaṃItthaṃ paveditavacanā’parejanā;

()

คนอื่นๆ ได้กล่าวคำที่แสดงอย่างนั้นว่า 'พวกท่านไม่เห็นลักษณะของพระอิศวรผู้สูงสุดหรือ คือความเป็นผู้เปลือยกาย การนอนบนสัตว์ การนั่ง มือที่มีกะโหลกศีรษะ และดวงตาที่สาม'

21.

๒๑.

Esā’valambitapurakhīranīradhiṃLakkhiṃ samekkhiya nijalakkhisaṃsayo,Pītambaraṃ paridahiya’ñjase caraṃNārāyano iti matimappayuṃ sakaṃ;

()

ได้กล่าวตามความเห็นของตนว่า 'ผู้นี้คือพระนารายณ์ ผู้ซึ่งมีพระลักษมีผู้พำนักอยู่ในมหาสมุทรน้ำนมเป็นที่พึ่ง เห็นพระลักษมีแล้วสงสัยในลักษณะของตน นุ่งห่มผ้าสีเหลืองแล้วกำลังเสด็จไป'

22.

๒๒.

Nārāyano kuvalayanīlaviggahoKopantaro’ragasayanindirādhano,Cakkāyudho’llasitakaro’tivāmanoTabbādamaddanacature’tare janā;

()

คนอื่นๆ ผู้ฉลาดในการทำลายคำนั้น (กล่าวว่า) 'พระนารายณ์นั้นมีพระวรกายสีน้ำเงินเหมือนดอกบัว มีพระลักษมีเป็นที่พึ่งบนที่นอนพญานาค มีจักรเป็นอาวุธ มีพระหัตถ์ส่องแสง และเป็นผู้มีรูปแคระ'

23.

๒๓.

Vedattayaṃ vibudhajanānamānaneSva’jjhāyataṃ vasatinukho sarassatī,Sañjātasaṃsaya jaṭito pitāmahoTassāgavesanapasuto’tyu’dīrayuṃ;

()

ได้กล่าวว่า 'พระพรหมผู้มีชฎาผู้เกิดความสงสัย (ว่า) พระสรัสวดีประทับอยู่ในปากของบัณฑิตผู้กำลังศึกษาพระเวทสามประการหรือไม่ ผู้นี้กำลังแสวงหานาง'

24.

๒๔.

Sutvāna taṃ sarasijayonino sadāPāṇimhi vijjati varamattapotthakaṃ,Cattāricānanapadumāni dissareGacchaṃ ayaṃpana puriso natādiso;

()

ได้ฟังคำนั้นแล้ว (กล่าวว่า) 'แต่บุรุษผู้กำลังไปนี้ไม่เหมือนอย่างนั้น เพราะของพระพรหมผู้เกิดจากดอกบัวเสมอ มีคัมภีร์อันประเสริฐอยู่ในมือ และมีใบหน้าสี่หน้าปรากฏอยู่'

25.

๒๕.

Suddhodanavhayavasudhādhipa’trajoBuddho bhavissati iti vedakovidā,Koṇḍaññabhusurapamukhā dvijā tadāPabyākaruṃ tanu bahubhāsaṇena kiṃ;

()

พราหมณ์ทั้งหลายมีโกณฑัญญะเป็นต้น ผู้เชี่ยวชาญในพระเวทในกาลนั้น ได้พยากรณ์แล้วว่า 'โอรสของพระเจ้าแผ่นดินผู้มีพระนามว่าสุทโธทนะ จักเป็นพระพุทธเจ้า' จะพูดมากไปทำไม

26.

๒๖.

Ukkaṇṭhito sakabhavanā mahāmatīNikkhamma sattamadivasoti vissuto,Āpāthagaṃ nijasavaṇañjalihi bhoTaṃ byappathaṃ napivatha kiṃ yathāmataṃ;

()

ท่านทั้งหลายไม่ดื่มคำพูดนั้นซึ่งมาถึงหูของตนด้วยการประนมมือเหมือนน้ำอมฤตหรือ (คำพูดที่ว่า) 'ผู้มีปัญญามาก ผู้เบื่อหน่ายจากเรือนของตน ผู้มีชื่อเสียงว่าออกบวชในวันที่เจ็ด'

27.

๒๗.

Vedāgataṃ varapurisaṅgalakkhaṇaṃDehamhi vijjati samaṇassa gacchato,Andhā’va bho apagatarūpadassanāTumhe’pi kiṃ talahatha rūpadassanaṃ;

()

ท่านทั้งหลายผู้ตาบอด ผู้ปราศจากการเห็นรูป พวกท่านก็ยังจะพยายามเห็นรูปอีกหรือ (ในเมื่อ) ลักษณะมหาบุรุษอันประเสริฐที่มาตามพระเวท มีอยู่ในกายของสมณะผู้กำลังไป

28.

๒๘.

Nikkhamma chaḍḍitavibhavo mahākulāSuddhāsayo sugahiya pattacīvaraṃ,Pabbajjiyā’nahiramito bhavattayeAtthācaraṃ anugharamañjase’dhunā;

()

ผู้มีทรัพย์สมบัติอันละทิ้งแล้ว ออกจากตระกูลใหญ่ ผู้มีใจบริสุทธิ์ ถือบาตรและจีวรดีแล้ว ผู้บวชแล้ว ไม่ยินดีในภพทั้งสาม กำลังประพฤติประโยชน์ไปตามบ้านเรือนในตอนนี้

29.

๒๙.

Suddhodanāvanipatino varorasoEso samujjalasatapuññalakkhaṇo,Vyāpārito kusalabalena bodhiyāHote’va gotamasamaṇo nasaṃsayo;

()

โอรสผู้ประเสริฐของพระเจ้าสุทโธทนะ ผู้นี้มีลักษณะแห่งบุญร้อยประการอันรุ่งเรือง ผู้ถูกกระตุ้นด้วยกำลังแห่งกุศลเพื่อโพธิญาณ จักเป็นสมณะโคดมอย่างแน่นอน ไม่ต้องสงสัย

30.

๓๐.

Disvā tapodhanamahiyantamañjaseYe mānavā sakasakavādamappayuṃ,Tabbādabandhanaviniveṭhanā paraṃIccāhu paṇḍitapurisā yathāvato;

()

บุรุษผู้เป็นบัณฑิตทั้งหลายได้กล่าวตามความเป็นจริงอย่างนั้น เพื่อคลายเครื่องผูกคือคำพูดนั้นของมนุษย์ทั้งหลายผู้กล่าวตามความเห็นของตน เมื่อเห็นพระดาบสผู้กำลังได้รับการบูชา

31.

๓๑.

Dutā tadā surasi samappitañjalīRañño tamacchariyapavattimāharuṃ,Addakkhi bhupati caramānamañjasePiṇḍāya’thabbivariya sihapañjaraṃ;

()

ทูตทั้งหลายในกาลนั้น ประนมมืออย่างดี ได้นำข่าวอันน่าอัศจรรย์นั้นมาทูลแด่พระราชา พระราชาได้ทอดพระเนตรเห็นผู้กำลังเสด็จไปเพื่อบิณฑบาต ทรงเปิดสีหบัญชรแล้ว

32.

๓๒.

Nā go siyā paṭhaminimujjanaṃ ka reYakkho siyā sahayamadassanaṃ ka re,De vo siyā gaganatalaṅgaṇañca rePoso siyā yadi paṭiladdhamāha re;

()

หากเป็นนาค ก็จะดำลงไปในแผ่นดิน หากเป็นยักษ์ ก็จะหายตัวไปในทันที หากเป็นเทวดา ก็จะเที่ยวไปในอากาศ หากเป็นมนุษย์ ก็จะฉันสิ่งที่ได้รับมา

33.

๓๓.

Dūtenu’sāsiya magadhādhipo itiVīmaṃsituṃ pakatimanaṅgahaṅgino,Pāhesi te padamanugammu’pāgamuṃSaddhiṃ mahāsamaṇavarena paṇḍavaṃ;

()

พระราชาแห่งมคธ ถูกทูตชี้แจงแล้ว เพื่อพิจารณาธรรมชาติของผู้มีใจอันไม่ติดข้อง ได้ส่งคนเหล่านั้นไปติดตามรอยเท้า พร้อมกับพระมหาสมณะผู้ประเสริฐไปยังภูเขาบัณฑวะ

34.

๓๔.

Vikkhālayaṃ mukhakamalaṃ kule kuleBhikkhāṭanena’ bhihaṭamissabhojanaṃ,Laddhā jigucchiya vasi paṇḍavācala-Cchāyāya mārabhi sunisajja bhuñjituṃ;

()

ได้ล้างพระพักตร์อันเหมือนดอกบัวในแต่ละตระกูล ได้รับอาหารที่ปะปนกันที่ได้มาจากการบิณฑบาตแล้ว รังเกียจแล้ว ได้เริ่มนั่งฉันในร่มเงาของภูเขาบัณฑวะ

35.

๓๕.

Bhattamhī kukkuravamathūpame muhuṃAntodaraṃ pavisati dhīmato sati,Antāni bāhirakaraṇāni’vā’bhavuṃTaṃkho sahī vasisanisampajaññavā;

()

อาหารที่เหมือนอาเจียนของสุนัข เข้าไปในท้องของท่านผู้มีปัญญา อวัยวะภายในก็เหมือนอวัยวะภายนอก ท่านผู้มีสติสัมปชัญญะได้อดทนสิ่งนั้น

36.

๓๖.

Pabbajjitaṃ sugahitapattacīvaraṃDisvā ratiṃ pajahiya rājabhojane,Siddhattha no tvamabhigamittha attanāAttānamovadiya pabhuñji bhojanaṃ;

()

เห็นผู้บวชแล้ว ถือบาตรและจีวรดีแล้ว ละความยินดีในราชโภชนะ (แล้วทรงตักเตือนพระองค์เองว่า) 'สิทธัตถะ ท่านไม่ได้มาด้วยตนเองหรือ' (จากนั้น) ได้ฉันอาหาร

37.

๓๗.

Dūtehi coditahadayo dayādhanoSo māgadho narapati tena pāvisi,Yenā’si paṇḍavagiri bhadravāhanaṃĀruyha dassanarasaghedhalocano;

()

พระราชาแห่งมคธพระองค์นั้น ผู้มีเมตตาเป็นทรัพย์ ผู้มีใจถูกทูตชักชวน ได้เสด็จเข้าไปทางนั้น ที่ซึ่งมีภูเขาบัณฑวะ โดยประทับบนยานพาหนะอันดี ผู้มีพระเนตรอันกระหายรสแห่งการเห็น

38.

๓๘.

Aññāya sākiyakulasambhavaṃ vasiṃRājā pasidiya ariye’riyāpathe,Mā kāhase sakha iti dukkaraṃ kharaṃRajjena taṃnarapavaraṃ pavārayi;

()

พระราชาทรงทราบว่าท่านผู้ประเสริฐเกิดในตระกูลศากยะ ทรงเลื่อมใสในอิริยาบถอันประเสริฐ ได้ทรงเชื้อเชิญพระบุรุษผู้ประเสริฐนั้นด้วยราชสมบัติ (ตรัสว่า) 'สหาย ท่านอย่าทำสิ่งที่ทำได้ยากและลำบากเลย'

39.

๓๙.

Rajjena kiṃ tava caturaṇṇavāvadhiṃRajjaṃ nijaṃ pajahiya āgatassa me,Bodhiṃ pabujjhiya paṭhamaṃ tathāsatiĀgacchataṃ mama vijitantya’voca naṃ;

()

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) 'ราชสมบัติซึ่งมีมหาสมุทรสี่เป็นขอบเขต มีประโยชน์อะไรแก่เราผู้ละราชสมบัติของตนแล้วมา? เมื่อเราตรัสรู้โพธิญาณก่อนแล้ว ท่านจงมายังที่อยู่ของเราเถิด' ได้ตรัสกับพระราชา

40.

๔๐.

Datvā paṭissavamatha bhumibhattunoLokassa locanamaṇitoraṇākule,Dīghañjase vasi ṭhapitaṅghipaṅkajoĀḷārākaṃ isipavaraṃ upāvisi;

()

ครั้นให้คำมั่นแก่พระราชาแล้ว ท่านผู้ประเสริฐผู้มีเท้าอันเหมือนดอกบัวอันตั้งมั่นแล้ว ได้เข้าไปหาอาฬารดาบสผู้ประเสริฐ ในทางอันยาวไกลที่ผู้คนต่างจับจ้องมองดูดุจซุ้มประตูแก้วมณี

41.

๔๑.

Patvāna kiṃ kusalagavesi so vasiĀḷārakaṃ virajamuḷārajhāyinaṃ,Icchāmahanti’si tava santike’dhunāDhammaṃ samācaritumidhāgato bruvi;

()

ท่านผู้แสวงหากุศลนั้น (พระโพธิสัตว์) ได้ไปถึงอาฬารดาบสผู้ปราศจากธุลี ผู้มีฌานอันประเสริฐ แล้วกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าปรารถนาจะประพฤติธรรมในสำนักของท่าน บัดนี้ข้าพเจ้ามาถึงที่นี่แล้ว'

42.

๔๒.

Sutvāna taṃ tatiyamarūpikaṃ vasiJhānaṃ viyākari paṭiladdhamattanā,Khippaṃ taponidhipaguṇaṃ akāsi taṃDhammaṃ sakācariyanayā’valambiya;

()

เมื่อได้ฟังคำนั้นแล้ว ท่านผู้ประเสริฐ (อาฬารดาบส) ได้แสดงอรูปฌานที่ ๓ ที่ตนได้บรรลุแล้ว และโดยอาศัยแนวทางของอาจารย์ของตน ได้ทำให้พระโพธิสัตว์ผู้เป็นขุมทรัพย์แห่งตบะมีความเชี่ยวชาญในธรรมนั้นอย่างรวดเร็ว

43.

๔๓.

Nā’yaṃ vasi tanutarasaddhayā mamaṃDhammaṃ sayaṃ samadhigataṃ viyākare,Gosāmiko yathariva pañcagorasaṃAddhāphalaṃ anubhavatīti tintiya;

()

พระโพธิสัตว์ทรงดำริว่า 'ท่านผู้นี้มิได้ประกาศธรรมที่ตนบรรลุแล้วด้วยเพียงศรัทธาอันน้อยนิด แต่ย่อมเสวยผลนั้นอย่างแน่นอน เหมือนเจ้าของโคเสวยรสแห่งเบญจโครสฉะนั้น'

44.

๔๔.

Kālāma dve adhigatajhānasambhavaṃTvaṃ yāvatāsukha manubhosi maṃ vada,Puṭṭhassa tassi’ti nacakiñci bhāviyaṃĀkiñcanaṃ avaca akiñcanālayo;

()

พระโพธิสัตว์ตรัสว่า 'ดูกรท่านกาลามะ ท่านบรรลุฌานสมาบัติแล้วเสวยสุขเพียงใด โปรดบอกแก่ข้าพเจ้าเถิด' เมื่อถูกถามเช่นนั้น ท่าน (อาฬารดาบส) ผู้มีอากิญจัญญายตนะเป็นที่อาศัย จึงได้กล่าวถึงอากิญจัญญายตนะ

45.

๔๕.

Saṃvijjare mamapaki imassi’ve’sinoSaddhāsatīvīriyasamādhibuddhiyo,Evaṃ vitakkiya naciraṃ katussahoJhānaṃ labhī tatīyamarūpikaṃ vasī;

ศรัทธา สติ วิริยะ สมาธิ และปัญญา แม้ของเราก็มีอยู่เช่นเดียวกับท่านผู้นี้ เมื่อทรงดำริเช่นนี้ และทรงทำความเพียรไม่นาน พระโพธิสัตว์ผู้เป็นใหญ่ก็ได้บรรลุอรูปฌานที่ ๓

46.

๔๖.

Yaṃ kho tuvaṃ viharasi jhātamapakpitoSampajja sampati viharāmahanti taṃ,Āḷāri’si varapurisena sāvitoLābhā’vusotyavaca suladdhamāvuso;

พระโพธิสัตว์ผู้ประเสริฐทรงประกาศว่า 'ธรรมใดที่ท่านบรรลุและอาศัยอยู่ บัดนี้เราก็บรรลุและอาศัยอยู่ในธรรมนั้นแล้ว' อาฬารดาบสได้ฟังดังนั้นจึงกล่าวว่า 'ท่านผู้มีอายุ เป็นลาภของพวกเราแล้ว ท่านผู้มีอายุ พวกเราได้ดีแล้ว'

47.

๔๗.

Jānāmi pāvacanamahaṃ yathā tuvaṃJānāsi pāvacanamahaṃ yathā tuvaṃ,Tvaṃ tādiso ahamapi yādiso bhaveTvaṃ yādiso ahamapaki tādiso bhave;

เรารู้ธรรมเหมือนที่ท่านรู้ ท่านรู้ธรรมเหมือนที่เรารู้ ท่านเป็นเช่นใด เราก็เป็นเช่นนั้น เราเป็นเช่นใด ท่านก็เป็นเช่นนั้น

48.

๔๘.

Ehā’vuso samaṇa mayaṃ ubho janāKāhāmi’to pariharaṇaṃ gaṇassi’daṃ,Vatvāna ācariyasamānako sakaṃSissaṃ akā tamasamamattanā samaṃ;

()

ท่านผู้มีอายุ มาเถิด เราทั้งสองคนจักช่วยกันบริหารหมู่คณะนี้ต่อไป อาฬารดาบสกล่าวอย่างนี้แล้ว ได้ยกย่องศิษย์ผู้หาผู้เสมอเหมือนมิได้นั้นให้เป็นผู้เสมอด้วยตนเองในตำแหน่งอาจารย์

49.

๔๙.

Dhammopya’yaṃ nabhavati nibbidāya vāBodhāyavā navupasamāya kevalaṃ,Āruppabhumiyamupapattiyā siyāIccānalaṅkariya tato apakkami;

()

ธรรมนี้ไม่เป็นไปเพื่อความหน่าย เพื่อความรู้แจ้ง หรือเพื่อความสงบระงับโดยสิ้นเชิง แต่เป็นไปเพียงเพื่อการอุบัติในอรูปภูมิเท่านั้น พระโพธิสัตว์ทรงไม่พอพระทัยในธรรมนั้น จึงเสด็จหลีกไปจากที่นั้น

50.

๕๐.

Kālamato uparivisesamuddakoJaññā’tya’yaṃ sumariya rāmaputtako,Patvā’ssamaṃ samadhigataṃ tvayā’pa’haṃDhammaṃ samācaritumidhāgato’bruvi;

()

พระโพธิสัตว์ทรงระลึกได้ว่า 'อุทกดาบส รามบุตร นี้พึงรู้คุณวิเศษยิ่งกว่าอาฬารกาลามะ' เมื่อเสด็จไปถึงอาศรมแล้ว จึงตรัสว่า 'ข้าพเจ้ามาที่นี่เพื่อประพฤติธรรมที่ท่านได้บรรลุแล้ว'

51.

๕๑.

Ñatvā sakācariyamatañhi buddhimāDhammañcare mama samayo ca tādiso,Vatve’vamuddakavasi khippamattanoSikkhesi pāvacanapathe tapodhanaṃ;

()

อุทกดาบสผู้มีปัญญาได้รู้ถึงมติของอาจารย์ตนแล้วจึงประพฤติธรรม และกล่าวว่า 'ลัทธิของเราก็เป็นเช่นนั้น' เมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว อุทกดาบสผู้เป็นใหญ่จึงได้สอนพระโพธิสัตว์ผู้มีตบะในหนทางแห่งคำสอนนั้นโดยเร็ว

52.

๕๒.

Saddhāya maṃ sakasamayā’nusāsakoAddhā samādhijaphalamāhare’tya’yaṃ,Cintāparo varapuriso arūpikaṃJhānaṃ valañjasi katamantya’pucchi naṃ;

()

พระโพธิสัตว์ผู้ประเสริฐทรงดำริว่า 'ผู้สอนตามลัทธิของตนด้วยศรัทธา ย่อมนำมาซึ่งผลอันเกิดจากสมาธิโดยแน่นอน' แล้วจึงตรัสถามอุทกดาบสนั้นว่า 'ท่านบรรลุอรูปฌานขั้นไหน'

53.

๕๓.

Sutvā tamuddakavasi santamānasoSantaṃhi’daṃ paramamidanti bhāviyaṃ,Sāmaṃ valañjanakamarūpabhumikaṃJhānaṃ catutthakamavikampamāharī;

()

อุทกดาบสผู้เป็นใหญ่ได้ฟังคำถามนั้นแล้ว มีใจสงบ พิจารณาว่า 'ธรรมนี้สงบ ธรรมนี้ประเสริฐ' จึงได้แสดงอรูปฌานที่ ๔ อันเป็นภูมิที่ตนได้บรรลุและไม่หวั่นไหว

54.

๕๔.

Saṃvijjare mamapi manoniketaneSaddhādisagguṇaratanāni’massi’va,Evaṃsaraṃ naciramarūpikaṃ vasiJhānaṃ labhī vīriyabalenavā’ntamaṃ;

()

พระโพธิสัตว์ทรงดำริว่า 'ในหทัยของเราก็มีรัตนะคือคุณธรรมมีศรัทธาเป็นต้นเช่นเดียวกับท่านผู้นี้' เมื่อทรงระลึกเช่นนี้ ไม่นานพระโพธิสัตว์ผู้เป็นใหญ่ก็ได้บรรลุอรูปฌานอันสูงสุดด้วยกำลังแห่งความเพียร

55.

๕๕.

Laddhaṃ tayā yamadhigatanti tammayāĀrocite samaṇa vare’sipuṅgavo,Amhe gaṇaṃ supariharāmu’bho’timaṃVatvā tamācariyadhurena mānayi;

()

เมื่อพระโพธิสัตว์ผู้ประเสริฐแจ้งว่า 'ธรรมใดที่ท่านบรรลุแล้ว เราก็ได้บรรลุธรรมนั้นแล้ว' อุทกดาบสผู้เป็นยอดแห่งฤๅษีจึงกล่าวว่า 'เราทั้งสองคนจักช่วยกันบริหารหมู่คณะนี้ให้ดี' แล้วได้ยกย่องพระโพธิสัตว์ไว้ในตำแหน่งอาจารย์

56.

๕๖.

Nā’yaṃ patho bhavaparimuttiyā siyāAddhābhave mamapaki bhavaggapattiyā,Evaṃ vavatthitahadayo mahādayoNibbijjaso tadapagato’nalaṃiti;

()

พระมหาบุรุษผู้มีพระทัยเปี่ยมด้วยพระเมตตา ทรงกำหนดแน่ในพระทัยว่า 'หนทางนี้ไม่เป็นไปเพื่อความพ้นจากภพ แต่เป็นไปเพียงเพื่อการเข้าถึงภพอันสูงสุดเท่านั้น' ทรงเบื่อหน่ายแล้วจึงเสด็จหลีกไปจากที่นั้นด้วยทรงดำริว่า 'ธรรมนี้ยังไม่เพียงพอ'

57.

๕๗.

Mokkhesako jitavaravāraṇakkamoEkocaraṃ vasi magadhesu cārikaṃ,Senānivissunnigamo yahiṃsiyāTaṃ tāpasālayamuruvelamosari;

()

พระโพธิสัตว์ผู้แสวงหาโมกขธรรม มีพระย่างก้าวประดุจพญาช้างตัวประเสริฐที่ชนะแล้ว ได้เสด็จจาริกไปในแคว้นมคธเพียงลำพัง จนบรรลุถึงตำบลอุรุเวลาอันเป็นที่ตั้งของหมู่บ้านเสนานิคมและเป็นที่พำนักของเหล่าดาบส

58.

๕๘.

Addakkhi so hariṇavihaṅgamākulaṃMandānileritatarusaṇḍamaṇḍitaṃ,NerañjarāsalilapavāhasitalaṃPāsādikaṃ paramatapovanaṃ tahiṃ;

()

พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นป่าอันเป็นที่บำเพ็ญตบะอันประเสริฐ ณ ที่นั้น ซึ่งน่ารื่นรมย์ยิ่งนัก เต็มไปด้วยหมู่เนื้อและนก ประดับด้วยหมู่ไม้ที่ไหวเอนตามแรงลมโชยอ่อน และเย็นฉ่ำด้วยกระแสน้ำแห่งแม่น้ำเนรัญชรา

59.

๕๙.

Antojaṭaṃ jaṭilajaṭā’livumbita-Pādambujo vijaṭayituṃ ghaṭaṃ vasī,Attāhitāpanapaṭipattiyā tahiṃVijjādhare jaṭilavare pasādayī;

()

พระโพธิสัตว์ผู้มีพระบาทดุจดอกบัวอันหมู่ภมร (คือเหล่าชฎิล) ห้อมล้อม ทรงพยายามเพื่อจะสะสางชฎาภายใน ด้วยการบำเพ็ญตบะทรมานตน ณ ที่นั้น ทรงทำเหล่าชฎิลผู้ประเสริฐและทรงวิทยาให้เลื่อมใส

60. Sañcārito janapadacārikaṃ tadā

๖๐. ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ได้เสด็จจาริกไปในชนบท

Patvā tapovanamatha pañcavaggiyā,

ครั้นเสด็จถึงป่าอันเป็นที่บำเพ็ญตบะแล้ว เหล่าภิกษุปัญจวัคคีย์

Bhikkhu mahāpurisamupaṭṭhahiṃsu taṃ

ก็ได้พากันมาอุปัฏฐากพระมหาบุรุษนั้น

Āraddhadukkarakiriyaṃ yathābalaṃ. ()

ผู้ทรงเริ่มบำเพ็ญทุกรกิริยาตามกำลัง

61. Dhīro’tidukkarapaṭipattipūrako

๖๑. พระธีรเจ้าผู้ทรงบำเพ็ญทุกรกิริยาที่ทำได้ยากยิ่ง

Dantāni vīsatidasanehi vīsati,

ทรงกดพระทนต์ทั้ง ๒๐ ด้วยพระทนต์ทั้ง ๒๐

Tāluṃ nirumhiya rasanāya cetasā

ทรงกดเพดานปากด้วยพระชิวหาด้วยพระทัย

Cittaṃ nipīḷayi paritāpayi tahiṃ. ()

ทรงบีบคั้นพระทัยและทำให้พระทัยเร่าร้อน ณ ที่นั้น

62. Paggayha muddhani balavā’tidubbalaṃ

๖๒. เหมือนบุรุษผู้มีกำลังจับบุรุษผู้ทุพพลภาพที่ศีรษะ

Nipphīḷaye yathariva dhīmato tathā,Attāhitāpanapasutassa paggharuṃKacchādinā’dhīkatarasedabindavo;

()

แล้วบีบคั้นไว้ฉะนั้น เมื่อพระธีรเจ้าทรงขวนขวายในการทรมานตน หยาดพระเสโทก็ไหลออกจากพระกัจฉะเป็นต้นอย่างมากมาย

63. Maggobhavatya’yamiti bodhisiddhiyā

๖๓. ทรงดำริว่า 'หนทางนี้จะเป็นไปเพื่อความสำเร็จแห่งพระโพธิญาณ'

Appāṇakaṃ paṭipada mācaraṃ ciraṃ,Vāsaṃ akā vasi mukhato ca nāsatoAssāsamappaṭipaṭimo’parundhiya;

()

ท่านผู้ฝึกตนได้ประพฤติอัปปาณกปฏิปทา (ปฏิปทาอันไม่มีลมหายใจ) เป็นเวลานาน ได้กั้นลมหายใจเข้าและลมหายใจออกทางปากและทางจมูก

64.

๖๔.

Ruddhesu tesva’ pihitasotarandhatoVāto’bhinikkhami adhimattanissano,Kammāragaggarimukhato ravo bhusaṃNiggacchate abhidhamanena seyyathā;

()

เมื่อลมเหล่านั้นถูกกั้นไว้ ลมได้พุ่งออกมาทางช่องหูที่ไม่ได้ปิดด้วยเสียงอันดังยิ่ง เปรียบเหมือนเสียงอันดังยิ่งที่ออกจากปากสูบของช่างทองด้วยการเป่าฉะนั้น

65.

๖๕.

Yāvedanā kharasikharena jāyareSīsassa vijjhanasamaye sukhatthino,Evaṃ tadā kaṭhinasirorujā’bhavuṃRuddhānilassa hi mukhakaṇṇanāsato;

()

เวทนาใดที่เกิดจากปลายอันแหลมคมในเวลาที่แทงศีรษะของผู้แสวงหาความสุข ความปวดศีรษะอย่างรุนแรงได้มีแล้วในเวลานั้น เพราะลมที่ถูกกั้นไว้จากปาก หู และจมูก

66.

๖๖.

Vātābhighātanasamaye sudhimatoSīse’bhavuṃ punarapisisavedanā,Daḷhena yo sirasi varattakena yaṃDaḷhaṃ dade yathariva sisaveṭhanaṃ;

()

ในเวลาที่ลมกระทบ เวทนาที่ศีรษะได้เกิดขึ้นอีกแก่ผู้มีปัญญาดี เหมือนอย่างที่บุรุษผู้แข็งแรงใช้เชือกหนังที่เหนียวแน่นพันรัดศีรษะไว้ฉะนั้น

67.

๖๗.

Sammā nirumhitamukhakaṇṇanāsatoDhīro samīraṇamuparundhicu’ttariṃ,Gabbhantaraṃ kharataravedanā’turaṃVātā’bhimanthiya parikantayuṃ tato;

()

เมื่อปิดปาก หู และจมูกอย่างดีแล้ว ท่านผู้เป็นปราชญ์ได้กั้นลมให้ยิ่งขึ้นไปอีก ลมทั้งหลายได้ปั่นป่วนและตัดรอนภายในท้องที่ถูกเบียดเบียนด้วยเวทนาอันกล้าแข็งยิ่งจากนั้น

68.

๖๘.

Goghātako caturataro vikattayeKucchiṃ gavaṃ tikhiṇavikantanena ce,Ruddhātileha’nariyamaggagāminoJātā tathā kharatara kucchivedanā;

()

นายโคฆาตผู้ฉลาดมากพึงผ่าท้องโคด้วยมีดผ่าอันคมฉันใด เวทนาในท้องอันกล้าแข็งยิ่งได้เกิดขึ้นอย่างนั้นแก่ผู้ดำเนินไปในทางที่มิใช่ทางอันประเสริฐ

69.

๖๙.

Appānakaṃ punarapi jhānamācaraṃVīro samīraṇa muparundhi sabbathā,Cīntubbhavaṃ sakamukhakaṇṇanāsagaṃTenā’si kāyikadaratho dhitīmato;

()

เมื่อบำเพ็ญอัปปาณกฌานอีกครั้งหนึ่ง ท่านผู้กล้าหาญได้กั้นลมไว้โดยประการทั้งปวง ลมที่เกิดจากความเพียรนั้นอั้นอยู่ในปาก หู และจมูกของตน ด้วยเหตุนั้น ความกระวนกระวายทางกายจึงมีแก่ท่านผู้มีความเพียร

70.

๗๐.

Daḷhaṃ ubho carapurisā mahabbalāBāhāsu gaṇhiya purisaṃ’tidubbalaṃ,AṅgārakāsuyamahitāpayanticeSo tādisiṃ anubhavi dukkhavedanaṃ;

()

เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีกำลังมากสองคน จับบุรุษผู้ทุพพลภาพอย่างยิ่งที่แขนทั้งสองแล้วย่างบนหลุมถ่านเพลิงฉะนั้น ท่านได้เสวยทุกขเวทนาเห็นปานนั้น

71.

๗๑.

Khittaṃ kaliṅgaramivakāvidevatāRuddhānilubbhavakharavedanāturaṃ,Vīraṃ vilokiya patitaṃ tapovanePabyākaruṃka varapuriso mato iti;

()

เทวดาบางพวกเห็นท่านผู้กล้าหาญผู้ถูกเวทนาอันกล้าแข็งซึ่งเกิดจากลมที่ถูกกั้นไว้เบียดเบียน ล้มลงในป่าตบะเหมือนท่อนไม้ที่ถูกทิ้งไว้ จึงพยากรณ์ว่า 'บุรุษผู้ประเสริฐนี้ตายแล้ว'

72.

๗๒.

Kālaṃkarotya’yamiti kāci devatāNocāhukiṃ taditara devatā vataṃ,Asse’va gotamasamaṇassa mārisāĀrocayuṃ viharaṇamīdisaṃiti;

()

เทวดาบางพวกกล่าวว่า 'ท่านผู้นี้กำลังทำกาละ' แต่เทวดาพวกอื่นกล่าวว่า 'หามิได้' แล้วบอกว่า 'ท่านผู้เจริญทั้งหลาย การอยู่อย่างนี้เป็นปกติของพระสมณโคดม'

73.

๗๓.

Yaṃnūna’haṃ paṭipadaheyyamāyatiṃĀhārayāpanaharaṇāya sabbaso,Evaṃ sacintayi karuṇāya coditāTā devatā tuvaṭumupecca gotamaṃ;

()

ท่านได้คิดอย่างนี้ว่า 'ถ้ากระไร เราพึงปฏิบัติเพื่อเลิกละอาหารเพื่อการยังชีพโดยประการทั้งปวงในกาลต่อไป' เทวดาเหล่านั้นถูกความกรุณากระตุ้น ได้เข้าไปหาพระโคดมโดยเร็ว

74.

๗๔.

Ārocayuṃ yadipana niccabhojano-Pacchedanaṃ samaṇatuvaṃ karissasi,Kāhāma te mayamitilomakupatoDibbojamokiriya sariratappaṇaṃ;

()

เทวดาเหล่านั้นได้กราบทูลว่า 'ข้าแต่ท่านสมณะ ถ้าท่านจะกระทำการตัดขาดจากการบริโภคอาหารเป็นนิตย์ พวกข้าพเจ้าจะช่วยบำรุงร่างกายของท่าน ด้วยการแทรกโอชะทิพย์ลงทางขุมขน'

75.

๗๕.

Ghāsassachedanavīriyaṃ karomi ceYāpenti tā madhura sudhārasena maṃ,Tenā’bhiyāpanavidhimicchato satoTaṃkhotapaṃ nabhavati kiṃ musā mamaṃ;

()

ถ้าเราทำความเพียรในการตัดขาดอาหาร แล้วเทวดาเหล่านั้นยังเราให้เป็นไปด้วยรสทิพย์อันหวาน เมื่อเราปรารถนาวิธีบำเพ็ญตบะ (ด้วยการอดอาหาร) ตบะนั้นก็จะเป็นเรื่องมุสาของเรามิใช่หรือ?

76.

๗๖.

Nālanti so kuhanavasena devatā-Vimhāpaneti’ha nijadehatappaṇaṃ,Evaṃ anussariya’nuvāsaraṃ vasīĀhāramāhari virasaṃ parittakaṃ;

()

ท่านคิดว่า 'การบำรุงร่างกายของตนด้วยการหลอกลวงและทำให้เทวดาเข้าใจผิดในโลกนี้ ไม่เป็นการสมควรเลย' ท่านผู้ฝึกตนระลึกได้อย่างนี้ทุกวัน จึงได้บริโภคอาหารที่มีรสน้อยและมีปริมาณเพียงเล็กน้อย

77.

๗๗.

Svācelako vicarikarāpalekhaṇoĀcāramuttya’bhavi nacehitiṭṭhiko,Uddissakaṃ abhihaṭakaṃ nimantanaṃNāsādayi piṭakakalopikumbhikaṃ;

()

ท่านเป็นผู้เปลือยกาย เที่ยวไปโดยการเลียมือ เป็นผู้ละทิ้งมารยาท (ทางโลก) ไม่หยุดรับตามคำเชิญ ไม่รับอาหารที่เขาเจาะจงนำมาถวาย ไม่รับคำนิมนต์ ไม่รับอาหารจากหม้อ หรือจากกระบุง

78.

๗๘.

So daṇḍamuggaramusale’ḷakantaraṃPāyantigabbhinipanitīhi cā’haṭaṃ,Sāmakkhikāvisaya muhinnamekikaṃSaṅkittinodanamapi nābhisādayī;

()

ท่านไม่รับอาหารที่อยู่ระหว่างไม้เท้า ระหว่างสาก หรือที่หญิงให้นมบุตร หญิงมีครรภ์ หรือหญิงที่อยู่กับบุรุษนำมาถวาย ไม่รับอาหารในที่ที่มีแมลงวันตอม และไม่รับข้าวที่ปนกับปลาและเนื้อ

79.

๗๙.

Sovīrakaṃ napivi suraṃ namerayaṃSukkhāmakaṃ yadapi tikovisuddhikaṃ,So macchamaṃsakavikatiṃ paṭikkhipiAppekadā tapasi nirāmagandhiko;

()

ท่านไม่ดื่มน้ำดอง สุรา หรือเมรัย แม้แต่ของหมักดองที่บริสุทธิ์โดยส่วนสาม ท่านปฏิเสธปลาและเนื้อสัตว์ทุกชนิด บางครั้งก็เป็นผู้ไม่มีกลิ่นคาวในการบำเพ็ญตบะ

80.

๘๐.

So sattatoppabhuti kamena hāpayaṃYāvekamāhari kabalaṃ balatthiko,So sattatoppabhuti kamena hāpayaṃEkaṃ kulaṃ upagami yāva bhikkhituṃ;

() (Yamakabandhanaṃ)

ท่านผู้ปรารถนาพละ (แห่งตบะ) ค่อยๆ ลดอาหารลงจาก ๗ คำ จนกระทั่งบริโภคเพียงคำเดียว และค่อยๆ ลดการบิณฑบาตลงจาก ๗ บ้าน จนกระทั่งไปบิณฑบาตเพียงบ้านเดียว

81.

๘๑.

Ekāya dīhipi ticatūhi pañcahiDinnaṃ paṭiggahi chahi dattisattahi,EkāhikappabhutikamaddhamāsikaṃMūlaṃ sayaṃ patitaphalaṃ pabhuñji so;

()

ท่านรับอาหารที่เขาถวายจากบ้าน ๑ หลัง ๒ หลัง ๓ หลัง ๔ หลัง ๕ หลัง ๖ หลัง หรือ ๗ หลัง บริโภคอาหารที่หามาได้วันละครั้งบ้าง ๒ วันครั้งบ้าง จนถึงกึ่งเดือนครั้งบ้าง บริโภคเหง้าไม้และผลไม้ที่หล่นเอง

82.

๘๒.

SāmākataṇḍulamathasākamaddakaṃNīvārakuṇḍakahaṭadaddulādikaṃ,Piññākagomayatiṇa jhāmakodanaṃVīro mahāvikaṭamapānubhuñji so;

()

ท่านผู้กล้าหาญได้บริโภคข้าวฟ่าง ผักดอง ข้าวป่า รำ สาหร่าย กากถั่ว มูลโค หญ้า และข้าวตัง ซึ่งล้วนเป็นอาหารที่ปฏิกูลอย่างยิ่ง

83.

๘๓.

Thokaṃ pivi pakasatamitaṃ hareṇuka-Yūsaṃ tathā canaka kulatthamuggajaṃ,So appabhojanaparamo sajīvitaṃEkena yāpayi tilataṇḍulena’pi;

()

ท่านดื่มน้ำแกงถั่วเขียว ถั่วทอง ถั่วพุ่ม หรือถั่วราชมาศ เพียงเล็กน้อย ท่านเป็นผู้บริโภคน้อยอย่างยิ่ง ยังชีพอยู่ได้แม้ด้วยเมล็ดงาและเมล็ดข้าวเพียงเมล็ดเดียว

84.

๘๔.

Sāṇammasāṇa?Jina’jinakkhipacchava-Dussaṃ tirīṭakakusavākacīrakaṃ,So kesakambalamapivāḷakambalaMoḷukapakkhikaphalakānya’dhārayi;

()

ท่านทรงผ้าป่าน ผ้าผสมป่าน ผ้าห่อศพ ผ้าบังสุกุล ผ้าเปลือกไม้ หนังเสือ หนังเสือที่มีเล็บ ผ้าคากรอง ผ้าเปลือกไม้กรอง ผ้าชุดทำด้วยผม ผ้าชุดทำด้วยขนสัตว์ ผ้าชุดทำด้วยขนปีกนกเค้า หรือแผ่นไม้

85.

๘๕.

DubbaṇṇanattakamayamaggapuggaloAppekadā paridahi paṃsukūlakaṃ,Attantapovaraṇa parāyaṇo bhaviSo massukuntalatanulomalocako;

()

ท่านผู้ประเสริฐมีผิวพรรณเศร้าหมอง บางครั้งก็ครองผ้าบังสุกุล เป็นผู้มุ่งมั่นในการบำเพ็ญตบะทรมานตน เป็นผู้ถอนผม ถอนหนวด และถอนขนตามร่างกาย

86.

๘๖.

Ubbhaṭṭhako’bhavi parivajjitāsanoUkkaṭṭhamukkuṭikavataṃ adhiṭṭhahī,Uddhaggakaṇṭakavīsame apassayeSeyyaṃ akā tadupariṭhānacaṅkamaṃ;

()

ท่านเป็นผู้ยืนอย่างเดียว เว้นจากการนั่ง สมาทานวัตรในการนั่งยองๆ อย่างเคร่งครัด ทำการนอนบนหนามที่ปักเอาปลายขึ้น และยืนจงกรมอยู่บนหนามนั้น

87.

๘๗.

So sāyatatiyakamudakāvarohaṇa-Yutto pavāhayitumaghaṃ samussa hī,Ātāpayaṃ iti paritāpayaṃ sakaṃDehaṃ ciraṃ parihari pāpabhīruko;

()

ท่านประกอบความเพียรในการลงน้ำวันละ ๓ ครั้ง (รวมทั้งเวลาเย็น) เพื่อชำระบาป ท่านผู้กลัวต่อบาปได้ประคองร่างกายที่เร่าร้อนและบอบช้ำจากการบำเพ็ญตบะเช่นนี้มาเป็นเวลานาน

88.

๘๘.

Yo nekahāyanagaṇiko’tthi’tinduka-Rukkhassa kho papaṭikajātakhāṇuko,Evaṃ tathā papaṭikajātamattanoGattañca sannivitarajomalaṃ bhavi;

()

ตอไม้ตะโกที่มีอายุหลายปีมีเปลือกสะเก็ดขึ้นปกคลุมฉันใด ร่างกายของท่านก็มีเปลือกสะเก็ดขึ้นปกคลุมและมีธุลีละอองหมักหมมอยู่ฉันนั้น

89.

๘๙.

Sovā paro natu parivajjayī rajo-Jallāni kajjalamalināni pāṇinā,Dehaṃ subhojanajahanena jajjaraṃTelaṃ vilepiya rajasā’bhithūlayī;

()

ท่านไม่ใช้มือปัดเป่าธุลีและละอองที่สกปรกเหมือนเขม่าออกเลย ร่างกายที่ทรุดโทรมเพราะการละเว้นอาหารที่ดี ท่านมิได้ทาด้วยน้ำมันแต่กลับพอกพูนด้วยธุลี

90.

๙๐.

So dve’kapassayikavataṃ papūrayīĀpānako’ bhavi phalake’pi thaṇḍile,Seyyaṃ akāka vihari vivekakāmavāAjjhogahaṃ adutiyako mahāvanaṃ;

()

ท่านบำเพ็ญวัตรในการนอนตะแคงข้างเดียว เป็นผู้บำเพ็ญอัปปาณกธรรม (กลั้นลมหายใจ) นอนบนแผ่นไม้หรือบนพื้นดิน ท่านผู้ปรารถนาความวิเวกได้เข้าไปสู่ป่าใหญ่เพียงลำพัง

91.

๙๑.

Pāṇe ime visamagate’tikhuddakeNā’haṃ vadhissamiti paṭicca’nuddayaṃ,Ussāvamaddanahirabhīrutāya soNātho abhikkami ca sato paṭikkami;

()

ด้วยความเอ็นดูว่า 'เราจะไม่เบียดเบียนสัตว์เล็กๆ เหล่านี้ที่สัญจรไปมา' และด้วยความละอายและเกรงกลัวต่อการเหยียบย่ำทำลายชีวิต พระนาถะ (พระโพธิสัตว์) จึงก้าวไปและถอยกลับอย่างมีสติ

92.

๙๒.

Ninnatthalā vanagahanā vanāsayoNinnatthalaṃ vanagahanaṃ migo yathā,Hīto vipassiya vipinopage janeTāsābhibhū papanati evamevakho;

()

ท่านผู้อาศัยอยู่ในป่าชัฏอันเป็นที่ลุ่มและที่ดอน เปรียบเหมือนเนื้อที่อาศัยอยู่ในป่าชัฏอันเป็นที่ลุ่มและที่ดอน เมื่อเห็นผู้คนเดินเข้ามาในป่า ก็ตกใจกลัวและวิ่งหนีไปฉันนั้น

93.

๙๓.

Disvāna luddakavanakammikādayoGopālake tiṇanaḷakaṭṭhahārake,Mācaddasaṃ ahamapi tetya’yaṃjanoMā maṃ vipassatu samadhiṭṭhahaṃ vataṃ;

()

เมื่อเห็นนายพราน คนทำงานป่า หรือคนอื่นๆ เช่น คนเลี้ยงโค คนหาหญ้า ไม้ไผ่ หรือฟืน พระองค์ทรงตั้งมั่นในวัตรว่า 'ขอคนเหล่านี้อย่าเห็นเราเลย และขอเราอย่าเห็นคนเหล่านี้เลย'

94.

๙๔.

EkovasaṅgaṇikavihārabhītiyāNinnatthalā vanagahanā taponidhī,Ninnatthalaṃ vanagahanaṃ papāta soTassāsi tādisi pavivittatā tadā;

()

ด้วยความกลัวการอยู่คลุกคลีด้วยหมู่คณะ พระองค์ผู้มีตบะเป็นขุมทรัพย์ ได้เข้าไปสู่ป่ารกทึบที่มีพื้นลุ่มลึก ความสงัดของพระองค์ในเวลานั้นเป็นเช่นนั้น

95.

๙๕.

Yasmiṃvane caratamavītarāgīnaṃRomuggamo caraṇatalāni kampare,Disvāna bhiṃsaṇakavanaṃ tathāvidhaṃAjjhogahaṃ vasi pavivekakāmavā;

()

ในป่าที่น่าสะพรึงกลัวซึ่งคนผู้ยังไม่ปราศจากราคะเข้าไปแล้วย่อมขนลุกชัน ฝ่าเท้าสั่นสะท้าน พระองค์ผู้ทรงปรารถนาความสงัด ได้เห็นป่าเช่นนั้นแล้วจึงเข้าไปพำนักอยู่

96.

๙๖.

Ussāvapātatasamaye’ntaraṭṭhakeHemantike sisiratarāya rattiyā,Abbhāvakāsika mabhipūrayi vataṃKicchaṃ vasi vasi vanasaṇḍago divā;

()

ในช่วงเวลาที่น้ำค้างตกหนัก ในราตรีอันหนาวเหน็บยิ่งในฤดูหนาว พระองค์ทรงบำเพ็ญวัตรอยู่กลางแจ้ง ทรงอยู่ด้วยความลำบาก ทรงอยู่ในป่าทึบในเวลากลางวัน

97.

๙๗.

Gimhotu pacchimadivasantare divāAbbhāvakāsikadhutadhammapūrako,Rattiṃ vane vihari javaṭṭhikānyu’paNissāya so asayi susānabhūmiyaṃ;

()

ในฤดูร้อน ช่วงกลางวันสุดท้าย ทรงบำเพ็ญธุดงค์อยู่กลางแจ้ง ในเวลากลางคืน ทรงอยู่ในป่า ทรงอาศัยกองกระดูกนอนในป่าช้า

98.

๙๘.

Buddhaṅkuraṃ upagamiyo’ṭhubhanti’piOmuttayantipi rajaso’kiranti’pi,Gomaṇḍalā savaṇakhilesu daṇḍakaṃDatvā vadāpayitumupakkamanti’pi;

()

พวกเด็กเลี้ยงโคเข้ามาใกล้พระพุทธางกูรแล้วก็ถ่มน้ำลายใส่ บ้างก็ถ่ายปัสสาวะรด บ้างก็โปรยฝุ่นใส่ บ้างก็เอาไม้เท้าแทงที่ช่องหูแล้วพยายามจะทำให้พระองค์ตรัส

99.

๙๙.

Sovādhivāsayi satimā upekkhakoTaṃvedanaṃ kaṭukaka manaññavediyaṃ,Dukkhe sukhe sumati tulāsarikkhakoBālesu tesva’pi navikopayimanaṃ;

()

พระองค์ผู้มีสติ มีอุเบกขา ทรงอดทนต่อเวทนาอันเผ็ดร้อนที่ผู้อื่นยากจะหยั่งถึง ทรงมีพระทัยสม่ำเสมอในสุขและทุกข์ประดุจตาชั่ง ไม่ทรงยังพระทัยให้ขุ่นเคืองในชนพาลเหล่านั้นเลย

100.

๑๐๐.

Āhāratappaṇavidhinā visuddhi’tiEke vadanti’ha samaṇāññatitthiyā,Kolādibhojanavikatiṃ tathāvidhaṃAppicchatāya’nubhavi suddhikāmavā;

()

สมณะและอัญเดียรถีย์บางพวกในโลกนี้กล่าวว่า 'ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยวิธีการจำกัดอาหาร' พระองค์ผู้ทรงปรารถนาความบริสุทธิ์ ได้ทรงเสวยอาหารที่ผิดปกติมีผลพุทราเป็นต้นด้วยความมักน้อย

101.

๑๐๑.

Appojabhojanavikatiṃ pabhuñjatoKhattiṃsalakkhaṇasiriyā samujjalaṃ,Kāyo suraddumaruciro’dhimattaka-Sīmānamaṭṭhikataca māpadhīmato;

()Pabbānivā asitalanāsva’sitika-Vallisu unnata’vanatāni seyyathā,Āsuṃ tathā karacaraṇādikāni’piTassu’nnatonata’vayavāti viggahe;

()

เมื่อทรงเสวยอาหารที่ผิดปกติซึ่งมีโอชาน้อย พระกายอันรุ่งเรืองด้วยสิริแห่งมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ของพระองค์ผู้มีปัญญา ได้ถึงสภาพที่มีเพียงผิวหนังหุ้มกระดูกอย่างยิ่ง อวัยวะมีมือและเท้าเป็นต้นของพระองค์ก็มีส่วนนูนและส่วนเว้า เหมือนข้อของเถาวัลย์ดำที่เหี่ยวแห้ง

103.

๑๐๓.

Mokkhesino karabhapadaṃva nissiriṃNimmaṃsa mānisada mahū sirimato;

Tassu’ntatāvanatakapiṭṭhikaṇṭakoĀsi yathāvalayitavaṭṭanāvali;

()

สะโพกที่ไม่มีเนื้อของพระองค์ผู้แสวงหาโมกขธรรม ได้เป็นเหมือนเท้าอูฐที่ปราศจากความงาม กระดูกสันหลังที่นูนและเว้าของพระองค์ ได้เป็นเหมือนแนวลูกประคำที่ขดงอ

104.

๑๐๔.

Gopāṇasi sithilitabandhanā jara-Sāḷāya heṭṭhupariṭhite’va dhīmato,Nimmaṃsalohitakakalebare pya’va-Bhaggā bhavuṃ pavisamaphāsukāvalī;

()

ซี่โครงของพระองค์ผู้มีปัญญา ในพระกายที่ไม่มีเนื้อและเลือด ได้ปรากฏหักงอเข้าไป เหมือนกลอนของโรงเรือนเก่าที่ผุพัง

105.

๑๐๕.

Appaṃ kubhojanavikatiṃ pabhuñjanoTassa’kkhikūpagayugalakkhitārakā,Okkāyikā abhavu magādhagā tadāGambhīrakupagadakatārakāka viya;

()

เมื่อทรงเสวยอาหารที่ผิดปกติเพียงเล็กน้อย ดวงตาที่อยู่ในเบ้าตาของพระองค์ ได้ลึกเข้าไปในเบ้าตาในเวลานั้น เหมือนดวงดาวที่ปรากฏอยู่ที่ก้นบ่อน้ำลึก

106.

๑๐๖.

Vātātapena’ bhiphusito yathā’maka-Cchinno’bhisamphuṭani alābu tittako,Sīsacchavī sukhumachavissa bhojano-Pacchedanena’bhiphuṭitā ṭhitaṃ tathā;

()

ผิวหนังศีรษะของพระองค์ผู้มีผิวพรรณละเอียด ได้เหี่ยวแห้งไปเพราะการงดอาหาร เหมือนน้ำเต้าขมที่ถูกตัดขณะยังสดแล้วถูกลมและแดดแผดเผาจนเหี่ยวแห้ง

107.

๑๐๗.

Tassodaracchavi pana piṭṭhikaṇṭakaṃAlliyi so muni malamuttamocako,Okujjito paripati pūtimūlaka-Lomāni tabbapugalitāni bhūmiyaṃ;

()

ผิวหนังท้องของพระองค์ติดกับกระดูกสันหลัง เมื่อพระมุนีนั้นจะถ่ายอุจจาระหรือปัสสาวะ ก็ล้มคว่ำลง ณ ที่นั้นเอง ขนทั้งหลายที่มีรากเน่าร่วงหล่นจากพระกายลงบนพื้นดิน

108.

๑๐๘.

So piṭṭhikaṇṭakamavasaṅgapāṇināKucchicchaviṃ phusitumito parāmasi,So piṭṭhikaṇṭakamavasaṅgapāṇināKucchicchaviṃ phusitumito parāmasi;

() (Yamakabandhanaṃ)

พระองค์ทรงเอามือที่อ่อนแรงลูบคลำผิวหนังท้องจากด้านนี้ ก็ไปสัมผัสถึงกระดูกสันหลัง (บทซ้ำ)

109.

๑๐๙.

Kālonukho varapuriso’ti no tathāSāmonukho napi nanumaṅguracchavi,Āsuṃ tadā kavimatikathāparā narāDisvā malaggahitamasobhanacchaviṃ;

()

ชนทั้งหลายผู้มีปัญญาและชอบพูด ได้เห็นพระองค์ผู้มีผิวพรรณเศร้าหมองไม่ผ่องใสในเวลานั้น ต่างก็กล่าวว่า 'พระมหาบุรุษมีผิวดำหรือหนอ' บางคนก็ว่า 'ไม่ใช่ผิวดำ แต่เป็นผิวสีคล้ำ' บางคนก็ว่า 'ไม่ใช่ทั้งสองอย่าง แต่เป็นผิวสีเหลืองหม่น'

110.

๑๑๐.

Ye santī sampatī samaṇā’bhavuṃ pureAttantapā tapasi anāgate siyuṃ,Te vedanaṃ kaṭukamitodhikaṃ kimuVedenti vedayu mabhivedayissare;

()

สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอดีต ปัจจุบัน หรืออนาคต ที่เสวยทุกขเวทนาอันกล้าเผ็ดร้อนที่เกิดจากการบำเพ็ญตบะทรมานตน อย่างยิ่งก็เพียงเท่านี้ ไม่ยิ่งไปกว่านี้

111.

๑๑๑.

Īhāya dukkarakiriyāyi’māya’piNeva’jjhagā yamariyañāṇadassanaṃ,Attūpatāpanakasirassa kevalaṃBhāgī bhavi anariyamaggagāmiso;

()

แม้ด้วยความเพียรในการบำเพ็ญทุกรกิริยานี้ ก็ไม่ทรงบรรลุอริยญาณทัสสนะ ทรงได้รับเพียงความลำบากจากการทรมานตน ทรงดำเนินไปในทางที่ไม่ใช่ทางของพระอริยะ

112.

๑๑๒.

Saṃsāre sātisāre barataradarathe saṃsaraṃ saccasandhoKhedevedesi devāsiranarasaraṇoesayaṃsattasantiṃ,DhīrovīrovaroyopabhavabhavabhayopāpatāpabbipattoĀyogaṃ yogiyogī parihari hirimāevamevacchavassaṃ;

() (Muttāhāra bandhanaṃ)

พระองค์ผู้มีสัจจะมั่นคง เมื่อท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏอันเต็มไปด้วยความทุกข์ยาก ทรงแสวงหาความสงบสุขของเหล่าสัตว์ ทรงเป็นที่พึ่งของเทวดา อสูร และมนุษย์ พระธีรวีรวรผู้ประเสริฐ ทรงพ้นจากบาปและความเร่าร้อนอันเกิดจากภัยในภพ พระโยคีผู้มีหิริทรงบำเพ็ญความเพียรเช่นนั้นตลอด ๖ ปี

Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakala kavijana hakayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe avidurenidāne mahābodhisattassa mahā padhānānuyogappavattiparidīpo ekādasamosaggo.

จบสัคคะที่ ๑๑ ว่าด้วยการพรรณนาถึงการบำเพ็ญมหาปธานของพระมหาโพธิสัตว์ ในอวิทูเรนิทานแห่งชินวงศ์ทีปะ อันเป็นนิทานที่ให้ความสุขแก่กวีชนทั้งปวง ซึ่งพระยติชื่อเมธานันทะรจนาไว้

1.

๑.

Kāmaṃ kāmasukhallikā’nuyogoHīno’natthakaro’tya’ne(’karūpaṃ),Cintetvāna tapovanaṃ vimānāTvaṃ siddhatthu’pagamma kāhase kiṃ;

()

ทรงดำริว่า 'การประกอบตนในกามสุขัลลิกานุโยค เป็นสิ่งเลวทราม ไม่เป็นประโยชน์' แล้วทรงดำริอีกว่า 'เราสิทธัตถะละวิมานมาสู่ป่าบำเพ็ญตบะแล้วจะทำอย่างไรต่อไป'

2.

๒.

Konāma’ntu’patāpanā’nuyuttoPatto hoti sukhappadaṃ kadāci,Tasmā attu’patāpanā’nuyogoHīno’natthakaro’ti cintayassu;

()

ทรงดำริว่า 'ใครเล่าที่ประกอบตนในการทรมานตน จะพึงบรรลุความสุขได้ เพราะฉะนั้น การประกอบตนในการทรมานตน จึงเป็นสิ่งเลวทราม ไม่เป็นประโยชน์'

3.

๓.

Attānaṃ sayamevamovaditvāPiṇḍāyā’nugharaṃ caritva laddhaṃ,Bhattaṃ bhuttavato sakamhi kāyeĀsuṃ pākatikāni lakkhaṇāni, ()

ทรงโอวาทพระองค์เองอย่างนี้แล้ว เสด็จบิณฑบาตไปตามบ้านเรือน เมื่อทรงเสวยอาหารที่ได้มาแล้ว มหาปุริสลักษณะทั้งหลายในพระกายของพระองค์ก็กลับเป็นปกติ

4.

๔.

Hīnantadvayavajjanena jātuÑāṇukkaṃsagatamhi tamhi vīre,Bodhāyū’pasamāya nibbidāyaUkkaṭṭhaṃ paṭipattimācarante;

()

เมื่อพระวีรบุรุษผู้ทรงถึงความรุ่งเรืองแห่งญาณนั้น ทรงละที่สุดสองอย่างอันเลวทรามแล้ว ทรงประพฤติปฏิบัติอันประเสริฐ เพื่อการตรัสรู้ เพื่อความสงบ และเพื่อความหน่าย

5.

๕.

Chabbassānya’nidukkaraṃ karitvāBodhiṃ nājjhagato subhojanāni,Bhuñjanto kimu kubbate’ padhānāVibbhanto iti pañcavaggiyāyaṃ;

()

พวกปัญจวัคคีย์กล่าวว่า 'ท่านผู้นี้บำเพ็ญทุกรกิริยามาหกปีแล้ว ก็ยังไม่บรรลุโพธิญาณ บัดนี้กลับมาเสวยอาหารดีๆ แล้วจะทำความเพียรอะไรได้ ท่านผู้นี้คลายความเพียรเวียนมาเพื่อความมักมากเสียแล้ว'

6.

๖.

Madaditvā sikataṃ sinehaladdhāKevā’suṃ samaṇaṃ hi’maṃ upecca,Ko mūḷho’dhigamādhigantumiccheCintetvā migadāyamotariṃsu;

()

พวกปัญจวัคคีย์คิดว่า 'ใครเล่าจะเข้าไปหาสมณะผู้นี้ (ซึ่งเหมือนกับ) การพยายามรีดน้ำมันจากเม็ดทราย ใครเล่าที่หลงผิดจะปรารถนาการบรรลุธรรม (จากท่าน)' เมื่อคิดดังนี้แล้วจึงได้ไปยังป่าอิสิปตนมฤคทายวัน

7.

๗.

Senānīnigame tadāni seṭṭhi-Dhītā sāmikulaṃ alaṅkatā’si,Bhārenā’vanataṅginī kucānaṃHaṃsivā’lasagāminī sujātā;

()

ในเวลานั้น นางสุชาดาธิดาของเศรษฐีในเสนานิคม เป็นผู้ประดับตระกูลสามี มีร่างกายโน้มลงด้วยน้ำหนักแห่งทรวงอก มีการก้าวเดินแช่มช้าประดุจหงส์

8.

๘.

Jāte patthitapatthanāsamiddheRukkhā’dhiggahitāya devatāya,Kātuṃ sābalikammaka mānayitvāDhenū laṭṭhivanopagā sahassaṃ;

()

เมื่อความปรารถนาที่ตั้งไว้สำเร็จแล้ว นางสุชาดาปรารถนาจะทำพลีกรรมแก่เทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นไม้ จึงได้นำแม่โคพันตัวไปยังป่าละเมาะ

9.

๙.

Tāsaṃ pañcasatāni duddhakhīraṃPāyetvā katapuna yāvatā’ḍhadhenū,Khīrānaṃ parivattanaṃ vidhāyaPaccūsamhi dudoha tā’ḍhadhenū;

()

นางสุชาดาได้รีดนมจากแม่โคเหล่านั้น ๕๐๐ ตัว แล้วให้แม่โคกึ่งหนึ่ง (๒๕๐ ตัว) ดื่มนมนั้น ทำการหมุนเวียนน้ำนมเช่นนี้เรื่อยไป จนถึงเวลาเช้าตรู่จึงได้รีดนมจากแม่โคกึ่งหนึ่ง (๘ ตัวสุดท้าย) นั้น

10.

๑๐.

Missetvā sayamevava duddhakhīraṃPāyāsaṃ pacituṃ samārabhittha,Devā tattha sudhārasaṃ khipitvāĀrakkhādimakaṃsu uddhanasmiṃ;

()

นางได้ผสมน้ำนมที่รีดมาด้วยตนเองแล้วเริ่มหุงข้าวมธุปายาส เหล่าเทวดาได้โปรยรสทิพย์ลงในข้าวมธุปายาสนั้น และได้ช่วยกันอารักขาที่เตาไฟ

11.

๑๑.

Tassā’si himāvācalo’padhānaṃPallaṅko pathavitalaṃ ahū ce,Hatthā pacchimapubbasāgaresuPādā dakkhiṇasāgare bhaviṃsū;

()

ภูเขาหิมพานต์ได้เป็นหมอนหนุนของพระองค์ พื้นปฐพีได้เป็นแท่นบรรทม พระหัตถ์ทั้งสองประดิษฐานอยู่ในมหาสมุทรทิศตะวันตกและทิศตะวันออก ส่วนพระบาททั้งสองประดิษฐานอยู่ในมหาสมุทรทิศใต้

12.

๑๒.

Uggantvā tiṇajāti nāhirandhāTassā’hacca ṭhitā nabhaṃ asesaṃ,Chādesuṃ caraṇuṭṭhitā’ssa kaṇha-Sīsā’jānuyugā’pya’kaṇhakīṭā;

()

หญ้าทั้งหลายงอกขึ้นหนาแน่นไม่มีช่องว่างจากพระบาทของพระองค์ แทงยอดขึ้นไปจรดท้องฟ้าทั้งหมด หญ้าเหล่านั้นมีปลายสีดำ งอกขึ้นปกคลุมจนถึงพระชานุทั้งสอง

13.

๑๓.

Cattāro sakuṇā catuddisāhiPatvā tappadapañjaraṃ vivaṇṇā,Setā’suṃ puthumīḷhapabbatassaSīse caṅkami so alimpamāno;

()

นกสี่ตัวมีสีต่างกันบินมาจากทิศทั้งสี่ มาตกลงที่ใกล้พระบาทของพระองค์แล้วกลายเป็นสีขาวทั้งหมด และพระองค์ทรงเสด็จจงกรมอยู่บนยอดภูเขาคูถอันกว้างใหญ่โดยไม่แปดเปื้อน

14.

๑๔.

Iccevaṃ sumati’ṭṭhapākadāniPassitvā supināni pañca niṭṭhaṃ,Patto ajja bhavāmahanti buddhoNigrodhaṃ samupecca sannisīdi;

()

พระโพธิสัตว์ผู้มีพระปัญญาดีงาม ทรงเห็นมหาสุบิน ๕ ประการอันเป็นนิมิตแห่งความสำเร็จเช่นนี้แล้ว ทรงแน่พระทัยว่า 'วันนี้เราจักได้เป็นพระพุทธเจ้า' จึงเสด็จเข้าไปประทับนั่งที่โคนต้นนิโครธ

15.

๑๕.

Sodhetaṃ sahitā tu puṇṇadāsīPaccūse vaṭamūlapubbasele,Taṃ lokekaraviṃ virājamānaṃDisvā’voca sujātametamatthaṃ;

()

นางปุณณทาสีไปทำความสะอาดที่โคนต้นไทรในเวลาเช้าตรู่ ได้เห็นพระองค์ผู้รุ่งเรืองดุจดวงอาทิตย์ดวงเดียวในโลก จึงกลับไปบอกเนื้อความนี้แก่นางสุชาดา

16.

๑๖.

Lakkhagghaṃ haripātimāharitvāSā āvajjayi pakkabhājanaṃ so,Pāyāso vinivaṭṭito ṭhito’siTāyaṃ pokkharapattatova’toyaṃ;

()

นางสุชาดานำถาดทองคำมีค่าแสนหนึ่งมา แล้วเทข้าวมธุปายาสที่ปรุงสุกแล้วลงไป ข้าวมธุปายาสนั้นได้ม้วนตัวรวมกันเป็นก้อนตั้งอยู่ประดุจหยดน้ำบนใบบัว

17.

๑๗.

Sā aññāya suvaṇṇapātiyā taṃChādetvā muditā pasantacittāGantvā maṇḍana maṇḍitā sasīseKatvā pūjayi bhojanaṃ sujātā;

()

นางสุชาดานั้นทราบดังนั้นแล้ว จึงนำถาดทองคำอีกใบมาปิดทับไว้ มีใจยินดีเลื่อมใส ประดับตกแต่งร่างกายแล้วยกถาดอาหารขึ้นทูนศีรษะ นำไปถวาย

18.

๑๘.

Kālaṃ ettakamevabodhisattaṃNātikkamma vidhātudinnapatto,Sampatto’si adassanaṃ tato taṃPātiṃ soṇṇamayaṃ paṭiggahetvā;

()

ในขณะนั้นเอง บาตรที่ท้าวมหาพรหมถวายซึ่งพระโพธิสัตว์ทรงใช้มาตลอดก็ได้อันตรธานหายไป พระองค์จึงทรงรับถาดทองคำนั้นไว้

19.

๑๙.

Haṃsālimalinīkatāravinda-Reṇucchannasunīlanīrapurā,Yā nerañjaravissutā’si tāyaNajjātīramagañji sattasāro;

()

พระโพธิสัตว์ผู้เป็นยอดบุรุษได้เสด็จไปยังฝั่งแม่น้ำที่มีชื่อเสียงว่าเนรัญชรา ซึ่งเต็มไปด้วยน้ำสีครามและปกคลุมไปด้วยละอองเกสรบัวที่ฟุ้งกระจายเพราะเหล่าหงส์และภมร

20.

๒๐.

PāyāsāmisapuṇṇasoṇṇapātiṃKāsāvāni jinaṅkuro ṭhapetvā,Tīre tāya savantiyā nahātuṃTitthaṃ gandhagajorivo’tarittha;

()

พระโพธิสัตว์ทรงวางถาดทองคำที่เต็มไปด้วยข้าวมธุปายาสและผ้ากาสาวะไว้ที่ริมฝั่งแม่น้ำนั้น แล้วเสด็จลงสู่ท่าสรงน้ำประดุจพญาช้างฉัททันต์

21.

๒๑.

RolambākulanīlanīrajehiSevālehi nadījalaṃ sunilaṃ,Nikkhantajjutisañcayehi dehāOtiṇṇassa jagāma piñjarattaṃ;

()

น้ำในแม่น้ำที่เคยเป็นสีนิลเข้มเพราะเหล่าสาหร่ายและดอกบัวขาบที่มีหมู่ภมรรุมล้อม เมื่อพระองค์เสด็จลงไป น้ำนั้นก็กลับกลายเป็นสีทองด้วยกลุ่มรัศมีที่ซ่านออกจากพระวรกาย

22.

๒๒.

Gaṅgākāmini kañjareṇugandha-Cuṇṇaṃ tuṅgataraṅgabāhunā taṃ,Bhattāraṃ salilena sītalenaMakkhetvāsunahāpayantī’vā’si;

()

แม่น้ำเนรัญชราประดุจหญิงคนรัก ใช้แขนคือระลอกคลื่นอันสูงชัน ลูบไล้พระโพธิสัตว์ผู้เป็นเจ้าหัวใจด้วยน้ำอันเย็นฉ่ำและละอองเกสรบัวอันหอมฟุ้ง ประหนึ่งว่ากำลังสรงน้ำถวายฉะนั้น

23.

๒๓.

Tulyaṃ tabbadanambujena laddhuṃĀyantaṃ raviraṃsisaṅgamena,Haṃsasseṇi sarojakosarāsiṃSaṃdūsesi āvāriyo hi pāko;

()

ฝูงหงส์พากันจิกทึ้งกลุ่มดอกบัวที่กำลังบานเพราะต้องแสงอาทิตย์ เพื่อหวังจะให้มีความงามเสมอด้วยพระพักตร์อันผุดผ่องดุจดอกบัวของพระองค์

24.

๒๔.

Tīre sārasacakkavākapakkhīSosāya’ssavisāritaṃ’sapakkhā,Gambhīrambhasi mattamāhariṃsuMaññe nikkaruṇāya ettakantī;

()

เหล่านกกระเรียนและนกจักรพากที่ริมฝั่ง ต่างสยายปีกออกเพราะความร้อน แล้วพากันดื่มกินน้ำในที่ลึกอย่างรื่นเริง ราวกับจะเยาะเย้ยว่าความกรุณามีเพียงเท่านี้หรือ

25.

๒๕.

Tuṇḍe maṇḍitapuṇḍarīkadaṇḍoPakkhe keravapaṇḍare pasārī,Nāthassu’bbahi mattahaṃsarājāSetacchattavibhutimuttamaṅge;

()

พญาหงส์คาบก้านดอกบัวขาวไว้ที่ปาก สยายปีกอันขาวผ่องดุจดอกโกมุท ชูขึ้นเหนือพระเศียรของพระโลกนาถ ประดุจกางกั้นเศวตฉัตรอันรุ่งเรืองถวาย

26.

๒๖.

VattamhojapalobhitālicakkaṃCakkhavāpāthagataṃ jinaṅkurassa,Saṃdassesi padhānabhuṭhitassaNilasmiṃ kasiṇamhi bhūtibhāraṃ;

()

หมู่ภมรที่หลงใหลในดอกบัวบานได้บินมาปรากฏแก่สายตาของพระโพธิสัตว์ผู้ทรงบำเพ็ญเพียร ประหนึ่งจะแสดงความรุ่งเรืองแห่งนีลกสิณให้ปรากฏ

27.

๒๗.

VeyyāvaccakarārivāpagāyaṃSevālādimalāpanena mīnā,PādañcandagamīnalakkhaṇassaTassa’gge vimalikariṃsu vāriṃ;

()

เหล่าปลาในแม่น้ำต่างทำหน้าที่ปรนนิบัติด้วยการช่วยกันกำจัดสาหร่ายและสิ่งสกปรก ทำให้น้ำเบื้องหน้าของพระองค์ผู้มีรอยพระบาทประดับด้วยลักษณ์รูปพระจันทร์และรูปปลา มีความใสสะอาดบริสุทธิ์

28.

๒๘.

Uttiṇṇassa visālasāḷasākhī-Sākhāhatthapuṭehi puñknāya,Gattaṃ mandasugandhagandhavāha-Vatthaṃ sāḷavanaṅganā adāsi;

()

เมื่อพระองค์เสด็จขึ้นจากน้ำ นางไม้แห่งป่าสาละได้ใช้กิ่งก้านของต้นสาละใหญ่ประดุจมือที่พนมขึ้นถวายลมพัดเอื่อยๆ อันมีกลิ่นหอมประดุจผ้าทิพย์มาลูบไล้พระวรกาย

29.

๒๙.

Lokindo parimaṇḍalaṃ nivatthoChādetvāna timaṇḍala’ntariyaṃ,Bandhitvopari kāyabandhanampiKāsāvaṃ paridhāyi paṃsukūlaṃ;

()

พระโลกนาถทรงนุ่งสบงให้เป็นปริมณฑลปกปิดมณฑลทั้งสาม (เข่าทั้งสองและสะดือ) ทรงคาดรัดประคดเอว แล้วทรงครองผ้ากาสาวะอันเป็นผ้าบังสุกุล

30.

๓๐.

Pāyāsassa nirūdakassa ūna-Paññāsappamite vidhāya piṇḍe,Pācīnābhimukho nisajja najjāTīre tāya akāsi bhattakiccaṃ;

()

พระองค์ทรงปั้นข้าวมธุปายาสที่ข้นปราศจากน้ำนั้นให้เป็นก้อนได้ ๔๙ ก้อน แล้วประทับนั่งผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออกที่ริมฝั่งแม่น้ำนั้น ทรงกระทำภัตกิจ

31.

๓๑.

Pāyāso madhuro’yamassa satta-Sattāhaṃ paṭividdhabodhino hi,Ojāsamapharaṇāya ṭhānamāsiTasmā so pavihāsi nibbihesaṃ;

()

ข้าวมธุปายาสอันมีรสหวานนี้เพียงพอที่จะแผ่ซ่านโอชะไปเลี้ยงพระวรกายตลอด ๗ สัปดาห์ที่ทรงเสวยวิมุตติสุขหลังการตรัสรู้ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงดำรงพระชนม์อยู่ได้โดยปราศจากความหิวโหย

32.

๓๒.

Bujjheyyaṃ yadi bodhimajja sohaṃUddhaṃsotamayaṃ suvaṇṇapāti,Gaṅgāyaṃ khipaki gacchatūti vatvāDhīmā dakkhiṇahatthagaṃ tamagghaṃ;

()

พระโพธิสัตว์ผู้มีพระปัญญา ทรงถือถาดทองคำอันมีค่าด้วยพระหัตถ์ขวาแล้วทรงอธิษฐานว่า 'ถ้าวันนี้เราจะได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า ขอถาดทองคำนี้จงลอยทวนกระแสน้ำไป' แล้วทรงวางถาดลงในแม่น้ำ

33.

๓๓.

Sotaṃ bhindiya sā savantimajjheṬhatvā pāti yato asītihatthaṃ,Uddhaṃsotamupecca sannimujjiTasmā so’pi nimujji pītinajjaṃ;

()

ถาดนั้นแหวกกระแสน้ำลอยทวนขึ้นไปในท่ามกลางแม่น้ำได้ ๘๐ ศอกแล้วจึงจมลง แม้พระองค์เองก็ทรงดื่มด่ำอยู่ในห้วงแห่งพระปีติเช่นกัน

34.

๓๔.

Nāgānaṃ bhavanaṃ upecca tiṇṇaṃBuddhānaṃ panimamhi bhaddakappe,SāpātiparibhuttasoṇṇapātiGhaṭṭetvāna ṭhitā katānurāvā;

()

ถาดทองคำนั้นจมลงไปถึงภพของพญานาค กระทบกับถาดทองคำของพระพุทธเจ้าทั้ง ๓ พระองค์ที่ล่วงมาแล้วในภัทรกัปนี้จนเกิดเสียงดังสนั่น

35.

๓๕.

Taṃ dīghāyukakālanāgarājāSutvā saddamathajjape’kabuddho,Uppannoti jinaṃ abhitthavantoAṭṭhāsi thutigītikāsatehi;

()

พญานาคราชนามว่ากาละผู้มีอายุยืนยาว ได้ยินเสียงนั้นแล้วกล่าวว่า 'พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นอีกพระองค์หนึ่งแล้ว' แล้วได้ยืนกล่าวบทเพลงสรรเสริญพระชินเจ้าด้วยถ้อยคำนับร้อย

36.

๓๖.

ChāyābaddhavisālasāḷasālaṃPatvāsāḷavanaṃ nadīsamīpe,ĀjīvaṭṭhamasīlasaṃvarenaĀdoyeva visuddhakāyavāco;

()

เมื่อเสด็จถึงป่าสาละอันร่มรื่นใกล้ริมฝั่งแม่น้ำ พระองค์ผู้ทรงความบริสุทธิ์ทั้งกายและวาจามาแต่ต้นด้วยการสมาทานอาชีวอัฏฐมกศีล

37.

๓๗.

KatvāṭṭhārasapiṭṭhikaṇṭakānaṃKoṭīnaṃpaṭipādanaṃ kamena,PallaṅkassanisajjabandhanenaKammaṭṭhānasatiṃ upaṭṭhapetvā;

()

ทรงประทับนั่งขัดสมาธิ ตั้งพระวรกายให้ตรงให้กระดูกสันหลังทั้ง ๑๘ ข้อจรดกันตามลำดับ แล้วทรงตั้งสติมั่นในพระกรรมฐาน

38.

๓๘.

ĀnāpānasatiṃpariggahetvāNibbattesimalaggahītapubbe,Rūpārūpasamādhayo’ṭṭhapañcā-Bhiññāyo vasitāca so vasīso ()

ทรงกำหนดอานาปานสติสมาธิ ทรงยังรูปฌานและอรูปฌานทั้ง ๘ ประการ และอภิญญา ๕ ประการที่เคยทรงได้มาแล้วในกาลก่อนให้เกิดขึ้น พระองค์ผู้ทรงเป็นผู้ชำนาญยิ่งในวสี

39.

๓๙.

Jhānassādarato divāvihāraṃKatvā sāḷavane surāsurehi,Dhīro maggamalaṅkataṃ karīvaGantuṃ otariyatrabodhimūlaṃ;

()

ทรงกระทำทิวาวิหาร (พักกลางวัน) ด้วยความยินดีในรสแห่งฌาน ในป่าสาละที่เหล่าเทวดาและอสูรประดับตกแต่งหนทางไว้ พระผู้มีปัญญาดุจพญาช้างผู้ดำเนินไปบนหนทางที่ประดับแล้ว จึงเสด็จลงสู่โคนต้นโพธิ์เพื่อจะไป (สู่ที่นั้น)

40.

๔๐.

LājādīkusumehivippakiṇṇoMuttāpaṇḍaravāḷukātthato so,Maggo tuṅgataraṅga bhaṅgahāriLakkhīvāsapayodadhīri’vā’si;

()

หนทางนั้นเรี่ยรายไปด้วยดอกไม้และข้าวตอกเป็นต้น ปูลาดด้วยทรายขาวดุจไข่มุก หนทางนั้นงดงามด้วยการแตกกระจายของคลื่นอันสูงเด่น เป็นดุจเกษียรสมุทรอันเป็นที่สถิตของพระลักษมี

41.

๔๑.

Majjhā’ropitapaṅkajābhirāmaṃMuttādāmasamākulaṃ samantā,KaṇṇolambasuvaṇṇaghaṇṭamassaDeṭā dibbavitāna mukkhipiṃsu;

()

เหล่าเทวดาได้กางเพดานทิพย์อันน่ารื่นรมย์ด้วยดอกบัวที่ประดับไว้ตรงกลาง เกลื่อนกลาดไปด้วยพวงมุกโดยรอบ มีกระดิ่งทองคำห้อยย้อยลงมาตามมุมถวายแด่พระองค์

42.

๔๒.

Lokatthaṃ karaṇāya coditasmiṃTasmiṃ lokadivākare’kavīre,Gacchante sahajātabodhimūlaṃĀloko udapādi sabbaloke;

()

เมื่อพระองค์ผู้เป็นดวงทินกรของโลก เป็นยอดวีรบุรุษผู้เดียว ผู้ถูกกระตุ้นเพื่อกระทำประโยชน์แก่โลก เสด็จไปสู่โคนต้นมหาโพธิ์ที่บังเกิดพร้อมกัน แสงสว่างก็บังเกิดขึ้นในโลกทั้งปวง

43.

๔๓.

Āyantaṃ tiṇhārako pathamhiDisvā sotthiyanāmabhūsuro taṃ,Pādāsi tiṇamuṭṭhiyo’ṭṭhamattāNātho tāni tiṇāni sampaṭicchi;

()

พราหมณ์ชื่อโสตถิยะ ผู้เป็นคนหาหญ้า เห็นพระองค์ผู้เป็นที่พึ่งเสด็จมาตามทาง จึงได้ถวายหญ้าประมาณ ๘ กำมือ พระโลกนาถทรงรับหญ้าเหล่านั้นแล้ว

44.

๔๔.

Vattatte varapāṭihāriyamhiMagge gandhagajo’ca jamhamāno,Sampatto karuṇākalattabhattāSambodhādhigamāya bodhimūlaṃ;

()

เมื่อปาฏิหาริย์อันประเสริฐเป็นไปอยู่บนหนทาง พระองค์ผู้ทรงเปี่ยมด้วยพระกรุณาดุจพญาช้างตกมัน เสด็จถึงโคนต้นโพธิ์เพื่อบรรลุพระสัมโพธิญาณ

45.

๔๕.

Tassosīdaṭhitaṃ’va cakkavāḷaṃHeṭṭhā dakkhiṇato’ttarānanassa,Paññāyu’ttaracakkavāḷamuddhaṃLaṅghitvānaṭhitaṃ’va ābhavaggaṃ;

()

เมื่อพระองค์หันพระพักตร์ไปทางทิศเหนือ จักรวาลทางทิศใต้ก็ดูเหมือนจะทรุดต่ำลงไปเบื้องล่าง ส่วนจักรวาลทางทิศเหนือก็ปรากฏเหมือนยกสูงขึ้นพ้นยอดจักรวาลไปจนถึงภวัคคพรหม

46.

๔๖.

Evaṃ pacchimamuttaraṃ disampiAṭṭhānanti padakkhiṇaṃ karonto,Gantvā ṭhānavaraṃ puratthimasmiṃAṭṭhāsi vasi pacchimānano so;

()

พระองค์ผู้ทรงสำรวมตน ทรงกระทำประทักษิณแม้ทิศตะวันตกและทิศเหนือด้วยทรงดำริว่า "ไม่ใช่ที่ตั้ง" อย่างนี้แล้ว เสด็จไปสู่ที่อันประเสริฐทางทิศตะวันออก ประทับยืนผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันตก

47.

๔๗.

Dhīmā dakkhiṇapāṇipallavenaAgge tāni tiṇāni sattharī so,Tamhā cuddasahatthamuppatitvāPallaṅko samalaṅkarī dumindaṃ;

()

พระผู้มีปัญญาทรงปูหญ้าเหล่านั้นไว้ข้างหน้าด้วยพระหัตถ์ขวาอันอ่อนนุ่มดุจยอดไม้อ่อน ทันใดนั้น รัตนบัลลังก์สูง ๑๔ ศอก ก็ปรากฏขึ้นประดับโคนต้นราชาแห่งไม้ (ต้นโพธิ์) นั้น

48.

๔๘.

Dakkho kārupavīṇacittakāroKātuṃ vā’likhituṃ yathānasakkā,Aṭṭhaṃsu haritāni santhatāniEvaṃ tāni tiṇāni uppatitvā;

()

หญ้าเหล่านั้นลอยขึ้นไปประดิษฐานเป็นเครื่องลาดสีเขียวสดใส ในลักษณะที่แม้แต่ช่างศิลป์หรือช่างเขียนผู้เชี่ยวชาญก็ไม่สามารถจะทำหรือวาดเขียนให้เหมือนได้

49.

๔๙.

Maṃsādī upasussare nahārūAṭṭhīcepyavasissare sarīre;

Muñceyyaṃ caturāsavehi yāvaBhindissāmi natāvimaṃ ahanti;

()

แม้เนื้อและเลือดจะเหือดแห้งไป จะเหลืออยู่แต่เส้นเอ็นและกระดูกในร่างกายก็ตาม ตราบใดที่ยังไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้ง ๔ เราจะไม่ลุกจากที่นั่งนี้เป็นอันขาด

50.

๕๐.

Daḷhaṃ cintiya daḷhamānaso soPācīnābhimukho dumindabandhaṃ;

Katvā piṭṭhigataṃ nisīdi bodhi-Pallaṅkamhi yugandhare ravī’va;

()

พระองค์ผู้มีพระทัยมั่นคง ทรงตั้งพระทัยอย่างแน่วแน่แล้ว ผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก ทรงพิงพระปฤษฎางค์เข้ากับโคนต้นมหาโพธิ์ ประทับนั่งบนโพธิบัลลังก์ ดุจพระอาทิตย์เหนือยอดเขายุคันธร

51.

๕๑.

Lokeso sasimaṇḍalāvabhāsaṃSetacchattamadhārayī tadaññe,Suddhāvāsatalaṭṭhadevatā taṃPūjesuṃ makuṭappitañjalīhi;

()

ท้าวมหาพรหมทรงกั้นเศวตฉัตรอันมีรัศมีดุจวงพระจันทร์ถวาย ส่วนเหล่าเทพเจ้าชั้นสุทธาวาสนอกนั้น ก็ได้บูชาพระองค์ด้วยอัญชลีอันประดิษฐานไว้เหนือเศียรเกล้า

52.

๕๒.

Ye rūpāvacare vasanti devāTe ca’ññatra asaññasattadeve,Sampatvā vajirāsane nisinnaṃPūjesuṃ kusumākulañjalīhi ()

เหล่าเทพเจ้าผู้สถิตอยู่ในรูปภพ เว้นแต่เหล่าอสัญญาภพ ต่างพากันมาบูชาพระองค์ผู้ประทับนั่งบนวัชรอาสน์ ด้วยอัญชลีอันเต็มไปด้วยดอกไม้

53.

๕๓.

Ekacce paranimmitādilokāPatvā bhattibharā’marā mahiṃsu,PūjābhaṇḍasamābhikiṇṇahatthāMārāriṃ tahimāpa pāpimā kiṃ;

()

เหล่าเทพเจ้าบางพวกในชั้นปรนิมมิตวสวัตดีเป็นต้น ผู้เปี่ยมด้วยภักดี มาถึงแล้วได้บูชาพระผู้เป็นศัตรูแห่งมาร ด้วยมือที่เต็มไปด้วยเครื่องสักการะบูชา ส่วนมารผู้มีบาปจะมาถึงที่นั่นได้อย่างไร

54.

๕๔.

Ye nimmāṇaratimhi nijjarā te;

Patvā gandhakaraṇḍamaṇḍalehi,SampūjesumalaṅkataṅghipīṭhaṃNaṃ seṭṭhaṃ vijayāsanopaviṭṭhaṃ;

()

เหล่าเทพเจ้าในชั้นนิมมานรดี มาถึงแล้วได้บูชาพระบาทอันประดับแล้วของพระองค์ผู้ประเสริฐสุด ผู้ประทับนั่งบนวิชัยอาสน์ด้วยตลับเครื่องหอมทั้งหลาย

55.

๕๕.

Aṭṭhāsi tusitālayā sasenoPatvā santusitavhadevarājā,Vijento harimora piñchapuñja-Sobhaṃ kañcanatālavaṇṭapantiṃ;

()

ท้าวสันดุสิตเทวราชพร้อมด้วยบริวาร เสด็จมาจากดุสิตภพ ทรงยืนพัดถวายด้วยพัดใบตาลทองคำอันงดงามด้วยพวงหางนกยูงสีทอง

56.

๕๖.

Patvā yāmasurālayā sasenoSaṃvijesi suyāma devarājā,Dhīraṃ soṇṇapaṇāḷikānipāta-Dhārāsannibhacārucāmarehi;

()

ท้าวสุยามเทวราชพร้อมด้วยบริวาร เสด็จมาจากยามาภพ ทรงพัดถวายพระผู้มีปัญญาด้วยจามรอันงดงาม เปรียบประดุจสายน้ำที่ไหลหลั่งออกจากรางทองคำ

57.

๕๗.

Devindo vijayuttarākhyasaṅkhaṃVīsaṃ hatthasataṃ dhamītadaññe,Pūjesuṃ tamupecca koviḷāra-Pupphādīhi ca tāvatiṃsadevā;

()

ท้าวสักกะจอมเทพทรงเป่ามหาสังข์ชื่อวิชัยยุตตระ ยาว ๑๒๐ ศอก ส่วนเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์นอกนั้น ต่างพากันมาบูชาพระองค์ด้วยดอกกาหลงเป็นต้น

58.

๕๘.

Yakkhādīhi purakkhatā’pi deva-Rājāno caturo catuddisāsu,Rakkhaṃ saṃvidahiṃsu devalokāTaṃ patvāna vinaṭṭhalomahaṭṭhaṃ;

()

แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ผู้แวดล้อมด้วยเหล่ายักษ์เป็นต้น จากเทวโลกทั้ง ๔ ทิศ ก็มาถึงที่นั้นแล้วจัดแจงการอารักขาถวายแด่พระองค์ผู้ปราศจากความสะดุ้งกลัว

59.

๕๙.

Vādento saramaṇḍalaṃ vidhāyaVīṇaṃ pañcasikho’pi beḷuvākhyaṃ,Taṃ sampūjayi kālanāgarājāThomento thutigītikāsatehi;

()

แม้ปัญจสิขเทพบุตรก็บรรเลงพิณชื่อเวลุวะให้เกิดกลุ่มเสียงดนตรีอันไพเราะ และพญานาคราชชื่อกาละก็ได้บูชาพระองค์ด้วยการขับร้องบทสดุดีหลายร้อยบท

60.

๖๐.

Evaṃ kāhaḷabherisaṅkhavīṇā-Ghaṇṭāvījanichattacāmarehi,NaccādīhicalājapañcamehiDīpaddhupadhajehi mānayuṃ taṃ;

()

เหล่าเทพต่างบูชาพระองค์ด้วยเสียงแตร กลอง สังข์ พิณ ระฆัง ด้วยพัด ฉัตร จามร ด้วยการฟ้อนรำเป็นต้น และด้วยเครื่องบูชามีข้าวตอกเป็นที่ ๕ ประทีป ธูป และธง อย่างนี้

61.

๖๑.

Siddhattho paṭisiddhamāradheyyoKattuṃ attavase sadevalokaṃ,Sutvā vāyamatīti bodhimaṇḍeMāro tatra samārabhitthagantuṃ;

()

มารได้ยินว่า พระสิทธัตถะผู้ทรงปฏิเสธแดนแห่งมาร กำลังพยายามเพื่อจะทำโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้อยู่ในอำนาจของพระองค์ ณ โพธิมณฑล จึงเริ่มที่จะเดินทางไปที่นั่น

62.

๖๒.

Tasmiṃ kho samaye bhayāvahāniMārasso’taraṇāya kāraṇāni,Cakkhacāpāthagatāni dunnimitta-Rūpādīni tilokalocanassa;

()

ในกาลนั้นแล ลางร้ายต่าง ๆ อันน่าสะพรึงกลัวซึ่งเป็นเหตุแห่งการมาของมาร ได้ปรากฏแก่คลองจักษุของพระองค์ผู้เป็นดวงตาของโลกทั้งสาม

63.

๖๓.

Sukkha’mhodhararāvabherirāva-Vipphārābadhirīkatambarampi,Bhīmaṃ vijjulatā’sighaṭṭaṇehiMārassā’havambḍalābhamāha;

()

แม้ท้องฟ้าก็อื้ออึงไปด้วยเสียงกึกก้องของเมฆแล้งและเสียงกลองที่แผ่ไปทั่ว ประกาศการมาถึงของกองทัพมารด้วยสายฟ้าอันน่าสยดสยองที่กระทบกันดุจคมดาบ

64.

๖๔.

Mārassā’gamanañjase rajovaVājīnaṃ khuraghaṭṭaṇena jāto,Ukkāpātasataṃ janesi tassaCakkhavāniṭṭhaphakhalaṃ disāsu ḍāho;

()

บนเส้นทางที่มารมา ฝุ่นที่ฟุ้งขึ้นจากการกระทบของกีบม้าได้ทำให้เกิดดาวตกนับร้อย และเกิดไฟลุกไหม้ในทิศทั้งหลาย อันเป็นผลที่ไม่น่าปรารถนาแก่ดวงตาของมารนั้น

65.

๖๕.

Vehāse vicaruṃ kabandharūpāKākolā balipuṭṭhavāyasārī,Unnādiṃsu kharānilo pavāyīAbbhuṭṭhāsi rajo disāsu dhūmo;

()

ซากศพที่ไร้ศีรษะลอยว่อนไปในอากาศ เหล่านกกาและนกที่กินเครื่องพลีต่างร้องระงม ลมพายุพัดกล้า ฝุ่นฟุ้งกระจาย และมีควันตลบไปทั่วทุกทิศ

66.

๖๖.

Āloko vigato ghaṇandhakāroOtiṇṇo mahikāsamābhikiṇṇo,Ākāso pathavi bhūsaṃ pakampiMeghacchannadinaṃ dinaṃ babhūva;

()

แสงสว่างหายไป ความมืดมิดปกคลุมไปทั่ว เกลื่อนกลาดไปด้วยหมอก ท้องฟ้าและแผ่นดินสั่นสะเทือนอย่างรุนแรง วันนั้นได้กลายเป็นวันที่มืดมัวด้วยเมฆหมอกปกคลุม

67.

๖๗.

Siddhatthañhi asiddhamatthametaṃKātuṃ assavamārakiṅkarāme,Vatve’thā’ti pajāpatī sasenoTattheva’ntaradhāyi tāvadeva;

()

พญามารพร้อมด้วยบริวารผู้ไม่เชื่อฟัง กล่าวว่า "เราจะทำให้เรื่องของพระสิทธัตถะนี้ไม่สำเร็จ" แล้วก็อันตรธานไปจากที่นั้นในทันที

68.

๖๘.

Sā setā purato pajāpatissaĀsī bārasayojanaṃ vinaddhā,Evaṃ dakkhiṇavāmano ca loka-Dhātvantāvadhīmāsi pacchato’pi;

()

กองทัพมารนั้นแผ่ขยายไปเบื้องหน้าของพญามาร ๑๒ โยชน์ แม้ทางทิศใต้ ทิศเหนือ และเบื้องหลัง ก็แผ่ไปจนจดขอบแห่งโลกธาตุ

69.

๖๙.

Uddhaṃ sā navayojanappamāṇāSaddo bhūmividāraṇori’vā si,So’paḍḍhaṃ satayojanaṃ babhūvaUccaṃ so girimekhalo gajindo;

()

กองทัพนั้นสูง ๙ โยชน์ เสียงเหมือนแผ่นดินแยก ช้างคิรีเมขล์นั้นสูง ๕๐ โยชน์

70.

๗๐.

Nāhesuṃ parisāsu nimmitāsuṃDveyodhā sadisāyudhādadhānā,Tabyāsena alañhi lomahaṃsoYassā’nussaraṇena ce siyā me;

()

ในหมู่บริวารที่เนรมิตขึ้นนั้น ไม่มีนักรบสองคนที่มีอาวุธเหมือนกันเลย เพียงการระลึกถึงความพิสดารแห่งหมู่มารนั้น ก็เพียงพอที่จะทำให้ข้าพเจ้าขนลุกพองได้

71.

๗๑.

Māpetvā sahasā sahassabāhuṃGaṇhitvā vividhāyudhāni tehi,Ārūḷho girimekhalaṃ sasenoMāro pāturahosi baddhavero;

()

มารผู้ผูกเวร เนรมิตแขนพันหนึ่งโดยพลัน ถืออาวุธนานาชนิดด้วยแขนเหล่านั้น ขึ้นขี่ช้างคิรีเมขล์พร้อมด้วยหมู่บริวาร ปรากฏขึ้น

72.

๗๒.

Deveso yasasā samaṃ sakenaSetacchatta magañchi saṃharitvā,Deveso yasasā samaṃ sakenaSaṅakkhaṃ piṭṭhigataṃ vidhāya dhāvī;

() (Yamakabandhanaṃ)

ท้าวสักกะเทวราชพร้อมด้วยยศของพระองค์ ทรงเก็บฉัตรขาวแล้วเสด็จไป ท้าวสักกะเทวราชพร้อมด้วยยศของพระองค์ ทรงให้สังข์อยู่เบื้องหลังแล้วทรงวิ่งหนีไป

73.

๗๓.

Saṅkocā’nanakāhalo jagāmaPātālaṃ khalu kālanāgarājā,Vīṇādoṇisakho sakhānapekhoTamhā pañcasikho kalahuṃ palāyi;

()

พญานาคกาลผู้มีหน้าอับอายและส่งเสียงเอะอะ ได้ลงไปสู่บาดาล ส่วนปัญจสิขะผู้ไม่สนใจสหายผู้ถือพิณชื่อโดณิ ได้หนีไปจากที่นั่นอย่างเร่งรีบ

74.

๗๔.

Disvā mārabalaṃ samosarantaṃSampattā janatā palāyi bhītā,Sosīho’va vihāsi sakyasīhoEko kamārakarindakumhabhedī;

()

เมื่อเห็นหมู่มารกำลังเข้ามา หมู่ชนที่มาถึงแล้วก็หนีไปด้วยความกลัว พระศากยสิงห์ประทับอยู่พระองค์เดียวเหมือนราชสีห์ ผู้ทำลายกะโหลกศีรษะของช้างมารผู้ดุร้าย

75.

๗๕.

Passitvā’dharakantibhāramassaVattamhoruha mindirāvihāraṃ,Siddhatthena samo nacatthi lokeIccevaṃ kalimā’ha mārasenaṃ;

()

เมื่อเห็นความงามแห่งริมฝีปากล่างของพระองค์ ซึ่งเป็นที่อยู่ของนางลักษมีในดอกบัวคือพระพักตร์ มารผู้ลามกจึงกล่าวแก่หมู่มารว่า “ไม่มีใครเสมอเหมือนพระสิทธัตถะในโลก”

76.

๗๖.

Etasasā’bhimukhā mayaṃ kadāciNosakkoma’bhiyujjhitunti tātā,Vatvā uttarapassato samāroKhandhāvāramabandhi baddhavero;

มารกล่าวว่า “พ่อเอ๋ย พวกเราเผชิญหน้ากับท่านผู้นี้เมื่อใด พวกเราก็ไม่สามารถต่อสู้ได้เลย” แล้วมารก็ตั้งค่ายทัพด้วยความผูกพยาบาทจากทางทิศเหนือ

77.

๗๗.

Disvā’jjhottharamānamārasenaṃĀrakkhāvaraṇaṃ thiraṃ vidhāya,Khandhāvāramabandhi sopi vīroJetuṃ taṃ dasapāramī bhaṭehi;

()

เมื่อเห็นหมู่มารกำลังรุกรานเข้ามา พระวีรบุรุษนั้นก็ทรงสร้างเครื่องป้องกันอันมั่นคง แล้วทรงตั้งค่ายทัพเพื่อเอาชนะมารนั้นด้วยทหารคือทศบารมี

78.

๗๘.

Māro bhudharamerucakkavāḷeRukkhādīni vicuṇṇituṃ samatthaṃ,Khobhetvā bhuvanattayaṃ disāsuUṭṭhāpesi samīraṇaṃ sughoraṃ;

()

มารได้บันดาลลมอันน่าสะพรึงกลัวยิ่ง ซึ่งสามารถบดขยี้ต้นไม้เป็นต้นบนภูเขาพระสุเมรุและจักรวาล ทำให้โลกทั้งสามสั่นสะเทือนไปทั่วทิศ

79.

๗๙.

Vāto pāramidhāmavārito soNittejaṃ palayānilassamopi,Patto cāmaramandamārutovaTandehotuparissamaṃ jahāsi;

()

ลมนั้นถูกบารมีธรรมห้ามไว้ แม้ลมประลัยกัลป์ก็ไร้ฤทธิ์ กลายเป็นเพียงลมพัดพัดวาลวิชนีอันอ่อนโยน ได้บรรเทาความเหน็ดเหนื่อยจากพระวรกายนั้น

80.

๘๐.

DhārāvegavihinnabhūmibhāgaṃGambhīrā’sanirāvanibbharā’ghaṃ,Māro māpayi tuṅgavīcabhaṅgaṃVassoghaṃ paripātarukkhaselaṃ;

()

มารได้บันดาลฝนห่าใหญ่ที่ทำให้ต้นไม้และภูเขาพังทลาย มีคลื่นสูงที่แตกกระจาย ส่วนแห่งแผ่นดินถูกทำลายด้วยกำลังแห่งสายน้ำ เต็มไปด้วยเสียงฟ้าร้องอันลึกซึ้งและน่ากลัว

81.

๘๑.

Vīro pāramipāḷibandhanenaRakkhaṃ bandhi nijantabhāvakhette,Teno’gho vipathaṅgamo vipakkha-Senāyā’si pavāhaṇe nidānaṃ;

()

พระวีรบุรุษทรงผูกการป้องกันด้วยเครื่องผูกคือบารมีในเขตแห่งอัตภาพของพระองค์ ด้วยเหตุนั้น กระแสน้ำนั้นจึงไหลผิดทาง เป็นเหตุให้หมู่ทัพฝ่ายตรงข้ามถูกพัดพาไป

82.

๘๒.

Tejokhaṇḍasamānamattano soTattaṃ pajjalitaṃ sajotibhūtaṃ,Māpetvo’palavassamappasayhaṃJhāpetuṃ tamupakkamittha māro;

()

มารนั้นมีเดชเหมือนก้อนไฟ ร้อนรุ่ม ลุกโพลง มีแสงสว่าง ได้บันดาลฝนหินที่ไม่อาจต้านทานได้ มารได้พยายามที่จะเผาผลาญพระองค์

83.

๘๓.

Mārasseva patantamuttamaṅgeGhoraṃ pāramivāyuvegaruddhaṃ,Taṃvassaṃ vajirāsanūpacārePūjāpupphaguḷattanaṃ jagāma;

()

ฝนนั้นตกลงบนศีรษะของมารเอง ถูกลมแห่งบารมีอันน่ากลัวขัดขวางไว้ ฝนนั้นในบริเวณพระแท่นวัชรอาสน์ ได้กลายเป็นพวงดอกไม้บูชา

84.

๘๔.

Assaddho visadiddhatiṇhadhāraṃĀdittaṃ pihitambaro’daraṃ so,Māpesi asisattitomarādi-Vassaṃ sabbadisānipātamānaṃ;

()

มารผู้ไม่ศรัทธา มีท้องฟ้าที่ถูกปกคลุมด้วยไฟ ได้บันดาลฝนดาบ หอก โตมร เป็นต้น ที่มีคมอันคมกริบและอาบยาพิษ ตกลงมาทุกทิศทุกทาง

85.

๘๕.

Tasmiṃ pāramivammavammitasmiṃVissaṭṭhā’yudhavuṭṭhi kuṇṭhitaggā,Patvā sampati pupphavuṭṭhibhāvaṃTappādāsanamatthake papāta;

()

ในพระองค์ผู้ทรงเกราะคือบารมี ฝนอาวุธที่ถูกปล่อยออกมามีปลายทู่ ได้กลายเป็นฝนดอกไม้ ตกลงบนพระบาทของพระองค์

86.

๘๖.

Māro vicciṭacicciṭāyamānaṃSaṃvaṭṭānalakhaṇḍavibbhamaṃ so,Vassaṅgāramayaṃ savipphuliṅgaṃUṭṭhāpesi palāsapakupphavaṇṇaṃ;

()

มารได้บันดาลฝนถ่านเพลิงที่มีประกายไฟ มีเสียงดังฉ่าฉ่าเหมือนก้อนไฟประลัยกัลป์ที่ลุกโชน มีสีเหมือนดอกทองกวาวที่บานสะพรั่ง

87.

๘๗.

KhippaṃpāramimantajappanenaAṅgārāninivāritānitāni,TaṃbuddhaṅkurapuṇṇacandabimbaṃSevantānivikiṇṇabhānivāsuṃ;

()

ด้วยการบริกรรมมนต์บารมีอย่างรวดเร็ว ถ่านเพลิงเหล่านั้นถูกห้ามไว้ พระพุทธองค์ผู้เป็นดุจพระจันทร์เต็มดวง ได้ทรงแผ่รัศมีที่สว่างไสว

88.

๘๘.

BhasmīkātumalantimāraveriṃDhūmākiṇṇamaniggataggijālaṃ,Mārobheravarāvamussadābha-Mabbhuṭṭhāpayikhārabhasmavassaṃ;

()

เพื่อจะเผาผลาญศัตรูของมารให้เป็นเถ้าถ่าน มารได้บันดาลฝนเถ้าถ่านที่มีควันคลุ้งและเปลวไฟที่ลุกโชน มีเสียงดังน่ากลัวและมีกลิ่นเหม็น

89.

๘๙.

SetāmuddhanivippakiṇṇabhasmiṃTaṃvassaṃcitapāramībalena,PatvācandanagandhacuṇṇabhāvaṃMārārissapapātapādamūle;

()

เถ้าถ่านสีขาวที่โปรยปรายลงมา ฝนนั้นด้วยกำลังแห่งบารมีที่สั่งสมมา ได้กลายเป็นผงจันทน์หอม ตกลงที่พระบาทของพระพุทธองค์ผู้เป็นศัตรูของมาร

90.

๙๐.

Asmiṃ guvalayālavāḷagabbheSampātānaladaḍḍhavaṇṇudhāraṃ,Uttāsāvahamattano’pi kaṇhoVassāpesi uḷāravaṇṇuvassaṃ;

()

ในใจกลางแห่งโลกนี้ มารผู้ดำได้บันดาลฝนทรายอันน่ากลัว ซึ่งมีกระแสทรายที่ไหม้เกรียมด้วยไฟประลัยกัลป์ แม้มารเองก็ยังหวาดกลัว

91.

๙๑.

Disvā’ṅakghīnakharāliraṃsigaṅgā-Tīrussāritavaṇṇurāsi massa,Aṅgāro’va’dhikodhapāvakenaKaṇho kaṇhataro’si jhāpitatto;

()

เมื่อเห็นกองทรายของตนถูกพัดพาไปโดยกระแสรัศมีจากพระนขาของพระองค์ มารผู้ดำก็ยิ่งดำคล้ำและถูกเผาผลาญ เหมือนถ่านเพลิงด้วยไฟแห่งความโกรธที่เพิ่มขึ้น

92.

๙๒.

DhūpāyantamavīcimaccimantaṃSamphuṭṭhaṃ ghanapheṇaṇabubbulehi,Vassaṃ paṅkamayaṃ bhusaṃ nimuggoMāro māpayi pañcakāmapaṅke;

()

มารผู้จมลงอย่างลึกซึ้งในโคลนคือกามคุณห้า ได้บันดาลฝนโคลนซึ่งมีควันคลุ้ง มีเปลวไฟเหมือนอเวจี เต็มไปด้วยฟองและฟองอากาศหนาแน่น

93.

๙๓.

TasmiṃpāramisattīsitibhūtePaṅke candanapaṅkabhāvayāte,Māro passiya phullapaṅkajāhaṃKopā paṅkahatānanorivāsi;

()

ในโคลนนั้นซึ่งถูกทำให้เย็นด้วยฤทธิ์แห่งบารมี โคลนนั้นได้กลายเป็นโคลนจันทน์ มารเห็นดอกบัวบาน ก็โกรธเหมือนคนหน้าเปื้อนโคลน

94.

๙๔.

Mārāriṃ iminā hanāmahantīSo lokantariyandhakāraghoraṃ,Māro sūvividāriyaṃ disāsuUṭṭhāpesighanandhakārakhandhaṃ;

()

เพื่อจะฆ่าศัตรูของมารด้วยสิ่งนี้ มารได้บันดาลกองความมืดมิดอันหนาทึบที่แยกออกไปทั่วทิศ เหมือนความมืดในโลกกันดารอันน่ากลัว

95.

๙๕.

So’yaṃ pāramijātaraṃsijāla-Bhinnā’sesatamojinaṅkureṇo,Pallaṅkodayapabbatodito’siKāmaṃ māratusārasosanāya;

()

พระพุทธองค์ผู้ทรงทำลายความมืดมิดทั้งปวงด้วยข่ายแห่งรัศมีที่เกิดจากบารมี ได้ทรงอุบัติขึ้นเหมือนพระอาทิตย์ที่ขึ้นจากภูเขาแห่งบัลลังก์ เพื่อทำให้น้ำค้างของมารเหือดแห้งไป

96.

๙๖.

Etaṃ gaṇhatha bandhathā’ti vatvāNiṭṭhaṃ kappamavaṇṇiyaṃ kavīhi,Saddhiṃ mārabalenu’pāgato soKuddho yuddhamakā pamattabandhu;

()

มารผู้เป็นญาติของความประมาท ได้กล่าวว่า “จงจับมัน จงผูกมัน” ซึ่งกวีไม่อาจพรรณนาได้ตลอดกัป แล้วมารนั้นพร้อมด้วยหมู่มารได้เข้ามา ทำสงครามด้วยความโกรธ

97.

๙๗.

Taṃ disvā’calaniccalaṭṭhamesaPallaṅko nacapāpuṇāti tuyhaṃ,Mayhaṃ he’su’pakapakpateva tasmāAsmā vuṭṭhahathā’vusotya’voca;

()

เมื่อเห็นบัลลังก์นี้ซึ่งเป็นที่ตั้งอันมั่นคงไม่หวั่นไหว มารจึงกล่าวว่า “บัลลังก์นี้ไม่เป็นของท่าน แต่เป็นของข้าพเจ้า เพราะฉะนั้น ท่านจงลุกขึ้นจากที่นี่เถิด สหายเอ๋ย”

98.

๙๘.

Ekā’pī samatiṃsapāramīnaṃPallaṅkatthamapūritā tayā’ti,Vutte so khipi nijjito’racakkaṃCakkaṃ cakkavaraṅkitassa sīse;

()

เมื่อกล่าวว่า “แม้บารมีหนึ่งในสามสิบทัศ ท่านก็ยังไม่เคยบำเพ็ญให้เต็มเพื่อบัลลังก์นี้” มารผู้พ่ายแพ้ก็ขว้างจักร จักรนั้นตกลงบนพระเศียรของพระพุทธองค์ผู้ทรงเครื่องหมายจักร

99.

๙๙.

Taṃ cakkāyudhamujjhitappabhāvaṃYuddhe laddhajayassa mārajissa,Ussisamhi varāsanūpacāreSetacchantamivussitaṃ rarāja;

()

อาวุธจักรนั้นสละฤทธิ์ของตนแล้ว รุ่งเรืองอยู่เหนือพระเศียร ณ บริเวณพระแท่นอันประเสริฐของพระชินมารผู้ได้ชัยชนะในการรบ ประดุจเศวตฉัตรที่ยกขึ้นกางกั้นไว้

100.

๑๐๐.

Tuyhaṃ sañcinanamhi pāramīnaṃKo sakkhī’ti ahañca sakkhihomi,Sakkhī’ganti pavattamārasenā-Ghoso bhumividāraṇori’vāsi;

()

เสียงกึกก้องของกองพลมารที่ดำเนินไปว่า 'ข้าพเจ้าเป็นพยาน' (ในคำถามที่ว่า) 'ใครเป็นพยานในการสั่งสมบารมีของท่าน?' และ (คำตอบว่า) 'ข้าพเจ้าเป็นพยาน' นั้น ได้เป็นประดุจเสียงแผ่นดินแตกแยก

101.

๑๐๑.

DāpentonijasakkhimuggatejoBāhuṃtāvapasārayī paviro,Sakkhīhantīvadaṃ’va mārasenaṃTajjento’va babhūva bhumicālo;

()

พระมหาวีรบุรุษผู้มีเดชอันรุ่งเรือง เมื่อจะทรงแสดงพยานของพระองค์ จึงทรงเหยียดพระพาหาออก แผ่นดินได้ไหวสะเทือนเลื่อนลั่นประดุจจะข่มขู่กองพลมาร และประดุจจะกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าเป็นพยาน'

102.

๑๐๒.

Mātaṅgo girimekhalo chitāriṃVandanto’vapapāta jannukehi,Māro laddhaparājayo nivattha-Vatthassā’pi anissaro palāyi;

()

พญาช้างคิรีเมขล์ได้ทรุดเข่าลงประดุจถวายบังคมพระชินมารผู้พิชิตศัตรู ส่วนพญามารผู้ได้รับความพ่ายแพ้แล้ว ก็หนีไปโดยไม่สามารถครองแม้แต่ผ้าที่ตนนุ่งอยู่

103.

๑๐๓.

Ghoramārabalavāraṇādhipa-Mānadappanibhakumbhadāraṇo,BodhimūlavajirāsanopariKesarīva virarāja māraji;

()

พระชินมารทรงรุ่งเรืองอยู่บนวัชรอาสน์ ณ โคนต้นมหาโพธิ์ ประดุจพญาราชสีห์ผู้ทำลายกระพองคือมานะและทิฏฐิของพญาช้างคือพลมารอันน่าสะพรึงกลัว

Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakala kavakijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe avidūre nidāne devaputta mārabala viddhaṃsana pavattiparidīpo dvādasamo saggo.

ด้วยประการฉะนี้ สรรคะที่ ๑๒ ชื่อว่าการแสดงความเป็นไปแห่งการทำลายกองพลของมารเทพบุตร ในอวิทูเรนิทาน แห่งคัมภีร์ชินวังสทีปะ อันเป็นเหตุให้เกิดความบันเทิงใจแก่กวีชนทั้งปวง ซึ่งรจนาโดยพระภิกษุผู้มีนามว่าเมธานันทะ (จบลงแล้ว)

1.

๑.

NikhilamāratusāravisosinoAthajinaṅkuradīdhitimālino,Ravi katāvasaro’va’parācalaṃ(Duta’vilambita) gāmimupāgamī;

()

ลำดับนั้น พระอาทิตย์ได้ถึงการไปสู่ภูเขาอัสดงคต ประดุจเปิดโอกาสให้แก่พระชินังกูรผู้มีรัศมีเป็นพวงมาลัย ผู้ทรงทำให้น้ำค้างคือมารทั้งปวงให้เหือดแห้งไป

2.

๒.

JaladhivārisinehasupuriteAbhavi paṃsumahītalamallake,Paṇihitāparabhudharavattikā-Jalitadīpasikhe’va nabhomaṇi;

()

ดวงมณีแห่งท้องฟ้า (พระอาทิตย์) เป็นประดุจเปลวประทีปที่สว่างไสว มีภูเขาอัสดงคตเป็นไส้ประทีปที่ตั้งอยู่ในถาดคือพื้นมหาปฐพีอันเต็มเปี่ยมไปด้วยน้ำมันคือน้ำในมหาสมุทร

3.

๓.

UdayapabbatagabbhasamubbhavaṃSakayasopaṭibimbasamaṃsubhaṃ,Sapadi tappamukhe sasimaṇḍalaṃKasiṇamaṇḍalavibbhamamubbahi;

()

ในทันใดนั้น มณฑลแห่งดวงจันทร์อันงดงามประดุจภาพสะท้อนแห่งยศของพระองค์ ซึ่งอุบัติขึ้นจากภายในภูเขาอุทยบรรพต ก็ได้ปรากฏขึ้นตรงพระพักตร์ แสดงความงดงามดุจกสิณมณฑล

4.

๔.

Aruṇavaṇṇasudhākara bhākarāDivasasandhivilāsiniyā khaṇaṃ,Parihariṃsu’dayāparabhudhara-Savaṇagaṃ maṇimaṇḍana vibbhamaṃ;

()

พระจันทร์และพระอาทิตย์ผู้มีสีดุจแสงอรุณ ได้ทรงไว้ซึ่งความงดงามดุจเครื่องประดับมณีที่หูของภูเขาอุทยบรรพตและภูเขาอัสดงคต ในชั่วขณะแห่งนางผู้งดงามคือยามเย็น

5.

๕.

Ravidhurā vidhurā sarasīvadhuKamalakomalakosapuṭañjalī,Upavane pavane’ritabhūruhāPanamitānamitāva tapodhanaṃ;

() (Yamakabandhanaṃ;

)

นางสระน้ำผู้เศร้าโศกเพราะพรากจากพระอาทิตย์ มีดอกบัวตูมอันอ่อนนุ่มเป็นอัญชลี และเหล่าต้นไม้ในป่าละเมาะที่ไหวเอนด้วยแรงลม ต่างก็นอบน้อมประดุจนมัสการพระผู้บำเพ็ญตบะ

6.

๖.

Aparasāgaramuddhani bhāsuraṃTimirajālaparaṃ ravimaṇḍalaṃ,MukulitamburuhassirimāhariBhamaracakkabharaṃ sarasūpari;

()

ดวงอาทิตย์ที่ส่องแสงอยู่เหนือยอดมหาสมุทรทิศตะวันตก เบื้องหลังข่ายแห่งความมืด ได้นำมาซึ่งความงามแห่งดอกบัวที่หุบกลีบลง พร้อมด้วยหมู่ภมรที่บินว่อนอยู่เหนือสระน้ำ

7.

๗.

LavaṇavāridhikācasarāvakeAparabhūdhara kūṭa bhujappitā,Sūriyamaṇḍalapāti nimujjiyaPurimayāmamukhaṃnakimāhari;

()

ถาดคือดวงสุริยมณฑลที่ถูกวางไว้ด้วยแขนคือยอดภูเขาอัสดงคต ได้จมลงในชามแก้วคือน้ำเค็มในมหาสมุทร มิใช่เป็นการนำมาซึ่งเบื้องหน้าแห่งปฐมยามหรอกหรือ?

8.

๘.

Maṇipabhāruṇa bhākara maṇḍalaṃTamanubhuya mahambudhirāhunā,Mukhagataṃvamitaṃ viyaka lohitaṃJaladarāji rarāja dinaccaye;

()

เมื่อดวงสุริยมณฑลที่มีรัศมีแดงดุจมณี ถูกราหูคือมหาสมุทรกลืนกินแล้ว แถวแห่งเมฆก็รุ่งเรืองขึ้นในเวลาสิ้นวัน ประดุจโลหิตที่ถูกคายออกมาจากปาก

9.

๙.

Vitatameghapabhāhi muhuṃ muhuṃKaḷita pāṭala pallava sampadaṃ,Vanaghaṭaṃ viṭapantaragaṃ kamāPhūṭatamopaṭalaṃpariṇāmayī ()

ข่ายแห่งความมืดที่แผ่ซ่านไป ได้ค่อยๆ เปลี่ยนหมู่ป่าที่อยู่ระหว่างกิ่งก้านซึ่งเต็มไปด้วยใบอ่อนสีแดง ให้กลายเป็นความมืดด้วยรัศมีแห่งเมฆที่แผ่ไปซ้ำแล้วซ้ำเล่า

10.

๑๐.

SubhajanebhajanenirapekkhinīVipatinī patinīva rajassalā,Sumadhupe madhupe parivajjayuṃKamalinīmalinīkatanirajā;

() (Yamakabandhanaṃ;

)

กอพฤกษาชาติคือบัวที่เศร้าหมองและปราศจากละอองเกสร ไม่ใยดีต่อการซ่องเสพของหมู่ภมรผู้ดื่มน้ำหวานที่แสนดี ต่างหลีกเลี่ยงหมู่ภมรนั้น ประดุจหญิงผู้มีสามีแต่มีระดู

11.

๑๑.

Madhumadālikulā makulāvalīAnilabhaṅga taraṅga bhujeritā,Paduminī ramaṇīhi sirimatoSumahitāmaṇikiṅkiṇiseṇiva;

()

แถวแห่งดอกบัวตูมที่มีหมู่ภมรผู้เมามายในน้ำหวานคลอเคลีย ถูกกวัดแกว่งด้วยแขนคือระลอกคลื่นที่แตกสลายด้วยแรงลม ประดุจแถวแห่งกระดิ่งมณีที่ประดับประดาความงามของนางบัวผู้มีสิริ

12.

๑๒.

Rasikapakka phalāphala sālisuTarusiresu samosaramānakā,Timirakhaṇḍanibhā badhirīkaruṃRavipathaṃ virutehi vibhaṅgamā;

()

หมู่ปักษีที่มีสีดุจก้อนความมืด พากันมาชุมนุมบนยอดไม้ที่มีผลไม้น้อยใหญ่อันสุกงอมโอชะ ได้ทำให้ทางแห่งพระอาทิตย์ (ท้องฟ้า) อื้ออึงไปด้วยเสียงร้อง

13.

๑๓.

Kumudinīpamadā’thasudhākara-Karasatehi parāmasanāparaṃ,Kusumahāsavilāsadharā bhusaṃBhuvanavandiragabbhamalaṅkari;

()

ลำดับนั้น นางบัวสายเมื่อถูกลูบไล้ด้วยรัศมีนับร้อยของดวงจันทร์ ก็ทรงไว้ซึ่งความงดงามแห่งรอยยิ้มคือดอกไม้ที่บานสะพรั่ง ประดับประดาภายในวิหารคือโลกให้งดงามยิ่งนัก

14.

๑๔.

Himakaro hariṇañjanahārināNijakarena nirākari taṅkhaṇe,Sakalaloka’vilocana sambhavaṃGhanatamopaṭalaṃhisajo yathā;

() (Silesabandhanaṃ)

ในขณะนั้น พระจันทร์ได้ขจัดข่ายแห่งความมืดอันหนาทึบที่เกิดขึ้นแก่ดวงตาของชาวโลกทั้งปวง ด้วยรัศมีของตนอันเป็นเครื่องขจัดความมืด ประดุจแพทย์ผู้ขจัดโรคตาด้วยยาหยอดตา

15.

๑๕.

SapadipāramitāramitāsayoNavama’nussatiyāsatiyā paraṃ,Adhikatā’dhi samādhi samāhitoPurimajātibhave tibhave sari;

() (Yamakabandhanaṃ)

ในทันใดนั้น พระองค์ผู้มีอัธยาศัยยินดีในบารมี ทรงตั้งมั่นในสมาธิอันยิ่งด้วยสติอันประเสริฐยิ่งกว่าอนุสสติที่ ๙ ทรงระลึกถึงภพชาติในอดีตในไตรภพ

16.

๑๖.

Sumatipādaka jhāna samuṭṭhitoPurimakhandhasamūhamanukkamaṃ,Asariso’panisinnajayāsana-Ppabhuti yāvasumedhabhavāvadhiṃ;

()

พระองค์ผู้หาผู้เปรียบมิได้ ทรงออกจากฌานอันเป็นบาทแห่งปัญญาแล้ว ทรงระลึกถึงหมู่แห่งขันธ์ในอดีตตามลำดับ ตั้งแต่ที่ประทับนั่งบนชัยบัลลังก์นี้ย้อนกลับไปจนถึงภพของพระสุเมธดาบส

17.

๑๗.

Idhabhave samanantarajātiyaṃTadiyakhandhapabandhamanussari,Ticatupañcachasatta nava’ṭṭhapiDasapi visatitiṃsati jātiyo;

()

ทรงระลึกถึงความสืบต่อแห่งขันธ์ในภพนี้และในชาติที่ถัดกันไป คือ ๓ ชาติ ๔ ชาติ ๕ ชาติ ๖ ชาติ ๗ ชาติ ๘ ชาติ ๙ ชาติ ๑๐ ชาติ ๒๐ ชาติ และ ๓๐ ชาติ

18.

๑๘.

Lahumanussaritāḷisa jātiyoPabhava khandhavasena tahiṃtahiṃ,Bhavasataṃbhavupaḍḍhasataṃbhava-Dasasataṃbhavalakkhamathāparaṃ ()

ทรงระลึกถึง ๔๐ ชาติโดยรวดเร็ว ด้วยอำนาจแห่งขันธ์ที่อุบัติขึ้นในภพนั้นๆ แล้วทรงระลึกถึง ๑๐๐ ภพ ๑๕๐ ภพ ๑,๐๐๐ ภพ แสนภพ และยิ่งกว่านั้น

19.

๑๙.

Aparimāṇa yugantagajātiyoAparimāṇa vivaṭṭagajātiyo,Aparimāṇa yuganta vivaṭṭagāAparimāṇa guṇo sarijātiyo;

()

พระองค์ผู้มีพระคุณอันหาประมาณมิได้ ทรงระลึกถึงชาติทั้งหลายที่ล่วงไปในสังวัฏฏกัปอันหาประมาณมิได้ ในวิวัฏฏกัปอันหาประมาณมิได้ และในสังวัฏฏวิวัฏฏกัปอันหาประมาณมิได้

20.

๒๐.

Catusuyonisusattamanaṭṭhiti-Tibhavapañcagatīsuparibbhamiṃ,Kasirabhāravaho ahamañjaseSakaṭabhāravaho gavajoyathā;

()

เราได้ท่องเที่ยวไปในไตรภพและคติ ๕ อันเป็นที่ตั้งอยู่ไม่ได้ของสัตว์ทั้งหลายในกำเนิด ๔ เราเป็นผู้แบกภาระอันยากลำบากในหนทาง ประดุจพญาโคผู้แบกภาระแห่งเกวียน

21.

๒๑.

Itisamañña dharo’simamutra’haṃIti nihīnapasattha kulo bhaviṃ,Iti bhaviṃ abhīrūpavirūpimāItipi bhatta phakhalāphala māhariṃ;

()

ในภพนั้นเรามีชื่ออย่างนี้ เราได้เกิดในตระกูลที่ต่ำหรือตระกูลที่น่าสรรเสริญอย่างนี้ เราเป็นผู้มีรูปงามหรือรูปไม่งามอย่างนี้ และเราได้บริโภคภัตตาหาร ของเคี้ยว และผลไม้อย่างนี้

22.

๒๒.

AnubhaviṃkusalākusalārahaṃVividhadukkhamadukkha madukkha khaṃ,Dasasatāyu satāyumitobhaviṃItibhavaṃtibhavaṃsamanussari;

() (Yamakabandhanaṃ)

เราได้เสวยผลแห่งกุศลและอกุศล ได้เสวยทุกข์ต่างๆ และสุขที่ไม่ใช่ทุกข์ เรามีอายุยืนพันปีบ้าง ร้อยปีบ้าง ทรงระลึกถึงภพในไตรภพด้วยประการฉะนี้

23.

๒๓.

Itiha yāvasumedha bhavaṃ sudhīSumariyā’tigatā’mitajātiyo,Asari sopaṭilomavasā tato-Ppabhuti yāva ito tatiyaṃ bhavaṃ;

()

พระผู้มีปัญญาได้ระลึกถึงชาติอันหาประมาณมิได้ที่ล่วงไปแล้วจนถึงภพของพระสุเมธดาบสด้วยประการฉะนี้ แล้วทรงระลึกย้อนกลับตามลำดับตั้งแต่ภพนั้นมาจนถึงภพที่ ๓ จากภพนี้

24.

๒๔.

Punaramutra tatobhavato cutoSamupapajji manantarajātiyaṃ,Tahimahaṃtusite tidasālayeBhavimatijjuti santusitābhidho;

()

ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ก็ได้อุบัติขึ้นในชาติถัดมา ในสวรรค์ชั้นดุสิตอันเป็นที่อยู่ของเหล่าเทพเจ้า ในภพนั้นเราได้เป็นเทพบุตรนามว่าสันตุสิตผู้มีรัศมีอันรุ่งเรืองยิ่ง

25.

๒๕.

TusitadevanikāyasamatvayoParamarūpa vilāsadharo’bhaviṃ,Sumadhurāmatamāhari midisaṃAnubhaviṃsukhamindriya gocaraṃ;

()

เราได้เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งความงามแห่งรูปอันประเสริฐในหมู่เทพดุสิต ได้เสวยอมฤตรสอันหวานยิ่งเช่นนี้ ได้เสวยความสุขอันเป็นอารมณ์แห่งอินทรีย์

26.

๒๖.

Samupajīvimamānusahāyana-Catusahassa mahaṃtusitālaye,MarugaṇamburuhāsanayācanaṃIha paṭicca tato bhavato cuto;

()

เราได้ดำรงอยู่ในดุสิตภพนั้นเป็นเวลาสี่พันปีมนุษย์ เพราะอาศัยคำอ้อนวอนของหมู่เทพผู้มีดอกบัวเป็นอาสนะ จึงจุติจากภพนั้นแล้วมาสู่โลกนี้

27.

๒๗.

Jananirājiniyā maṇicetiyeSugatadhātumivā’samakucchiyaṃ,Ravikule paṭisandhimahaṃ pitra-Narapatiṃ adhikicca samappayiṃ;

()

เราได้ถือปฏิสนธิในสุริยวงศ์ โดยอาศัยพระราชาผู้เป็นพระบิดา ในพระครรภ์ของพระราชมารดาผู้เป็นดุจมณีเจดีย์ ดุจที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุแห่งพระสุคต

28.

๒๘.

Itiha rūpamarūpamanādikaṃViparivattati vattati nāparaṃ,Visatiyā sati yāva dhiyā’sanaṃVihatamohatamo’si bhave sudhī;

() (Yamakabandhanaṃ;

)

รูปและอรูปอันหาเบื้องต้นมิได้นี้ ย่อมหมุนเวียนเปลี่ยนไป ไม่เป็นอย่างอื่น พระผู้มีปัญญาได้ทำลายความมืดคือโมหะในภพเสียได้ ด้วยสติและปัญญาอันเป็นที่พึ่ง

29.

๒๙.

CutupapattipabandhavasenahiAvasavakattanadhātuparamparā,Jalitadīpasikhe’va pavattatiNayidhapuggalavedakakārako;

()

ด้วยอำนาจแห่งความสืบต่อของการจุติและอุบัติ กระแสแห่งธาตุที่ไม่มีผู้บังคับบัญชาและไม่มีผู้สร้าง ย่อมเป็นไปเหมือนเปลวประทีปที่ลุกโพลง ในโลกนี้ไม่มีบุคคลผู้เสวยผลหรือผู้กระทำ

30.

๓๐.

PurimakhandhapabandhamanekadhāItivavatthayato hi kudiṭṭhiyo,Apagatā’ttani vīsativatthukāTamihadiṭṭhivisuddhi’ti vuccati;

()

เพราะการกำหนดความสืบต่อแห่งขันธ์ในกาลก่อนโดยประการต่างๆ อย่างนี้ มิจฉาทิฏฐิทั้งหลายอันมีวัตถุ ๒๐ ในอัตตา ย่อมหมดไป การกำหนดนั้นเรียกว่า ทิฏฐิวิสุทธิ ในที่นี้

31.

๓๑.

Satimato ravimaṇḍalasantibhāSakaṭamagganibhā’yamanussati,Purimajātisu nābhivirajjhatiSaravaye sarabhaṅgasaro yathā;

()

อนุสสติ (การระลึกชาติ) นี้ของบุคคลผู้มีสติ มีรัศมีดุจดวงมณฑลแห่งพระอาทิตย์ ดุจทางเกวียน ย่อมไม่ติดขัดในชาติก่อนๆ เหมือนลูกศรของพระสรภังคฤาษีที่ยิงไปไม่ติดขัด

32.

๓๒.

Acutiyācutiyāmati māsaneSutavatī’tavatī’hati bujjhituṃ,Samudite’mudite kumudāni’maNakamalā kamalāni alaṅkari;

() (Yamakabandhanaṃ;

)

ปัญญาในการรู้การจุติและปฏิสนธิ เพื่อจะรู้แจ้งถึงผู้ที่ได้สดับแล้วและผู้ที่ล่วงลับไปแล้ว ดอกบัวสายเหล่านี้ประดับประดาดอกบัวหลวงในยามที่ดวงจันทร์ขึ้นและไม่ขึ้น

33.

๓๓.

RuciracandamaricivilepinīKumudasaṇḍavikāsavihāsinī,RajanimajjhimayāmavilāsinīTadadhisīladhanaṃ vijābhāsi kiṃ ()

(ราตรี) อันฉาบไล้ด้วยรัศมีจันทร์อันงดงาม ร่าเริงด้วยการบานของหมู่ดอกบัวสาย งดงามในยามกลางแห่งราตรี ทรัพย์คืออธิศีลนั้นย่อมส่องสว่างเพียงไร

34.

๓๔.

GhanasunīlavisālatapovanaṃAnalabhāsurakīṭakulākulaṃ,Rajanirājiniyā kusumākulā-Viraḷakesakalāpasiriṃ bhajī;

()

ป่าบำเพ็ญตบะอันกว้างใหญ่สีเขียวเข้ม เกลื่อนกล่นด้วยหมู่แมลงที่ส่องแสงดุจไฟ ได้ครองความงามแห่งกลุ่มผมอันสยายที่เต็มไปด้วยดอกไม้ของนางกษัตริย์คือราตรี

35.

๓๕.

Tadupahāraratāyi’va komudī-Bhujalatāya vibhāvaribhīruyā,GahitalājakabhājanavibbhamaṃPhuṭitakeravakānana māhari;

()

ประดุจแสงจันทร์ที่ยินดีในการบูชานั้น ด้วยลำแขนคือเถาวัลย์ของนางราตรีผู้ขี้อาย ได้นำมาซึ่งความงามแห่งภาชนะใส่ข้าวตอก คือป่าดอกบัวขาวที่บานสะพรั่ง

36.

๓๖.

Tibhuvanekaraviṃ ravibhattariAparadīpagate sarasīvadhū,Rajaniyā vihitāvasarā’pi kiṃParicariṃsu patibbatamabbhutaṃ;

()

เมื่อพระอาทิตย์ผู้เป็นสามีเพียงหนึ่งเดียวในสามภพ เสด็จไปยังทวีปฝ่ายทิศตะวันตกแล้ว เหล่านางพรรณไม้น้ำในสระ แม้จะได้รับโอกาสจากราตรีแล้ว จะมิปรนนิบัติสามีผู้ประเสริฐอย่างน่าอัศจรรย์หรือ

37.

๓๗.

Parilasiṃsu bhusaṃ bhuvane’vu bhoRavipathe vitatā, vitatārakā,Animise hi mahāya mahimatoJalitadīpasikhāca mahītale;

()

เหล่าดวงดาวที่แผ่กระจายไปในทางโคจรของดวงอาทิตย์ ได้ส่องแสงระยิบระยับยิ่งนักในโลก ด้วยอานุภาพแห่งเหล่าเทพเจ้าผู้ไม่กะพริบตา และเปลวประทีปที่ลุกโพลงบนพื้นปฐพี

38.

๓๘.

MakaratenaketanasantibhāTuhinadīdhitidīdhiti majjhime,Nisi dadāra sadārasarāginaṃHadayakeravakeravakānanaṃ;

() (Yamakabandhanaṃ)

ในท่ามกลางรัศมีแห่งพระจันทร์ผู้มีรัศมีเย็น ซึ่งมีความงามดุจธงของพระกามเทพ ในยามราตรี ได้ทำให้ป่าคือดอกบัวแห่งหัวใจของผู้มีความรักพร้อมด้วยภรรยาบานสะพรั่ง

39.

๓๙.

Atha bhavābhavadiṭṭhivibheda naṃVimati moha tamopuṭapāṭa naṃ,Cutupapātapabhuti vijāna naṃKathamalattha sadibbaviloca naṃ;

()

อนึ่ง ท่านได้ดวงตาเห็นธรรมอันเป็นทิพย์ ซึ่งทำลายทิฏฐิในภพน้อยภพใหญ่ ทำลายความสงสัยและความมืดคือโมหะ และรู้แจ้งการจุติและการอุบัติเป็นต้นนั้นมาได้อย่างไร

40.

๔๐.

KusalakammapabhāvasamubbhavaṃSukhumaduragatāni’pi gocaraṃ,Animisāna pasādavilocanaṃRudhirasembhamakalāpagataṃka yathā;

()

ดวงตาอันผ่องใสของเหล่าเทพเจ้า อันเกิดจากอานุภาพแห่งกุศลกรรม มีอารมณ์แม้ในสิ่งที่ละเอียดและอยู่ไกลแสนไกล ประดุจดวงตาที่ปราศจากมลทินคือเลือดและเสมหะ

41.

๔๑.

Tathariva’kkhisamena sudhāsinaṃVimatidiṭṭhimisodhanahetunā,Hatamanopakilesamalena soVigatamānusakenahi cakkhunā;

()

พระองค์ผู้มีมลทินคือกิเลสทางใจอันกำจัดแล้ว ได้ทอดพระเนตรด้วยจักษุอันล่วงพ้นวิสัยมนุษย์ เพื่อประโยชน์แก่การชำระความสงสัยและทิฏฐิ ประดุจดวงตาที่บริสุทธิ์ด้วยน้ำอมฤต

42.

๔๒.

KaratalamburuhoparicakkhumāYathārivā’malakībadarīphalaṃ,Cutupapattigatepi tathāgateTibhuvanamhi yathicchita maddasa;

()

พระองค์ผู้มีจักษุได้ทอดพระเนตรเห็นหมู่สัตว์ผู้จุติและอุบัติในไตรภพได้ตามปรารถนา ประดุจมองดูผลมะขามป้อมและผลพุทราบนฝ่ามืออันอ่อนนุ่มดุจดอกบัว

43.

๔๓.

Navupapātakhaṇeca cutikkhaṇeVisayabhāvamupenti tathāgatā,Tadupacāravaseni’hadassanaṃKhamati aṭṭhakathācariyāsabho;

()

หมู่สัตว์ทั้งหลายย่อมปรากฏเป็นอารมณ์ในขณะแห่งการอุบัติใหม่และในขณะแห่งการจุติ พระอรรถกถาจารย์ผู้ประเสริฐย่อมยอมรับการเห็นในที่นี้โดยนัยแห่งอุปจาระนั้น

44.

๔๔.

Upadhihīna’dhihanīnatathāgateAnapanītapaṇīta tathāgate,Anabhirūpa’bhirūpatathāgateSugati duggati dugga mupāgate;

() (Yamakabandhanaṃ;

)

ทรงเห็นหมู่สัตว์ผู้มีอุปธิเลวและอุปธิประเสริฐ หมู่สัตว์ผู้เลวและประณีต หมู่สัตว์ผู้มีรูปไม่งามและมีรูปงาม ผู้ไปสู่สุคติและทุคติอันเป็นทางที่ไปได้ยาก

45.

๔๕.

Tiriyamuddhamadhopatitīya soMatipahaṃ abhipassi yathārahaṃ,Nicitakammapatheca tathāgateUpari pādakajhānasamuṭṭhito;

()

พระองค์ผู้ตั้งมั่นอยู่ในปาทกฌาน ได้ทอดพระเนตรเห็นหมู่สัตว์ผู้ตกไปในทิศขวาง เบื้องบน และเบื้องล่าง ตามสมควรแก่พระปัญญา และทรงเห็นหมู่สัตว์ผู้ดำเนินไปตามทางแห่งกรรมที่ตนสั่งสมไว้

46.

๔๖.

Akusalāni kariṃsu ime tidhāSucaritāni kariṃsu tidhā ime,Ariyamaggaphalehika samaṅginoNasamaṇā’tipi antimavatthunā;

()

สัตว์เหล่านี้ได้ทำอกุศลกรรมไว้ ๓ ประการ สัตว์เหล่านี้ได้ทำสุจริตกรรมไว้ ๓ ประการ สัตว์เหล่านี้เป็นผู้ประกอบด้วยอริยมรรคและผล หรือแม้แต่ผู้ที่ไม่ใช่สมณะด้วยวัตถุอันเป็นที่สุด

47.

๔๗.

Guṇanirākaraṇena asādhavoUpavadiṃsu nasanti guṇā’ti’me,Apicasappurisā’riyapuggaleTadanurūpaguṇehi pasaṃsayuṃ;

()

เหล่าอสัตบุรุษย่อมกล่าวติเตียนด้วยการปฏิเสธคุณความดีว่า คุณเหล่านี้ไม่มีอยู่จริง แต่เหล่าสัตบุรุษย่อมสรรเสริญอริยบุคคลทั้งหลายด้วยคุณความดีที่สมควรแก่พระอริยบุคคลนั้น

48.

๔๘.

Vitathaladdhiparāmasanā imeParamaladdhiparāmasanā ime,Gahitaladdhivasena tahiṃtahiṃNicitakammapathā janatā ayaṃ;

()

ชนเหล่านี้เป็นผู้ยึดมั่นในลัทธิที่ผิด ชนเหล่านี้เป็นผู้ยึดมั่นในลัทธิอื่น หมู่ชนนี้มีทางแห่งกรรมที่สั่งสมไว้แล้วตามอำนาจแห่งลัทธิที่ตนยึดถือในที่นั้นๆ

49.

๔๙.

CaturapāyamapāyamapāyatiṃUpagatā sugati sugatiṃiti,Yati samāhitavāhitavā’ ddasaAnimisakkhisamakkhisamanvito;

() (Yamakabandhanaṃ)

พระโยคีผู้มีจิตตั้งมั่นและฝึกฝนมาดีแล้ว ผู้ประกอบด้วยจักษุอันเสมอด้วยจักษุของเทพเจ้า ได้เห็นหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงอบาย ๔ และผู้เข้าถึงสุคติภพ

50.

๕๐.

Sammāsammasatosato satimato kammādihetubbhavaṃRūpārūpamanāgataṅni mahā mohandhakāro dhiyā,Abbhatthaṅgami yāya soḷasavidhā kaṅkhācatekālikāSākaṅkhātaraṇabbisuddhu dutiyeyāme pavattā mati;

()

เมื่อบุคคลผู้มีสติพิจารณาโดยชอบซึ่งรูปและอรูปในอนาคตอันเกิดจากเหตุมีกรรมเป็นต้น ความมืดคือโมหะอันยิ่งใหญ่ย่อมพินาศไปด้วยปัญญา ความสงสัย ๑๖ ประการในกาลทั้งสามย่อมดับไป ความรู้อันเป็นกังขาวิตรณวิสุทธินั้น ได้เป็นไปในยามที่สองแห่งราตรี

Iti medhānandābhidhānenayatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe avidure nidāne pubbenivāsañāṇadibbacakkhuñāṇādhigama pavattiparidīpo terasamo saggo.

ปริเฉทที่ ๑๓ ชื่อว่าการบรรลุปุพเพนิวาสานุสสติญาณและทิพพจักขุญาณ ในคัมภีร์ชินวังสทีปะ อันเป็นเหตุให้เกิดความยินดีแก่ใจของกวีชนทั้งปวง ซึ่งพระโยคีผู้มีนามว่าเมธานันทะรจนาไว้ในอวิทูเรนิทาน จบเพียงเท่านี้

1.

๑.

Sudhākare vikasitakeravākareKamenu’ pāsati sati pacchimaṃ disaṃ,Vihāvarī sasirucirānanaṃ jinaṃBhajanti pacchimamathayāma motari;

()

เมื่อพระจันทร์ผู้ทำให้หมู่ดอกบัวบานเคลื่อนเข้าสู่ทิศตะวันตกตามลำดับ ราตรีผู้มีหน้าอันงดงามด้วยรัศมีจันทร์ ย่อมเข้าสู่ยามสุดท้าย

2.

๒.

Khaṇaṃ nisāpati virahātureva’yaṃNisāvadhū malinapayodharambarā,Catuddisāyatanayanehi sampatiMumoca sīkaranikarassubindavo;

()

ในขณะนั้น นางราตรีประดุจหญิงสาวผู้เร่าร้อนด้วยความพลัดพรากจากพระจันทร์ผู้เป็นสวามี มีท้องฟ้าและก้อนเมฆเป็นอาภรณ์และทรวงอกอันหม่นหมอง ได้หลั่งหยาดน้ำตาคือหยาดน้ำค้างออกมาทางดวงตาคือทิศทั้งสี่

3.

๓.

Kilesanāsanapasuto samādhināPuthujjano tadanusayaṃ yathubbahe,Tathaṃ’sunā bhuvanakalaṅkasodhanoNahe kalānidhi sakalaṅka mubbahī;

()

ปุถุชนผู้ขวนขวายในการทำลายกิเลสด้วยสมาธิ จะพึงถอนอนุสัยนั้นได้อย่างไร เหมือนพระจันทร์ผู้ชำระมลทินของโลกด้วยแสงสว่าง แต่ตนเองก็ยังทรงไว้ซึ่งมลทินฉะนั้น

4.

๔.

Puratthime nabhasi vikiṇṇa tārakā-Pabandhanibbharatimiraṃ viyākarīNisāvadhu valayitahārabhāsura-Sunīlakomalanavakuntalassiriṃ;

()

ความมืดอันหนาทึบด้วยการติดต่อแห่งหมู่ดาวที่กระจัดกระจายในท้องฟ้าทิศตะวันออก ได้เปิดเผยสิริแห่งปอยผมใหม่ที่อ่อนนุ่มสีน้ำเงินเข้ม อันรุ่งเรืองด้วยสร้อยที่พันรอบของหญิงสาวคือราตรี

5.

๕.

VipassanābalavimalīkatantaroJinaṅkuro duritamalaṃva candimā,MaricisañcayadhavalīkatambaroTamocayaṃ tamanucaraṃ nirākarī;

()

พระพุทธบุตรผู้มีภายในอันบริสุทธิ์ด้วยกำลังแห่งวิปัสสนา ได้กำจัดมลทินคือบาป เหมือนพระจันทร์ผู้มีท้องฟ้าอันขาวสะอาดด้วยหมู่รัศมี ได้กำจัดกองแห่งความมืดอันเป็นบริวารของตน

6.

๖.

Pavāyi sītalamalayānilo bhusaṃDisaṅganā sisiratusārabindavo,Mumoca sā vicari nisā nisākara-Marīcimañjariparicumbite bhuvi;

()

ลมมลายูอันเย็นพัดแรง หญิงสาวคือทิศทั้งหลายได้หลั่งหยาดน้ำค้างอันเย็น ราตรีนั้นได้เที่ยวไปบนพื้นโลกที่ถูกกลุ่มรัศมีพระจันทร์จุมพิตแล้ว

7.

๗.

Niraṅgaṇe nirupakilesa niccaleMudumhi kammaniyavisuddhibhāvage,Samāhite manasi vipassanāmanaṃAthāsavakkhayamatiyā’ bhīnīhari;

()

ในจิตที่ปราศจากมลทิน ปราศจากอุปกิเลส ไม่หวั่นไหว อ่อนโยน ควรแก่การงาน และถึงซึ่งความบริสุทธิ์ (พระองค์) ได้น้อมจิตไปเพื่อวิปัสสนา และเพื่อญาณเป็นเครื่องสิ้นไปแห่งอาสวะ

8.

๘.

Sabārasaṅgikabhavacakka majjhagāAnukkamena’pi paṭilomato sudhīVavatthayaṃ yamariyañāṇadassanaṃVisuddhiyā visaddhiyā taduccate;

()

ญาณทัสสนะอันเป็นอริยะใดที่พระผู้มีปัญญาได้ทรงกำหนดไว้ในท่ามกลางภวจักรมีองค์ ๑๒ โดยอนุโลมและปฏิโลม ญาณทัสสนะนั้นย่อมชื่อว่าความบริสุทธิ์และความผ่องใส

9.

๙.

Khaṇena yo sarati sahassalocanoYathāvato dasasatamattha massapi,Vidhātuno nijacaraṇaṅgulippabhā-Vibhusitā’khilabhuvanodarassa’pi;

()

พระผู้มีดวงตาพันดวง (พระพุทธเจ้า) ผู้ทรงระลึกได้ในขณะเดียวซึ่งอรรถะพันอย่างตามความเป็นจริง แม้ของพระพรหมผู้มีรัศมีนิ้วพระบาทของพระองค์ประดับอยู่ทั่วภายในโลก

10.

๑๐.

AsesanīvaraṇatusārasosinoSamādhisambhava’ khilajhānalābhino,Jagattayaṃ karabadaraṃ’va dassinoNayassa kassaci visayatta māgataṃ;

()

พระองค์ผู้ยังน้ำค้างคือนิวรณ์ทั้งปวงให้เหือดแห้ง ผู้ได้ฌานทั้งปวงอันเกิดจากสมาธิ ผู้เห็นโลกทั้งสามเหมือนผลมะขามป้อมในฝ่ามือ ซึ่งไม่เป็นวิสัยของใครๆ เลย

11.

๑๑.

Adiṭṭha mappaṭi viditaṃ sayaṃpurāAnuttaraṃtamariyañāṇadassanaṃ,Imassa gotamasamaṇassa sijjhateGarūpasevanavirahassa abbhūtaṃ;

()

อริยญาณทัสสนะอันยอดเยี่ยมนั้น ที่ไม่เคยเห็น ไม่เคยรู้มาก่อนด้วยตนเอง ย่อมสำเร็จแก่พระสมณโคดมนี้ ผู้ปราศจากการบำเรอครูบาอาจารย์ เป็นอัศจรรย์

12.

๑๒.

Bhavebhave parivitadānapārami-Balena’hū vijaṭitalobhabandhano,Samettikhantyanugatasīlapāramī-Jalena nibbutapaṭighādipāvako;

()

ในภพน้อยภพใหญ่ พระองค์ทรงมีกำลังแห่งทานบารมีที่บำเพ็ญแล้ว จึงทรงคลายเครื่องผูกคือโลภะได้ และทรงมีน้ำคือศีลบารมีที่ประกอบด้วยเมตตาและขันติ จึงทรงดับไฟคือปฏิฆะเป็นต้นได้

13.

๑๓.

Bhavebhave bhavi thirañāṇapāramī-Padhaṃsitā’khilaviparītadassano,Vināyakappabhuti garūpasevana-Vasena pucchiya hatamohasaṃsayo;

()

ในภพน้อยภพใหญ่ พระองค์ทรงมีญาณบารมีอันมั่นคง จึงทรงขจัดทิฏฐิวิปลาสทั้งปวงได้ และทรงสอบถามด้วยการบำเรอครูบาอาจารย์มีพระวินายกะเป็นต้น จึงทรงขจัดความสงสัยอันเกิดจากโมหะได้

14.

๑๔.

Bhavebhave budhajanapujanādināGarūbhivādanabahumānanādinā,Janāpacāyanavidhinā vinodayiSadappa munnati mabhimāna muddhaṭaṃ;

()

ในภพน้อยภพใหญ่ พระองค์ทรงบูชาบัณฑิตชนเป็นต้น ทรงกราบไหว้และเคารพครูบาอาจารย์เป็นต้น ด้วยวิธีการประพฤติอ่อนน้อมต่อชนทั้งหลาย จึงทรงขจัดความถือตัว ความเย่อหยิ่ง และความทะนงตนอันหยาบช้าได้

15.

๑๕.

Bhavebhave vibhavaratiṃ ratiṃbhaveAnaṅgasaṅgamarati maṅganāratiṃ,Gharā’bhinikkhamiya’nagāriyaṃratoApānudī paṭilabhi jhāna mattanā;

()

ในภพน้อยภพใหญ่ พระองค์ทรงขจัดความยินดีในวิภพ ความยินดีในภพ ความยินดีในการสมาคมกับกามเทพ และความยินดีในสตรี ทรงออกบวชจากเรือน ยินดีในความเป็นผู้ไม่มีเรือน และทรงบรรลุฌานด้วยพระองค์เอง

16.

๑๖.

Bhavebhave sa’vīriya saccapāramī-Parāyaṇo adhikusalesu cāratiṃ,Jahaṃ vacīduritamalaṃ catubbidhaṃVisodhayī nijahadayañca paggahī;

()

ในภพน้อยภพใหญ่ พระองค์ทรงมีวิริยะและสัจจบารมีเป็นที่พึ่ง ทรงยินดีในกุศลยิ่ง ทรงละมลทินคือวจีทุจริต ๔ ประการ ทรงชำระพระหทัยของพระองค์ให้บริสุทธิ์ และทรงประคองไว้

17.

๑๗.

Bhave bhave iti samatiṃsapāramī-Visujjhitā’ kusalamanomalimaso,Kamena indriya paripākataṃ gatoNacaññasampada mahipatthayī sudhī;

()

ในภพน้อยภพใหญ่ บารมี ๓๐ ทัศเหล่านี้ได้รับการชำระให้บริสุทธิ์จากมลทินคืออกุศลทางใจแล้ว พระองค์ทรงถึงความแก่รอบแห่งอินทรีย์โดยลำดับ พระองค์ผู้มีปัญญาจึงมิได้ปรารถนาสมบัติอื่นใดเลย

18.

๑๘.

Bhave bhave agaṇitameva bodhiyāDayāya coditahadayo’hi kapatthanaṃ,Akā catubbidhaphalasampadā tatoPadissare niravasarā riva’ntani;

()

ในภพน้อยภพใหญ่ พระองค์ทรงปรารถนาพระโพธิญาณอันนับไม่ถ้วน ด้วยพระหทัยที่ถูกเมตตาชักนำ จึงทรงกระทำสมบัติแห่งผล ๔ ประการ จากนั้นก็ปรากฏขึ้นเหมือนไม่มีที่สิ้นสุด

19.

๑๙.

Bhave bhave sakapaṇidhānasattiyāTidhā’hisaṅkhatakusalaṃ imassa bho,Nasādhaye kimariyañāṇadassanaṃAnaññapuggalavisayaṃ nasaṃsayo;

()

ในภพน้อยภพใหญ่ ด้วยกำลังแห่งปณิธานของพระองค์ กุศลกรรมที่ปรุงแต่ง ๓ อย่างของพระองค์นี้ จะไม่ยังอริยญาณทัสสนะให้สำเร็จได้อย่างไร ซึ่งไม่เป็นวิสัยของบุคคลอื่น ไม่ต้องสงสัยเลย

20.

๒๐.

Aniccato’dayavayatāya dukkhatoSadukkhatāyapi avidheyatādinā,Anattato varamati khandhapañcakaṃPunappunaṃ samupaparikkha mussahī;

()

พระองค์ผู้มีปัญญาอันประเสริฐ ทรงพิจารณาขันธ์ ๕ โดยความเป็นของไม่เที่ยง เพราะมีการเกิดขึ้นและเสื่อมไป โดยความเป็นทุกข์ เพราะเป็นทุกข์ และโดยความเป็นของไม่อยู่ในอำนาจเป็นต้น โดยความเป็นอนัตตา ทรงพยายามพิจารณาซ้ำแล้วซ้ำเล่า

21.

๒๑.

Kalāpasammasanamukhena bārasa-Vidhe anādikabhavacakkanissite,Kamena sattasu anupassanāsu soJinaṅkuro tadavayave’bhinīhari;

()

ด้วยการพิจารณาโดยรวม ๑๒ ประการ ที่อาศัยภวจักรที่ไม่มีเบื้องต้น พระชินังกุระนั้น ทรงน้อมไปในองค์ธรรมเหล่านั้นโดยลำดับในอนุปัสสนา ๗ ประการ

22.

๒๒.

AniccatobhusamanupassamuddhariAsesasaṅkhatagataniccasaññitaṃ,Anattato samanuvipassa dukkhatoSasaṅkhatepajahi sukhattasaññitaṃ;

()

ทรงพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยงอย่างยิ่ง จึงทรงถอนสัญญาว่าเที่ยงในสังขารทั้งปวงได้ ทรงพิจารณาโดยความเป็นอนัตตาและโดยความเป็นทุกข์ จึงทรงละสัญญาว่าสุขและสัญญาว่าเป็นตัวตนในสังขารทั้งหลายได้

23.

๒๓.

Vinodayī sumati virāganibbidā-Vasena saṅkhatagatarāganandiyo,Nirodhanissajanavasā’nupassiyaTathodayādiyanamasesaṅghate;

()

พระองค์ผู้มีปัญญาดี ทรงขจัดความยินดีในราคะที่อยู่ในสังขาร ด้วยอำนาจแห่งวิราคะและความหน่าย ทรงพิจารณาโดยอำนาจแห่งความดับและความสละทิ้ง และการเกิดขึ้นเป็นต้นในสังขารทั้งปวง

24.

๒๔.

Vidhāyadubbidhamanupassato kasatoAsesasaṅkhatamapi nāmarūpato,Nidānato punakhaṇato’dayabbayaṃUpaṭṭhahi dviguṇitapañcavisadhā;

()

ทรงพิจารณาโดยยากและโดยละเอียด ซึ่งสังขารทั้งปวงแม้โดยนามรูป โดยเหตุ โดยขณะ และโดยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป จึงปรากฏขึ้น ๕๐ ประการ (๒๕ ประการเป็นสองเท่า)

25.

๒๕.

Sudhīmato taruṇavipassanāyi’meVipassakassi’ti dasupakkilesakā,BhavuṃpabhāsatimatipītinicchayoSukhī’hanāsamathanikantyupekkhanā;

()

แก่วิปัสสนาญาณอันอ่อนของพระผู้มีปัญญาผู้บำเพ็ญวิปัสสนา อุปกิเลส ๑๐ ประการเหล่านี้ได้เกิดขึ้น คือ แสงสว่าง สติ ญาณ ปีติ ความน้อมใจเชื่อ ความสุข ความเพียร ความสงบ ความใคร่ และอุเบกขา

26.

๒๖.

Pasannalohita paripuṇṇaviggahāViniggatā niravadhilokadhātusu,Vipassanābalapabhavā’bhipatthariSudhantakañcanarasapiñjarappabhā;

()

มีพระโลหิตผ่องใส มีพระวรกายสมบูรณ์ รัศมีอันเกิดจากกำลังแห่งวิปัสสนา มีสีเหลืองดุจน้ำทองคำบริสุทธิ์ แผ่ไปทั่วอนันตโลกธาตุ

27.

๒๗.

Ayaṃpatho nabhavati tappabhādayoVisattikāpabhutikilesavatthukā,Punodayabbaya manupassato tatoPatho samubbhavi dasupakkilesagaṃ;

()

ทางนี้ไม่ใช่ทาง เพราะแสงสว่างเป็นต้นเหล่านั้นเป็นที่ตั้งแห่งกิเลสมีตัณหาเป็นต้น เมื่อพิจารณาความเกิดและความดับอีกครั้ง ทางที่พ้นจากอุปกิเลส ๑๐ ประการจึงเกิดขึ้น

28.

๒๘.

Pathāpathaṃ samupaparikkhatoitiSudhīmato taruṇavipassakassayā,Samuṭṭhitā nisitavipassanāmatiPathāpathikkhaṇakavisuddhi vuccate;

()

เมื่อพิจารณาทางและไม่ใช่ทางดังนี้ แก่วิปัสสนาญาณอันอ่อนของพระผู้มีปัญญา ปัญญาในวิปัสสนาอันคมกล้าที่เกิดขึ้น ย่อมชื่อว่ามัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ

29.

๒๙.

Narāsabho adhigatañātatīraṇa-Pariññavā uparipahāṇasaṅkhayā,Pariññayā ubhaya visuddhisiddhiyāTisaccadassanapasuto samārabhī;

()

พระนรสภะ ผู้ทรงบรรลุปริญญาคือการกำหนดรู้และการพิจารณา และการละกิเลสเบื้องสูง ด้วยความสำเร็จแห่งวิสุทธิทั้งสองคือปริญญา ทรงเริ่มการเห็นสัจจะ ๓ ประการ

30.

๓๐.

Aniccalakkhaṇamapaki dukkhalakkhaṇaṃAnattalakkhaṇamatha sabbasaṅkhate,Yathāvato nasamanupassi santati-Riyāpathehica pihitaṃghaṇenaso;

()

ทรงพิจารณาอนิจจลักษณะ ทุกขลักษณะ และอนัตตลักษณะในสังขารทั้งปวงตามความเป็นจริง ซึ่งถูกปิดบังไว้ด้วยสันตติ อิริยาบถ และฆนะ

31.

๓๑.

Visodhayaṃ matimudayabbaye tatoLahuṃ tilakkhaṇavisadattago bhusaṃ,Vipassanāpathapaṭipanna mattanāAlatthabhaṅgadhibhayañāṇamādikaṃ;

()

ทรงชำระปัญญาในการเกิดขึ้นและความเสื่อมไป จึงทรงถึงความแจ่มแจ้งในไตรลักษณ์อย่างรวดเร็ว พระองค์ผู้ปฏิบัติในทางวิปัสสนา จึงทรงได้ภังคญาณและภยญาณเป็นต้น

32.

๓๒.

Sayambhuno uparinavānupassanā-Vibhāvanā navaguṇavaṇṇanāyidha,Vidhīyate navavidhañṇabhāvanāPavuccate sapakaṭipadāvisuddhiti;

()

การเจริญอนุสสนา ๙ ประการเบื้องสูงของพระสยัมภู การพรรณนาคุณ ๙ ประการในที่นี้ การเจริญญาณ ๙ ประการ ย่อมชื่อว่าปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ

33.

๓๓.

Matīhitihipi catusaccachādaka-Tamovidhaṃsana samanantaraṃ thiraṃ,Nirodhagocaramalabhittha gotrabhu-Matiṃ sudhī anariyagottabāhiraṃ;

()

ด้วยปัญญาที่ทำลายความมืดที่ปิดบังอริยสัจ ๔ อย่างมั่นคงในลำดับนั้น ผู้มีปัญญาจึงได้บรรลุโคตรภูญาณอันมีนิโรธเป็นอารมณ์ ซึ่งพ้นจากโคตรของปุถุชน

34.

๓๔.

PasatthagotrabhumatidinnasaññakaṃSamūlamuddhaṭakalusattayaṃ sudhī,VibandhaduggativinipātanādikaṃAthādimaṃpaṭilabhī ñāṇadassanaṃ;

()

ผู้มีปัญญาผู้ตั้งอยู่ในโคตรภูญาณอันประเสริฐ ถอนกิเลส ๓ อย่าง (สังโยชน์ ๓) ได้พร้อมทั้งราก อันเป็นเครื่องกั้น เป็นเหตุแห่งทุคติและวินิบาตเป็นต้น จากนั้นจึงได้บรรลุญาณทัสสนะเบื้องต้น (โสดาปัตติมรรค)

35.

๓๕.

Yadevanantaraphaladanti paṇḍitāVadantitapphalamapi paccavekkhaṇaṃ,Alattha so puna dutiyāya bhumiyāVipassanaṃ samadhigamāya bhāvayī;

()

บัณฑิตทั้งหลายกล่าวถึงมรรคใดว่าให้ผลในลำดับ และกล่าวถึงการพิจารณาผลนั้น พระองค์ทรงได้ผลนั้นแล้ว จึงทรงเจริญวิปัสสนาอีกเพื่อบรรลุภูมิที่สอง

36.

๓๖.

Bhusovisosita bhavadukkhakaddamaṃAkālikaṃ tanukatakibbisattayaṃ,Anuttaraṃ dutiyamalattha tapphalaṃSapaccavekkhaṇamatha ñāṇadassanaṃ;

()

ทรงทำโคลนตมคือทุกข์ในภพให้แห้งเหือดไปอย่างยิ่ง ทรงทำให้กิเลส ๓ อย่างเบาบางลง ทรงบรรลุญาณทัสสนะคือผลที่สองอันยอดเยี่ยมอันไม่จำกัดกาล พร้อมด้วยปัจจเวกขณญาณ

37.

๓๗.

Vipassanaṃpunarapibhāvayaṃ sayaṃSamuddhaṭālayapaṭighaṃ bhavāpahaṃ,SapaccavekkhaṇaphalañāṇamajjhagāAnuttaraṃ tatiyaka ñāṇadassanaṃ;

()

ทรงเจริญวิปัสสนาอีกด้วยพระองค์เอง ทรงถอนอาลัยและปฏิฆะอันนำไปสู่ภพได้แล้ว จึงทรงบรรลุญาณทัสสนะที่สามอันยอดเยี่ยม คือผลญาณพร้อมด้วยปัจจเวกขณญาณ

38.

๓๘.

Tilakkhaṇaṃ thiramatimā’bhipattiyāSubhāvayika upari catutthabhumiyā,Avāriyāsaniriva tālamatthakeKilesamuddhaniranihaccacārinaṃ;

()

พระองค์ผู้มีพระปัญญามั่นคง ทรงเจริญไตรลักษณ์เป็นอย่างดีเพื่อบรรลุภูมิที่สี่เบื้องบน ทรงกำจัดยอดแห่งกิเลสทั้งหลาย ดุจสายฟ้าที่ไม่อาจต้านทานได้ตกลงบนยอดตาล

39.

๓๙.

Nivāritākhila bhavacakkavibbhamaṃSavāsanāparimita pakāpanāsanaṃ,Anaññagocara varañāṇadassanaṃAlattha tapphalamapipaccavekkhaṇaṃ;

()

พระองค์ผู้ทรงยับยั้งความหมุนวนแห่งภวจักรทั้งหมด ทรงทำลายกิเลสพร้อมทั้งวาสนาอันหาประมาณมิได้ ทรงบรรลุญาณทัสสนะอันประเสริฐซึ่งมิใช่โคจรของผู้อื่น และทรงบรรลุผลนั้นพร้อมด้วยปัจจเวกขณญาณ

40.

๔๐.

Tadāsavakkhayamatigñāṇadassana-Visuddhivuccati arahattapattiyā,Sahevacuddasavidha buddhabuddhiyoJino catubbidha paṭisambhidālabhī;

()

ความบริสุทธิ์แห่งญาณทัสสนะอันหยั่งรู้ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะนั้น เรียกว่าการบรรลุพระอรหัต พระชินเจ้าทรงได้พุทธปัญญา ๑๔ อย่าง และปฏิสัมภิทา ๔ อย่างพร้อมกันทีเดียว

41.

๔๑.

Asādhāraṇaṃ ñāṇachakkaṃbalāniDasa’ṭṭhārasāveṇikā buddhadhammā,CatuddhāvisārajjamiddhānubhāvāSamiddhāsahecārahattena tassa;

()

ญาณ ๖ ที่ไม่สาธารณะ (แก่ผู้อื่น), ทศพลญาณ ๑๐, พุทธธรรม ๑๘ ประการ, เวสารัชชญาณ ๔ และอิทธิอานุภาพ ทั้งหมดนี้สำเร็จพร้อมกับการบรรลุพระอรหัตของพระองค์

42.

๔๒.

Abhiññeyyadhamme abhiññāya sāmaṃPariññeyya dhamme pariññāya sāmaṃ,Pahātabba dhamme pahantvāna sāmaṃSanibbānamaggapphalaṃ sacchikatvā;

()

ทรงรู้ยิ่งซึ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่งด้วยพระองค์เอง ทรงกำหนดรู้ซึ่งธรรมที่ควรกำหนดรู้ด้วยพระองค์เอง ทรงละธรรมที่ควรละด้วยพระองค์เอง และทรงทำให้แจ้งซึ่งมรรค ผล และนิพพานด้วยพระองค์เอง

43.

๔๓.

Siyāyāvatāñeyya dhammappavattiSiyātāvatā tassa ñāṇappavatti,Abhiññāya sabbaññutāñāṇa māsiSahevārahattena sabbaññu buddho;

()

ธรรมที่ควรรู้มีขอบเขตเพียงใด ความเป็นไปแห่งพระญาณของพระองค์ก็มีขอบเขตเพียงนั้น พระองค์ทรงรู้ยิ่งซึ่งสัพพัญญุตญาณพร้อมกับการบรรลุพระอรหัต จึงทรงเป็นพระสัพพัญญูพุทธเจ้า

44.

๔๔.

Mahāmohaniddāpagomaggañāṇa-Ppabuddho’hisambodhiyā sobhamāno,Munindo dinindaṃ’ susandohahāsi-’Ndirāmandirindivarābhaṃahāsi;

()

พระมุนินทร์ผู้ทรงตื่นแล้วด้วยมรรคญาณอันขจัดความหลับใหลคือโมหะอันยิ่งใหญ่ ทรงงดงามด้วยพระอภิสัมโพธิญาณ ทรงกำจัดมวลแห่งความมืดดุจพระอาทิตย์ และทรงมีพระรัศมีดุจดอกบัวขาบ (บัวน้ำเงิน)

45.

๔๕.

SubuddhābhisambodhipubbācalambhāSahevāruṇo buddhasūrodayena,Samuṭṭhāsi veneyya bandhūhisaddhiṃPabujjhiṃsu abbhuggatamhojakosā;

()

เมื่อพระพุทธเจ้าดุจดวงอาทิตย์อุทัยขึ้นพร้อมกับแสงอรุณจากยอดภูเขาตะวันออกคือพระอภิสัมโพธิญาณอันประเสริฐ เหล่าเวไนยชนก็ได้ตื่นขึ้นพร้อมกัน ดุจดอกบัวที่โผล่พ้นน้ำแล้วบานออก

46.

๔๖.

Uḷārāvabhāso tadā jātikhetteBhusaṃpātubhuto mahīsampavedhi,Siḷāsāḷaseḷāvataṃsā subhāniNimattāni battiṃsajātātiloke;

()

ในกาลนั้น แสงสว่างอันโอฬารได้ปรากฏขึ้นในหมื่นโลกธาตุ แผ่นดินไหวอย่างรุนแรง นิมิตอันงดงาม ๓๒ ประการ มีหิน ต้นสาละ และภูเขาเป็นประดับ ได้บังเกิดขึ้นในโลก

47.

๔๗.

Tamojālaviddhaṃsanādīni lokeKarontova cattārikiccāni’māni,Samuṭṭhāsi tasmiṃkhaṇe raṃsimāliRivādiccavaṃsubbhavo buddhasūro;

()

ในขณะนั้น พระพุทธเจ้าดุจดวงอาทิตย์ผู้บังเกิดในอาทิตยวงศ์ ทรงมีรัศมีดุจดวงสุริยา ได้อุบัติขึ้นพร้อมกับทรงทำกิจ ๔ ประการ มีการทำลายข่ายแห่งความมืดในโลกเป็นต้น

48.

๔๘.

Mahīlājavuṭṭhīhi sañchannabhutāNabhaṃ kanibbharaṃ gandhadhupaddhajehi,Chaṇhokulā kevalaṃ lokadhātuMahāmaṅgalāvāsa kalīlāvalambiṃ ()

พื้นปฐพีถูกปกคลุมด้วยห่าฝนดอกไม้ ท้องฟ้าดาดดาษไปด้วยเครื่องหอม ธูป และธงชัย โลกธาตุทั้งหมดเต็มไปด้วยการเฉลิมฉลอง เป็นที่พำนักแห่งมหามงคลอันยิ่งใหญ่

49.

๔๙.

Tadātappadambhoja pūjāgatānaṃSiro bhattibhārañjalīnaṃ surānaṃ,Nirālambamākāsa randhaṃ babhāsaPabhāsāra cūḷāmaṇihakā’karāḷaṃ;

()

ในกาลนั้น ช่องว่างในอากาศอันไม่มีที่สิ้นสุด ได้สว่างไสวด้วยรัศมีจากจุฬามณีบนเศียรของเหล่าเทพเจ้าผู้มาบูชาพระบาทดุจดอกบัวของพระองค์ ผู้น้อมเศียรลงด้วยความภักดีและประนมมืออัญชลี

50.

๕๐.

Guṇonāma sakkhandhasantāna suddhiSakosuddhakhanvdhappabandhohi buddho,Namobuddhabhutassa nipphantañāṇa-Ppahāṇānubhāvāhirūpassatassa;

()

พระคุณชื่อว่าความบริสุทธิ์แห่งขันธสันดานของตน พระพุทธเจ้าทรงมีความสืบต่อแห่งขันธ์อันบริสุทธิ์ ขอนอบน้อมแด่พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ผู้มีพระสรีระงดงามด้วยอานุภาพแห่งญาณและปหานะที่สำเร็จแล้ว

Iti medhānandābhidhānenayatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe avidure nidāne mahā bodhisattassa ariyamaggañāṇābhisambodhi samadhigama pavattiparidīpo cuddasamo saggo.

ด้วยประการฉะนี้ สรรคที่ ๑๔ ชื่อว่า 'อริยมรรคญาณอภิสัมโพธิสมธิคมปวัตติปริทีปะ' (การพรรณนาความเป็นไปแห่งการบรรลุพระอภิสัมโพธิญาณด้วยอริยมรรคญาณ) ของพระมหาโพธิสัตว์ ในอวิทูเรนิทาน แห่งคัมภีร์ชินวงศ์ทีปะ อันเป็นเหตุให้เกิดความยินดีแก่ใจของกวีชนทั้งปวง ซึ่งพระภิกษุผู้มีนามว่าเมธานันทะรจนาไว้ จบลงเพียงเท่านี้

Jinavaṃsadīpe avidure nidānabhāgo dutiyo.

จบอวิทูเรนิทาน ภาคที่ ๒ ในคัมภีร์ชินวงศ์ทีปะ

1.

๑.

Asseva pakallaṅkavarassakāraṇāSīsakkhimaṃsāni ca dārasunavo,Datvā cirassaṃ akarinti dukkaraṃSo (indavaṃsā’)bhidhajo vicintayī;

()

พระองค์ผู้เป็นดุจธงชัยแห่งอินทวงศ์ ทรงดำริว่า 'เราได้สละศีรษะ ดวงตา เนื้อ ตลอดจนบุตรและภรรยา อันเป็นสิ่งที่ทำได้ยากยิ่งมาเป็นเวลานาน ก็เพื่อรัตนบัลลังก์อันประเสริฐนี้'

2.

๒.

Pallaṅkato tāva navuṭṭhahaṃ tahiṃPallaṅkamādhāya nisajja sattahaṃ,Saṅkappapuṇṇo’dhisamādhayo muniSammā samāpajji anekakoṭiyo;

()

พระมุนีผู้มีพระดำริเต็มเปี่ยม มีสมาธิอันยิ่ง ไม่เสด็จลุกขึ้นจากบัลลังก์นั้น ทรงประทับนั่งบนบัลลังก์ตลอด ๗ วัน ทรงเข้าสมาบัติหลายหลายโกฏิอย่างถูกต้อง

3.

๓.

Nā’yaṃ jahāte vijayāsanā’layaṃYaṃkiñcikiccaṃ karaṇiyamassahi,Saṃvijjate dānipi kāci devatāSaṅkābhighā’tābhivitakkayuṃ iti;

()

เทพเจ้าบางพวกเกิดความสงสัยและดำริว่า 'พระองค์นี้ยังไม่ทรงละความอาลัยในวิชัยบัลลังก์ กิจที่ควรทำอย่างอื่นของพระองค์ยังมีอยู่อีกหรือ'

4.

๔.

Tāsaṃ viditvāna vitakkamāsanāAbbhuṭṭhito so gaganaṅgaṇaṃ khaṇaṃ,Saṃdassayanto yamapāṭihāriyaṃNissaṃsayo saṃsayasallamuddharī;

()

พระองค์ทรงทราบความดำริของเทพเหล่านั้นแล้ว จึงเสด็จลุกจากบัลลังก์ขึ้นสู่ท้องฟ้าในทันที ทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์ ทรงถอนลูกศรคือความสงสัยของเทพเหล่านั้นออกไปอย่างสิ้นเชิง

5.

๕.

Nissāya pallaṅkamimaṃ mahīruhaṃSampattasambodhipado’smi cintiya,Oruyha pakallaṅkaṭhitappadesatoPubbuttarānañhi disāna mantarā;

()

ทรงดำริว่า 'เราได้บรรลุถึงสภาวะแห่งพระสัมโพธิญาณโดยอาศัยบัลลังก์และต้นไม้นี้' แล้วเสด็จลงจากที่ประทับบนบัลลังก์ไปยังทิศอีสาน (ระหว่างทิศตะวันออกกับทิศเหนือ)

6.

๖.

Sattāha mindivaracārulocana-Pañcappabhāsāranisecanena so,Samapūjayanto jayabodhimāsanaṃAṭṭhāsi lokekavilocano jino;

()

พระชินเจ้าผู้เป็นดวงตาเอกของโลก มีพระเนตรอันงดงามดุจดอกบัวขาบ ทรงยืนบูชาวิชัยบัลลังก์และโพธิพฤกษ์ด้วยการจ้องมองด้วยรัศมี ๕ ประการ ตลอด ๗ วัน

7.

๗.

Gantvā ṭhītaṭṭhānajayāsanantarāPubbāparassaṃ disi sattavāsaraṃ,NikkhittacakkaṅkitapādapaṅkajoSo caṅkamī nimmitaratanacaṅkame;

()

พระองค์ผู้มีพระบาทดุจดอกบัวอันประดับด้วยกงจักร เสด็จไปมาระหว่างที่ประทับยืนกับวิชัยบัลลังก์ ทรงจงกรมบนรัตนจงกรมที่เนรมิตขึ้นตลอด ๗ วัน

8.

๘.

So bodhito uttarapacchimantarāDevehi nānāratanehi nimmite,Sattāhamattaṃ maṇimandire muniSammābhidhammaṃ pavihāsi sammasaṃ;

()

พระมุนีประทับอยู่ในเรือนแก้วที่เหล่าเทพเนรมิตด้วยรัตนะนานาชนิด ทางทิศพายัพ (ตะวันตกเฉียงเหนือ) จากต้นมหาโพธิ์ ตลอด ๗ วัน ทรงพิจารณาพระอภิธรรมโดยชอบ

9.

๙.

Manthācale’nambunidhiṃ’va kesavoViññāṇakaṇḍādiṭasā catubbidhaṃ,Tasmiṃ nisinno muni dhammasaṅgaṇi-Mālolayī ñāṇabalena duddasaṃ;

()

พระมุนีประทับนั่งในเรือนแก้วนั้น ทรงกวนพระธรรมสังคณีอันเห็นได้ยากด้วยกำลังแห่งพระญาณ ดุจพระเกศวะทรงกวนมหาสมุทรด้วยภูเขามันธระ ทรงพิจารณาธรรมมีวิญญาณขันธ์เป็นต้น ๔ ประการ

10.

๑๐.

Vebhaṅgiyaṃ khandhavibhaṅgamādikaṃGambhīramaṭṭhārasadhā sudubbudhaṃ,So mārabhaṅgo’tha vibhaṅgasāgaraṃSaṃkhobhayī ñāṇayugantavāyunā;

()

จากนั้น พระองค์ผู้ทรงทำลายมารได้ทรงกวนมหาสมุทรคือคัมภีร์วิภังค์ อันมีขันธวิภังค์เป็นต้น ซึ่งลึกซึ้ง ๑๘ ประการและเข้าใจได้ยากยิ่ง ด้วยลมคือพระญาณอันเป็นดุจลมกัลปนาต (ลมสิ้นยุค)

11.

๑๑.

So dhātusuññattapajānano jinoNissattanijjivasabhāvadhātuyo,Vitthārayanto tadanantaraṃ varaṃNānānayaṃ dhātukathaṃ vavatthayī;

()

พระชินเจ้าผู้ทรงรู้แจ้งความว่างเปล่าแห่งธาตุ ทรงขยายความธาตุทั้งหลายที่มีสภาวะมิใช่สัตว์และไม่มีชีวิต จากนั้นจึงทรงกำหนดคัมภีร์ธาตุกถาอันประเสริฐซึ่งมีนัยต่างๆ

12.

๑๒.

Khandhādipaññattivasena chabbidhāPaññattiyo’ti suvibhattamātikaṃ,Paññāya sabbaññujino’tha puggala-Paññatti mālolayi aggapuggalo;

()

พระอัครบุคคลผู้เป็นพระชินเจ้าผู้ทรงรู้ทุกสิ่งด้วยปัญญา ได้ทรงกวนพระปุคคลบัญญัติ ซึ่งเป็นบัญญัติทั้งหลายที่แบ่งเป็นมาติกาไว้ดีแล้ว โดยบัญญัติมีขันธ์เป็นต้น ๖ อย่าง

13.

๑๓.

Vādībhasīho sakavādamaṇḍalaṃOruyha sammā paravādamaṇḍalaṃ,Suttāni saṅgayha sahassamaṭṭhadhāSaṃkhitta mādo mukhavādayuttikaṃ;

()

พระพุทธเจ้าผู้เป็นดุจราชสีห์แห่งนักโต้วาที เสด็จลงสู่มณฑลแห่งวาทะของตนและมณฑลแห่งวาทะของผู้อื่นโดยชอบ ทรงรวบรวมพระสูตร ๘,๐๐๐ (สูตร) แล้วทรงย่อไว้ในเบื้องต้นให้เป็นวาทะที่เหมาะสมแก่การท่องจำ

14.

๑๔.

Ñāṇena vitthāriyamāna mattanoKiñcāpya’nantāpariyanta muttamaṃ,Takkīhi nakkāvacaraṃ nakehiciNātho kathāvatthu mathā’bhisammasi;

()

แม้ว่าพระญาณของพระองค์จะแผ่ขยายออกไปเป็นอนันต์ ไม่มีที่สุด และประเสริฐยิ่ง ไม่เป็นวิสัยของนักตรรกะและใครๆ พระโลกนาถก็ได้ทรงพิจารณาพระกถาวัตถุ

15.

๑๕.

Yaṃ mūlakhandhādivasā dasabbidhaṃUddesaniddesapadā’nurūpato,Niṭṭhānato saṃsayato vibhāgiyaṃGambhīrañāṇena’tha sāgarūpamaṃ;

()

ซึ่งมี ๑๐ ประการ โดยอำนาจแห่งมูลขันธ์เป็นต้น ตามสมควรแก่บทอุทเทสและนิทเทส แบ่งออกเป็นส่วนที่เป็นนิฏฐานะ (ข้อยุติ) และสังสยะ (ข้อสงสัย) ด้วยพระญาณอันลึกซึ้งดุจมหาสมุทร

16.

๑๖.

Santaṃ paṇitaṃ nipuṇaṃ sududdasaṃGuḷhaṃ atakkāvacaraṃ acintiyaṃ,Nānānayaṃ taṃ yamakaṃ susaññamoDhammassaro sammasi nippadesato;

()

พระธรรมราชผู้ทรงสำรวมดีแล้ว ทรงพิจารณาพระยมกปกรณ์นั้น อันสงบ ประณีต ละเอียด เห็นได้ยากยิ่ง ลี้ลับ พ้นวิสัยแห่งตรรกะ ไม่ควรคิด มีนัยต่างๆ โดยไม่เหลือเศษ

17.

๑๗.

Nānānayu’ttuṅgataraṅganibbharaṃNeyyatthanītatthamaṇihi maṇḍitaṃ,Dhammantarāvaṭṭasataṃ athāparaṃSaddhammakhandhodakakhandhapūritaṃ;

()

เต็มเปี่ยมด้วยคลื่นอันสูงยิ่งคือนัยต่างๆ ประดับด้วยรัตนะคือเนยยัตถะและนีตัตถะ อีกทั้งมีกระแสน้ำวนแห่งธรรมภายในตั้งร้อย และเต็มเปี่ยมด้วยห้วงน้ำคือพระสัทธรรมขันธ์

18.

๑๘.

Satthā catubbisa timattapaccaya-Velaṃ paricchedavisālapaṭṭanaṃ,Gambhīrapaṭṭhāna mahaṇṇavaṃ kathaṃĀlolayaṃ sammasi ñāṇamerunā;

()

พระศาสดาทรงพิจารณาปัฏฐานมหาอรรณพอันลึกซึ้ง ซึ่งมีฝั่งคือปัจจัยประมาณ ๒๔ ประการ มีท่าเรืออันกว้างขวางคือปริเฉท (การกำหนด) ทรงกวน (มหาสมุทรนั้น) ด้วยพระญาณดุจภูเขาสิเนรุ

19.

๑๙.

Nissaṅgañāṇo muni hetupaccayoIccādinā’ropitamātikārahaṃ,Niddiṭṭhanidedasapadaṃ papañcita-Ñeyyaṃ catubbīsavidhaṃ sudubbudhaṃ;

()

พระมุนีผู้มีพระญาณอันไม่ติดขัด ทรงพิจารณาธรรมที่พึงรู้ ๒๔ ประการอันรู้ได้ยากยิ่ง ซึ่งเป็นมาติกาอันควรแก่การยกขึ้นแสดงด้วยบทว่า เหตุปัจจัย เป็นต้น มีบทนิทเทสที่แสดงไว้โดยพิสดาร

20.

๒๐.

Nissāya bāvīsavidhe tike tika-Paṭṭhāna mantogadhanāmarūpikeNissāya nissesake tathā duka-Paṭṭhāna mantogadhanāmarūpike ()

ทรงอาศัยติกะ ๒๒ ประการ อันมีนามและรูปหยั่งลงภายในติกปัฏฐาน และทรงอาศัยทุกะที่เหลือทั้งหมดอันมีนามและรูปหยั่งลงภายในทุกปัฏฐาน

21.

๒๑.

Bāvisamattā tikamātikā dukePakkhippa paṭṭhānavidaṃ dukantikaṃ,Bāvīsamattāya tike sataṃdukePakkhippa paṭṭhānamidaṃka tikaddukaṃ;

()

ทรงนำติกมาติกาประมาณ ๒๒ ประการ ใส่ลงในทุกะ เป็นทุกติกปัฏฐาน และทรงนำทุกะ ๑๐๐ ประการ ใส่ลงในติกะ ๒๒ ประการ เป็นติกทุกปัฏฐานนี้

22.

๒๒.

Katvā tikesve’va tike duvīsatiPaṭṭhāna mantogatike tikattikaṃ,Katvā dukesve’va tathā sataṃdukePaṭṭhāna mantāgetike dukaddukaṃ;

()

ทรงกระทำติกะ ๒๒ ประการในติกะทั้งหลายนั่นเอง ให้เป็นติกติกปัฏฐาน และทรงกระทำทุกะ ๑๐๐ ประการในทุกะทั้งหลาย ให้เป็นทุกทุกปัฏฐาน

23.

๒๓.

Iccānulome janayāni pakkhipaṃCha ppaccanīye’pi nayāni pakkhipaṃ,Evaṃ khipitvā anulomapaccani-Yecā’pi cha ppaccaniyā’nulomake;

()

ทรงใส่นัยทั้งหลายที่ยังให้เกิด (ความรู้) ลงในอนุโลม และทรงใส่นัยทั้งหลายลงในปัจจนียะ ๖ ประการด้วย ทรงใส่ลงในอนุโลมปัจจนียะ และปัจจนียานุโลม ๖ ประการอย่างนี้

24.

๒๔.

Gambhīrapaṭṭhānamahodadhiṃ itiSaṅkhobhayaṃ sammasi ñāṇamerunā,Taṃ sammasantassa savatthukaṃ chavi-Vaṇṇo pasanto’si pasīdi lohitaṃ;

()

พระองค์ทรงกวนปัฏฐานมหาสมุทรอันลึกซึ้งด้วยพระญาณดุจภูเขาสิเนรุ ทรงพิจารณาอยู่ด้วยประการฉะนี้ เมื่อทรงพิจารณาอยู่นั้น พระฉวีวรรณพร้อมด้วยหทัยวัตถุก็ผ่องใส แม้พระโลหิตก็ผ่องแผ้ว

25.

๒๕.

Tasmiṃkhaṇe cattajavaṇṇadhātuyoAṭṭhaṃsu ṭhānamhi asitihatthake,Aññatra’dhiṭṭhānabalaṃ sarīratoChabbaṇṇaraṃsī visarā’hiniccharuṃ;

()

ในขณะนั้น วรรณธาตุที่เกิดจากจิตก็ตั้งอยู่ในที่ประมาณ ๘๐ ศอก หมู่พระรัศมี ๖ ประการก็พวยพุ่งออกจากพระวรกาย นอกจากด้วยกำลังแห่งอธิษฐาน

26.

๒๖.

Sevālakālindinadi’ndirāpati-Nilambari’ndivaravaṇṇasantibhā,Kesa’kkhimassūhika viniggatā bhusaṃNīlappabhā’sesadisā alaṅkaruṃ;

()

พระรัศมีสีขาบ (สีน้ำเงินเข้ม) มีสีเช่นเดียวกับสาหร่าย แม่น้ำยมุนา พระนารายณ์ เมฆสีคล้ำ และดอกอุบลขาบ พวยพุ่งออกจากพระเกศา พระเนตร และพระมัสสุอย่างแรง ประดับประดาทิศทั้งหลายโดยไม่เหลือ

27.

๒๗.

Tāsaṃ vasā’ sesadisāvilāsinīĀsuṃ yathā pārutanīlakambalā,Tā cakkavāḷāti papūrayantiyoDhāviṃsu nilopalacuṇṇasannibhā;

()

ด้วยอำนาจแห่งพระรัศมีเหล่านั้น ทิศทั้งหลายที่งดงามก็เป็นดุจถูกคลุมด้วยผ้ากัมพลสีขาบ พระรัศมีเหล่านั้นมีสีดุจผงนิลมณี แผ่ไปเต็มตลอดจักรวาล

28.

๒๘.

Nissesalokaṃ haritālakuṅkuma-Cuṇṇehi sovaṇṇarasehi missakaṃ,Ālepayantīviya pītaraṃsiyoYā niggatā kañcanasannibhattacā;

()

พระรัศมีสีเหลืองที่พวยพุ่งออกจากพระฉวีวรรณอันมีสีดุจทองคำ แผ่ไปดุจจะฉาบทาโลกทั้งสิ้นด้วยผงหรดาลและผงขมิ้นผสมด้วยน้ำทองคำ

29.

๒๙.

Tāsaṃ vasenā’si siṇerupabbata-Rājā vilino’va mahaṇṇave jalaṃ,Saṃkappitā’va’ṭṭha disāgajā’bhavuṃNiddhantacāmīkarakappanādinā;

()

ด้วยอำนาจแห่งพระรัศมีเหล่านั้น พระสิเนรุบรรพตราชก็เป็นดุจละลายลงเป็นน้ำในมหาสมุทร ช้างประจำทิศทั้ง ๘ ก็เป็นดุจถูกประดับด้วยเครื่องประดับทองคำที่หลอมดีแล้ว

30.

๓๐.

Lākhārasānaṃ parisecanaṃ viyaNindūracuṇṇo’kiraṇaṃ’va yādisi,SañjhāpabhārattasurattaraṃsiyoNikkhamma dhāviṃsu samaṃsalohitā;

()

พระรัศมีสีแดงเข้มดุจการรดด้วยน้ำครั่ง ดุจการโปรยผงชาด และดุจแสงแห่งสนธยา พวยพุ่งออกจากพระมังสะและพระโลหิตแผ่ไป

31.

๓๑.

Tāsaṃ vasenā’khilabhūmikāminīĀsī nimuggāriva uttaraṇṇave,Ambhojarāgehi sunimmitāni’vaSabbāni dabbānya’bhavuṃ jagattaye;

()

ด้วยอำนาจแห่งพระรัศมีเหล่านั้น นางกุมารีคือแผ่นดินทั้งสิ้นก็เป็นดุจจมลงในมหาสมุทรอันประเสริฐ วัตถุทั้งปวงในโลกทั้งสามก็เป็นดุจถูกสร้างขึ้นด้วยแก้วปัทมราช

32.

๓๒.

Yākundasogandhikacandacandikā-Kappūrakhīrodadhivīcipaṇḍarā,Aṭṭhīhi dāṭhāhī vitassaṭā bhusaṃOdātaraṃsī dhavalīkaruṃ disā;

()

พระรัศมีสีขาวมีสีขาวดุจดอกมะลิ ดอกโกมุท แสงจันทร์ การบูร และระลอกคลื่นในเกษียรสมุทร พวยพุ่งออกจากพระอัฐิและพระเขี้ยวทั้งหลาย แผ่ไปอย่างแรงทำให้ทิศทั้งหลายขาวโพลน

33.

๓๓.

Tāsaṃ vasenā’si yathā mahīvadhuOdātavatthehi nivatthapārutā,Tā khīradhārāparisekabandhurāDhāviṃsu buddhassa yasonibhāpabhā;

()

ด้วยอำนาจแห่งพระรัศมีเหล่านั้น นางวธูคือแผ่นดินก็เป็นดุจผู้นุ่งและห่มด้วยผ้าขาว พระรัศมีอันเปรียบด้วยพระยศของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น แผ่ไปงดงามดุจการรดด้วยสายน้ำนม

34.

๓๔.

Sabbādisāyo’khilalokadhātuyoMañjiṭṭhapaṅkehi vilepayanti’ca,Nikkhamma mañjiṭṭhapabhā tatotatoDhāviṃsu sañcuṇṇapavāḷasantibhā ()

พระรัศมีสีหงสบาท (สีแดงอ่อน) มีสีดุจประการังที่บดละเอียด พวยพุ่งออกจากที่นั้นๆ แผ่ไปดุจจะฉาบทาทิศทั้งปวงและโลกธาตุทั้งสิ้นด้วยน้ำฝาง

35.

๓๕.

Nīlādidhātussarasehi pañcahiVaṇṇehi pupphehi maṇīhisattahi,Sampūrayantī’va pabhā pabhassarāNikkhamma lokaṃ sakalaṃ alaṅkaruṃ;

()

พระรัศมีอันผ่องใสพวยพุ่งออกไปประดับโลกทั้งสิ้น ดุจจะยังโลกให้เต็มด้วยสี ๕ ประการมีสีขาบเป็นต้น ด้วยดอกไม้ และด้วยรัตนะ ๗ ประการ

36.

๓๖.

Tā raṃsiyo byāpiya mediniṃ mahī-Sandhārakaṃ vāri matho samīraṇaṃ,Heṭṭhā’jaṭākāsatalaṃ tathūpariGaṇhiṃsu lokaṃ tiriyaṃ nirāvadhiṃ;

()

พระรัศมีเหล่านั้นแผ่ไปทั่วแผ่นดิน น้ำที่รองรับแผ่นดิน และลม ตลอดถึงอากาศเบื้องล่างและเบื้องบน ครอบคลุมโลกในแนวขวางโดยไม่มีขอบเขต

37.

๓๗.

Devaddumu’yyānavimānabhusaṇa-Canda’kkatārānikarā’marā tato,Saṇṭhānamattehi vijāniyā’bhavuṃTā niggatā ajjatanā’pi dhāvare;

()

แต่นั้นมา ต้นไม้ทิพย์ อุทยาน วิมาน เครื่องประดับ พระจันทร์ พระอาทิตย์ หมู่ดาว และเหล่าเทวดา ก็เป็นสิ่งที่รู้ได้เพียงสัณฐานเท่านั้น พระรัศมีเหล่านั้นพวยพุ่งออกไปและยังคงแผ่ไปแม้ในทุกวันนี้

38.

๓๘.

Tamhā’bhīgantvā ghananīlasākhinoNigrodhasākhissa’japālasaññino,Mūle nisajjā’dhisukhaṃ vimuttijaṃSatthā’nubhonto pavihāsi sattahaṃ;

()

พระศาสดาเสด็จจากที่นั้นไปประทับนั่ง ณ โคนต้นไทรชื่ออชปาลนิโครธ อันมีกิ่งก้านหนาทึบสีเขียวเข้ม ทรงเสวยวิมุตติสุขประทับอยู่ตลอด ๗ วัน

39.

๓๙.

Oruyha tasmiṃsamaye vimānatoDānādayo pāramiyo bhavābhavaṃ,Dhāvaṃ asādhāraṇañāṇasiddhiyāEso’va nā’haṃ abhisaṅkhariṃ iti;

()

ในเวลานั้น พระองค์เสด็จลงจากวิมาน (เรือนแก้ว) ทรงรำพึงถึงบารมีทั้งหลายมีทานเป็นต้นที่ทรงบำเพ็ญมาในภพน้อยภพใหญ่ ด้วยความสำเร็จแห่งพระญาณอันไม่สาธารณะว่า 'เรานี้แหละได้บำเพ็ญ (บารมีเหล่านี้) มาแล้ว'

40.

๔๐.

Otārapekho navipassa ettakaṃKālaṃ kalaṅkaṃ akalaṅkarūpino,Sokā’kulo acchi chamāya soḷasa-Lekhā vilekhaṃ kalimā avammukho;

()

พระยามารผู้ลามก เมื่อแสวงหาช่องทาง (ประทุษร้าย) พระองค์ผู้มีรูปอันหามลทินมิได้ตลอดกาลเพียงนี้แต่ไม่เห็นมลทินเลย จึงนั่งก้มหน้าเป็นทุกข์ ขีดเส้น ๑๖ เส้นลงบนพื้นดิน

41.

๔๑.

Kasmā napaññāyati’dāni nopitāOlokayanti kva gato’ti dukkhitaṃ,Sokena lekhā likhamāna mañjaseDisvā nisinnaṃ pitaraṃ sudummukhaṃ;

()

ธิดามารทั้งหลายเห็นบิดาผู้มีหน้าเศร้าหมองยิ่งนัก นั่งขีดเส้นอยู่บนทางใหญ่ด้วยความโศกเศร้า จึงถามว่า 'ทำไมบัดนี้บิดาจึงไม่ปรากฏ พวกเรามองหาอยู่ว่าบิดาผู้เป็นทุกข์หายไปไหน'

42.

๔๒.

Tatro pagantvā vasavattidhītaroPucchiṃsu taṇhā aratī ragā lahuṃ,Kiṃ tāta kiṃ tāta kimettha jhāyasiKo te paro kena parājito tuvaṃ;

()

ธิดามารทั้งสาม คือ ตัณหา อรดี และราคา ได้เข้าไปหาในที่นั้นแล้วรีบถามว่า 'พ่อจ๋า พ่อจ๋า พ่อกำลังเพ่งพินิจอะไรอยู่ที่นี่ ใครเป็นศัตรูของพ่อ พ่อแพ้ใครมา'

43.

๔๓.

Suddhodanassā’vanipassa orasoPatvā’hisambodhipadaṃka mukhe masiṃ,Makkhesi me chinditamārabandhanoTasmā’nusocāmi kathesi pāpimā;

()

มารผู้มีบาปได้กล่าวว่า 'พระโอรสของพระเจ้าสุทโธทนะผู้เป็นพระราชา ได้บรรลุทางแห่งพระสัมโพธิญาณแล้ว ได้ทาหมึกที่หน้าของข้า ตัดบ่วงแห่งมารของข้าเสียแล้ว เพราะฉะนั้น ข้าจึงเศร้าโศกอยู่'

44.

๔๔.

Ānīya taṃ mattagajaṃ’va mārajiṃRāgādipāsehi mayaṃ subandhiya,Dassāma vo passatha tāta no balaṃMāsoci mājhāyi’ti dhītaro’bravuṃ;

()

ธิดามารทั้งหลายกล่าวว่า 'พวกเราจะนำพระผู้พิชิตมารนั้นมาให้ได้ ดุจช้างตกมัน แล้วผูกมัดด้วยบ่วงมีราคะเป็นต้นให้แน่นหนา พวกเราจะแสดงให้พ่อเห็นกำลังของพวกเรา พ่ออย่าเศร้าโศกเลย อย่ากังวลไปเลย'

45.

๔๕.

Siṅgārasaṅgāmadharā’vatārinīBhubhaṅgabāṇāsanamattadhārinī,Āropitā’pāṅgasarā’pya’nissarāKāmārimārārisaravyadāraṇe;

()

ธิดามารเหล่านั้นผู้ลงสู่สนามรบแห่งความรัก ผู้ทรงคันศรคือคิ้วที่โก่งโค้ง ผู้พาดศรคือหางตา แต่ก็ไม่สามารถแทงทะลุเป้าหมายคือพระผู้เป็นศัตรูแห่งกามและศัตรูแห่งมารได้

46.

๔๖.

SevālanīlāmalakuntalākulāBālindulekhe’valalāṭamaṇḍalāNiluppalakkhī calahemakuṇḍalā-Laṅkārakaṇṇā’likalāpabhā’lakā ()

นางมีผมดำขลับและสะอาดดุจสาหร่าย มีหน้าผากงามดุจเสี้ยวพระจันทร์อ่อน มีดวงตาดุจดอกอุบลเขียว มีตุ้มหูทองคำแกว่งไกวประดับหู มีปอยผมงามดุจหมู่ภมร

47.

๔๗.

Vāṇilatāvellitaphullamālatī-Dantāvalī pallavapāṭalādharā,Kandappakīḷālayahemakāhaḷa-Saṅkāsanāsā kamalāmalānanā;

()

มีฟันเรียงงามดุจดอกมะลิที่บานสะพรั่งบนเถาวัลย์ มีริมฝีปากแดงดุจใบไม้อ่อน มีจมูกงามดุจแตรทองคำอันเป็นที่เล่นของกามเทพ มีใบหน้าผุดผ่องดุจดอกบัว

48.

๔๘.

Vijjullatā cārubhujā calācala-Līlāvalambatthanahaṃsamaṇḍalā,CāmīkarāliṅgavilāsakandharāLāvaṇṇa vallidalakomalaṅgulī;

()

มีแขนงามดุจสายฟ้าแลบ มีทรวงอกงามดุจฝูงหงส์ที่เคลื่อนไหวอย่างมีลีลา มีคองามดุจทองคำที่น่าสวมกอด มีนิ้วมือนุ่มนวลดุจกลีบแห่งเถาวัลย์ที่งดงาม

49.

๔๙.

NimmekhalālinavilaggabhāginīKīḷānadīkulavisālasoṇinī,Kandappadappānaladhūmakajjala-Romāvalivellitanābhimaṇḍala;

()

มีเอวคอดกิ่วประดับด้วยสายคาดเอว มีสะโพกผายงามดุจฝั่งแม่น้ำที่น่ารื่นรมย์ มีขนอ่อนเรียงรายดุจควันและเขม่าไฟแห่งความกำหนัดของกามเทพที่ล้อมรอบสะดือ

50.

๕๐.

Pīnorujaṅghā kalikānakhāvalīTā’naṅakgaraṅgaṅajahāriviggahā,Māraṅganā yatra niraṅgaṇo jinoTatrā’gamuṃ rāgasurāmadā’turā;

()

มีต้นขาและปลีแข้งอวบอิ่ม มีเล็บงามดุจดอกไม้ตูม มีรูปร่างงามจับใจดุจเวทีของกามเทพ นางมารเหล่านั้นผู้มัวเมาในสุราคือราคะ ได้มายังที่ซึ่งพระชินเจ้าผู้ปราศจากกิเลสประทับอยู่

51.

๕๑.

Aṅgīrasassā’nanasoṇṇadappaṇeTā sundarī bimbitalocanindirā,Kandappakīḷākalahaṃ vidhātaveKāloyamiccāhu tuvaṃ yadicchasi;

()

นางงามเหล่านั้นมีดวงตาที่สะท้อนอยู่ในกระจกทองคำคือพระพักตร์ของพระอังคีรส ได้กล่าวว่า 'นี่เป็นเวลาอันสมควรที่จะเล่นสนุกกับกามเทพ หากท่านปรารถนา'

52.

๕๒.

Vyāpāritā te paricārikā mayaṃEtthāgatā homa manobhunā’dhunā,Vattambujānaṃ paricumbane ayaṃKālonu bhogotama kiṃnayicchasi;

()

'พวกข้าพเจ้าเป็นบริจาริกาของท่าน ถูกกามเทพส่งมาที่นี่ในบัดนี้ นี่เป็นเวลาที่จะจุมพิตดอกบัวคือพระพักตร์ ท่านผู้ประเสริฐในการเสวยสุข ไฉนท่านจึงไม่ปรารถนาเล่า'

53.

๕๓.

Bho puṇṇakumbhe’va tavo’ramandireUddhaggalomu’ssitanīlaketane,Kāmāhisekussavamaṅgalāya noSajjethi’me pīnapayodhare nakiṃ;

()

'โอ้ ท่านผู้เจริญ ทรวงอกอันอวบอิ่มดุจหม้อน้ำที่เต็มเปี่ยม มีขนอ่อนชี้ขึ้นดุจธงสีน้ำเงินที่ยกขึ้น ไฉนท่านจึงไม่จัดแจงทรวงอกเหล่านี้เพื่อมงคลในพิธีอภิเษกแห่งกามของพวกเราเล่า'

54.

๕๔.

Vattambuje no adharaṃ’subandhureNettālimālā nahivumbare tava,Amhesuyevā’bhipatanti bhomuniKandappabāṇā karuṇā kuhiṃ tavaṃ ()

'ริมฝีปากล่างอันงดงามในดอกบัวคือใบหน้าของเรา และหมู่ภมรคือดวงตาของเรา มิได้ตกลงในท้องฟ้าของท่านเลย โอ้พระมุนี ศรของกามเทพพุ่งตรงมาที่พวกเราเท่านั้น ความกรุณาของท่านอยู่ที่ไหนเล่า'

55.

๕๕.

Tvaṃ yobbano sāmi mayañca yobbanīKālo vasatto vipinaṃ manoramaṃ’Mandānilo vāyati kiṃ cirāyateTuyhaṃ anaṅgo’va niraṅgaṇo’si kiṃ;

()

'ท่านยังหนุ่มแน่น ข้าพเจ้าก็ยังสาว ฤดูใบไม้ผลิเป็นเวลาที่ป่าไม้น่ารื่นรมย์ ลมพัดโชยมาเอื่อยๆ ไฉนท่านจึงชักช้าอยู่เล่า ท่านเป็นผู้ไร้กิเลสดุจกามเทพผู้ไร้รูปร่างหรืออย่างไร'

56.

๕๖.

Dibbāni vatthābharaṇāni’māni’piLajjāya saddhiṃka sithilibhavanti no’Amhesvanaṅgena samaṃ anaṅgaṇaṃDaḷahatta māyāti manaṃ tava’bbhutaṃ;

()

'แม้เครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับทิพย์เหล่านี้ก็หลุดลุ่ยลงพร้อมกับความละอายของพวกเรา แต่ใจอันน่าอัศจรรย์ของท่านกลับมั่นคงยิ่งนัก ไม่หวั่นไหวต่อกามเทพผู้ไร้รูปร่างเลย'

57.

๕๗.

Iccānigammaṃ hadayaṅgamaṃ giraṃVatvāna dibbena sarena mañjunā,Kāmāturānanti pumānamāsayāUccāvacā cintiyamāradhītaro;

()

ธิดามารเหล่านั้นผู้เร่าร้อนด้วยกาม ได้กล่าวถ้อยคำอันจับใจด้วยเสียงทิพย์อันไพเราะเช่นนี้แล้ว จึงคิดถึงความชอบใจของบุรุษทั้งหลายที่มีประการต่างๆ

58.

๕๘.

Kaññāvilāsādivasena viggaheNimmāya paccekasataṃ padassiya,Pāde mayaṃ bho paricārayāma teVatvā tamārādhayituṃ parakkamuṃ;

()

พวกนางได้เนรมิตกายเป็นหญิงสาวร้อยคนในอิริยาบถต่างๆ แล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกข้าพเจ้าจะปรนนิบัติแทบเท้าของท่าน' แล้วพยายามที่จะอ้อนวอนพระองค์

59.

๕๙.

Gāthā imā dhammapade mahāmuniSaṅgāyi tāsaṃ tamanaṅgabhaṅgīnaṃ,Vatvā nasakkoma mayaṃ pakalobhituṃTā rittahatthā pitaraṃ upāgamuṃ;

()

พระมุนีผู้ยิ่งใหญ่ได้ทรงสวดพระคาถาเหล่านี้ในธรรมบทแก่พวกนางผู้มีกิริยาอันยั่วยวนเหล่านั้น (พวกนาง) กล่าวว่า 'พวกเราไม่สามารถล่อลวงพระองค์ได้' แล้วจึงกลับไปหาบิดาด้วยมือเปล่า

60.

๖๐.

Gantvā tato so mucalindasaññinoRukkhassa mūle mucalindabhogino,Bhogāvaligandhakuṭiṃka samappitoSattāhamajjhāvasi jhānamuttamaṃ;

()

จากนั้น พระองค์เสด็จไปประทับนั่ง ณ โคนต้นไม้ชื่อมุจลินท์ ทรงเข้าถึงฌานอันสูงสุดตลอดเจ็ดวัน โดยมีพญานาคชื่อมุจลินท์แผ่พังพานเป็นที่กำบังดุจกุฏิหอม

61.

๖๑.

Mulamhi rājāyatanassa sākhinoPallaṅka mādhāya nisajja sattahaṃ,Tamhābhi’gantvā bhavabandhanacchidoSatthā valañjesi vimuttijaṃ sukhaṃ;

()

พระศาสดาผู้ทรงตัดบ่วงแห่งภพ ได้ประทับนั่งบนบัลลังก์ ณ โคนต้นราชายตนะตลอดเจ็ดวัน จากนั้นเสด็จออกจากที่นั่น ทรงเสวยวิมุตติสุข

62.

๖๒.

Satthā evakaṃ vasanto parahitatirato sattasattāhamattaṃYaṃkiñcāhārakiccaṃ dhuvaparihariyaṃ kiccamuccāvacampi;

Nākāsi jhānamaggapphakhalasukhamakhilaṃ samphusanto vibhāsiPādāsi dantapoṇodaka magada’bhayaṃ tassa devanamindo;

()

พระศาสดาผู้ทรงยินดีในการบำเพ็ญประโยชน์แก่ผู้อื่น ได้ประทับอยู่เช่นนั้นตลอดเจ็ดสัปดาห์ ไม่ทรงกระทำกิจอาหารและกิจอื่นๆ ที่ต้องทำเป็นประจำเลย ทรงเปล่งรัศมีด้วยการสัมผัสวิมุตติสุขอันเกิดจากมรรคและผลแห่งฌานทั้งหมด ท้าวสักกะจอมเทพได้ถวายไม้สีฟัน น้ำ และสมออภัยแก่พระองค์

Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santikenidāne bhagavato sattasattāhavitikkamappavatti paridīpo paṇṇarasamo saggo.

จบสัคคะที่ ๑๕ ว่าด้วยเรื่องการล่วงไปแห่งเจ็ดสัปดาห์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ในสันติเกนิทานะ แห่งชินวงศ์ทีปะ อันเป็นที่มาแห่งความสุขในใจของกวีทั้งปวง ซึ่งพระยติชื่อเมธานันทะรจนาไว้

1.

๑.

Mūle rājāyatanaviṭapacchāyāmano (hārini)Vikkhāletvā bhagavati mukhaṃ tasmiṃ nisinne sati,Vāṇijjatthaṃ nija janapadā dve bhātikāka vāṇijāGacchantā majjhimajanapadaṃ taṃṭhāna majjhotaruṃ;

()

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงล้างพระพักตร์แล้วประทับนั่ง ณ โคนต้นราชายตนะอันมีร่มเงากิ่งก้านน่ารื่นรมย์ พ่อค้าสองพี่น้องจากบ้านเกิดของตน ผู้กำลังเดินทางไปยังมัชฌิมชนบทเพื่อค้าขาย ได้มาถึงสถานที่นั้น

2.

๒.

Buddhaṃ disvā nirupamasiriṃ saddhāya sañcoditāSampādetvā madhurivamadhuṃ manthaṃ madhūpiṇḍikaṃ,Bhante tumhe anubhavatha no bhikkhaṃ paṭiggaṇhiyaEvaṃ vatvātadubhayajanā aṭṭhaṃsu baddhañjalī;

()

เมื่อเห็นพระพุทธเจ้าผู้มีสิริอันหาที่เปรียบมิได้ พวกเขาก็ถูกศรัทธากระตุ้น จึงจัดเตรียมสัตตุผงและสัตตุก้อนอันหวานหอม แล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์ทรงรับบิณฑบาตของพวกข้าพระองค์เถิด' แล้วยืนประนมมืออยู่

3.

๓.

Sabbe buddhā nahi karatalambhojesu gaṇhanti khoSaṅkappettassi’ti bhagavatokismiṃ paṭicchāmahaṃ,Cittācāraṃ sumariya silāpatte pamāṇupagePādāsuṃ sampati catumahārājā kuverādayo;

()

พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ทรงรับด้วยฝ่าพระหัตถ์อันดุจดอกบัว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริว่า 'เราจะรับด้วยอะไรดี' ทรงระลึกถึงพุทธจริยาแล้ว ท้าวมหาราชทั้งสี่มีท้าวเวสสุวรรณเป็นต้น ได้ถวายบาตรศิลาขนาดพอดี

4.

๔.

Ekaṃ katvā samuti caturo patte adhiṭṭhāya teBhutvā’hāraṃ bhuvananayano bhuttānumodaṃ kari,Buddhaṃ dhammaṃ saraṇamagamuṃ te tenuho’vāṇijāJātā loke sakalapaṭhamaṃ dvevāciko’ pāsakā;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นดวงตาของโลก ทรงอธิษฐานบาตรทั้งสี่ให้รวมเป็นหนึ่งเดียว แล้วเสวยพระกระยาหาร ทรงกระทำอนุโมทนา พ่อค้าทั้งสองนั้นได้ถึงพระพุทธและพระธรรมเป็นสรณะ จึงเป็นอุบาสกผู้กล่าววาจาสองคำคู่แรกในโลก

5.

๕.

Tesaṃ dvinnaṃ suparihariyaṃ dethā’ti saṃyācataṃJālaṅkā’laṅkatakaratalo rupindirā mandire,Sīsaṃ nilopalamaṇighaṭīlīlāvilāsaṃ phusaṃSevāli’ndīvaradalasiriṃ so kesamuṭṭhiṃ adā;

()

เมื่อพ่อค้าทั้งสองทูลขอสิ่งที่จะพึงปรนนิบัติ (เป็นที่ระลึก) พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีฝ่าพระหัตถ์ประดับด้วยลายตาข่าย ทรงลูบพระเศียรอันงามดุจมณีสีนิล ทรงประทานพระเกศาธาตุหนึ่งกำมืออันมีสิริดุจกลีบดอกอุบลเขียวให้

6.

๖.

Patvā tesaṃ janapadamubho pakkhippa tā dhātuyoJīvantasmiṃ bhagavati mahāthūpaṃ patiṭṭhāpayuṃ,Vimhāpento vanasuragaṇaṃ yatrā’japālābhidhoNigrodho’si tahimupagamī muṭṭhāya tamhā jino;

()

เมื่อไปถึงบ้านเกิดของตน พ่อค้าทั้งสองได้บรรจุพระธาตุเหล่านั้นแล้วสร้างมหาเจดีย์ขึ้นในขณะที่พระผู้มีพระภาคเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ พระชินเจ้าเสด็จลุกขึ้นจากที่นั้น แล้วเสด็จไปยังต้นไทรชื่ออชปาลนิโครธ ซึ่งเป็นที่อัศจรรย์แก่เหล่าเทวดาในป่า

7.

๗.

Svā’yaṃ dhammo sayamadhigato dubbodhanoduddasoIccevaṃ so samabhivivinaṃ dhammassa gambhīrataṃ,Appo’ssukko’bhavi bhagavato cittaṃ viditvā mahā-Brahmā’gantvā sayamadhigataṃ desetumāyācī taṃ;

()

"ธรรมนี้ที่เราได้ตรัสรู้เอง เป็นสิ่งที่เข้าใจยากและเห็นได้ยาก" พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพิจารณาความลึกซึ้งของธรรมเช่นนี้แล้ว ทรงมีพระทัยน้อมไปในความไม่ขวนขวาย ท้าวสหัมบดีพรหมทรงทราบพระดำริของพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงเสด็จมาทูลอาราธนาให้ทรงแสดงธรรมที่พระองค์ได้ตรัสรู้เอง

8.

๘.

Gaṇhitvā so bhuvanasaraṇo ajjhosanaṃ brahmunoDeseyyaṃ kho paṭhamamasamaṃ dhammaṃ imaṃ duddasaṃ,Kassā’hanti sumariya vasī āḷārakocuddakoAbbhaññātuṃ vata paṭibalātesaṃ cutiṃ addasaṃ ()

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นที่พึ่งของโลก ทรงรับอาราธนาของท้าวพรหมแล้ว ทรงดำริว่า "เราจะแสดงธรรมอันหาที่เปรียบมิได้และเห็นได้ยากนี้แก่ใครก่อนดี" ทรงระลึกถึงอาฬารดาบสและอุทกดาบสผู้มีวสี ทรงเห็นการจุติของท่านทั้งสอง [แต่ทรงทราบว่า] ท่านทั้งสองเป็นผู้สามารถจะรู้แจ้งธรรมได้

9.

๙.

Āvajjento munikatavidū te pañcavagge bhavāBhikkhu dhamme kataparicayā kutrā’dhunā vijjare,Bārānasyaṃ itisipatane ñatvāna āsāḷhiyāMāse pañcaddasiya masamo bārāṇasiṃ pāvisi;

()

พระมุนีผู้ทรงรู้แจ้ง ทรงพิจารณาว่า "ภิกษุปัญจวัคคีย์ผู้ได้เคยซักซ้อมในธรรม บัดนี้อยู่ที่ไหน" ทรงทราบว่าอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้เมืองพาราณสี ในวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้หาที่เปรียบมิได้ จึงเสด็จเข้าสู่เมืองพาราณสี

10.

๑๐.

Āgacchantaṃ samuni upakaṃ ājīvakaṃ antarā-Magge disvā gamanasamaye buddhattanaṃ attano,Ācikkhitvā vimati matarī saññāya taṃ dūratoNibbinditvā katika makaruṃ vaggā samaggā vasī;

()

ระหว่างทาง พระมุนีทรงเห็นอุปกาชีวกผู้กำลังเดินทาง ทรงบอกความเป็นพระพุทธเจ้าของพระองค์แก่เขาเพื่อขจัดความสงสัย ส่วนพวกปัญจวัคคีย์ผู้มีวสี เมื่อเห็นพระองค์แต่ไกล ก็ได้ทำกติกากันไว้ว่าจะไม่ต้อนรับ

11.

๑๑.

Ñatvā tesaṃ manasi vikatiṃ odissakaṃ samphariMettaṃ cittaṃ narahari tato phuṭṭhāsamānā vasī,Nāthaṃ natvā dasanakhasamodhāna’jalīhā’gataṃPaccuggantvā tahimahiharuṃ papphoṭhayitvā’sanaṃ;

()

พระนรสิงห์ทรงทราบความแปรปรวนในใจของพวกปัญจวัคคีย์ จึงทรงแผ่เมตตาจิตไปให้โดยเฉพาะเจาะจง เมื่อพวกปัญจวัคคีย์ผู้มีวสีเหล่านั้นถูกเมตตาจิตนั้นแผ่ไปถึง ก็พากันลุกขึ้นต้อนรับพระนาถเจ้าผู้เสด็จมาถึงแล้ว ทรงประนมมืออัญชลีจรดเล็บทั้งสิบ แล้วช่วยกันปัดกวาดอาสนะถวาย

12.

๑๒.

Mākho tumhe pariharathamaṃ eyā’vusotyā’dināSaññāpetvā samuni samaṇe sabbaññutaṃ attano,Koṭīha’ṭṭhārasahi navuto brahmehi cā’laṅkariBārāṇasyaṃ pani’sipatane paññattabuddhāsanaṃ;

()

พระมุนีทรงทำให้สมณะเหล่านั้นเข้าใจถึงความเป็นพระสัพพัญญูของพระองค์ โดยตรัสว่า "พวกเธออย่าเรียกเราด้วยคำว่า อาวุโส เลย" เป็นต้น แล้วทรงประทับนั่งบนพุทธอาสน์ที่จัดเตรียมไว้ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตเมืองพาราณสี ซึ่งมีพรหม ๑๘ โกฏิ ๙ หมื่นองค์มาแวดล้อมประดับประดา

13.

๑๓.

Saṃvattetvā parahitakaro so dhammacakkaṃ jinoKoṇḍaññākhyassamaṇapamukhe koṭīnamaṭṭhārasa,Brahmāno te paṭhamakaphale sammā patiṭṭhāpayiKampitthā’yaṃka vasumativadhū suttāvasāne bhusaṃ;

()

พระชินเจ้าผู้ทรงบำเพ็ญประโยชน์แก่ผู้อื่น ทรงประกาศพระธรรมจักร ทรงยังพรหม ๑๘ โกฏิ มีพระโกณฑัญญะเป็นประธาน ให้ตั้งมั่นในปฐมผลโดยชอบ เมื่อจบพระสูตรนี้ แผ่นดินก็ไหวอย่างแรง

14.

๑๔.

Vappatthero dutiyadivase’ tye’vaṃ dinānukkamaṃSotāpannā taditaravasī ātappamanvāya te,Sabbetherā bhaṇitasamaye vitthāritassuññateSuttattasmiṃ vigatadarathā āsuṃ pahiṇāsvā;

()

พระวัปปเถระในวันที่สอง และท่านที่เหลือตามลำดับวัน ได้บรรลุเป็นพระโสดาบันเพราะความเพียร พระเถระทั้งหมดเหล่านั้น เมื่อพระสูตรที่ขยายความเรื่องอนัตตาจบลง ก็ปราศจากความเร่าร้อน ได้เป็นพระขีณาสพ

15.

๑๕.

Nibbinditvā nikhilavisaye nikkhanta māvāsatoDisvā satthā yasakulasutaṃ pakkosayitvāna taṃ,Tāyaṃ ratyaṃ paṭhamakaphalaṃ ratyāvasāne dinePabbājesi uparimakhilaṃ maggapphalaṃ pāpayaṃ;

()

พระยสกุลบุตรเบื่อหน่ายในกามคุณทั้งปวง ออกจากเรือนแล้ว พระศาสดาทรงเห็นเขาจึงทรงเรียกมา ในคืนนั้นเขาได้บรรลุปฐมผล และในเวลาสว่างของวันนั้น ทรงให้เขาบรรลุมรรคผลเบื้องสูงทั้งหมดแล้วจึงทรงให้บวช

16.

๑๖.

Pabbājetvā yasakulasutassambhattamitte janeSampāpesi adhikacaturo paññāsa maggapphalaṃ,Evaṃ khīṇāsavavasigaṇe jāte’kasaṭṭhyā bhuviVassāna’nte pahiṇi muni te bhikkhu disācārikaṃ;

()

หลังจากทรงให้มิตรสหายของพระยสกุลบุตรบวชแล้ว ทรงให้บรรลุมรรคผลเพิ่มอีก ๕๔ ท่าน เมื่อมีหมู่พระขีณาสพผู้มีวสีเกิดขึ้น ๖๑ รูปในโลกแล้ว ในที่สุดแห่งพรรษา พระมุนีทรงส่งพระภิกษุเหล่านั้นไปจาริกเพื่อประกาศศาสนา

17.

๑๗.

Gacchanto so haririva mahāvīro’ruvelaṃ sayaṃDisvā kappāsikavanaghaṭe tiṃsappamāṇe jane,Pabbājesi katavinayanā te bhaddavaggeyyakāBhikkhūmaggapphalarasamudā anvācaruṃ cārikaṃ;

()

พระมหาวีระนั้นเสด็จไปสู่อุรุเวลาด้วยพระองค์เองดุจราชสีห์ ทรงเห็นชนประมาณ ๓๐ ท่านในป่ากัปปาสิกวัน ทรงให้บวชและทรงฝึกฝนท่านภัททวัคคีย์เหล่านั้น พระภิกษุเหล่านั้นผู้เอิบอิ่มด้วยรสแห่งมรรคผลก็ได้จาริกไป

18.

๑๘.

Netā jetā vijaṭitajaṭo patto’ruvelaṃ tatoSaṃdassetvā vimatiharaṇaṃ so pāṭihīraṃ varaṃ,Pabbājetvā jaṭilapavare tebhātike’nekadhāChindāpetvā vinayamakā antobahiddhajaṭaṃ;

()

พระผู้นำผู้ทรงชนะ ทรงแก้ชฎา (กิเลส) ได้แล้ว เสด็จถึงอุรุเวลา ทรงแสดงปาฏิหาริย์อันประเสริฐเพื่อขจัดความสงสัย ทรงให้ชฎิลสามพี่น้องผู้ประเสริฐบวช ทรงให้ตัดชฎาภายนอกและทรงฝึกฝนชฎาภายใน

19.

๑๙.

Pabbājetvā pacurajaṭile katve’tare nijjaṭeSaddhiṃ tehī dasasatamahākhīṇāsavehā’samo,Nicchārento disidisi bhusaṃ chabbaṇṇaraṃsiṃka subhaṃRañño vācaṃ sumariya puraṃ rājaggahaṃ pāvisi;

()

หลังจากทรงให้ชฎิลจำนวนมากบวชและสละเพศชฎิลแล้ว พระองค์ผู้หาที่เปรียบมิได้ พร้อมด้วยพระขีณาสพผู้ยิ่งใหญ่ ๑,๐๐๐ รูป ทรงเปล่งพระฉัพพรรณรังสีอันงดงามไปทั่วทุกทิศ ทรงระลึกถึงคำปฏิญญาของพระราชาแล้วเสด็จเข้าสู่เมืองราชคฤห์

20.

๒๐.

Tatrā’sante vasati sugate laṭṭhibbanuyyānageVuttantaṃ taṃ savaṇasubhagaṃ uyyānapāloditaṃ,Sutvā baddhañjalisarasije pādāsane pūjayīBhunātho bārasahi nahutehā’gamma so māgadho ()

เมื่อพระสุคตประทับอยู่ที่ลัฏฐิวันอุทยานนั้น พระราชาแห่งมคธได้สดับเรื่องราวอันเป็นมงคลหูจากนายอุทยาน จึงเสด็จมาพร้อมด้วยบริวาร ๑๒ นหุต (๑๒๐,๐๐๐ คน) ทรงบูชาพระบาทด้วยอัญชลีอันประเสริฐดุจดอกบัว

21.

๒๑.

Bhetvā diṭṭhiṃ ciraparicitaṃ te kassapādī vasīDisvā rājā bhagavati tadā dhammaṃcarante tahiṃ,Nikkaṅkho so sumadhurataraṃ pitvāna dhammāmataṃSaddhiṃ ekādasahi nahutehā’dophalaṃ pāpuṇi;

()

พระกัสสปะเป็นต้นผู้มีวสีได้ละทิฏฐิที่คุ้นเคยมานานแล้ว เมื่อพระราชาทรงเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมอยู่ ณ ที่นั้น ทรงหมดความสงสัย ทรงดื่มอมตธรรมอันรสเลิศ พร้อมด้วยบริวาร ๑๑ นหุต (๑๑๐,๐๐๐ คน) ได้บรรลุผลเบื้องต่ำ

22.

๒๒.

Laddhassāso darathavigamā hutvā mahopāsakoSvemebhikkhaṃ kasugatapamukho saṅghādhivāsessatu,Āyācitvā namiya caraṇadvandāravindadvayaṃPaccuṭṭhāyā’gami sapariso so bimbisārābhidho;

()

พระราชาพระนามว่าพิมพิสารนั้น ทรงเบาพระทัย ปราศจากความเร่าร้อน ทรงเป็นมหาอุบาสก ทรงอาราธนาว่า "ขอพระสงฆ์มีพระสุคตเป็นประธานจงรับภัตตาหารของข้าพระองค์ในวันพรุ่งนี้" ทรงน้อมไหว้พระบาททั้งสองดุจดอกบัวแล้วเสด็จกลับพร้อมบริวาร

23.

๒๓.

Pāto rājaggahanagarato koṭīnamaṭṭhārasaDaṭṭhuṃ buddhaṃ nirupamasiriṃ laṭṭhīvane nāgarā,Rāsibhūtā dutiyadivase ekassa bhikkhussa’piSambādhattā nahipavisanokāso’si dighañjase;

()

ในตอนเช้า ชาวเมืองราชคฤห์ ๑๘ โกฏิ มุ่งหน้าไปลัฏฐิวันเพื่อเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้มีสิริหาที่เปรียบมิได้ ในวันที่สองนั้นผู้คนหนาแน่นมากจนไม่มีที่ว่างแม้แต่พระภิกษุรูปเดียวจะเดินเข้าไปในทางยาวได้

24.

๒๔.

Āvajjetvākimanabhimataṃ sakko nisinnāsanaṃUṇhākāraṃ janayi’ti tadā hutvā navo māṇavo,Maggo’tiṇṇo abhavi purato gāthāhi vatthuttayaṃSaṃvaṇṇetto bhavatu bhagavā māchintabhatto iti;

()

ท้าวสักกะทรงดำริว่า "มีสิ่งใดไม่เป็นที่สำราญหนอ" ทรงทราบว่าที่ประทับร้อนจึงทรงแปลงเป็นมาณพหนุ่ม ปรากฏกายอยู่ข้างหน้า ทรงพรรณนาคุณพระรัตนตรัยด้วยคาถา และทูลว่า "ขอพระผู้มีพระภาคอย่าได้กังวลเรื่องภัตตาหารเลย"

25.

๒๕.

Dānaṃ datvā sugatapamukhassaṅghassa rājaggahaṃSampattassā’vanipatipuraṃ aññatravatthuttayā,Bhante sohaṃ kathamihavase velāya’velāyapiĀkaṅkheyyaṃ tvadupagamituṃ iccevamārocayī;

()

หลังจากถวายทานแก่พระสงฆ์มีพระสุคตเป็นประธานในเมืองราชคฤห์แล้ว พระราชาผู้ทรงเห็นพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่งอื่นนอกจากนี้ไม่มี ได้กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ปรารถนาจะเข้าเฝ้าพระองค์ในที่นี้ไม่ว่าเวลาใด จะทำอย่างไรดี"

26.

๒๖.

Sandacchāyaṃ vijanapavanaṃ yaṃ veḷudāyavhayaṃUyyānaṃ me jitasuravanaṃ taṃ nātidurantike,Sampūjento jinakaratale jālāvanaddhe hari-Bhiṅkārenā’hariyaka salilaṃ pātesi taṃ patthivo;

()

"อุทยานชื่อเวฬุวันของข้าพระองค์นี้ มีร่มเงาดี เป็นป่าสงัด ชนะสวนนันทวันของเทวดา อยู่ไม่ไกลนัก" พระราชาทรงบูชาที่ฝ่าพระหัตถ์ของพระชินเจ้าอันมีลายตาข่าย ทรงหลั่งน้ำทักษิโณทกด้วยพระเต้าทอง

27.

๒๗.

Lokālokācalataṭakaṭī viñjhāṭavīlocanāGaṅakgāpāṅakgā danakasikharibāhā tikuṭatthanā,Ugghosentī jaladhivasanā puññānumodantivaSādhū’tyā’yaṃ vasumativadhū saṅkampi tasmiṃkhaṇe;

()

แผ่นดินนี้มีภูเขาโลกาวโลกะเป็นบั้นเอว มีป่าวิชฌะเป็นดวงตา มีแม่น้ำคงคาเป็นหางตา มีภูเขาทันตกะเป็นแขน มีภูเขาไตรกูฏเป็นหน้าอก มีมหาสมุทรเป็นเครื่องนุ่งห่ม ได้ไหวสะเทือนในขณะนั้น ดุจเปล่งเสียงสาธุการอนุโมทนาบุญ

28.

๒๘.

Āramaṃ taṃ parama ruciraṃ satthā paṭiggaṇhiyaDhammaṃ vatvā’gami parivuto bhikkhūhi vuṭṭhā’sanā,Tasmiṃ kāle paramamamataṃ ye daḷhamittā ubhoTaṃ taṃ gāmaṃ nigamanagaraṃ anvesamānā’caruṃ;

()

พระศาสดาทรงรับอารามอันงดงามยิ่งนั้นแล้ว ทรงแสดงธรรมแล้วเสด็จลุกจากอาสนะแวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุ ในกาลนั้น สหายรักทั้งสองผู้ปรารถนาอมตธรรมอันสูงสุด ได้จาริกแสวงหาไปตามหมู่บ้าน นิคม และเมืองต่างๆ

29.

๒๙.

Āhiṇḍantaṃ tahimanugharaṃ piṇḍāya tesva’ssaji-Ttheraṃ disvā samitadamitaṃ vippo’patissā’bhidho,Laddho’kāso padamanuvajaṃka sutvādvi gāthāpadaṃSotāpanno’ bhavi vijaṭayaṃ saṃyojanāhaṃ tayaṃ;

()

พราหมณ์ชื่ออุปติสสะ เห็นพระอัสสชิเถระผู้สงบระงับ ผู้ฝึกตนดีแล้ว เที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับบ้านในที่นั้น ได้โอกาสแล้วจึงเดินตามไป ได้ฟังธรรมเพียงกึ่งคาถา ก็ได้บรรลุเป็นพระโสดาบัน ถอนสังโยชน์ 3 ประการได้

30.

๓๐.

Gāthaṃ sutvā amatamadhuraṃ taṃ sāriputto’ditaṃMoggallāno kaapanuditathāsaṃyojanānaṃ tayaṃ,Pabbajjitvā tadubhaya janā netvā paribbājakePatvārāmaṃ amataparamā satthāramārādhayuṃ;

()

พระโมคคัลลานะได้ฟังคาถาอันไพเราะดุจอมฤตที่พระสารีบุตรกล่าวนั้นแล้ว ก็กำจัดสังโยชน์ 3 ประการได้เช่นกัน ชนทั้งสองนั้นบวชแล้ว นำเหล่าปริพาชกไปยังอาราม ผู้มีอมตธรรมเป็นเบื้องหน้า ได้เข้าเฝ้าพระศาสดาให้ทรงยินดี

31.

๓๑.

Sattāhene’va’dhigami mahābhute pariggaṇhiyaMoggallāno vasi taditaraṃ maggattayaṃ tapphalaṃ,Māsassa’ddhaṃ katavīriyavā suttaṃ parasso’ditaṃSutvā dhammaṃ adhigami vasī taṃ dhammasenāpatī;

()

พระโมคคัลลานะผู้มีวสี กำหนดมหาภูตรูปทั้งหลายแล้ว ได้บรรลุมรรค 3 และผล 3 ที่เหลือ ภายใน 7 วันเท่านั้น ส่วนพระธรรมเสนาบดี (พระสารีบุตร) ผู้มีวสีนั้น มีความเพียร ได้ฟังธรรมในพระสูตรที่พระศาสดาตรัสแก่ผู้อื่นแล้ว ได้บรรลุธรรมในกึ่งเดือน

32.

๓๒.

Dhammassāmī karahaci ubho te sāvakānaṃ mamaṃAggaṃ bhaddaṃ yugamiti ime pabyākarotto munī,Aggaṭṭhāne purimacaritaṃ ñatvā patiṭṭhāpayīSampinento sakalaparisaṃ cando’va kundāṭaviṃ;

()

พระมุนีผู้เป็นเจ้าของธรรม ทรงพยากรณ์ว่า "สาวกทั้งสองนี้เป็นคู่แห่งสาวกผู้เลิศและผู้เจริญของตถาคต" ทรงทราบบุรพจริยาแล้ว ทรงตั้งไว้ในตำแหน่งอัครสาวก ทรงยังบริษัททั้งปวงให้ยินดี ดุจพระจันทร์ยังป่าดอกมะลิให้บานฉะนั้น

33.

๓๓.

Sutvā suddhodananarapati putto mamaṃ sampatiBuddho hutvā padahiya ciraṃ nissāya rājaggahaṃ,Uttārento sakalajanataṃ saṃsārakantāratoSaṃvattetto vasati sivadaṃ saddhammacakkaṃiti;

()

พระเจ้าสุทโธทนะทรงสดับว่า "บัดนี้ พระโอรสของข้าพเจ้าทรงบำเพ็ญเพียรมานานจนได้เป็นพระพุทธเจ้าแล้ว ทรงอาศัยกรุงราชคฤห์ประทับอยู่ ทรงช่วยหมู่สัตว์ทั้งปวงให้ข้ามพ้นจากกันดารคือสังสารวัฏ ทรงยังพระสัทธรรมจักรอันประทานความสงบสุขให้เป็นไปอยู่"

34.

๓๔.

Jiṇṇovuddho pariṇatavayappatto’ hamasmyā dhunāJīvantoyevahi mamasutaṃ icchāmi daṭṭhuṃ bhaṇe,Evaṃvatvā’dhikadasasataṃ ekaṃ amaccaṃ tahiṃUyyojesi nayanavisayaṃka puttaṃ karohīti me;

()

พระราชาทรงดำริว่า "บัดนี้ เราแก่ชราล่วงเข้าสู่วัยปัจฉิมแล้ว เราปรารถนาจะเห็นบุตรของเราในขณะที่ยังมีชีวิตอยู่" ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว จึงทรงส่งอำมาตย์ผู้หนึ่งพร้อมด้วยบริวารมากกว่าพันคนไปยังที่นั้น ด้วยพระดำรัสว่า "ท่านจงทำให้บุตรของเรามาปรากฏแก่สายตาของเราเถิด"

35.

๓๕.

Gantvā’macco catuparisatiṃ dhammaṃ bhaṇantaṃjinaṃDisvā baddhañjali sapariso tatre’kamantaṃ ṭhito,Sutvādhammaṃ paramamadhuraṃ patvā’ggamaggapphalaṃPabbajjitvā hadayakamalaṃ kasaṅkocayī rājino;

()

อำมาตย์นั้นไปแล้ว เห็นพระชินเจ้าผู้ทรงแสดงธรรมท่ามกลางบริษัท 4 จึงประนมมือยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งพร้อมด้วยบริวาร ได้ฟังธรรมอันไพเราะยิ่งแล้ว บรรลุอริยมรรคผลอันสูงสุด บวชแล้ว (ไม่กลับมาแจ้งข่าว) ทำดอกบัวคือพระหทัยของพระราชาให้เหี่ยวแห้งลง

36.

๓๖.

Aṭṭhakkhattuṃ puna saparise pāhesi rājāpareAṭṭhā’macce tathariva gatā’maccā napaccā’gatā,Pabbajjitvā adhigataphalā tecā’pi raññomanaṃNā’rādhesuṃ sunisitadhiyā sañchintasaṃyojanā;

()

พระราชาทรงส่งอำมาตย์อื่นอีก 8 ท่านพร้อมด้วยบริวารไปอีก 8 ครั้ง แม้อำมาตย์เหล่านั้นไปแล้วก็ไม่กลับมาเช่นกัน อำมาตย์เหล่านั้นบวชแล้ว บรรลุผลแล้ว มีปัญญาอันคมกล้า ตัดสังโยชน์ได้แล้ว ก็มิได้ยังพระทัยของพระราชาให้ยินดี

37.

๓๗.

Dujjāno me maraṇasamayo jiṇṇo’smi tātā’dhunāTasmā puttaṃ nayanavisayaṃ kātuṃ samattho’sikiṃ,Evaṃ vatvā kapuna saparisaṃ sokāphadāyiṃ tahiṃDinnokāsaṃ pahiṇi sacivaṃ pabbajjituṃ bhubhujo;

()

พระราชาตรัสว่า "ลูกเอ๋ย บัดนี้เราแก่แล้ว เวลาตายของเราก็ยากจะรู้ได้ เพราะฉะนั้น ท่านจะสามารถทำให้บุตรของเรามาปรากฏแก่สายตาเราได้หรือไม่" ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว พระราชาจึงทรงส่งอำมาตย์ (กาฬุทายี) ผู้ช่วยขจัดความโศกเศร้าพร้อมด้วยบริวารไปยังที่นั้น โดยทรงอนุญาตให้บวชได้

38.

๓๘.

Patvā’rāmaṃ parivutajano saccaddaseno’ditaṃSutvā’macco thiramati catussaccā’nupubbikathaṃ,Pabbajjitvā hatabhavabhayo hutvāna khīṇāsavoAggaṭṭhānaṃ paṭilabhi kulappāsādikānaṃ idha;

()

อำมาตย์นั้นพร้อมด้วยบริวารไปถึงอารามแล้ว ได้ฟังอนุปุพพิกถาและอริยสัจ 4 ที่พระผู้ทรงเห็นสัจธรรมตรัสแล้ว มีปัญญาอันมั่นคง บวชแล้ว สิ้นความกลัวในภพ เป็นพระขีณาสพ ได้รับตำแหน่งเอตทัคคะในบรรดาผู้ยังตระกูลให้เลื่อมใสในพระศาสนานี้

39.

๓๙.

Bārāṇasyaṃ kesipatanato pattassa rājaggahaṃSambuddhassā’dhikadinakatī pañcevamāsā’ bhavuṃ,Hemantā’tusamayavigamā sante vasante maṇi-Bhusākārā upavanavadhū cūtaṅkurā’ laṅkaruṃ;

()

นับตั้งแต่พระสัมพุทธเจ้าเสด็จจากป่าอิสิปตนมฤคทายวันในกรุงพาราณสีมาถึงกรุงราชคฤห์ ได้ล่วงไปแล้วประมาณ 5 เดือน เมื่อฤดูหนาวผ่านพ้นไป ฤดูใบไม้ผลิมาถึง ยอดมะม่วงอ่อนทั้งหลายก็ประดับประดาป่าประดุจหญิงสาวผู้ทรงเครื่องประดับอัญมณี

40.

๔๐.

Kālaṃ ñatvā kapilanagaraṃ kālaññuno satthunoGantuṃ kālo’yamiti adhunā so kāludāyi vasī,Saṃvaṇṇento gamanasamayaṃ kātuṃ alaṃ saṅgahaṃÑātinantī sumadhurasaro gāthābhigāyī puthu;

()

พระกาฬุทายีเถระผู้มีวสี ทราบกาลแล้วว่า "บัดนี้เป็นเวลาที่พระศาสดาผู้ทรงรู้กาลจะเสด็จไปยังกรุงกบิลพัสดุ์" เพื่อจะทรงสงเคราะห์พระประยูรญาติ จึงได้ขับร้องคาถาต่างๆ ด้วยเสียงอันไพเราะยิ่ง พรรณนาถึงเวลาที่เหมาะสมแก่การเสด็จ

41.

๔๑.

Mandaṃmandaṃ surabhipavano sito’dhunā vāyatiPupphākiṇṇā vipinaviṭapī mattālimālākulā,Gaṅgāvāpī vimalasalīlā samphullakañjuppalāSāyaṃka pāto ahani vivaṭā sabbādisā pākaṭā;

()

บัดนี้ สายลมอันหอมเย็นพัดมาเอื่อยๆ กิ่งไม้ในป่าสะพรั่งด้วยดอกไม้ เกลื่อนกล่นด้วยหมู่ภมรที่กำลังมัวเมา สระน้ำและแม่น้ำมีน้ำใสสะอาด มีดอกบัวและอุบลบานสะพรั่ง ทิศทั้งปวงปรากฏชัดเจนแจ่มใสทั้งในเวลาเช้าและเย็น

42.

๔๒.

Bhante magge navadalasikhā jālo’jjalā mañjarī-Bhasmacchannā bhamaravisaraddhumandhakārā bhusaṃ,Jhāpennā’pe’tarahi virahī samphullacūtāṭavi-Dāvaggī te lavamapi manotāpāya vattanti kiṃ;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ช่อดอกไม้ที่รุ่งเรืองดุจเปลวไฟ มีใบอ่อนเป็นยอดรุ่งโรจน์ตามรายทาง ถูกละอองเกสรปกคลุมดุจเถ้าถ่าน มืดมิดด้วยหมู่ภมรดุจกลุ่มควัน ไฟป่าคือป่ามะม่วงที่บานสะพรั่งเหล่านี้ แม้จะเผาผลาญใจของผู้พลัดพรากจากคนรัก แต่จะอาจทำให้พระทัยของพระองค์เร่าร้อนแม้เพียงนิดได้หรือ

43.

๔๓.

Kāmandhānaṃ bhadayamadhunā socāpayattā bhusaṃSākhacchinnā vigalitadalā magge asokaddumā,Aññatrā’pī vanacaravadhū pādappahārā’turaṃTatvante te karakisalayassobhaṃka virūḷhaṅkurā;

()

บัดนี้ ต้นอโศกตามรายทางที่กิ่งก้านหักและใบหลุดร่วง ยิ่งทำให้ใจของคนผู้มืดบอดด้วยกามเศร้าโศกยิ่งนัก แม้ในที่อื่น หน่ออ่อนที่งอกงามดุจนิ้วมืออันนุ่มนวลของหญิงชาวป่าเหล่านั้น ก็ดูราวกับจะบอบช้ำจากการถูกกระทบด้วยเท้า

44.

๔๔.

Pitvā cutaddūmaphalarasaṃ sammattapuṅkokilāSaṃkujante sarasamadhuraṃ vetāḷikā’va’ñjase,Seṇībhutā janapadavadhū te pādapīṭhe muniSampūjetuṃ navasarasije hiyyo’vinante dhunā;

()

เหล่านกกาเหว่าตัวผู้ที่มัวเมาจากการดื่มรสน้ำหวานจากดอกมะม่วง ต่างพากันส่งเสียงร้องอันไพเราะหวานซึ้งดุจนักขับร้องตามรายทาง ข้าแต่พระมุนี บัดนี้เหล่าหญิงชาวชนบทพากันมาเป็นแถวเพื่อนำดอกบัวบานใหม่ๆ มาบูชาที่แท่นพระบาทของพระองค์

45.

๔๕.

Āmulaggā dalitaviṭapi pupphañjalihakā’dhunāĀgacchantaṃ tvamahimahituṃ saṃdissare’vo’natā,Vātoddhutā bhamaramukharā kiñjakkhapuñjā’ñjaseĀtatvante tavaparimukhe sovaṇṇasaṅkhassiriṃ;

()

บัดนี้ ต้นไม้ที่แตกกิ่งก้านสาขาตั้งแต่โคนถึงยอด ต่างน้อมกิ่งลงราวกับประคองอัญชลีด้วยดอกไม้เพื่อบูชาพระองค์ผู้เสด็จมา หมู่เกสรดอกไม้ที่ถูกลมพัดปลิวไปตามทาง มีเสียงภมรเซ็งแซ่ ปรากฏเบื้องพระพักตร์ของพระองค์ดุจความงามแห่งผงทองคำ

46.

๔๖.

Bhante antokalalasalilāvāsena kālaṃ ciraṃAmbhojānaṃ mukulavikatī siteti’vā’kuñcitā,Esantī’ve’tarahi saraṇaṃ te pādabhaddāsaneUggacchante pajahiya manotāpaṃ vasantātapaṃ;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่าดอกบัวที่ตูมและหุบลงดุจถูกความเย็นเพราะแช่อยู่ในน้ำที่ขุ่นมัวมานาน บัดนี้เมื่อพระองค์เสด็จมาถึง ต่างก็ละทิ้งความเร่าร้อนใจและไอแดดในฤดูใบไม้ผลิเสีย แล้วแสวงหาที่พึ่งที่แท่นพระบาทอันประเสริฐของพระองค์

47.

๔๗.

Pātheyya’mbhoruhakuvalayā’laṅkāratuṇḍā kalaṃSaṅkujantī pavanapadaviṃ uḍḍīyamānā’dhunā,Haṃsasseṇika sirasi vajato te bhuyate kiṅkiṇi-Ghosākiṇṇaṃ kusumavikaticchannaṃ vitānaṃ yathā;

()

บัดนี้ ฝูงหงส์ที่คาบดอกบัวและดอกอุบลเป็นเสบียงไว้ในจะงอยปาก ต่างพากันบินไปในอากาศพลางส่งเสียงร้องอันไพเราะ เมื่อพระองค์เสด็จไป ฝูงหงส์ที่บินอยู่เหนือพระเศียรนั้นดูประดุจเพดานที่ดาดด้วยดอกไม้บานและกึกก้องด้วยเสียงกระดิ่ง

48.

๔๘.

Sampūjenti ratanakanakālaṅkārabhārañjalīMaggo’tiṇṇā vanasuravadhū te lājavuṭṭhīhi’va,Kiñjakkhehi caraṇayugalaṃ kamandātilandolitāVallī bhiṅgāvalikisalayā’laṅkārasākhāvalī;

()

เหล่าเทพธิดาแห่งไพรพฤกษ์พากันลงมายังทางเสด็จ ประคองอัญชลีอันเต็มด้วยเครื่องประดับแก้วและทอง บูชาพระบาททั้งสองของพระองค์ด้วยเกสรดอกไม้ดุจห่าฝนแห่งข้าวตอก เถาวัลย์ที่มีกิ่งก้านอ่อนประดับด้วยหมู่ภมรต่างพากันไหวเอนอย่างอ่อนช้อย

49.

๔๙.

Sammārūḷho pavanaturagaṃ kāmākaro mañjari-Tuṇiresū madhukarasare sandhānayanto’dhunā,CampeyyādīkusumakalikāsannāhasambhāsuroNaṭṭho loko bahujanamanosaṅakgāma mogāhati;

()

พญามารผู้สร้างกามเทพ ขึ้นขี่ม้าลม บัดนี้กำลังน้าวศรคือหมู่ภมรเข้ากับแล่งคือช่อดอกไม้ รุ่งเรืองด้วยเกราะคือดอกจำปาและดอกไม้อื่นๆ กำลังก้าวลงสู่สงครามแห่งใจของหมู่ชนผู้ตกอยู่ในอำนาจโลก

50.

๕๐.

Yasmā suddhodananarapabhu ādiccavaṃsaddhajoJiṇṇo vuddho mamihapahiṇi tvaṃ daṭṭhukāmo pitā,Tasmā bhante kapilanagaraṃ veneyyasattākaraṃKantvā rañño hadayamakulaṃ bodhetu sokākulaṃ;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะพระเจ้าสุทโธทนะผู้เป็นใหญ่ในหมู่นรชน ผู้เป็นธงชัยแห่งอาทิตยวงศ์ ทรงชราภาพแล้ว พระบิดาผู้ปรารถนาจะเห็นพระองค์ได้ทรงส่งข้าพระองค์มา ณ ที่นี้ เพราะเหตุนั้น ขอพระองค์โปรดเสด็จไปยังกรุงกบิลพัสดุ์อันเป็นบ่อเกิดแห่งเหล่าเวไนยสัตว์ เพื่อยังดอกบัวคือพระหทัยของพระราชาผู้ถูกความโศกครอบงำให้เบิกบานเถิด

51.

๕๑.

Sādhu’dāyi savisayamahaṃ patvā narādhissaraṃUttāreyyaṃ pitaramitare bandhū’pi dukkhaṇṇavā,Evaṃvatvā radanakira ṇālaṅkārabimbādharoDhammassāmiparivutavasīrājaggahānikkhami;

()

“ดีละ อุทายี เราไปถึงแคว้นของตนแล้ว จะช่วยพระบิดาผู้เป็นใหญ่แห่งนรชนและหมู่ญาติอื่นๆ ให้ข้ามพ้นจากห้วงแห่งทุกข์” พระธรรมสามีผู้มีพระโอษฐ์แดงดุจผลตำลึงประดับด้วยรัศมีแห่งพระทนต์ ตรัสอย่างนี้แล้ว แวดล้อมด้วยพระขีณาสพผู้สำรวมแล้ว ได้เสด็จออกจากกรุงราชคฤห์

52.

๕๒.

Patvā rañño uparibhavanaṃ sokāludāyi’ddhiyāBhuttā’hāro tadupagamanaṃ atvāha mārocayaṃ,Sambuddhatthaṃ pituru’pahaṭaṃ bhikkhaṃka pakaṭiggaṇhiyaAssāsento vajati nabhasā sokākulaṃtaṃ kulaṃ;

()

พระกาฬุทายีนั้นไปถึงปราสาทชั้นบนของพระราชาด้วยฤทธิ์ ฉันภัตตาหารแล้ว ได้ทูลบอกการเสด็จมาของพระศาสดานั้น รับบิณฑบาตที่พระบิดานำมาถวายเพื่อพระสัมพุทธเจ้า ปลอบโยนพระประยูรญาติที่เศร้าโศกเหล่านั้นแล้ว เหาะไปในอากาศ

53.

๕๓.

Taṃ bhuñjanto divasadivase so yojanaṃ yojanaṃSaṅkhepento paramakaruṇārāmāya sañcodito,Netvā khīṇāsavayativare vīsaṃ sahassaṃ jinoLakkhīvāsaṃ kapilanagaraṃ māsehidvīho’tari;

()

พระชินเจ้าเสวยบิณฑบาตนั้นวันแล้ววันเล่า ทรงย่อระยะทางไปวันละโยชน์ๆ ทรงถูกเร่งเร้าด้วยความยินดีในพระมหากรุณา ทรงนำพระขีณาสพผู้ประเสริฐสองหมื่นรูป เสด็จถึงกรุงกบิลพัสดุ์อันเป็นที่ประทับแห่งสิริในเวลาสองเดือน

54.

๕๔.

Nānuppatte bhagavati puraṃ no ñātiseṭṭhaṃ kuhiṃPassissāmā’tya’jahitamanokotuhaḷā sākiyā,Ārāmoyanaṃ vijanapavano nigrodhasakkassa taṃ-Sāruppoti tahimabhinave senāsane māpayuṃ;

()

เมื่อพระผู้มีพระภาคยังไม่เสด็จถึงพระนคร พวกเจ้าศากยะผู้มีความสงสัยในใจไม่คลายว่า “เราจะเห็นพระประยูรญาติผู้ประเสริฐของเราได้ที่ไหน” เห็นว่าสวนป่าอันสงัดของนิโครธศากยะนี้เหมาะสม จึงได้สร้างเสนาสนะใหม่ขึ้นในที่นั้น

55.

๕๕.

Paccuggantvā surabhikusumākiṇṇañjaliha’ñjaseĀgacchantaṃ sumahakiya jinaṃ rājiddhiyā’laṅkate,Ketuggāhe daharadahare katvā kumāre pureRājā’maccā paramaruciraṃ ārāma motārayuṃ;

()

พระราชาและเหล่าอำมาตย์ได้ออกไปต้อนรับพระชินเจ้าผู้ยิ่งใหญ่ผู้เสด็จมาตามทางที่ประดับด้วยฤทธิ์แห่งพระราชา ทรงประนมมือที่เต็มไปด้วยดอกไม้หอม ทรงให้กุมารหนุ่มๆ ถือธงนำหน้า แล้วนำเสด็จเข้าสู่พระอารามอันงดงามยิ่ง

56.

๕๖.

Pallaṅkeno’dayagirisire cando’va tārāvutoNānākhiṇāsavaparivuto paññattabuddhāsane,Āsino’yaṃ manakumuduniṃ sakyānamunniddayaṃNissoko so muni parihari sokandhakāraṃ pitu;

()

พระมุนีผู้ปราศจากความเศร้าโศกนั้น ประทับนั่งขัดสมาธิบนพุทธอาสน์ที่จัดถวาย แวดล้อมด้วยพระขีณาสพทั้งหลาย ดุจพระจันทร์แวดล้อมด้วยหมู่ดาวบนยอดเขาอุทัย ทรงทำให้ดอกกุมุทคือใจของพวกเจ้าศากยะเบิกบาน และทรงขจัดความมืดคือความเศร้าโศกของพระบิดา

57.

๕๗.

Siddhattho’yaṃ paramadaharo amhehi vuddhā mayaṃJāmātā’yaṃbhavati tanujo nattānujo no iti,Mānatthaddhā daharadahare sakyā kumāre’bravuṃTumhegantvā paṇamatha jinaṃ vo piṭṭhitāhomै no;

()

พวกเจ้าศากยะผู้แข็งกระด้างด้วยมานะกล่าวกับกุมารหนุ่มๆ ว่า “เจ้าชายสิทธัตถะนี้ยังหนุ่มนัก ส่วนพวกเราแก่กว่า ท่านผู้นี้เป็นทั้งลูกเขย เป็นลูก เป็นหลาน และเป็นน้องของเรา พวกเจ้าจงไปไหว้พระชินเจ้าเถิด ส่วนพวกเราจะอยู่ข้างหลังพวกเจ้า”

58.

๕๘.

Āvajjetvā sakalaparisaṃ ñatvā tadajjhāsayaṃMānummattā vibhavamadirāmattā ime khattiyā,Muddhābaddhañjalikisalayā yasmā navandanti maṃVandāpetuṃ alamiti tato jhānaṃ samāpajjiya;

()

ทรงพิจารณาดูบริษัททั้งปวง ทรงทราบอัธยาศัยของพวกเขาว่า “กษัตริย์เหล่านี้มัวเมาด้วยมานะ มัวเมาด้วยน้ำเมาคือสมบัติ เพราะเหตุที่พวกเขาไม่ไหว้เราด้วยการประนมมือดุจดอกไม้ตูมไว้เหนือเศียรเกล้า เราควรจะทำให้พวกเขาไหว้” จากนั้นจึงทรงเข้าฌาน

59.

๕๙.

Pattā’bhiñño nijapadarajoraṃsihi sañcumbiteTesaṃ cūḷāmaṇigirisire sambuddhasuro lasaṃ,Saṃdassento yamakamasamaṃ mānandhakāraṃ haraṃBodhāpesi vadanakamale gaṇḍambamūle yathā;

()

พระสัมพุทธเจ้าผู้รุ่งเรืองดุจพระอาทิตย์ ทรงบรรลุอภิญญา ทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์อันหาที่เปรียบมิได้บนยอดแห่งจุฬามณี (ศีรษะ) ของกษัตริย์เหล่านั้นซึ่งถูกจุมพิตด้วยรัศมีแห่งละอองพระบาทของพระองค์ ทรงขจัดความมืดคือมานะ และทรงทำให้ดอกบัวคือพระพักตร์เบิกบาน เหมือนอย่างที่โคนต้นมะม่วงของนายคัณฑะ

60.

๖๐.

Disvā suddhodananaravaro taṃ pāṭihīraṃ varaṃPādambhoje paṇami sirasā ānandabhāronato,Cakkaṅkālaṅkatapadarajo samphuṭṭhamuddhāñjaliRājaññānaṃ kamalakalikāsaṇḍassiriṃ vyākaruṃ;

()

พระเจ้าสุทโธทนะผู้ประเสริฐทรงเห็นปาฏิหาริย์อันประเสริฐนั้นแล้ว ทรงน้อมลงด้วยความปีติอย่างยิ่ง ทรงกราบลงด้วยเศียรเกล้าที่พระบาทดุจดอกบัว ละอองพระบาทที่ประดับด้วยรอยกงจักรได้สัมผัสกับอัญชลีที่ประนมเหนือเศียรเกล้า ทรงประกาศความงามแห่งหมู่ดอกบัวคือเหล่ากษัตริย์ให้ปรากฏ

61.

๖๑.

Sañjhāmeghāvaliparivuto suroriva’tthācalaṃKhamhā bhaddāsanamavatarī sovaṇṇavaṇṇo jino,Subabhujiñche nayanabarihī keḷāyanaṃ pokkhara-Vassaṃ vassi nijanakharuciṃ tesaṃ samāje sati;

()

พระชินเจ้าผู้มีพระฉวีวรรณดุจทอง แวดล้อมด้วยหมู่เมฆยามเย็น ดุจพระอาทิตย์อัสดง เสด็จลงจากอากาศสู่พุทธอาสน์ ทรงยังฝนโบกขรพรรษให้ตกเพื่อความรื่นรมย์แก่หมู่ชนผู้มีนัยน์ตาดุจหางนกยูง และเมื่อมีหมู่ชนเหล่านั้นอยู่พร้อมหน้า ทรงเปล่งรัศมีจากพระนขาของพระองค์

62.

๖๒.

Sutvā vuttaṃ purimacaritaṃ vessantarākhyaṃ tatoPakkantānaṃ phusiya sirasā tappādacūḷāmaṇiṃ,Bhante bhikkhaṃ sugatapamukho saṅghodhivāsetu noIcce’kopi paṭhamadivase nākāsi ajjhesanaṃ;

()

หลังจากได้ฟังพระจริยาในปางก่อนที่ชื่อว่าเวสสันดรแล้ว เหล่ากษัตริย์ผู้ไหว้พระบาทของพระองค์ด้วยเศียรเกล้าแล้วหลีกไป ในวันแรกนั้นไม่มีใครแม้แต่คนเดียวที่ทูลอาราธนาว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระสงฆ์มีพระสุคตเป็นประมุขโปรดรับภัตตาหารของข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด”

63.

๖๓.

Nānākhīṇāsavaparivuto lokānukampāparoLokādhiso dutiyadivase āciṇṇakappārahaṃ,Sambuddhānaṃ kapilanagare pāto’va lakhyākareHīnukkaṭṭhaṃ kulamavijahaṃ piṇḍāya sampāvisi;

()

ในวันที่สอง พระโลกนาถผู้ทรงอนุเคราะห์โลกอย่างยิ่ง แวดล้อมด้วยพระขีณาสพทั้งหลาย ทรงกระทำตามธรรมเนียมของพระสัมพุทธเจ้า ได้เสด็จเข้าไปบิณฑบาตในกรุงกบิลพัสดุ์อันเป็นบ่อเกิดแห่งสิริแต่เช้าตรู่ โดยไม่ทรงละเว้นตระกูลที่ต่ำหรือสูง

64.

๖๔.

Āhiṇḍattaṃ tahimanugharaṃ piṇḍāya santindriyaṃSatthāraṃ taṃ nirupamasiriṃ chabbaṇṇaraṃsujjalaṃ,Pāsādaṭṭhā’nimisanayanambhojehi sampūjayuṃUgghāṭetvā harimaṇimayaṃ jālāvaliṃ nāgarā;

()

ชาวเมืองผู้ยืนอยู่บนปราสาทได้เปิดหน้าต่างที่ทำด้วยแก้วมณีสีเขียว แล้วบูชาพระศาสดาผู้มีอินทรีย์สงบ มีสิริหาที่เปรียบมิได้ รุ่งเรืองด้วยพระรัศมี ๖ ประการ ผู้เสด็จเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับบ้านในที่นั้น ด้วยดวงตาอันไม่กะพริบดุจดอกบัว

65.

๖๕.

Ohāretvā kusumasurabhīsaṅkhārasambhāviteKese massuṃ rajanamalinaṃ kāsāvavatthaṃ kharaṃ,Acchādetvā kapaṇapuriso’va’yyo gahetvā sīḷāPattaṃ patto kapilanagaraṃ pakiṇḍāya āhiṇḍati;

()

ทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุที่เคยอบด้วยเครื่องหอมและดอกไม้ ทรงนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ที่หยาบและย้อมด้วยน้ำฝาด ทรงถือบาตรดินเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงกบิลพัสดุ์ประดุจคนยากจน

66.

๖๖.

Vuttantaṃ taṃ savaṇakaṭukaṃ sutvāna bimbādharāBimbādevī marakatasiḷājālantarā vithiyaṃ,Āhiṇḍantaṃ parivutagaṇaṃ mattebhagāmiṃ jitaṃOlokentī nayanamaṇike assūhi sampūrayi;

()

พระนางพิมพาผู้มีพระโอษฐ์แดงดุจผลตำลึง ได้สดับข่าวอันบาดหูนั้นแล้ว ทอดพระเนตรดูพระผู้ชนะผู้มีพระดำเนินดุจช้างตกมัน เสด็จเที่ยวไปตามถนนแวดล้อมด้วยหมู่สงฆ์ ผ่านช่องหน้าต่างมรกต แล้วน้ำพระเนตรก็เอ่อล้นเต็มดวงตา

67.

๖๗.

Cumbanti sātanujaratanaṃ tandassanabyāvaṭā’-Sityā’nubyañjanavilasitaṃ byāmappabhālaṅkataṃ,Rūpaṃ rūpassiri nirupamaṃ saṅgāyi gāthaṭṭhakaṃSaṃvaṇṇetvā caraṇatalato yāva’ssa uṇhisato;

()

พระนางจุมพิตพระโอรสผู้เป็นดุจแก้ว ทรงเพ่งมองดูพระองค์แล้วได้ขับร้องคาถา ๘ บท (นรสีหคาถา) พรรณนาพระรูปอันงดงามหาที่เปรียบมิได้ รุ่งเรืองด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ และประดับด้วยพระรัศมีวาหนึ่ง โดยพรรณนาตั้งแต่ฝ่าพระบาทไปจนถึงพระอุณหิส

68.

๖๘.

Īsaṃ kālaṃ alasagamanaṃ sā kālahaṃsopakariOropenti abhinavakucandā’tibhārāturā,Gantvā sīghaṃ khaḷitavacatā putto mahārāja tePiṇḍāya’smiṃ carati nagare rājānamiccabruvi;

()

พระนางผู้มีพระดำเนินช้าดุจพญาหงส์ดำ ทรงรีบเสด็จไปทูลพระราชาด้วยพระสุรเสียงสั่นเครือว่า “ข้าแต่พระมหาราช พระโอรสของพระองค์กำลังเที่ยวบิณฑบาตอยู่ในพระนครนี้”

69.

๖๙.

Rājā senāparivutasamo tejonubhāvādināTaṃ sutvāṃ’se sukhumavasanaṃ katvā navaṃsāṭakaṃ,Acchādetvā nihitamakuṭo nikkhittakhaggo bhusaṃLajjāpanno tuvaṭatuvaṭaṃ gantvā tadagge ṭhito;

()

พระราชาผู้แวดล้อมด้วยหมู่เสนา ทรงถึงพร้อมด้วยเดชานุภาพเป็นต้น เมื่อได้ทรงสดับข่าวนั้นแล้ว ทรงวางพระมหามงกุฎและพระแสงขรรค์ลง ทรงห่มผ้าสาฎกใหม่เนื้อละเอียด ทรงมีความละอายพระทัยยิ่งนัก รีบเสด็จไปประทับยืนอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระศาสดา

70.

๗๐.

Koṭṭhagārānya’pi pitukule rittāni kimmaññasiKasmā lajjāpayasi pitaraṃ tvaṃ bhānuvaṃsubbhavo,Bhante tuyhaṃ pakarivutavasīsaṅghassi’to bhojanaṃMā kapiṇḍāyā’cari anudinaṃ dajjeyya miccabruvi;

()

“ท่านคิดว่าคลังในตระกูลของบิดาว่างเปล่าหรือ ไฉนท่านผู้เกิดในสุริยวงศ์จึงทำให้บิดาต้องอับอายเล่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์อย่าได้เที่ยวบิณฑบาตเลย ข้าพระองค์จะถวายภัตตาหารแก่พระองค์และหมู่สงฆ์ผู้สำรวมแล้วทุกๆ วัน”

71.

๗๑.

Tuyhaṃ vaṃso anariyapado ādiccavaṃso siyāMayhaṃ vaṃso sadariyapado sambuddhavaṃso siyā,Asmiṃvaṃse anuvicaraṇaṃ piṇḍattha manvālayaṃCārittaṃ bhopurimasugatā’ciṇṇanti kavatvā jino;

()

“มหาบพิตร วงศ์ของท่านคือสุริยวงศ์ แต่วงศ์ของเราคือพุทธวงศ์ การเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับบ้านในวงศ์นี้ เป็นประเพณีที่พระสุคตเจ้าทั้งหลายในกาลก่อนทรงประพฤติมาแล้ว” พระชินเจ้าตรัสอย่างนี้

72.

๗๒.

Uttiṭṭhādiṃ avadi kasugamaṃ gāthaṃ ṭhito vīthiyaṃSotāpanto’vanipati bhavī sotāvadhānena so,Gāthādhammaṃ suṇiya madhuraṃ dhammaṃcare’tyā’dikaṃPatto maggaṃ dutiyamavīraṃ dhammānudhammaṃ caraṃ;

()

พระองค์ประทับยืนอยู่กลางถนน ตรัสพระคาถาที่เข้าใจง่ายว่า “อุฏฐิฏเฐ...” เป็นต้น พระราชาทรงตั้งพระทัยฟังแล้วได้บรรลุเป็นพระโสดาบัน และเมื่อได้ทรงสดับพระคาถาธรรมอันไพเราะว่า “ธัมมัง จะเร...” เป็นต้น ทรงประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรมแล้ว ก็ได้บรรลุสกทาคามิมรรคในไม่ช้า

73.

๗๓.

Sutvā rājā cariyamaparaṃ yo dhammapālavhayaṃPatto maggaṃ tatiyamakhilaṃ kāmālayaṃ cālayaṃ,Setacchattu’llasitasayane’nuṭṭhānaseyyu’pagoSaṅkhārānaṃ visadamatiyā yo lakkhaṇaṃ sammasi;

()

พระราชาทรงสดับจริยาอื่นอีกที่ชื่อว่า “ธัมมปาละ” ทรงบรรลุมรรคที่สามอันสมบูรณ์ ทรงกำจัดกามตัณหา ทรงบรรทมอยู่บนพระแท่นที่ประทับภายใต้เศวตฉัตร ทรงพิจารณาเห็นลักษณะของสังขารด้วยพระปัญญาอันบริสุทธิ์

74.

๗๔.

Viddhaṃsetvā namuviparisaṃ saṃkelasamārādikaṃSuro ramhāvanamiva’sinā so aggamaggāsinā,Tuṭṭho maggapphalasukhasudhāpānena verisamePañcakkhandhe vijaya malbhī nibbānarajjassiriṃ;

()

พระองค์ผู้เป็นวีรบุรุษทรงทำลายหมู่มารและกิเลสทั้งหลายด้วยพระขรรค์คืออริยมรรคอันสูงสุด ดุจบุคคลทำลายป่าด้วยดาบ ทรงยินดีด้วยการดื่มน้ำอมฤตคือสุขแห่งมรรคและผล ทรงชนะข้าศึกคือขันธ์ ๕ แล้ว ได้บรรลุพระนิพพานอันเป็นสิริแห่งราชสมบัติ

75.

๗๕.

Āropetvā uparibhavanaṃ pattaṃ gahetvā tatoRājā saṅghaṃ sugatapamukhaṃ khajjena bhojjena ca,Santappetvā puna sapariso nīce nisajjāsaneSārānīyaṃ kathayamavasi sammodanīyaṃ kathaṃ;

()

พระราชาทรงนำบาตรขึ้นสู่ปราสาทชั้นบน แล้วทรงถวายขาทนียะและโภชนียะแก่พระสงฆ์มีพระสุคตเป็นประมุข ทรงยังให้พระสงฆ์อิ่มหนำสำราญแล้ว ทรงประทับนั่งบนอาสนะต่ำพร้อมด้วยบริวาร ทรงกล่าวพระธรรมเทศนาอันเป็นที่ระลึกถึงและเป็นที่บันเทิงใจจนจบ

76.

๗๖.

Itthāgāraṃ hadayasarasimajjhe nimuggatthana-Haṃsaṃ dinānanasarasijaṃ soke’ṇatāpeniva,Buddhaṃ baddhañjaliharasirokumbhehi sampūjayīTaṃ vātabbhāhataharilatālīlaṃ jagāmo’nataṃ;

()

หมู่สตรีในพระราชวังผู้มีหงส์คือถันจมลงในสระคือหัวใจ มีใบหน้าดุจดอกบัวที่เหี่ยวเฉาด้วยความร้อนคือความเศร้าโศก ได้พากันประนมมือเหนือเศียรเกล้าบูชาพระพุทธเจ้า พวกนางได้ก้มลงกราบไหว้ดุจเถาวัลย์ที่ถูกลมพัด

77.

๗๗.

Antogabbhe nayanasalalaṃ samapuñchamānā jinaṃBimbādevī saparijanatāvyāpāritā vandituṃ,Appatvā me yadiguṇadhanaṃ attha’yyaputto sayaṃTaṃ kamaṃ daṭṭhuṃ nanupavisatī’tve’vaṃ vadantī ṭhitā;

()

พระนางพิมพาเทวีพร้อมด้วยบริวาร ทรงเช็ดน้ำพระเนตรอยู่ภายในห้อง ทรงปรารถนาจะถวายบังคมพระชินเจ้า ตรัสว่า “ถ้าพระสวามีของหม่อมฉันไม่มีคุณสมบัติคือพระคุณเป็นทรัพย์แล้ว ไฉนพระองค์จึงไม่เสด็จเข้ามาหาหม่อมฉันเองเล่า” แล้วประทับยืนอยู่

78.

๗๘.

Raññā saddhiṃ purisanisaho tāyindirāmandiraṃAntogabbhaṃ maṇigaṇapahābhinnandhakāraṃsadā,Ādāya’ggaṃ yatipatiyugaṃ patvā’cchi bhaddāsanePaññatte so’dayagirisire bālaṃsumālī yathā;

()

พระพุทธเจ้าผู้เป็นบุรุษประเสริฐเสด็จไปพร้อมกับพระราชา ทรงพาพระยอดมุนีทั้งสองพระองค์เข้าสู่ห้องชั้นในของพระราชวังนั้นที่ความมืดถูกกำจัดด้วยรัศมีแห่งแก้วมณีอยู่เสมอ ทรงประทับนั่งบนอาสนะอันประเสริฐที่จัดไว้ ดุจพระอาทิตย์แรกขึ้นบนยอดเขาอุทัย

79.

๗๙.

Disvā pīnatthanabharanatā sā rājadhītā jinaṃPatvā mālā kanakaratanālaṅkārahīnā lahuṃ,Haṃsimaññe sarasijavanaṃ pāde yathājjhāsayaṃSañcumbantī paṇami sirasā ādāyagopphadvayaṃ;

()

พระราชธิดาผู้มีถันอวบอิ่มและหนักอึ้ง ทรงเห็นพระชินเจ้าแล้ว ทรงรีบเสด็จไปโดยปราศจากพวงมาลัยและเครื่องประดับทองคำและรัตนะ ทรงก้มลงกราบด้วยเศียรเกล้า ทรงจุมพิตพระบาททั้งสองข้างตามพระอัธยาศัย ดุจหงส์จุมพิตดอกบัวในสระ

80.

๘๐.

Pāsāda’ntovarakasarasi dhammillasevālakeOmujjantī nijabhujalatālīlātaraṅgākule,Nāthassa’ṅghītalanakhasikhākantippabandhāmbhasiLaddhassāsā ciravirahajaṃ tāpaṃ vinodesi sā;

()

พระนางทรงดำดิ่งลงในสระอันประเสริฐภายในปราสาท ซึ่งมีพระเกศาเป็นดั่งสาหร่าย เต็มไปด้วยคลื่นแห่งลีลาของพระพาหาอันอ่อนช้อย ทรงได้รับความสบายพระทัยในน้ำคือแสงสว่างแห่งปลายพระนขาของพระบาทพระศาสดา ทรงบรรเทาความเร่าร้อนที่เกิดจากการพลัดพรากมานาน

81.

๘๑.

Sutvā nesā kanakaratanā’saṃdhāraṇaṃ dhāraṇaṃKāsāvānaṃ tavahiridhanā’vissajjanaṃ sajjanaṃ,Nā’jjhācāre anabhiramaṇaṃ uccāsane cā’saneRājā’voca tvamanukurute snehodayā’hodayā;

()

พระราชาทรงสดับว่า พระนางไม่ทรงสวมใส่เครื่องประดับทองคำและรัตนะ ทรงนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ทรงสละทรัพย์สินและมีหิริเป็นทรัพย์ตามอย่างพระองค์ ไม่ทรงยินดีในการประพฤติล่วงละเมิด และไม่ทรงนั่งบนอาสนะสูง จึงตรัสว่า “พระนางประพฤติตามพระองค์ด้วยความรักที่เกิดขึ้น”

82.

๘๒.

Sutvā tassāniravadhiguṇādhārāya’nūnaṃ guṇaṃĀvīkatvā’gami bhavapaṭicchannāpadānaṃ jino,Netvā gehappavisanakaraggāhā’bhisekussaveSaṃvattante dutiyadivase nandākhyarājatrajaṃ;

()

พระชินเจ้าทรงสดับคุณอันไม่บกพร่องของพระนางผู้เป็นที่รองรับคุณอันไม่มีที่สิ้นสุด ทรงเปิดเผยอดีตชาติที่ถูกปกปิดไว้ แล้วเสด็จไปในวันที่สอง ซึ่งเป็นวันอภิเษกสมรสของพระนันทราชโอรส โดยทรงจับพระหัตถ์นำเข้าสู่พระราชวัง

83.

๘๓.

Gacchanto’pī saha bhagavatā so pañcakalyāṇiyāSīghaṃ jālaṃ vivariya thiyā vīthiṃ vilokentiyā,BhaṅgāpāṅgāyatabhujalatāsaṅkaḍḍhitabbhantaroPattaṃ bhante haratha vacanaṃ bhatyā na taṃ vyākari;

()

แม้พระนันทะจะเสด็จไปพร้อมกับพระผู้มีพระภาคเจ้า แต่เมื่อสตรีผู้มีเบญจกัลยาณีเปิดหน้าต่างอย่างรวดเร็วและมองดูถนน พระนันทะผู้มีใจถูกดึงดูดด้วยแขนอันอ่อนช้อยและหางตาที่งอนงาม ได้ทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอจงรับบาตรไปเถิด” แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงตอบคำนั้น

84.

๘๔.

Pabbājetvā visayamadirāmattāya tassā gīraṃSutvā nandāpahanahadayaṃ nandaṃ narindatrajaṃ,Icchāpetvā kakuṭacaraṇidibbaccharāliṅganeÑāyenā’nuttarasukhamahārajje patiṭṭhāpayī;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้พระนันทะราชโอรสผู้มีใจถูกพรากไปเพราะทรงสดับคำของพระนางผู้มัวเมาในกามราคะนั้นออกบวช ทรงทำให้พระนันทะปรารถนาการสวมกอดของนางอัปสรทิพย์ผู้มีเท้าดุจไก่ฟ้า แล้วทรงตั้งพระนันทะไว้ในมหาบรมสุขอันยอดเยี่ยมด้วยพระปัญญา

85.

๘๕.

Bimbādevi sukhaparibhataṃ kīḷāparaṃ rāhulaṃĀliṅgitvā tanujaratanaṃ sā sattame vāsare,Ugghaṭetvā ratanakhacitaṃ jālaṃ vimānodareĀgacchantaṃ purisatisabhaṃ nijjhāyamānā ṭhitā;

()

ในวันที่เจ็ด พระนางพิมพาเทวีทรงกอดพระราหุลผู้เป็นโอรสอันเป็นที่รัก ผู้มีความสุขและกำลังเล่นอยู่ ทรงเปิดหน้าต่างที่ประดับด้วยรัตนะในภายในวิมาน แล้วประทับยืนทอดพระเนตรพระบุรุษผู้ประเสริฐที่กำลังเสด็จมา

86.

๘๖.

Nānākūṭācalavalayito devindacāpākuloĀgacchanto kanakasikharīrājāka yathā jaṅgamo,Tatā khīṇāsavaparivuto jabbaṇṇabhānujjaloEso tuyhaṃ naraharika pitā iccākaha pakassāhi naṃ;

()

พระองค์ผู้แวดล้อมด้วยยอดเขาต่างๆ และมีรุ้งกินน้ำประดับอยู่ กำลังเสด็จมา ดุจพญาสิงขรทองคำที่เคลื่อนที่ได้ แวดล้อมด้วยพระขีณาสพทั้งหลาย มีรัศมีหกสีรุ่งเรือง จงบอกพระราหุลว่า “นี่คือบิดาของเจ้าผู้เป็นบุรุษราชสีห์”

87.

๘๗.

Etassā’suṃ vividhanidhayo puññānubhāvuṭṭhitāNāhaṃja kapakassāma’bhigamanato paṭṭhāya tekhonidhī,Bhūsāpetvā tanujaratanaṃ sā sattavassāyukaṃYācassū’ti pahiṇi pituno ñattaṃ dhanaṃ pettikaṃ;

()

ทรัพย์สมบัติอันหลากหลายของพระองค์นี้เกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งบุญ ฉันจะไม่บอกเจ้าถึงทรัพย์สมบัติเหล่านั้นตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป พระนางทรงประดับประดาพระราหุลผู้มีพระชนมายุเจ็ดพรรษา แล้วทรงส่งไปทูลขอทรัพย์มรดกจากพระบิดา

88.

๘๘.

Uppādetvā pitari balavaṃ pemaṃ jalevu’ppalaṃPuttotyā’haṃ tvamasijanako chāyā’pi teme sukhā,Aḍhāse’vaṃ lapitavacano vuṭṭhāya bhaddāsanāBhuttāhāroka parivutavasi gantuṃ jinocā’rabhī;

()

พระราหุลทรงยังความรักอันแรงกล้าในพระบิดาให้เกิดขึ้น ดุจดอกบัวในน้ำ ตรัสว่า “หม่อมฉันเป็นโอรส พระองค์เป็นบิดา แม้เงาของพระองค์ก็เป็นสุขแก่หม่อมฉัน” ตรัสแล้วอย่างนี้ ทรงลุกขึ้นจากอาสนะอันประเสริฐ พระชินเจ้าผู้เสวยพระกระยาหารแล้วพร้อมด้วยบริวาร ทรงเริ่มเสด็จไป

89.

๘๙.

Dāyajjaṃ me samaṇa dadataṃ atthodhanenā’ti meYācaṃ yācaṃ jinamanuvajaṃ sāraṅgarājakkamaṃ,Sīhacchāporiva bhagavato daḷhaṃ surattaṅgulī-Mālāyālaṅkari bhujalataṃ bhogindabhogāyataṃ;

()

พระราหุลทรงติดตามพระชินเจ้าไป ดุจราชสีห์ติดตามเหยื่อ ทรงทูลขอว่า “ข้าแต่พระสมณะ ขอจงประทานทรัพย์มรดกแก่หม่อมฉันด้วยเถิด” ทรงจับพระพาหาอันยาวดุจลำตัวพญานาคของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยพระหัตถ์อันแดงระเรื่อแน่นหนา ดุจลูกสิงโตจับพวงมาลัย

90.

๙๐.

Saṃyācannaṃ vibhava kamanugaṃka vaṭṭānugaṃ rāhulaṃPabbājetvā’riyadhananidhiṃdemīti cintāparo,Patvā’rāmaṃ ajahitasuto saddhammarājā imaṃPabbājehi’tya’vadi sumukhaṃ tvaṃ dhammasenāpati;

()

พระราชาแห่งพระสัทธรรมผู้ไม่ทรงละโอรส ทรงดำริว่า “เราจะให้ขุมทรัพย์คืออริยทรัพย์แก่พระราหุลผู้ขอทรัพย์อันเป็นไปตามวัฏสงสาร” ทรงเสด็จถึงอารามแล้ว ตรัสกับพระสารีบุตรผู้มีพระพักตร์งดงามว่า “ท่านจงบวชพระราหุลนี้เถิด”

91.

๙๑.

Chetvā nīluppaladalamuduṃ cūḷākalāpaṃ mahā-Moggallāno kavasi abhinavaṃ kāsāvamacchādayī,Tasso’vādaṃ akari dhutavā thero mahākassapoPabbājesi tanujaratanaṃ taṃ sāriputto vasi;

()

พระมหาโมคคัลลานะทรงตัดปอยผมอันอ่อนนุ่มดุจกลีบดอกอุบลสีน้ำเงิน แล้วทรงนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ใหม่ พระมหากัสสปเถระผู้มีธุดงควัตร ทรงให้โอวาทแก่พระราหุล พระสารีบุตรเถระผู้มีวัตรปฏิบัติ ทรงบวชพระราหุลผู้เป็นโอรสอันเป็นที่รัก

92.

๙๒.

Sikkhākāmo aparasamaye thero mahārāhulo-Vādaṃ sutvā’dhikataraguṇaṃ sampāpuṇī rāhulo,Sutvā kasuttaṃ puna taditaraṃ sikkhāgarūnaṃ garu-Ṭṭhānaṃ patto tibhavamatari patvā’ggamaggapphalaṃ;

Ka ()

ในเวลาต่อมา พระราหุลผู้ใคร่ในการศึกษา ทรงสดับมหารถุลโอวาทสูตรแล้ว ได้บรรลุคุณอันยิ่งใหญ่ ทรงสดับพระสูตรอื่นอีก แล้วได้บรรลุฐานะอันเป็นที่เคารพของครูผู้สอน ทรงข้ามพ้นภพทั้งสามแล้ว ได้บรรลุอริยมรรคและผลอันสูงสุด

93.

๙๓.

Tasmiṃ suddhodananaravaro pabbajjite nattariAjjhogāḷho ravikuladhajonissīmasokaṇṇave,Dinno’kāsaṃ kamapitanayaṃ mātāpitūhā’yatiṃPabbājeyyuṃ alamitivaraṃ saṃyāci vosāvakā;

()

เมื่อพระราหุลผู้เป็นหลานชายของพระเจ้าสุทโธทนะผู้ประเสริฐ ได้ออกบวชแล้ว พระองค์ผู้เป็นธงชัยแห่งวงศ์พระอาทิตย์ ทรงจมลงในมหาสมุทรแห่งความโศกเศร้าอันไม่มีที่สิ้นสุด จึงทรงขอพรจากพระสาวกทั้งหลายว่า “ขอจงประทานโอกาสแก่บิดามารดาในอนาคต เพื่อให้บุตรของตนออกบวชได้เถิด”

94.

๙๔.

Rañño datvā varamati varaṃ bhuttāsano āsanā-Vuṭṭhāya’ntobhavanavanato nikkhamma mandānilaṃ,Rukkhacchāyāviraḷasarasītīraṃ vivekakkhamaṃSītaṃ sitabbanamavasarī chaddantadantī’vaso;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เสวยพระกระยาหารแล้ว ทรงประทานพรอันประเสริฐแก่พระราชา ทรงลุกขึ้นจากอาสนะ เสด็จออกจากป่าภายในพระราชวังอันมีลมพัดอ่อนๆ แล้วเสด็จไปยังป่าสีตวันอันเย็นสบาย ซึ่งเป็นที่สงัดเงียบ มีร่มไม้ร่มรื่นและมีสระน้ำใสสะอาด ดุจพญาช้างฉัททันต์

95.

๙๕.

Tasmiṃkāle gahapatikule jāto mahāseṭṭhipiPatto rājaggahapuravaraṃ saddho sudattābhidho,Buddhoka hutvā yamadhivasate’tya’ssosi suddhodanīPaccūsasmiṃ amaravivaṭadvārena tatrā’gamā;

()

ในกาลนั้น มหาเศรษฐีผู้มีศรัทธา นามว่าสุทัตตะ เกิดในตระกูลคฤหบดี ได้ไปถึงเมืองราชคฤห์อันประเสริฐ ได้ยินว่าพระพุทธเจ้าผู้เป็นโอรสของพระเจ้าสุทโธทนะประทับอยู่ที่นั่น จึงได้ไปที่นั่นในเวลาเช้าตรู่ โดยประตูที่เปิดไว้ดุจประตูเมืองสวรรค์

96.

๙๖.

Appetvā’ṅakghīratanaphalake khittañjalīmañjariṃBhatyācūḷārajatakalasaṃ cittappasādāvahanaṃ,Dhammaṃ sutvā paṭhamadivase laddhādimaggapphaloDānaṃ datvā sugatapamukhe saṅghe sudattodhanī;

()

อนาถบิณฑิกเศรษฐีนั้น ได้ประนมมืออันเป็นดุจช่อดอกไม้ วางลงบนหลังพระบาทอันประเสริฐ (ของพระพุทธเจ้า) ด้วยความภักดีอันเป็นดุจยอดแห่งหม้อเงิน นำมาซึ่งความเลื่อมใสแห่งจิต ได้ฟังธรรมในวันแรกและบรรลุผลแห่งมรรคเบื้องต้น (โสดาปัตติผล) แล้วได้ถวายทานแก่พระสงฆ์มีพระสุคตเป็นประมุข

97.

๙๗.

Bhante lakkhīkamakalamalakā saṅkāsamatthāya noIddhaṃ phakhītaṃ sujanabhajitaṃ sāvatthisaṅkhaṃ puraṃ,Dhammassāmi vajatu karuṇāchāyāsakahāyo lahuṃLaddhassāso savisayamagāevaṃ katajjhesano;

()

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระธรรมสามี ผู้มีพระกรุณาเป็นร่มเงา ได้โปรดเสด็จไปยังเมืองชื่อว่าสาวัตถีอันรุ่งเรือง มั่งคั่ง และเป็นที่พึ่งของคนดี เพื่อประโยชน์แก่พวกข้าพระองค์ผู้เป็นดุจดอกบัวที่เบ่งบานด้วยสิริโดยเร็วเถิด” เศรษฐีได้กลับไปยังถิ่นของตนด้วยการอ้อนวอนเช่นนี้ และได้รับความอุ่นใจ

98.

๙๘.

Buddhatthaṃ so gahapati mahāmagge samagge divā-Rattiṭṭhānappabhutisubhage paccekalakkhaṃ dhanaṃ,Vissajjetvā pacuravibhavo daṭṭhabbasārepureKāropesi amarabhavanākāreka vihāre vare;

()

คฤหบดีนั้น ผู้มีสมบัติมาก ได้สละทรัพย์แสนหนึ่งในแต่ละแห่งตลอดทางใหญ่ อันงดงามด้วยที่พักทั้งกลางวันและกลางคืน เพื่อประโยชน์แก่พระพุทธเจ้า แล้วได้สร้างวิหารอันประเสริฐดุจวิมานสวรรค์ในเมืองอันประเสริฐที่ควรทัศนา

99.

๙๙.

Koṭīha’ṭṭhārasahī asamaṃ bhūmiṃ kiṇitvā samaṃKoṭīha’ṭṭhārasahi pacuraṃ māpetva senāsanaṃ,Koṭīha’ṭṭhārasahi paramaṃ ārāmapūjāmahaṃSajjetvā so gahapati navaṃkammaṃ suniṭṭhāpayi;

()

คฤหบดีนั้นได้ซื้อที่ดินอันหาที่เปรียบมิได้ด้วยทรัพย์ 18 โกฏิ ได้สร้างเสนาสนะมากมายด้วยทรัพย์ 18 โกฏิ และได้จัดงานฉลองอารามอันยิ่งใหญ่ด้วยทรัพย์ 18 โกฏิ แล้วได้กระทำนวกรรม (การก่อสร้างใหม่) ให้สำเร็จเรียบร้อยแล้ว

100.

๑๐๐.

Evaṃ jetavanaṃ vihārapavaraṃ kārāpayitvā mahā-Vīrassā’gamanāya dūtapurise pesesi seṭṭhissaro,Tesaṃ sīsaharañjalihi mahito sutvāna taṃ sāsanaṃSambuddho jalitiddhimā sapariso rājaggahā nikkhami;

()

เศรษฐีผู้เป็นใหญ่ได้สร้างพระวิหารเชตวันอันประเสริฐอย่างนี้แล้ว ได้ส่งทูตไปเพื่อการเสด็จมาของพระมหาวีระ พระสัมพุทธเจ้าผู้มีฤทธิ์รุ่งเรือง พร้อมด้วยบริวาร ได้ทรงสดับข่าวสารนั้นซึ่งได้รับการบูชาด้วยการประนมมือเหนือเศียรของทูตเหล่านั้น แล้วได้เสด็จออกจากเมืองราชคฤห์

Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakala kavijana hadayānandadāna nidāne jinavaṃsadīpe santikeka nidāne bhagavato pakiṇṇaka caritappavatti paridīpo soḷasamo saggo.

ด้วยประการฉะนี้ บทที่ 16 อันเป็นที่พรรณนาถึงพระจริยาวัตรเบ็ดเตล็ดของพระผู้มีพระภาคเจ้า ในสันติกนิทาน แห่งคัมภีร์ชินวงศ์ทีปะ อันพระยติชื่อเมธานันทะรจนาไว้ อันเป็นเหตุแห่งการประทานความยินดีแก่หัวใจของกวีชนทั้งปวง จึงจบลงเพียงเท่านี้

1.

๑.

Satthu jetavananāmamindirā-Rāma motaraṇamaṅgalussave,Rāmalakkhaṇabhagī (rathoddhatā)Seṭṭhiputtapamukhā sumaṇḍitā;

()

ในงานมงคลฉลองการเสด็จเข้าสู่อารามชื่อเชตวันของพระศาสดา เหล่าบุตรเศรษฐีเป็นประธาน ผู้ประดับประดาอย่างดี มีความงามดุจพระรามและพระลักษมณ์ (ได้มาร่วมงาน)

2.

๒.

Pañcamattasatamāṇavā navāPañcavaṇṇadhajabhāsura’ñjalī,Pañcakhāṇasiriyu’jjalā’bhavuṃPañcamārajinarājino pure;

()

มาณพหนุ่มประมาณ 500 คน ถือธงห้าสีรุ่งเรืองและประนมมือ รุ่งเรืองด้วยสิริแห่งขันธ์ 5 ได้ปรากฏอยู่เบื้องหน้าพระราชาผู้ชนะมาร 5

3.

๓.

HemakumbhakucakumbhavibbhamāSeṭhidhītupamukhā kumārikā,Puṇṇakumbhasatanibbhara’ñjalīTassa satthu purato tato bhavuṃ;

()

ลำดับนั้น เหล่ากุมาริกามีธิดาเศรษฐีเป็นประธาน ผู้มีความงามแห่งถันดุจหม้อทองคำ ประนมมือถือหม้อน้ำอันเต็มเปี่ยมร้อยใบ ได้ปรากฏอยู่เบื้องหน้าพระศาสดาพระองค์นั้น

4.

๔.

SeṭṭhipādaparicārikāsakhīMantharā’vajitahaṃsadhenuyo,Pañcamattasatanāriyo’bhavuṃPacchato gahitapuṇṇapātiyo;

()

สตรีประมาณ 500 คน ผู้เป็นสหายของนางบริจาริกาของเศรษฐี ผู้เยื้องกรายชนะนางหงส์ ได้ถือถาดอันเต็มเปี่ยมอยู่ข้างหลัง

5.

๕.

SetavatthasunivatthapārutoPañcaseṭṭhisatamattasevito,Lokanāyaka manāthapiṇḍikoSeṭṭhi pītierito tamanvagā;

()

อนาถบิณฑิกเศรษฐี นุ่งห่มผ้าขาวอย่างดี มีเศรษฐีประมาณ 500 คนแวดล้อม ได้ติดตามพระโลกนายกไปด้วยความปีติยินดี

6.

๖.

Nīlapītapabhūtīhi mārajīDeharaṃsivisarehi jotayaṃ,Añjasaṃ sahacarācaraṃ bhuviJaṅgamo kanakabhūdharoriva;

()

พระผู้ชนะมารทรงเปล่งรัศมีจากพระวรกาย มีสีเขียวและสีเหลืองเป็นต้น ส่องสว่างไปทั่วทางเดินพร้อมกับสิ่งที่มีใจและไม่มีใจบนแผ่นดิน ประดุจภูเขาทองคำที่เคลื่อนที่ได้

7.

๗.

Maggadesakajanassa piṭṭhitoBhikkhusaṅghaparivārito yahiṃ,Jetanāmavanamotarī tahiṃLokalocananipīyamānako;

()

พระองค์ผู้ถูกดื่มด่ำด้วยนัยน์ตาของชาวโลก แวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์ เสด็จตามหลังผู้ชี้ทาง ได้เสด็จเข้าสู่ป่าชื่อเชตวัน ณ ที่นั้น

8.

๘.

Pucchitassa paṭipajjanakkamaṃTāya jetavanapujanāya so,Dehi buddhapamukhe tapovanaṃBhikkhusaṅghavisaye’ti pabruvi;

()

เมื่อถูกถามถึงลำดับการปฏิบัติเพื่อการบูชาเชตวันนั้น พระองค์ได้ตรัสว่า “ท่านจงถวายป่าอันเป็นที่บำเพ็ญตบะนี้แก่หมู่ภิกษุสงฆ์ มีพระพุทธเจ้าเป็นประธานเถิด”

9.

๙.

Dammi buddhapamukhe tapovanaṃBhikkhusaṅghavisaye’ti bhindiya’Byappathaṃ thiramanāthapiṇḍikoSeṭṭhi dhotakarapaṅkajoka sadā;

()

อนาถบิณฑิกเศรษฐีผู้มีใจมั่นคง ผู้มีมือดุจดอกบัวอันล้างสะอาดแล้วเสมอ ได้เปล่งวาจาว่า “ข้าพเจ้าขอถวายป่าอันเป็นที่บำเพ็ญตบะนี้แก่หมู่ภิกษุสงฆ์ มีพระพุทธเจ้าเป็นประธาน”

10.

๑๐.

Jālalakkhaṇavicitrakomaḷa-Pāṇipallavatalesu satthuto,Dakkhiṇodakamadāsi kañcana-Kuṇḍikāya surabhippavāsitaṃ;

()

เศรษฐีได้ถวายน้ำทักษิโณทกอันอบอวลด้วยกลิ่นหอมด้วยหม้อทองคำ ลงบนฝ่าพระหัตถ์อันอ่อนนุ่มดุจใบไม้อ่อนและงดงามด้วยลายตาข่ายของพระศาสดา

11.

๑๑.

Sitamuṇhamanilātapaṃ paṭi-Hanti ḍaṃsamakase siriṃsape,Svā’numodanamakā jino paṭi-Ggayha jetavanamevamādinā;

()

พระชินเจ้าทรงรับเชตวันแล้ว ได้ทรงอนุโมทนาด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า วิหารย่อมป้องกันความหนาว ความร้อน ลม แดด เหลือบ ยุง และสัตว์เลื้อยคลาน

12.

๑๒.

So sudattavisuto samāpayiVatrabhūpamapabhūvibhūsaṇo,Seṭṭhi jetavanapūjanāmahaṃCattakoṭidhanasañcayo sadā;

()

สุทัตตะเศรษฐีผู้มีชื่อเสียงนั้น ผู้ประดับด้วยเกียรติอันเปรียบด้วยพระอินทร์ ผู้สละทรัพย์ 54 โกฏิ ได้กระทำพิธีฉลองเชตวันให้สำเร็จเรียบร้อยแล้ว

13.

๑๓.

Indirāya suramandiropamāCandanāgarusugandhabandhurā,Tatra gandhakuṭi bhāti medinī-Sundarisirasi sekharo yathā;

()

พระคันธกุฎีในที่นั้นย่อมรุ่งเรือง งดงามด้วยกลิ่นหอมของไม้จันทน์และไม้กฤษณา ดุจวิมานเทพ และดุจมงกุฎบนเศียรของนางงามแผ่นดิน

14.

๑๔.

Tāya gandhakuṭiyā’dhirohiṇīDhammarājacaraṇindirā’dharā,Saggamokkhabhavanappavesani-Sseṇipaddhatirivā’ti nomati;

()

บันไดที่ขึ้นสู่พระคันธกุฎีนั้น ผู้รองรับความงามแห่งพระบาทของพระธรรมราชา ย่อมปรากฏดุจทางบันไดที่นำไปสู่สวรรค์และนิพพาน

15.

๑๕.

Tabbihāraparito sudhāmaṇi-Baddhamāvaraṇacakka māhare,Satthu kittisirikhīrasāgaru-Tatuṅgavīcivalayassiriṃ sadā;

()

กำแพงล้อมรอบที่ประดับด้วยปูนขาวและแก้วมณีรอบพระวิหารนั้น ย่อมนำมาซึ่งความงามแห่งระลอกคลื่นอันสูงเด่นของเกษียรสมุทรคือพระเกียรติคุณของพระศาสดาเสมอ

16.

๑๖.

Tabbihārapariveṇamosadhi-Tārakādhavalavāḷukākulaṃ,Vyākaroti jinakundabandhunoSaṅgamena saradambarassiriṃ;

()

บริเวณรอบพระวิหารนั้นเต็มไปด้วยทรายขาวดุจดาวประกายพรึก ย่อมแสดงความงามแห่งท้องฟ้าในฤดูสารทด้วยการสมาคมกับพระชินเจ้าผู้เป็นดุจพระจันทร์

17.

๑๗.

Tattharattamaṇiketusaṃhatī-Raṃsibhinnatimirambare na kiṃ,Kovidehi ravicanda tārakāJotiriṅgananibhā’ti vuccare;

()

ในท้องฟ้าที่ความมืดถูกทำลายด้วยรัศมีแห่งหมู่ธงแก้วมณีสีแดงในที่นั้น ไฉนบัณฑิตทั้งหลายจะไม่กล่าวว่า พระอาทิตย์ พระจันทร์ และดวงดาว ย่อมเป็นดุจแสงหิ่งห้อยเล่า

18.

๑๘.

Bhāti phullavanarājilakkhiyāRattakambalamivā’hisanthataṃ,Caccaraṃ caraṇasampaṭicchaneSatthuno kusumareṇu nibbharaṃ;

()

ลานที่เต็มไปด้วยละอองดอกไม้เพื่อรองรับพระบาทของพระศาสดา ย่อมรุ่งเรืองด้วยความงามแห่งหมู่ป่าที่บานสะพรั่ง ดุจพรมแดงที่ปูลาดไว้

19.

๑๙.

BhiṅgapantimaṇitantusibbitaṃMandamārutatharussitaṃ tahiṃ,Pupphareṇupaṭalabbitāna mā-Bhātisatthu’pari vāritātapaṃ;

()

ในที่นั้น เพดานคือละอองดอกไม้อันหมู่ภมรถักทอด้วยเส้นด้ายคือแก้วมณี อันลมพัดไหวเบาๆ ย่อมรุ่งเรืองอยู่เหนือพระศาสดาเพื่อบังแดด

20.

๒๐.

RājarukkhakaṇikārasākhinoPhullitā parisamantato tahiṃ,Satthu dhammasavaṇena dissareCīvarāni’va nivatthapārutā;

()

กิ่งก้านของต้นราชพฤกษ์และต้นกรรณิการ์ที่บานสะพรั่งอยู่โดยรอบในที่นั้น ย่อมปรากฏดุจผู้นุ่งห่มจีวรเพื่อฟังธรรมของพระศาสดา

21.

๒๑.

Uggatā’likuladhūmakajjalāNibbikāsakalikāsikhāvalī,CampakadadumapadīpasākhinoUjjalanti satavaṇṭavattikā;

()

กิ่งก้านของต้นจำปาอันเป็นดุจต้นประทีป มีหมู่ภมรที่ลอยขึ้นดุจควันและเขม่า มีช่อดอกตูมที่ยังไม่บาน ย่อมรุ่งเรืองด้วยไส้ตะเกียงคือก้านดอกนับร้อย

22.

๒๒.

Jhāyataṃ kamadhuradhammabhārati-Nijjharehi sikharidari tahiṃ,Sammavegaparisositā da’piKiṃ navūpasamayanti sādhavo;

()

ในถ้ำภูเขาในที่นั้น ด้วยกระแสน้ำคือพระธรรมเทศนาอันไพเราะน่าปรารถนาของผู้บำเพ็ญฌาน ไฉนเหล่าสัตบุรุษแม้ผู้ถูกความร้อนแห่งกิเลสทำให้แห้งผาก จะไม่สงบระงับเล่า

23.

๒๓.

Kujitālikulakokilā tahiṃPhullitaggasahakārasākhino,Tibbarāgacarite’pi mūlageBhāvanāsu naramāpayanti kiṃ;

()

ในที่นั้น มีหมู่ภมรและนกดุเหว่าส่งเสียงร้อง มีกิ่งก้านของต้นมะม่วงที่บานสะพรั่ง ไฉนจะไม่ชักนำนรชนแม้ผู้มีราคะกล้าที่อาศัยอยู่โคนต้นให้ยินดีในการเจริญภาวนาเล่า

24.

๒๔.

LājapañcamakapupphasanthataṃTantapovanapavesanañjasaṃ,VītarāgacaraṇaṅkasajjitaṃSaggamaggamapahāsate sadā;

()

ทางเข้าสู่ป่าบำเพ็ญตบะนั้น ปูลาดด้วยดอกไม้มีข้าวตอกเป็นที่ 5 ประดับด้วยรอยเท้าของท่านผู้ปราศจากราคะ ย่อมส่องทางสวรรค์ให้สว่างอยู่เสมอ.

25.

๒๕.

Nārivāmacaraṇāturā’pi yeSaṅgamena vigataṅgaṇaṅginaṃLomahaṃsajanite’va pītiyā;

Tatra’sokatarurāji rājate, ()

ณ ที่นั้น แถวแห่งต้นอโศกย่อมรุ่งเรือง ราวกับเกิดปีติขนลุก ด้วยการสัมผัสกับท่านผู้มีร่างกายปราศจากมลทิน แม้สตรีผู้มีเท้าซ้ายอันอ่อนเพลีย (ก็ร่าเริง).

26.

๒๖.

Kiṃsukādikusumehi bhāsuraṃTaṃ tapovana manālayālayaṃ,Tesa muggatapatejasā bhusaṃAggipajjalitameva dissate;

()

ป่าอันเป็นที่บำเพ็ญตบะอันเป็นที่อยู่ของผู้ไม่มีอาลัยนั้น สว่างไสวด้วยดอกไม้มีทองกวาวเป็นต้น ด้วยเดชแห่งตบะอันสูงส่งของท่านเหล่านั้นอย่างยิ่ง ย่อมปรากฏราวกับไฟลุกโพลง.

27.

๒๗.

Uddhavaṇṭagaḷitehi phullase-Phālikākuḍumalehi sālinī,Mālakā rajatavedikā kaviyaVidadumehi khavitā virājate;

()

ระเบียงเงินนั้น งดงามด้วยดอกมะลิที่บานสะพรั่งร่วงหล่นจากขั้ว ประดับด้วยต้นไม้ทิพย์ ย่อมรุ่งเรือง.

28.

๒๘.

Pīta cuta makaranda bindavoTatra kīrakaravikasārikā,Kiṃka haranti madhuraṃ ravantipiMañjubhāṇīmunibhāratissiriṃ;

()

ณ ที่นั้น นกแก้ว นกการเวก และนกสาลิกา ดื่มหยดน้ำหวานที่ร่วงหล่นลงมา แม้ส่งเสียงร้องอันไพเราะ ก็ราวกับจะเลียนแบบความงามแห่งพระธรรมเทศนาของพระมุนีผู้ตรัสไพเราะ.

29.

๒๙.

Hemakūṭamakuṭehi nijjhara-Bhārabhāsurataṭo’rapīvarā,Bhuribhuridharabhubhujā tahiṃCumbare jinasuta’ṅghipaṅkaje;

()

ณ ที่นั้น ภูเขาใหญ่มากมาย มีฝั่งอันรุ่งเรืองด้วยกระแสน้ำตกอันมหาศาล มียอดเขาเป็นทอง ย่อมจุมพิตพระบาทดุจดอกบัวของพระพุทธบุตร.

30.

๓๐.

CārucañcupuṭatuṅgacucukāCakkavākakucamaṇḍalā tahiṃ,NīlikākacakalāpasālinīNīlanīrajavilolalocanā;

()

ณ ที่นั้น (สระโบกขรณี) มีนกจักรพากเป็นดุจทรวงอก มีหัวนมสูงดุจจะงอยปากอันงดงาม งดงามด้วยกลุ่มผมคือสาหร่ายสีดำสนิท มีดวงตาอันไหวระริกดุจดอกบัวสีน้ำเงิน.

31.

๓๑.

Seṇibaddhakalahaṃsamekhalā-Dāmabhārataṭapīnasoṇinī,BhiṅgacakkaratanaṅgadāvalīBhaṅgavīcikaṇahārabhāsurā;

()

มีสายรัดเอวคือฝูงหงส์ที่บินเรียงราย มีสะโพกอวบอ้วนคือฝั่งที่เต็มไปด้วยพวงดอกไม้ มีกำไลแขนคือฝูงผึ้งที่บินวนเวียน รุ่งเรืองด้วยสร้อยคอคือระลอกคลื่นที่แตกกระจาย.

32.

๓๒.

Kaṇṇikāgaḷitakañjakesara-Piñjarambuvimalambarā subhā,Gandhavāhasukhaphassadā siri-Mandirā kumudamandahāsinī;

()

งดงามด้วยน้ำอันบริสุทธิ์ดุจท้องฟ้าที่เหลืองอร่ามด้วยเกสรดอกบัวที่ร่วงหล่น ให้สัมผัสอันเป็นสุขด้วยสายลม เป็นที่พำนักแห่งความสิริ มีการแย้มยิ้มคือดอกบัวสายที่บานสะพรั่ง.

33.

๓๓.

Kesarāliradanā sarojinī-Kāminī vikacapaṅkajānanā,Vītasabbadarathehi sevitāDibbapokkharaṇiyo najenatikiṃ;

()

สระโบกขรณีทิพย์เหล่านั้น มีฟันคือแถวเกสร เป็นสระบัวอันน่าปรารถนา มีใบหน้าคือดอกบัวที่บานสะพรั่ง อันท่านผู้ปราศจากความกระวนกระวายทั้งปวงซ่องเสพแล้ว ย่อมไม่งดงามหรือ?

34.

๓๔.

Muddikāpabhutivallivellita-Jiṇṇacīvarakuṭīhi jhāyataṃ,Piñchāsāritasikhaṇḍimaṇḍalā-Khaṇḍataṇḍavasumaṇḍitaṃ vanaṃ;

()

ป่าอันประดับด้วยการร่ายรำของฝูงนกยูงที่รำแพนหางอันงดงามนั้น เป็นที่บำเพ็ญฌานของเหล่านักบวชในกระท่อมที่พันด้วยเถาวัลย์มีองุ่นเป็นต้นอันดูดุจผ้าจีวรเก่า.

35.

๓๕.

Satthu kasāvakasatehi bhāvanā-Sattibhinnatimisāti katthaci,Dissare niracakāsato tahiṃGabbharo’darasamosarāni’va;

()

ในบางแห่ง ความมืดมิดถูกทำลายด้วยพลังแห่งภาวนาและด้วยรัศมีแห่งผ้ากาสาวพัสตร์ของพระศาสดา ณ ที่นั้น ย่อมปรากฏแสงสว่างจากท้องฟ้าอันบริสุทธิ์ ราวกับว่าแสงนั้นรวมตัวกันอยู่ในภายในถ้ำ.

36.

๓๖.

Kālakā dhutapisaṅgavāladhīMāḷakesu kalaviṅkasāḷikā,Bhattasitthamanubhūya nibbhayāDhammarāvamanukūjare tahiṃ;

()

ณ ที่นั้น นกกาผู้มีขนหางสีเหลืองทองอันสะอาด นกกระจอกและนกสาลิกา ณ บริเวณระเบียง ได้กินเมล็ดข้าวสุกอย่างปราศจากภัย ย่อมส่งเสียงร้องก้องไปด้วยเสียงธรรม.

37.

๓๗.

VitamaccubhayabhantalocanaṃĀlavālajalapānadohaḷaṃ,Satthu mañjusarapāsaniccalaṃDissate hariṇamaṇḍalaṃ tahiṃ;

()

ณ ที่นั้น ปรากฏฝูงกวางที่มีดวงตาปราศจากความกลัวตายและความลุกลี้ลุกลน มีความปรารถนาจะดื่มน้ำในร่องโคนต้นไม้ นิ่งสงบเพราะดื่มด่ำในพระสุรเสียงอันไพเราะของพระศาสดา.

38.

๓๘.

Hatthavellitalatāhi vāraṇāVānarāca maṇivijanīhi’va,Vijayanti bhavatāpabhīrukeRukkhamūlagatajhāyino tahiṃ;

()

ณ ที่นั้น เหล่าช้างกวัดแกว่งเถาวัลย์ด้วยงวง และเหล่าลิงก็ทำราวกับพัดวีด้วยพัดประดับมณี พัดวีท่านผู้บำเพ็ญฌานอยู่ใต้โคนต้นไม้ ผู้เกรงกลัวต่อความเร่าร้อนแห่งภพ.

39.

๓๙.

MeghavaṇṇavanarājirājinīKandamūlaphalabhojanehi sā,Dānapāramirate’va pīṇayeBhikkhūsaṅghasahitaṃ tathāgataṃ;

()

แถวป่าอันรุ่งเรืองดุจสีเมฆนั้น ด้วยอาหารคือหัวเผือกหัวมันและผลไม้ ย่อมบำรุงบำเรอพระตถาคตพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ราวกับว่ายินดีในทานบารมี.

40.

๔๐.

DhammamaṇḍapavitānamuddhatiLambamānamaṇibubbulodare,NiccapajjalitavijjurājiyoBhanti nijjitaravindutārakā;

()

บนเพดานของธรรมมณฑปนั้น มีปุ่มมณีห้อยระย้าอยู่ภายใน แถวแห่งสายฟ้าที่สว่างไสวอยู่เป็นนิจ ย่อมรุ่งเรือง ชนะแสงแห่งดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ และดวงดาว.

41.

๔๑.

RukkhakoṭarakulāvakodareKujitehi sakuṇehi taṃvanaṃ,Jeti saṅkhaghaṇavaṃsavallakī-Rāvasārasuraraṅgabhusiriṃ;

()

ป่านั้น ด้วยเสียงร้องของเหล่านกในรังและในโพรงไม้ ย่อมชนะความงามแห่งเสียงดนตรีทิพย์อันไพเราะของสังข์ กลอง ขลุ่ย และพิณ.

42.

๔๒.

Indanīlamaṇitoraṇippabhā-Bhinditabbatimiropamaṃ tahiṃ,CandacaṇḍakaramaṇḍaladvayaṃVindateva asurindavibbhamaṃ;

()

ณ ที่นั้น แสงแห่งซุ้มประตูแก้วอินทนิลซึ่งประหนึ่งจะทำลายความมืดมิด ย่อมทำให้ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ทั้งสองดวงถึงความมัวหมองดุจถูกอสุรินทราหูบดบัง.

43.

๔๓.

KhīrasāgarataraṅgapaṇḍarāNekacaṅkamanamālakā tahiṃ,Phuṭṭhacārucaraṇindirā bhusaṃBhanti jhānapasutāna massame;

()

ณ ที่นั้น ที่จงกรมหลายแห่ง ขาวดุจระลอกคลื่นในเกษียรสมุทร อันพระบาทอันงดงามของพระชินเจ้าผู้เป็นใหญ่สัมผัสแล้ว ย่อมรุ่งเรืองยิ่งนักในอาศรมของท่านผู้ขวนขวายในฌาน.

44.

๔๔.

Bhāvanāya pavanāni pāvanāDesanāya rasanā vibhūsanā,Sevakā danavakā sasāvakāMānayantī kavikanayaṃ sukhānayaṃ;

() (Yamakabandhanaṃ;

)

ป่าทั้งหลายอันเป็นที่ชำระล้างด้วยภาวนา ลิ้นอันเป็นเครื่องประดับด้วยการแสดงธรรม เหล่าผู้รับใช้ พวกอสูร และเหล่าศิษย์ ย่อมยกย่องกวีผู้ชี้ทางแห่งความสุข.

45.

๔๕.

Kīcakā tyanilakūja kīcakāVācakā rivagaṇassa vā cakā,Mocakā navaphalassa mocakāMecakā camaṇithambha mecakā;

() (Yamakabandhanaṃ;

)

ไม้ไผ่ที่ส่งเสียงร้องด้วยแรงลม ดุจผู้กล่าวแก่หมู่ศัตรู ต้นโมกที่ผลิดอกออกผลใหม่ และเสามณีที่มีสีดำสนิท (ย่อมรุ่งเรือง).

46.

๔๖.

Kūjitā’li bhajitā’parākajitāRājitā’lakajitā hi pūjitā,Gāravā’kararavāyakeravāKeravākararavā sagāravā;

() (Yamakabandhanaṃ;

)

หมู่ภมรส่งเสียงร้อง (สระบัว) อันหมู่ภมรซ่องเสพแล้ว ไม่ถูกใครชนะ รุ่งเรือง ชนะความมืดมิดและได้รับการบูชา มีเสียงนกกระเรียนก้องกังวานด้วยความเคารพ และมีดอกบัวขาวบานสะพรั่งพร้อมด้วยความเคารพ.

47.

๔๗.

Ketakī kusumahantacātakīAmbare ṇukaṇikā’valambare,Vuñcitā utuniyāmayañjitāRāmabhumi paramābhirāmabhū;

() (Yamakabandhanaṃ;

)

นกจาตกผู้เชยชมดอกลำเจียก ในท้องฟ้ามีละอองเกสรห้อยระย้า แผ่นดินอันน่ารื่นรมย์ที่ถูกตกแต่งตามฤดูกาล เป็นภูมิภาคที่น่ารื่นรมย์อย่างยิ่ง.

48.

๔๘.

Tāsadā havisadāna māsadāYo sadātiya sadā kama taṃ sadā,So tamo dahatamo hi tattamoVītamo muhatamo hī gotamo;

() (Yamakabandhanaṃ;

)

พระองค์ผู้กำจัดความกลัว ผู้ประทานเครื่องบูชาอันบริสุทธิ์ ผู้ประทานความสุขเสมอมา ท่านผู้เผาผลาญความมืดมิด เป็นผู้ยอดเยี่ยม ผู้ปราศจากความมืดคือความหลงผิด พระองค์นั้นคือพระโคดม.

49.

๔๙.

Sālakā nanavilāsapā latāMālakā valisubhāsamā lakā,Māḷakā valisubhāsamā lakāSāḷakā nanavilāsapā lakā;

() (Yamakabandhanaṃ)

เถาวัลย์ที่รักษาความงดงามของป่าไม้สาละ ระเบียงที่งดงามด้วยแถวแห่งพวงดอกไม้ ระเบียงที่งดงามด้วยแถวแห่งพวงดอกไม้ เถาวัลย์ที่รักษาความงดงามของป่าไม้สาละ.

50.

๕๐.

Vāneva jāto vijito vanevaJinova’nejo kavanajānano no,Netā vinetā vijanānu vāteVanī janaṃ jetavane vinento;

() (Caturakkharika citta yamakaṃ;

)

พระชินเจ้าผู้เกิดในป่า ชนะในป่า ผู้ไม่มีกิเลสเครื่องหวั่นไหว ผู้ทรงรู้แจ้ง ผู้นำ ผู้ฝึกฝน ผู้ประทับในที่สงัด ทรงฝึกฝนหมู่ชนในป่าเชตวัน.

Iti medhānandābhidhānanayatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santike nidāne jetavana vihārālaṅkāra paridīpo sattarasamo saggo.

ด้วยประการฉะนี้ การพรรณนาเครื่องประดับแห่งเชตวันวิหาร ในสันติเกนิทาน แห่งคัมภีร์ชินวงศ์ทีปะ อันเป็นเหตุให้เกิดความยินดีแก่ใจของกวีทั้งปวง ซึ่งรจนาโดยพระยติผู้มีนามว่าเมธานันทะ เป็นสัคคะที่ ๑๗.

1.

๑.

Bhuvika yassa jinassa tādinoVidurānaṃ mukharaṅgamandire,Arahādi guṇāti sundarī)Lasate kitti vilāsa sundarī;

()Migadāyatapovane isi-patane gotama gotta ketuso,Narasārathi vassa mādimaṃVasi bārāṇasirājadhāniyaṃ;

()

ในโลกของพระชินเจ้าผู้คงที่นั้น ในโรงละครแห่งปากของบัณฑิตทั้งหลาย ความงามแห่งเกียรติยศอันรุ่งเรือง ย่อมงดงามด้วยคุณมีอรหันต์เป็นต้น. สารถีแห่งนรชน ผู้เป็นธงชัยแห่งโคตรโคดม ย่อมอยู่จำพรรษาแรกในป่าอิสิปตนมฤคทายวันอันเป็นที่บำเพ็ญตบะ ในราชธานีพาราณสี.

3.

๓.

Puna veḷuvane vināyakoNagare rājagahe giribbaje,Dutiyaṃ tatiyaṃ catutthakaṃAvasi vassamanuddayāparo;

()

อีก พระวินายกะ (พระพุทธเจ้า) ผู้ทรงประกอบด้วยความเอ็นดู ย่อมอยู่จำพรรษาที่สอง ที่สาม ที่สี่ ในป่าไผ่ ในเมืองราชคฤห์อันเป็นภูเขา.

4.

๔.

Muni pañcamavassa mindirā-Layavesāli puraṃ mahāvane,Pavihāsi puraṅgapīvaraṃUpanissāya yatheva kesari;

()

พระมุนีทรงอาศัยเมืองเวสาลีอันรุ่งเรือง ประทับอยู่ในป่ามหาวันตลอดพรรษาที่ ๕ เหมือนราชสีห์.

5.

๕.

Timirāpaharo’sadhīlatā-Jalite sītala nijjharākule,Munichaṭṭhamanālayo sukhaṃVasi vassaṃ puthumaṅkulācale;

()

พระมุนีผู้ขจัดความมืด ผู้ไม่มีอาลัย ทรงประทับอยู่อย่างผาสุกตลอดพรรษาที่ ๖ บนภูเขาปุถุมังคละ ซึ่งสว่างไสวด้วยพรรณโอสถ และมีลำธารน้ำเย็นไหลอยู่ทั่วไป.

6.

๖.

Tidasālayago sudubbudhaṃAbhidhammaṃ kathayaṃ silāsane,Sunisajja savītināmayīSugato sattamavassa manvahaṃ;

()

พระสุคตเสด็จไปยังสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ประทับนั่งบนศิลาอาสน์ ทรงแสดงพระอภิธรรมที่เข้าใจได้ยากยิ่ง ทรงใช้เวลาตลอดพรรษาที่ ๗ ให้ล่วงไปในทุกๆ วัน.

7.

๗.

Haricandanagandhapāvana-Pavane bhesakalābhidhe vane,Sanarāmara lokanāyakoMunināgo vasi vassamaṭṭhamaṃ;

()

พระมุนีผู้ประเสริฐ พระโลกนาถผู้เป็นผู้นำของโลกพร้อมทั้งมนุษย์และเทวดา ประทับอยู่ตลอดพรรษาที่ ๘ ในป่าชื่อเภสกลาวัน ซึ่งเป็นป่าที่อบอวลด้วยกลิ่นไม้จันทน์เหลือง.

8.

๘.

Madhurassarabhāṇi ghosita-Visute ghosita seṭṭhikārite,Navamaṃ vasi vassamassameVarakosambi pure munissaro;

()

พระมุนีผู้เป็นใหญ่ ผู้มีพระสุรเสียงอันไพเราะ ประทับอยู่ตลอดพรรษาที่ ๙ ในอารามที่โฆสิตเศรษฐีสร้างถวาย ในเมืองโกสัมพีอันประเสริฐ.

9.

๙.

Munikesari pārileyyaka-Karinājīvitadānato bhato,Dasamaṃ vasi pārileyyakeVanasaṇḍe tarusaṇḍamaṇḍite;

()

พระมุนีผู้เป็นดุจราชสีห์ ทรงได้รับการบำรุงด้วยปัจจัยเครื่องเลี้ยงชีวิตจากช้างปาริเลยยกะ ประทับอยู่ตลอดพรรษาที่ ๑๐ ในราวป่าปาริเลยยกะอันประดับด้วยหมู่ไม้.

10.

๑๐.

Varadhammasudhārasena sa-Jjana mekādasamaṃ samaṃ jino,Dvijagāmavare’bhipīṇayaṃVasi nāḷāvidite nirālayo;

()

พระชินเจ้าผู้ไม่มีอาลัย ทรงยังสัตบุรุษให้เอิบอิ่มด้วยรสแห่งพระธรรมอันประเสริฐดุจน้ำอมฤต ประทับอยู่ตลอดพรรษาที่ ๑๑ ในหมู่บ้านพราหมณ์อันประเสริฐชื่อว่านาฬา.

11.

๑๑.

Dharaṇīsuragāma māsadāPunaverañja maniñjano jino,PucimandadumindamūlagoAsamo bārasamaṃ samaṃ vasī;

()

พระชินเจ้าผู้ไม่หวั่นไหว ผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน เสด็จไปยังหมู่บ้านพราหมณ์เวรัญชาอีกครั้ง ประทับอยู่ ณ โคนต้นสะเดา (ปุจิมันทะ) อันเป็นราชาแห่งต้นไม้ ตลอดพรรษาที่ ๑๒.

12.

๑๒.

VikacappalacārulocanoMunirājā vajirācalācalo,SikharākulacāliyācaleAvasī teḷasamaṃ guṇālayo;

()

พระมุนีราชผู้มีพระเนตรสวยงามดุจดอกอุบลบาน ผู้ไม่หวั่นไหวประดุจภูเขาเพชร ผู้เป็นที่รวมแห่งคุณ ประทับอยู่ตลอดพรรษาที่ ๑๓ บนภูเขาจาลิยะอันเต็มไปด้วยยอดเขา.

13.

๑๓.

Salilāsayasītale mudu-Pavane jetavane tapovane,Vasi cuddasamaṃ samaṃ mahā-Samaṇo assamaṇā’pasādano;

()

พระมหาสมณะผู้ทรงขจัดพวกอสมาณะ (ผู้ไม่ใช่สมณะ) ประทับอยู่ตลอดพรรษาที่ ๑๔ ในป่าเจตวันอันเป็นที่บำเพ็ญตบะ ซึ่งมีสระน้ำเย็นและมีลมพัดอ่อนโยน.

14.

๑๔.

KapilavhayarājadhāniyāAvidure nararāhaseyyake,Pavihāsi tipañcamaṃ samaṃMuni nigrodhatapovane subhe;

()

พระมุนีประทับอยู่ตลอดพรรษาที่ ๑๕ ในนิโครธารามอันงดงาม ไม่ไกลจากพระนครกบิลพัสดุ์อันเป็นที่ประทับของพระราชาผู้ประเสริฐในหมู่มนุษย์.

15.

๑๕.

Khara mālavakañca rakkhasaṃDamayaṃ bhūdhara pīvarodaraṃ,RucirālavirājadhāniyaṃViharī soḷasamaṃ samaṃ jino;

()

พระชินเจ้าทรงทรมานอาฬวกยักษ์ผู้ดุร้าย ซึ่งมีท้องใหญ่ดุจภูเขา ประทับอยู่ตลอดพรรษาที่ ๑๖ ในพระนครอาฬวีอันงดงาม.

16.

๑๖.

Puna veḷuvanaṃ tapovanaṃUpanissāya giribbajaṃ puraṃ,Dasa sattama vassa māvasīMunisīho hatamāravāraṇo;

()

พระมุนีผู้เป็นดุจราชสีห์ ผู้ทรงกำจัดพญามารผู้เป็นดุจช้าง ประทับอยู่ตลอดพรรษาที่ ๑๗ ในป่าไผ่อันเป็นที่บำเพ็ญตบะ อาศัยพระนครคิริพพชะอีกครั้ง.

17.

๑๗.

Bhavadukkharujāhi mocayaṃJanataṃ dhammakathā’gadena so,Vasi cāliyapabbatālayeJinavejjācariyo dasaṭṭhamaṃ;

()

พระชินเจ้าผู้เป็นอาจารย์แพทย์พระองค์นั้น ทรงปลดเปลื้องหมู่ชนจากโรคคือทุกข์ในภพด้วยยาคือพระธรรมเทศนา ประทับอยู่ตลอดพรรษาที่ ๑๘ ในที่ประทับบนภูเขาจาลิยะ.

18.

๑๘.

Tadanantaravassa muggadhiVipule cāliyapakabbate’va so,Vasi vīsatimaṃ giribbajeNagare veḷuvane tapovane;

()

พระองค์นั้นประทับอยู่บนภูเขาจาลิยะอันกว้างใหญ่ตลอดพรรษาถัดจากนั้น (พรรษาที่ ๑๙) และประทับอยู่ตลอดพรรษาที่ ๒๐ ในป่าไผ่อันเป็นที่บำเพ็ญตบะ ในพระนครคิริพพชะ.

19.

๑๙.

Anibaddhavihārato itiViharanto bhagavā tahiṃtahiṃMaṇijotiraso’va kāmadoSarade vīsati vītināmayī;

()

พระผู้มีพระภาคทรงประทับอยู่ในที่นั้นๆ โดยไม่ประจำอย่างนี้ เหมือนแก้วมณีโชติรสผู้ประทานสิ่งที่ปรารถนา ทรงให้เวลา ๒๐ พรรษาล่วงไป.

20.

๒๐.

Muni jetavane tapovaneBhavane cā’pi migāramātuyā,Mahite vasi pañcavīsati-Mitavassāni tibaddhavāsago;

()

พระมุนีผู้ประทับอยู่เป็นประจำ ประทับอยู่ตลอด ๒๕ พรรษา ในป่าเจตวันอันเป็นที่บำเพ็ญตบะ และในวิหารของนางมิคารมาตาอันเป็นที่บูชา.

21.

๒๑.

AnibaddhanibaddhavāsatoVasato tassa sato tahiṃ tahiṃ,Nanu vijjati kiccapañcakaṃKatakiccassa kathananuvāsaraṃ;

()

กิจ ๕ ประการของพระองค์ผู้ทรงเสร็จกิจแล้ว ผู้ประทับอยู่ในที่นั้นๆ ทั้งแบบไม่ประจำและแบบประจำ ย่อมมีอยู่มิใช่หรือ ที่จะพึงกล่าวถึงในแต่ละวัน.

22.

๒๒.

Aruṇuggamane samuṭṭhitoTadupaṭṭhākajanassa’nuggahaṃ,MunirānanapādadhovanaṃPavidhāyā’khilakicca mattano;

()

เมื่ออรุณขึ้น พระมุนีทรงลุกขึ้นเพื่ออนุเคราะห์ชนผู้อุปัฏฐาก ทรงทำกิจทั้งปวงของพระองค์ มีการล้างพระพักตร์และพระบาทเป็นต้น.

23.

๒๓.

Sunisajja susajjitā’saneSapadānācaraṇāya yāvatā,Samayo samayaññu vindatiNaciraṃ jhānasukhaṃ rahogato;

()

พระผู้ทรงรู้กาล เสด็จไปยังที่ลับ ประทับนั่งบนอาสนะที่จัดเตรียมไว้ ทรงเสวยสุขในฌานครู่หนึ่ง ตราบเท่าที่ยังไม่ถึงเวลาเสด็จไปบิณฑบาตตามลำดับตรอก.

24.

๒๔.

Paribandhiya tāyabandhanaṃSunivatthantaravāsako’pari,ArahaddhajachāditaṅgimāMaṇivaṇṇopalapatta mubbahaṃ;

()

ทรงนุ่งอันตรวาสกเรียบร้อยแล้ว ทรงคาดประคดเอว ทรงมีพระวรกายปกคลุมด้วยธงชัยแห่งพระอรหันต์ ทรงถือบาตรศิลาที่มีสีดังแก้วมณี.

25.

๒๕.

AbhisaṅkhatapuññasattiyāVivaṭadvāravihāragabbhato,Girigabbharato’va kesarīBahinikkhamma kadāci ekako, ()

ด้วยอานุภาพแห่งบุญที่สั่งสมมา บางครั้งพระองค์ก็เสด็จออกจากภายในวิหารที่เปิดประตูไว้ เหมือนราชสีห์ออกจากถ้ำภูเขา เสด็จออกไปภายนอกเพียงพระองค์เดียว.

26.

๒๖.

ValayikatatārakāvalīNavacandoriva vāridodarā,Yatisaṅghapurakkhato tatoBahi nikkhamma kadāci so muni;

()

บางครั้งพระมุนีนั้นมีหมู่ภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จออกไปภายนอก เหมือนพระจันทร์ใหม่ที่แวดล้อมด้วยหมู่ดาวเสด็จออกจากท่ามกลางหมู่เมฆ.

27.

๒๗.

Pakatīgatiyā’pi bhikkhituṃGatiyā sappaṭihāriyā’yapi,Yugamattadaso samācareNigamaggāmapurīsu katthaci;

()

บางครั้งพระองค์ก็เสด็จไปเพื่อบิณฑบาตในนิคม หมู่บ้าน หรือพระนครบางแห่ง ด้วยพระอาการปกติบ้าง ด้วยพระอาการที่ประกอบด้วยปาฏิหาริย์บ้าง โดยทอดพระเนตรไปข้างหน้าเพียงชั่วแอก.

28.

๒๘.

Carato varapāṭihāriyaṃSamadhiṭṭhāya kadāci bhikkhituṃ,Vimalīkurute mahītalaṃPurato mandasugandhamāruto;

()

บางครั้งเมื่อทรงอธิษฐานเพื่อบิณฑบาต และเสด็จไปด้วยปาฏิหาริย์อันประเสริฐ ลมอ่อนๆ ที่มีกลิ่นหอมย่อมพัดไปข้างหน้า ทำให้พื้นแผ่นดินสะอาด.

29.

๒๙.

Purato’pasamenti dhūliyoCarato cārutarañjase sire,Vilasanti vitāna vibbhamāNavameghā phusitāni muñcare;

()

เมื่อเสด็จไปบนทางอันงดงามยิ่ง ฝุ่นย่อมสงบลงข้างหน้า เมฆใหม่ย่อมปรากฏความงามดุจเพดานบนพระเศียร และโปรยละอองฝนลงมา.

30.

๓๐.

Kusumāni samīraṇā’pareVipinenā’hariyo’kirantipi,Nijapādatalaṃ’va bhūtalaṃSamataṃ yāti pathe padappite;

()

ลมเหล่าอื่นย่อมพัดพาเอาดอกไม้มาจากป่ามาโปรยลง เมื่อพระบาทเหยียบลงบนทาง พื้นแผ่นดินย่อมราบเรียบเหมือนฝ่าพระบาทของพระองค์เอง.

31.

๓๑.

Mudukā sukhaphassadā mahī-Vanitā tappadasaṅgame’kadā,Kamalānipi cumbare’kadāPathaviṃ bhejja tadaṅghīpaṅkaje;

()

บางครั้งเมื่อพระบาทกระทบ แผ่นดินย่อมอ่อนนุ่มและให้สัมผัสที่เป็นสุข บางครั้งดอกบัวทั้งหลายก็ผุดขึ้นจากแผ่นดินมาจุมพิตพระบาทดุจดอกบัวของพระองค์.

32.

๓๒.

Caraṇakkamitā’ravindaja-Makarandā’ti sugandhabandhurā,Jinagandhagajinda māsiraṃParivāsenti samokirantipi;

()

น้ำหวานจากดอกบัวที่ผุดขึ้นตามรอยพระบาท มีกลิ่นหอมยิ่งนัก ย่อมอบอวลและโปรยปรายพระชินเจ้าผู้เป็นดุจพญาช้างต้นผู้มีกลิ่นหอมไปจนถึงพระเศียร.

33.

๓๓.

MakarandapabandhavibbhamaṃJuti sindhūravicuṇṇabandhurā,Abhibhūya supiñjarāyateCarato lokamimaṃ carācaraṃ;

()

เมื่อเสด็จไปในโลกนี้ทั้งที่เคลื่อนไหวได้และเคลื่อนไหวไม่ได้ โลกทั้งปวงย่อมเหลืองอร่ามยิ่งนัก ครอบงำความงามของสายน้ำหวานและความงามของแสงผงชาด.

34.

๓๔.

Kalahaṃsa mayūrasārikāKaravīkā’pi sakaṃsakaṃ ravaṃ,Dvipadā’pi catuppadā’pareVajato tassa napūjayanti kiṃ;

()

หงส์ นกยูง นกสาลิกา และนกการเวก ต่างก็ส่งเสียงร้องตามชนิดของตน แม้สัตว์สองเท้าและสัตว์สี่เท้าอื่นๆ เมื่อพระองค์เสด็จไป จะไม่พากันบูชาพระองค์หรือ?

35.

๓๕.

Turiyāni vibhūsaṇāni’piSayamevā’bhiravanti taṅkhaṇe,Tamudikkhiya pāṭihāriyaṃSugate koka hi nasampasīdati;

()

แม้เครื่องดนตรีและเครื่องประดับทั้งหลาย ก็ส่งเสียงขึ้นเองในขณะนั้น เมื่อเห็นปาฏิหาริย์นั้น ใครเล่าจะไม่เลื่อมใสในพระสุคต?

36.

๓๖.

Vividhabbhutapāṭihāriya-Katasaññāya mahājano jino,Janayaṃ janatāya’nuddayaṃIdhapiṇḍatthamupāgato iti;

()

มหาชนมีความเข้าใจว่า พระชินเจ้าผู้ทรงยังความเอ็นดูให้เกิดแก่หมู่ชน ทรงกระทำปาฏิหาริย์อันน่าอัศจรรย์ต่างๆ แล้วเสด็จมาเพื่อบิณฑบาต ณ ที่นี้ ดังนี้

37.

๓๗.

KusumādiyamākulañjalīSadaneha’ntaravithi motare,Jinaraṃsi pabandha kambala-Satasañchanna vivaṇṇaviggahā;

()

มหาชนมีดอกไม้เป็นต้นเต็มอุ้งมือ ทั้งที่อยู่ในเรือน ในระหว่างถนน และในรถ ต่างมีร่างกายอันมีวรรณะต่างๆ ถูกปกคลุมด้วยรัศมีของพระชินเจ้าที่แผ่ไปดุจผ้ากัมพลร้อยผืน

38.

๓๘.

Janatā nakharālidīdhiti-Nikarākāsanadīnimujjitā,Abhivandati vandanārahaṃMunino pādayugaṃ pamoditā;

()

หมู่ชนผู้จมลงในแม่น้ำคือแสงสว่างแห่งแถวพระนขา (เล็บ) ย่อมยินดีอภิวาทพระบาททั้งคู่ของพระมุนีผู้ควรแก่การอภิวาท

39.

๓๙.

Dasavisativā mahājanoJinapāmokkhayatī satampivā,Abhiyācati detha noitiBhagavantaṃ vibhavānurūpato;

()

มหาชน ๑๐ คน ๒๐ คน หรือแม้ ๑๐๐ คน ย่อมทูลขอพระผู้มีพระภาคตามสมควรแก่สมบัติของตนว่า ขอพระองค์โปรดประทาน (โอกาส) แก่ข้าพระองค์ทั้งหลาย (เพื่อถวายทาน) แก่หมู่ภิกษุมีพระชินเจ้าเป็นประมุขเถิด

40.

๔๐.

Adhivāsanamassa jāniyaJanatā’dāya jinassa hatthato,Tamadhiṭṭhitapatta mindirā-Sadanaṃ dānagharaṃ pavesaye;

()

เมื่อทราบการทรงรับนิมนต์ของพระองค์ มหาชนรับบาตรที่พระชินเจ้าทรงถือไว้จากพระหัตถ์ แล้วนำเข้าไปสู่โรงทานอันประเสริฐดุจที่ประทับของพระอินทร์

41.

๔๑.

CatujātikagandhabhāviteBhuvi paññattavarāsanopari,AhatāhatavatthajātiteSunisinnaṃ sugataṃ sasāvakaṃ;

()

พระสุคตพร้อมด้วยพระสาวกประทับนั่งดีแล้ว บนอาสนะอันประเสริฐที่ปูลาดไว้บนพื้นด้วยผ้าใหม่เอี่ยม ซึ่งอบด้วยของหอม ๔ ชนิด

42.

๔๒.

Paṭiyattapaṇītabhojana-Vikatīhe’va sahatthapaṅkajā,Abhitappayate mahājanoPatimāneti ca cīvarādinā;

()

มหาชนย่อมให้อิ่มหนำด้วยอาหารอันประณีตชนิดต่างๆ ที่จัดเตรียมไว้ด้วยมืออันดุจดอกบัวของตน และย่อมสักการะด้วยจีวรเป็นต้น

43.

๔๓.

Saraṇāgamane’pi pañcayuAdhisīlesu patiṭṭhahanti ye,Catumaggaphalesu katthaviTadabhiññā’nusayāsayādito;

()

หมู่ชนบางพวกตั้งมั่นอยู่ในสรณคมน์และศีล ๕ บางพวกตั้งมั่นอยู่ในอธิศีล และในมรรคผล ๔ ตามสมควรแก่อภิญญา อนุสัย และอัธยาศัยเป็นต้น

44.

๔๔.

Bhagavā katabhattakiccavāAnurūpāya kathāya dhammiyā,Ravibandhu vineyya bandhunaṃHadayambhojavanaṃ pabodhaye;

()

พระผู้มีพระภาคผู้ทรงเสร็จภัตกิจแล้ว ทรงยังป่าคือดอกบัวคือใจของหมู่ญาติที่ควรแนะนำให้เบิกบาน ด้วยธรรมีกถาอันสมควร ดุจพระอาทิตย์ทรงยังดอกบัวให้บานฉะนั้น

45.

๔๕.

Harimerugiri’va jaṅgamoParinaddhindasarāsanāvalī,Visate satapuññalakkhaṇoMuniru’ṭṭhāya vihāramāsanā;

()

พระมุนีผู้มีลักษณะอันเกิดจากบุญร้อยประการ ดุจภูเขาสุเมรุสีทองอันเคลื่อนที่ได้ แวดล้อมด้วยแถวแห่งรุ้งกินน้ำ เสด็จลุกขึ้นจากอาสนะเข้าสู่พระวิหาร

46.

๔๖.

Varamaṇḍalamāḷake tahiṃMuni paññattamahārahāsane,Khaṇamāgamayaṃ nisidatiYaminaṃ bhojanakiccasādhanaṃ;

()

พระมุนีประทับนั่งบนอาสนะอันมีค่ามากที่ปูลาดไว้ในมณฑลมาลาอันประเสริฐ ณ ที่นั้น ทรงรอคอยอยู่ครู่หนึ่งเพื่อให้ภัตกิจของเหล่าภิกษุผู้สำรวมสำเร็จลง

47.

๔๗.

Maṇivammasuvammitā viyaKarino pārutapaṃsukūlikā,Yatayo yatirājayūthapaṃParivārenti upecca taṅkhaṇe;

()

ในขณะนั้น เหล่าภิกษุผู้นุ่งห่มผ้าบังสุกุล เข้าไปแวดล้อมพระราชาแห่งภิกษุผู้เป็นจ่าฝูง ดุจช้างที่ประดับด้วยเกราะแก้วอย่างดีฉะนั้น

48.

๔๘.

Samayaṃ samayaññuno tatoTadupaṭṭhākavaro nivedaye,Jinagandhagajo suvāsitaṃVisate gandhakuṭiṃ sugandhinā;

() (Purebhattakiccaṃ)

ลำดับนั้น พระอุปัฏฐากผู้ประเสริฐผู้รู้กาลเวลา ย่อมกราบทูลภัตกิจ พระชินเจ้าผู้เป็นดุจช้างฉัททันต์ ย่อมเสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎีอันอบอวลด้วยกลิ่นหอม

49.

๔๙.

Athagandhakuṭīmukhe jinoVirajo pādarajo nacatthipi,Paridhotapadāni nikkhipaṃMaṇisopāṇatale khaṇaṃ ṭhito;

()

ครั้นแล้วที่หน้าพระคันธกุฎี พระชินเจ้าผู้ปราศจากธุลี แม้ธุลีที่พระบาทก็ไม่มี ทรงวางพระบาทที่ล้างสะอาดแล้ว ประทับยืนอยู่ครู่หนึ่งที่พื้นบันไดแก้ว

50.

๕๐.

Udayo’pi jinassa dullabhoKhaṇasampattisamiddhi dullabhā,Manujesu’papatti dullabhāJinadhammassavaṇampi dullabhaṃ;

()

การอุบัติขึ้นของพระชินเจ้าหาได้ยาก ความถึงพร้อมแห่งขณะหาได้ยาก การเกิดในหมู่มนุษย์หาได้ยาก และการฟังพระธรรมของพระชินเจ้าก็หาได้ยาก

51.

๕๑.

Samaṇatta mape’ttha dullabhaṃTividhaṃ sāsana mappamādato,Yatayo’vadatā’nusāsatiAbhisampādayathā’ti bhikkhave;

()

แม้ความเป็นสมณะในโลกนี้ก็หาได้ยาก พระมุนีทรงโอวาทสั่งสอนว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงยังสิกขา ๓ ให้ถึงพร้อมด้วยความไม่ประมาทเถิด

52.

๕๒.

Abhivandiya keci bhikkhavoBhagavantaṃtaka paṭipattipūrakā,Atha sampaṭipādanakkamaṃPaṭipucchantivipassanādisu;

()

ภิกษุบางรูปไหว้พระผู้มีพระภาคแล้ว เป็นผู้มุ่งบำเพ็ญปฏิบัติให้บริบูรณ์ ย่อมสอบถามถึงลำดับแห่งการปฏิบัติในวิปัสสนาเป็นต้น

53.

๕๓.

Padadāti vipassanādisuMuni tesaṃ cariyānurūpikaṃ,Paṭigaṇhiya satthusāsanaṃMaṇidāmaṃ viya makaṇḍanatthiko;

()

พระมุนีทรงบอกกัมมัฏฐานในวิปัสสนาเป็นต้นอันสมควรแก่จริยาแก่ภิกษุเหล่านั้น ภิกษุเหล่านั้นรับพระศาสนธรรมของพระศาสดาไว้ ดุจผู้ต้องการเครื่องประดับรับพวงแก้วไว้ฉะนั้น

54.

๕๔.

Pavidhāya jinaṃ padakkhiṇaṃAtha te bhattisamappitañjalī,Pavisanti yatī sakaṃsakaṃVasatiṃ santanivātavuttino;

()

ครั้นกระทำประทักษิณพระชินเจ้าแล้ว ภิกษุเหล่านั้นผู้มีอัญชลีอันน้อมไปด้วยความภักดี เป็นผู้มีความสงบและมีความประพฤติอ่อนน้อม ย่อมเข้าไปสู่ที่พักของตนๆ

55.

๕๕.

Vatapabbatapādakandara-Pabhūtīsva’ññataraṃka padhānikā,Pavisanti surāsuroraga-Garuḷānaṃ bhavanesucā’pare;

()

ภิกษุผู้บำเพ็ญเพียรบางพวกย่อมเข้าไปสู่ที่ต่างๆ มีป่า เชิงเขา และถ้ำเป็นต้น บางพวกย่อมเข้าไปสู่ภพของเทวดา อสูร นาค และครุฑ

56.

๕๖.

Atha gandhakuṭiṃ yadicchatiPavisitvā pavivekakāmavā,Muni dakkhiṇapassato satoSayanaṃ kappayatī’sakaṃ divā;

()

ครั้นแล้วพระมุนีผู้ใคร่ความสงัด เสด็จเข้าไปสู่พระคันธกุฎีตามพระประสงค์ ทรงมีสติ ทรงสำเร็จการสีหไสยาสน์โดยข้างเบื้องขวาเล็กน้อยในเวลากลางวัน

57.

๕๗.

VupasantasarirajassamoMuniru’ṭṭhāya anekakoṭiyo,Anubhūyaka samādhayo khaṇaṃBhuvanaṃ passati buddhacakkhunā;

()

พระมุนีผู้มีเหงื่อไคลและความกระวนกระวายในพระวรกายสงบแล้ว เสด็จลุกขึ้น ทรงเสวยสมาบัติหลายโกฏิขณะ แล้วทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ

58.

๕๘.

Samathamhi vipassanāyavāDhuranikkhepakate tathāgate,Tahimiddhibalenu’paṭṭhitoPuna vuṭṭhāpayate dayānidhi;

()

พระองค์ผู้เป็นขุมทรัพย์แห่งความกรุณา ทรงออกจากสมาธิหรือวิปัสสนาที่ทรงตั้งไว้ด้วยกำลังแห่งฤทธิ์ ณ ที่นั้น แล้วทรงลุกขึ้นอีกครั้ง

59.

๕๙.

Iti pañcasatampi sāvakeAtikhippaṃ kabhagavā’nusāsiya,Padumāniva te pabodhayaṃNabhāsā yāti vihāra mattano;

()

พระผู้มีพระภาคทรงสั่งสอนพระสาวก ๕๐๐ รูปโดยรวดเร็วยิ่ง ทรงยังภิกษุเหล่านั้นให้เบิกบานดุจดอกบัว แล้วเสด็จไปสู่พระวิหารของพระองค์ทางอากาศ

60.

๖๐.

JinasindhavapādavikkamaṃJinachaddantagajindakuñcanaṃ,JinakesarasīhagajjanaṃAbhipassāma suṇoma no iti;

()

ขอพวกเราจงได้เห็นและได้ฟังการย่างก้าวอย่างม้าสินธพ การเยื้องกรายอย่างพญาช้างฉัททันต์ และการบันลือสีหนาทอย่างไกรสรราชสีห์ของพระชินเจ้าเถิด ดังนี้

61.

๖๑.

Vihareyya yahiṃ jino tahiṃAparaṇhe kusumākulañjalī,Sunivatthasupārutā bhusaṃMuditā sannipatantikho janā;

()

พระชินเจ้าประทับอยู่ ณ ที่ใด ในเวลาบ่าย หมู่ชนมีดอกไม้เต็มอุ้งมือ นุ่งห่มเรียบร้อย ย่อมพากันมาประชุมกัน ณ ที่นั้นด้วยความยินดียิ่ง

62.

๖๒.

Atha dassitapāṭihāriyoPavisatvā varadhammamaṇḍapaṃ,Sūriyova yugandharo’pariSunisajjā’sanamatthake jino;

()

ครั้นแล้วพระชินเจ้าผู้ทรงแสดงปาฏิหาริย์แล้ว เสด็จเข้าไปสู่พระธรรมมณฑปอันประเสริฐ ประทับนั่งบนอาสนะ ดุจพระอาทิตย์อยู่เหนือยอดเขายุคันธร

63.

๖๓.

KaravikavirāvahārināMadhuro’dārasarena sotunaṃ,Caturā’riyasaccamīrayeAnupubbāya kathāya nissitaṃ;

()

ทรงแสดงอริยสัจ ๔ อันอาศัยอนุปุพพิกถา ด้วยพระสุรเสียงอันหวานและก้องกังวาน ซึ่งข่มเสียซึ่งเสียงร้องของนกการเวก

64.

๖๔.

Paṭigaṇhiya dhammamādarāNijavohāra’nurūpagocaraṃ,Abhiyāti padakkhiṇena sāParisātaṃ sirasā’bhivandiya;

() (Pacchābhattakiccaṃ)

บริษัทนั้นรับพระธรรมด้วยความเคารพ อันเป็นอารมณ์ที่เหมาะสมแก่ภาษาของตน ไหว้พระองค์ด้วยเศียรเกล้า แล้วทำประทักษิณหลีกไป (กิจหลังภัตตาหาร)

66.

๖๖.

VaravāraṇakumbhadāraṇoMigarājāva kudiṭṭhabhañjano,Atha niṭṭhitadhammagajjanoMuniru’ṭṭhāyu’pavesanā’sanā;

()

พระมุนีผู้ทำลายทิฏฐิชั่ว ดุจพญาราชสีห์ผู้ทำลายโหนกช้างอันประเสริฐ ครั้นทรงประกาศพระธรรมจบแล้ว ก็เสด็จลุกขึ้นจากอาสนะที่ประทับนั่ง

65.

๖๕.

Kamalaṃ’va kalevaraṃ varaṃVimalaṃ vitarajomalaṃ jino,Avasiñcitukāmavā sacePavisitvāna nahānakoṭṭhakaṃ;

()

พระชินเจ้าผู้ปราศจากมลทินคือธุลี หากทรงประสงค์จะสรงพระวรกายอันประเสริฐดุจดอกบัว ก็เสด็จเข้าไปยังโรงสรง

67.

๖๗.

Tadūpaṭṭhitikena bhikkhunāPaṭiyattenudakena viggahe,Samitotuparissamo muhuṃPunarāgamma nivatthacīvaro;

()

ทรงระงับความเหน็ดเหนื่อยอันเกิดจากฤดูกาลในพระวรกายด้วยน้ำที่ภิกษุผู้ปฏิบัติจัดเตรียมไว้ครู่หนึ่ง แล้วเสด็จกลับมาทรงนุ่งห่มจีวร

68.

๖๘.

Sunisajja sina’ssame samePariveṇe ṭhapitāsanopari,Anubhoti muhutta mattanāSuvimutto’pi vimuttijaṃ sukhaṃ;

()

ประทับนั่งอย่างดีบนอาสนะที่จัดตั้งไว้ในบริเวณอาศรมอันสงบ ทรงเสวยสุขเพียงชั่วครู่ ซึ่งเป็นสุขเกิดจากวิมุตติ แม้พระองค์จะพ้นแล้วอย่างดี

69.

๖๙.

TadupaṭṭhitipaccupaṭṭhitāAbhinikkhammatatotatoyatī,MahitañjalipupphamañjarīParivārentitilokanāyakaṃ;

()

เหล่าพระโยคีผู้ปฏิบัติและผู้มาเข้าเฝ้า ต่างพากันออกมาจากที่นั้นๆ ประนมมือและถือพวงดอกไม้บูชา แวดล้อมพระโลกนาถ

70.

๗๐.

PaṭipattipapūraṇakkamaṃPaṭipucchanti vipucchanāni’pi,Yatayo hi visuṃvisuṃ jinaṃSavaṇaṃ dhammakathāya yācare;

()

พระโยคีทั้งหลายต่างองค์ต่างก็ทูลขอฟังพระธรรมเทศนาจากพระชินเจ้า และย่อมทูลถามปัญหาต่างๆ ซึ่งเป็นลำดับแห่งการบำเพ็ญปฏิบัติ

71.

๗๑.

Bhagavā karuṇāya coditoTadadhippāya mavecca buddhiyā,Abhisādhaya matthamuttamaṃPurimaṃ yāmamatikkame iti;

() (Purimayāmakiccaṃ)

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงถูกเร้าด้วยพระกรุณา ทรงทราบอัธยาศัยนั้นด้วยพระปัญญา จึงทรงยังประโยชน์อันสูงสุดให้สำเร็จ ทรงล่วงไปซึ่งปฐมยาม (กิจในปฐมยาม)

72.

๗๒.

Bhagavanta manantadassinaṃSirasā tesugatesu bhikkhusu,Abhivandiya jātikhettatoLabhamānā’vasaraṃ surāsurā;

()

เมื่อเหล่าภิกษุเหล่านั้นหลีกไปแล้ว เทวดาและอสูรทั้งหลายจากหมื่นโลกธาตุผู้ได้โอกาส ต่างถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระญาณหาที่สุดมิได้ด้วยเศียรเกล้า

73.

๗๓.

Upagamma tapovanaṅgaṇaṃKurumānā chavivaṇṇapiñjaraṃ,Maṇimoḷimaricisañcaya-Paricumbīkaḷitaṃ sirimato;

()

พากันเข้าไปสู่ลานป่าอันเป็นที่บำเพ็ญตบะ ทำผิวพรรณให้เหลืองอร่าม หมอบลงแทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคผู้มีสิริ ให้รัศมีจากมณีบนยอดมงกุฎกระทบพระวรกาย

74.

๗๔.

NakhakesaramaṅgulīdalaṃCaraṇambhojayugaṃka pavandiya,Caturakkharikampi pucchareVarapañha’ntamaso’hisaṅkhataṃ;

()

ไหว้พระบาททั้งคู่ดุจดอกบัว มีเล็บเป็นเกสร มีนิ้วเป็นกลีบ ย่อมทูลถามปัญหาอันประเสริฐแม้ที่สุดคืออสังขตะ แม้ปัญหาที่มีสี่อักษร

75.

๗๕.

Sivado vadataṃanuttaroMuni vissajjati tabbipucchanaṃ,Atha vitakathaṅkathi tada-Bbhanumodanti abhitthavantipi;

()

พระมุนีผู้ประทานความสุข ผู้ไม่มีใครยิ่งกว่าในบรรดาผู้กล่าว ทรงวิสัชนาปัญหาเหล่านั้น ครั้นแล้วผู้ปราศจากความสงสัยเหล่านั้นก็อนุโมทนาและสรรเสริญ

76.

๗๖.

NijadhammapadīpatejasāJanasammoha tamovidhaṃsano,Iti majjhimayāma manvahaṃKatakicco muni vītināmaye;

() (Majjhimayāmakiccaṃ)

ด้วยประการฉะนี้ พระมุนีผู้ทรงทำกิจแล้ว ผู้ทำลายความมืดคือความหลงของหมู่ชนด้วยเดชแห่งประทีปคือพระธรรมของพระองค์ ย่อมทรงล่วงไปซึ่งมัชฌิมยามทุกวัน (กิจในมัชฌิมยาม)

77.

๗๗.

AbhibhutasarīrajassamoKatakiccehi’riyāpathehica,Atha caṅkamaṇena pacchimePaṭhamaṃ bhāga matikkame muni;

()

พระมุนีผู้ทรงบรรเทาความเหน็ดเหนื่อยทางพระวรกายด้วยอิริยาบถที่ทรงทำกิจแล้ว ย่อมทรงล่วงไปซึ่งส่วนแรกของปัจฉิมยามด้วยการเสด็จจงกรม

78.

๗๘.

Paṭivāta’nuvāta vāyita-Guṇagandhehi sugandhitaṅgimā,MaṇidīpapabhāsamujjalaṃSugato gandhakuṭiṃka upāgato;

()

พระสุคตผู้มีพระวรกายหอมฟุ้งด้วยกลิ่นอันมีคุณที่ลมพัดไปทั้งทวนลมและตามลม เสด็จเข้าไปยังพระคันธกุฎีอันสว่างไสวด้วยรัศมีแห่งประทีปแก้ว

79.

๗๙.

Sayanopari sampasārayaṃPaṭimārūpasarūpaviggahaṃ,Sayanaṃ kurute’va kesarīDutiyasmiṃ satisampajaññavā;

()

ในส่วนที่สอง ทรงมีสติสัมปชัญญะ ทรงเหยียดพระวรกายลงบนที่บรรทม มีพระรูปกายดุจรูปปั้น ทรงบรรทมดุจพญาราชสีห์

80.

๘๐.

AsamiddhakilesamiddhavāBhagavā bhaṅgabhavaṅgasattati,Sunisajja pabujjhito mahā-Karuṇājhāna mupeticā’sane;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีกิเลสอันไม่เจริญ ผู้ทรงทำลายภวังค์อันเป็นที่ตั้งแห่งภพ ทรงตื่นขึ้นแล้วประทับนั่งอย่างดี ทรงเข้าสู่มหากรุณาสมาบัติบนอาสนะ

81.

๘๑.

Purimesu bhavesu pāṇinoYadi vijjanti katādhikārino,Raviraṃsivikāsanūpaga-Padumānī’va pabodhanārahā;

()

หากมีสัตว์ทั้งหลายในภพก่อนผู้ได้สร้างบารมีไว้แล้ว ผู้ควรแก่การตรัสรู้ ดุจดอกบัวที่บานด้วยแสงอาทิตย์

82.

๘๒.

Karuṇāya samuṭṭhito tatoKaruṇāsītalamānaso muni,Abhipassati buddhacakkhunāBhuvi te maggaphalopanissaye;

()

พระมุนีผู้มีพระทัยเย็นด้วยพระกรุณา ทรงลุกขึ้นจากพระกรุณา ทรงตรวจดูด้วยพุทธจักษุ ซึ่งอุปนิสัยแห่งมรรคผลของสัตว์เหล่านั้นในโลก

83.

๘๓.

Iti pacchimayāma manvahaṃTatiyaṃ bhāga matikkame jino,PurimoditakiccakārinoKatakiccassa acintiyāguṇā;

() (Pacchimayāmakiccaṃ)

ด้วยประการฉะนี้ พระชินเจ้าผู้ทรงทำกิจที่กล่าวมาแล้วแต่ต้น ทรงล่วงไปซึ่งส่วนที่สามของปัจฉิมยามทุกวัน คุณของพระองค์ผู้ทรงทำกิจแล้วเป็นอจินไตย (กิจในปัจฉิมยาม)

84.

๘๔.

Pasidanti rūpappa māṇapi buddhePasidanti ghosappamāṇapi buddhePasidanti ḷukhappa māṇapi buddhePasidanti dhammappamāṇapi buddhe ()

ย่อมเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าแม้ด้วยประมาณแห่งรูป ย่อมเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าแม้ด้วยประมาณแห่งเสียง ย่อมเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าแม้ด้วยประมาณแห่งความหยาบ ย่อมเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าแม้ด้วยประมาณแห่งธรรม

Iti medhānandābhidhānenayatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santike nidāne pañjavidhabuddhakicca paridīpo aṭṭhārasamoka saggo.

ปริทีปะว่าด้วยพุทธกิจ ๕ อย่าง เป็นสัคคะที่ ๑๘ ในนิทานใกล้แห่งชินวงศ์ทีปะ อันพระยติชื่อเมธานันทะรจนาไว้แล้ว ในนิทานที่ให้ความยินดีแก่ใจของกวีชนทั้งปวง

1.

๑.

NiravadhibhuvanālavālagabbheSucaritamūlavirūḷhakittivallī,Navaguṇaniyamotu saṅgamenaBhagavatamāsiyatheva (pupphitaggā);

()

เครือเถาแห่งเกียรติคุณอันงอกงามจากรากแห่งสุจริต ย่อมมีแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยการรวมกันแห่งคุณ ๙ ประการ ในท่ามกลางแห่งโลกอันไม่มีที่สุด

2.

๒.

Suvisadamatimā savāsanehiSakala kilesa malehi cārakāyo,Itipi bhagavato budhābhigītoBhuvivisuto arahanti kittighoso;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระปัญญาบริสุทธิ์ยิ่ง ผู้มีพระกายอันปราศจากมลทินคือกิเลสทั้งปวงพร้อมด้วยอาสวะ ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงถูกบัณฑิตทั้งหลายสรรเสริญ เกียรติศัพท์ว่า 'อรหันต์' ย่อมเลื่องลือไปทั่วโลก

3.

๓.

Gahita nisita maggañāṇa khaggoVaramati duccaritārayo achindi,Itipi bhagavato hatārinoyoBhuvivisuto arahanti kittighoso;

()

พระผู้มีพระภาคผู้มีพระปัญญาอันประเสริฐ ทรงถือดาบคือมรรคญาณอันคมกล้า ทรงตัดข้าศึกคือทุจริตทั้งหลายเสียได้ ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงเป็นผู้ทำลายข้าศึก เกียรติศัพท์ว่า 'อรหันต์' ย่อมเลื่องลือไปทั่วโลก

4.

๔.

Tibhavarathasamappitaṃ avijjā-Bhavatasiṇāmayanābhika māsavakkhaṃ,Vicitupacitakamma sañcāyā’raṃJaṭitajarāmaraṇerunemi vaṭṭiṃ ()

รถคือภพสามอันประกอบด้วยอวิชชาและตัณหาในภพเป็นดุม มีอาสวะเป็นเพลา มีกรรมที่สั่งสมไว้เป็นซี่ล้อ มีชราและมรณะเป็นขอบล้อ

5.

๕.

Avidita pariyanta kālasīmaṃParibhamitaṃ bhavacakkamatthi tassa,Thiravīriyapadehi bodhimaṇḍeSuvimalasīlamahītaleṭhito yo;

()

กงล้อแห่งภพนั้นย่อมหมุนไป มีขอบเขตแห่งกาลเวลาอันไม่รู้จบ ผู้ประทับยืนบนพื้นแผ่นดินคือศีลอันบริสุทธิ์ยิ่ง ด้วยบทแห่งความเพียรอันมั่นคง ณ โพธิมณฑล

6.

๖.

Hanivihani are visuddhasaddhā-Karakamalena samādhisāṇapiṭṭhe,Sunisita masamaṃ nihanti kamma-Kkhayakarañāṇakuṭhārimādadhāno;

()

ทรงถือขวานคือญาณอันทำลายกรรมให้สิ้นไป อันคมกล้าและไม่มีใครเสมอเหมือน ทรงทำลายข้าศึกด้วยพระหัตถ์ดุจดอกบัวคือศรัทธาอันบริสุทธิ์ บนแท่นหินลับคือสมาธิ

7.

๗.

Hatabhavaratha vibbhamassa magga-Rathamabhiruyha sivaṃpuraṃ gatassa,Itipi bhagavato hatārakassaBhuvivisuto arahanti kittighoso;

()

พระผู้มีพระภาคผู้ทรงทำลายความหมุนไปของรถคือภพ ทรงขึ้นสู่รถคือมรรคแล้วเสด็จไปสู่พระนครอันเกษม ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงทำลายซี่กำแห่งกงล้อแล้ว เกียรติศัพท์ว่า 'อรหันต์' จึงเลื่องลือไปทั่วโลก

8.

๘.

Avidita pariyanta dukkha vaṭṭaṃAthabhavacakkaka mituccate avijjā,Tahimupahitanābhī mūlakattāBhavatijarāmaraṇaṃ tadantanemi;

()

วัฏฏะแห่งทุกข์อันไม่มีที่สุดนั้นเรียกว่ากงล้อแห่งภพ อวิชชาเป็นดุมเพราะเป็นรากเหง้าที่ตั้งอยู่ในดุมนั้น ชราและมรณะเป็นขอบล้อของกงล้อนั้น

9.

๙.

Ghaṭita tadubhayantarā arāssuDasa abhisaṅkharaṇādisesa dhammā,Kasirasamudaye nirodha maggeBhavati pajānamajānanaṃ avijjā;

()

ธรรมทั้งหลายมีอภิสังขรณ์เป็นต้น 10 ประการ อันประกอบอยู่ระหว่าง (อวิชชาและภพ) นั้น ความไม่รู้ของหมู่สัตว์ในทุกขสมุทัย ทุกขนิโรธ และมรรค ย่อมเป็นอวิชชา

10

๑๐

Bhavati tividhabhumikā avijjāCatuvidha saccasabhāva chādakā’yaṃ,Abhivicinana cetanāna maddhāVividhanayena bhavattaye nidānaṃ;

()

อวิชชานี้มีในภูมิ 3 เป็นเครื่องปิดบังลักษณะแห่งสัจจะ 4 เป็นเหตุแห่งเจตนาที่ปรุงแต่ง เป็นเหตุปัจจัยแห่งภพ 3 โดยประการต่างๆ

11.

๑๑.

Sakasaka paṭisandhicittahetuDvaya mabhisaṅkhata kammameva kāme,Cita kusala marūpa rūpa gāmiṃTadubhayabhupaṭisandhihetu hoti;

()

กรรมที่ปรุงแต่งแล้ว 2 อย่างในกามภพ ย่อมเป็นเหตุแห่งปฏิสนธิจิตของตนๆ ส่วนกุศลที่สั่งสมไว้ซึ่งเป็นไปในรูปภพและอรูปภพ ย่อมเป็นเหตุแห่งปฏิสนธิในภูมิทั้งสองนั้น

12.

๑๒.

Kusalamakusalaṃ tidhā vibhattaṃPurimabhavenicitaṃ yathānurūpaṃ,Nabhavati paṭisandhitoparaṃ kiṃTibhava pavatti vipāka citta hetu;

()

กุศลและอกุศลที่แบ่งเป็น 3 อย่าง อันสั่งสมไว้ในภพก่อนตามสมควร ย่อมเป็นเหตุแห่งปฏิสนธิและวิบากจิตที่เป็นไปในภพ 3

13.

๑๓.

Samudayamaya kāmarūpapākāSati paṭisandhi pavattiyaṃ bhavantī,Saka saka bhavanāma rūpahetuVividha nidānavasena cānurūpaṃ, ()

วิบากในกามภพและรูปภพที่เกิดจากสมุทัย ย่อมมีในปฏิสนธิและปวัตติ เป็นเหตุแห่งนามรูปในภพของตนๆ ตามสมควรแก่ปัจจัยต่างๆ

14.

๑๔.

Tathariva caturo arūpapākāSakasakabhumikanāmapaccayāva,Samupacita manaṃ asaññasatteNabhavatikiṃka bhuvi rūpamattahetu;

()

วิบากในอรูปภพ 4 ประการก็เช่นกัน เป็นปัจจัยแห่งนามในภูมิของตนๆ ส่วนในอสัญญีสัตว์ เจตนาที่สั่งสมไว้ ย่อมเป็นเหตุแห่งรูปเท่านั้นในภูมินั้น

15.

๑๕.

Tadubhaya mavipāka cittatopiPabhavati tīsubhavesu cā’nu rūpaṃ,Sugati dugatiyaṃ padaṃhi kāmeBhavati saḷāyatanassa nāma rūpaṃ;

()

แม้จากจิตที่ไม่ใช่วิบากทั้งสองนั้น ย่อมเกิดขึ้นในภพ 3 ตามสมควร ในกามภพทั้งสุคติและทุคติ ย่อมเป็นนามรูปที่เป็นปัจจัยแก่อายตนะ 6

16.

๑๖.

Bhavati padaka masaññi vajjarūpa-Bhuvi tividhāyatanassa nāma rūpaṃ,Havati samudayo bhave arūpeSukhuma manāyatanassa nāma mattaṃ;

()

ในรูปภพเว้นอสัญญีสัตว์ ย่อมเป็นนามรูปที่เป็นปัจจัยแก่อายตนะ 3 ในอรูปภพ ย่อมเป็นเพียงนามที่เป็นปัจจัยแก่มโนอายตนะอันละเอียด

17.

๑๗.

Iti tividhabhave bhavanti taṃ taṃ-Bhava pabhavāyatanāti phassahetu,Tathariva kamato bhavānu rūpaṃTividhabhavesu chaphassavedanejā;

()

อายตนะที่เกิดขึ้นในภพนั้นๆ ในภพ 3 เหล่านี้ ย่อมเป็นเหตุแห่งผัสสะ ผัสสะและเวทนา 6 ประการ ย่อมเกิดขึ้นในภพ 3 ตามลำดับและตามสมควรแก่ภพนั้นๆ

18.

๑๘.

Vividha bhavagatiṭṭhitīsu taṃ taṃChaṭita jaṭā gahaṇassa hetu hoti,Punarubhaya bhavassa daḷhagāho,Bhavati bhavotibhavamhi hetujātyā;

()

ในภพ คติ และฐิติที่ต่างๆ กันนั้น (เวทนา) ย่อมเป็นเหตุแห่งตัณหาเครื่องยุ่งเหยิงและการยึดมั่น ความยึดมั่นในภพทั้งสองอีก ย่อมเป็นเหตุแห่งภพ และภพเป็นเหตุแห่งชาติในภพต่อๆ ไป

19.

๑๙.

Tividha bhavu’papattijātiresāBhavati jarāmaraṇādi dukkha hetu,Sakalakasirupaddavā’savānaṃSamudayahetutatosiyā avijjā;

()

ชาติในอุปปัตติภพ 3 ประการนี้ ย่อมเป็นเหตุแห่งทุกข์มีชราและมรณะเป็นต้น แห่งอุปัทวะและอาสวะทั้งปวง อวิชชาจึงเป็นเหตุแห่งสมุทัยนั้น

20.

๒๐.

Thiragahaṇavasena yohi kociSucarita duccaritaṃcareyya tassa,Sugati dugati gāmi kammametthaKathayati kammabhavo’ti kammavādī;

()

ผู้ใดผู้หนึ่งย่อมประพฤติสุจริตหรือทุจริตด้วยอำนาจความยึดมั่นอย่างมั่นคง กรรมอันเป็นไปในสุคติและทุคติในโลกนี้ ท่านผู้รู้เรื่องกรรมย่อมกล่าวว่านั่นคือ 'กรรมภพ'

21.

๒๑.

Vicitupacita kammasattijātāVadatupapatti bhavo’ti pañcakhandhā,Tadabhijanana māhajāti tesaṃCuticavanaṃ paripākatājarā’ti;

()

ขันธ์ 5 ที่เกิดจากกำลังแห่งกรรมที่สั่งสมไว้หลากหลาย ท่านเรียกว่า 'อุปปัตติภพ' การเกิดขึ้นแห่งขันธ์เหล่านั้นเรียกว่า 'ชาติ' ความแก่รอบเรียกว่า 'ชรา' และการเคลื่อนไปเรียกว่า 'จุติ'

22.

๒๒.

Pahavaphalapabandhato ṭhītānaṃSarasagabhīrapaṭicca sambhavānaṃ,Kayirati visadāya yāya dhamma–Ṭhitimatināmadhiyā pariggahaṃsā;

()

การกำหนดรู้ด้วยปัญญาอันบริสุทธิ์ในปฏิจจสมุปบาทอันลึกซึ้งและมีรสเฉพาะตัว ซึ่งตั้งอยู่โดยความสืบต่อแห่งเหตุและผล ชื่อว่า 'ธัมมฐิติญาณ'

23.

๒๓.

Idhapana caturosiyuṃsamāsāPurimabhavo’daya moha kammameko,Bhavatihanabhavacittanāma rūpā-Yatana cha phassa cha vedanāti ceko;

()

ในที่นี้มีการสงเคราะห์เป็น 4 สังเขป คือ อวิชชาและกรรมในภพก่อนเป็นสังเขปหนึ่ง วิญญาณ นามรูป อายตนะ 6 ผัสสะ 6 และเวทนา 6 ในภพนี้เป็นสังเขปหนึ่ง

24.

๒๔.

Api bhavati bhavo nikanti gāhoJanana jarāmaraṇaṃ anāgate’ko,Pabhava phalavasena sambhavānaṃIti catu saṅkhipanaṃ siyātiyaddhaṃ;

()

ตัณหา อุปาทาน และภพในภพนี้เป็นสังเขปหนึ่ง ชาติ ชรา และมรณะในอนาคตเป็นสังเขปหนึ่ง การสงเคราะห์เป็น 4 สังเขปนี้ ย่อมเป็นไปในกาล 3 โดยความเป็นเหตุและผล

25.

๒๕.

Idha yathariva’tītahetupañcaAbhiratigāhabhavehi kammamohā,Tathariva saha mohakammunāpiAbhiratigāhabhavā idāni hetū;

()

ในที่นี้ เหตุ 5 ประการในอดีต คือ ตัณหา อุปาทาน ภพ กรรม และอวิชชา ก็เช่นกัน เหตุ 5 ประการในปัจจุบัน คือ ตัณหา อุปาทาน ภพ กรรม และอวิชชา ย่อมเป็นเหตุ

26.

๒๖.

Nabhavati phalapañcakaṃ kimeta-Rahipaṭisandhika manādipañca dhammā,Bhavati phakhalamanāgate tathevaJanana jarāmaraṇādi pañca dhammā;

()

ธรรม 5 ประการมีวิญญาณเป็นต้นในปัจจุบัน ย่อมเป็นผล 5 ประการ และธรรม 5 ประการมีชาติ ชรา และมรณะเป็นต้น ย่อมเป็นผล 5 ประการในอนาคตเช่นเดียวกัน

27.

๒๗.

Bhavati bhavupapattiya’ntare’koAbhirati vedayitāna mantare’ko,Tathariva citacetanāmanānaṃIti bhavacakkatisandhayo bhavanti;

()

ระหว่างกรรมภพกับอุปปัตติภพเป็นสนธิหนึ่ง ระหว่างเวทนากับตัณหาเป็นสนธิหนึ่ง ระหว่างกรรมภพกับชาติในอนาคตเป็นสนธิหนึ่ง ด้วยประการฉะนี้ วงล้อแห่งภพจึงมี 3 สนธิ

28.

๒๘.

Suvisadamativīsatā’ katāraṃSa’tiparivaṭṭa tisandhikaṃ tiyaddhaṃ,Tadavagamiyatāya dhātu dhamma-Ṭṭhitimatiyā catusaṅgahaṃ dvimūlaṃ;

()

ปฏิจจสมุปบาทมี 20 อาการ มี 3 สนธิ มี 3 กาล มี 4 สังเขป มี 2 มูล อันบุคคลพึงรู้ด้วยธัมมฐิติญาณอันมีปัญญาบริสุทธิ์

29.

๒๙.

Hanivibhani jagattaye bhavanta-Bhavaratha cakkasamappitākhilāre,Itipi bhagavato budhāhigītoBhuvi visuto arahanti kittighoso;

()

พระเกียรติคุณของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า 'อรหันต์' ผู้ทรงหักซี่กำแห่งล้อคือภพทั้งปวงที่หมุนไปในโลกทั้ง 3 ย่อมเป็นที่เลื่องลือไปในโลก ตามที่ท่านผู้รู้ขับขานไว้

30.

๓๐.

Bhagavati udite mahānubhāvoTamahimaheyya bhusaṃ sadevaloko,Tadahimahi kadāvi neru matta-Maṇiratanāvaliyā sahampatīpi;

()

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีอานุภาพมากเสด็จอุบัติขึ้นแล้ว โลกพร้อมทั้งเทวโลกย่อมบูชาพระองค์อย่างยิ่ง แม้ท้าวสหัมบดีพรหมก็บูชาพระองค์ด้วยสร้อยมณีรัตนมาลัยที่มีขนาดเท่าภูเขาพระสุเมรุ

31.

๓๑.

Pacurasuranarā balānurūpaṃYamabhimahiṃsu anātha piṇḍikopi,Gahapati tamupāsikāvisākhāSaparisa kosalabimbisārabhūpā;

()

ทวยเทพและมนุษย์จำนวนมากย่อมบูชาพระองค์ตามกำลังของตน แม้อนาถบิณฑิกคหบดี นางวิสาขาอุบาสิกา พร้อมด้วยบริวาร และพระเจ้าโกศล พระเจ้าพิมพิสาร ก็บูชาพระองค์

32.

๓๒.

Bhagavati parinibbute asoka-Vahayadharaṇīpati dīpacakkavatti,Dasabalamasamaṃ pariccajitvāAbhimahi channavutippamāṇakoṭī;

()

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว พระเจ้าอโศกผู้เป็นจอมจักรพรรดิแห่งทวีป ทรงสละทรัพย์จำนวน 96 โกฏิ บูชาพระทศพลผู้หาผู้เสมอเหมือนมิได้

33.

๓๓.

Agaṇita vibhavaṃ pariccachitvāIharatanāvali cetiyaṃ vidhāya,Suranarasaraṇassa dhātudehaṃNarapatimānayi duṭṭhagāminī’pi;

()

พระเจ้าทุฏฐคามินีก็ทรงสละทรัพย์อันประมาณมิได้ ทรงสร้างรัตนมาลีเจดีย์ในเกาะนี้ และทรงบูชาพระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นที่พึ่งของเทวดาและมนุษย์

34.

๓๔.

Dasabalamabhipūjayiṃsu pūjā-Vidhibahumānana bhājanaṃ tadaññe,Itijana mahanīya cīvarādī-Catuvidhapaccaya pūjanāka visesaṃ;

()

ชนเหล่าอื่นผู้เป็นบ่อเกิดแห่งความเคารพ ก็ได้บูชาพระทศพลด้วยวิธีบูชาต่างๆ มีการบูชาด้วยปัจจัย 4 มีจีวรเป็นต้นอันเป็นพิเศษ

35.

๓๕.

Guṇajaladhi yadagga dakkhiṇeyyoArahati cāhuṇa pāhuṇā rahassa,Itipi bhagavato kavippa satthoBhuvi visuto arahanti kittighoso;

()

พระเกียรติคุณของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า 'อรหันต์' ผู้เป็นมหาสมุทรแห่งพระคุณ เป็นทักขิไณยบุคคลอันเลิศ ผู้ควรแก่ของบูชาและของต้อนรับ ย่อมเป็นที่เลื่องลือไปในโลกตามที่นักปราชญ์สรรเสริญไว้

36.

๓๖.

Idhaparamanipaccakāra giddhāSamaṇaka bhusurakā vibhāvimānī,Rahasi akusalaṃ silokakāmāNa kimasilokabhayena sañcinanti;

()

สมณพราหมณ์บางพวกในโลกนี้ ผู้โลภในสักการะ มีมานะถือตัว ปรารถนาเกียรติยศ ย่อมสั่งสมอกุศลในที่ลับ โดยไม่เกรงกลัวต่อความเสื่อมเสียเลยหรือ?

37.

๓๗.

Nacakarahaci kiñcideva pāpaṃKayirati resarahopipāpabhīrū,Itipi bhagavato rahāpagassaBhuvivisuto arahanti kittighoso;

()

แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเกรงกลัวต่อบาป ย่อมไม่ทรงกระทำบาปแม้แต่น้อยในที่ลับเลย พระเกียรติคุณของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า 'อรหันต์' ผู้ทรงห่างไกลจากบาปในที่ลับ ย่อมเป็นที่เลื่องลือไปในโลก

38.

๓๘.

Anupasamita rāgadosa mohāThiramanabhāvita kāyacitta paññā,Ariyapaṭipadāya ye vipannāAnariya dhammacarā narādhamāte;

()

ผู้ที่ยังไม่ระงับราคะ โทสะ โมหะ ผู้ที่กาย จิต และปัญญา ยังไม่มั่นคง ไม่ได้อบรม ผู้ที่พลาดจากอริยมรรค ผู้ประพฤติธรรมอันไม่เป็นอริยะ เป็นคนเลวทรามเหล่านั้น

39.

๓๙.

Sugahita sugatārahaddhajantāJinamanubandhiya santikeka varāpi,Itipi bhagavato bhavanti dureBhuvivisuto arahanti kittighoso ()

หมู่สัตว์ผู้ถือเอาธงชัยของพระสุคตอรหันต์ไว้ดีแล้ว แม้ผู้ติดตามพระชินเจ้าอยู่ใกล้ๆ ก็ตาม ย่อมเป็นผู้ห่างไกลจากพระผู้มีพระภาค ด้วยประการฉะนี้ ชื่อเสียงว่า "อรหันต์" ของพระผู้มีพระภาคผู้ขจรไปในโลก (ย่อมปรากฏ)

40.

๔๐.

Tathariva suvidura bhāvamāpaMunirapitehinihīna puggalehi,Itipi bhagavato satampa satthoBhuvivisuto arahanti kittighoso;

Ka ()

เช่นเดียวกันนั้นแล แม้พระมุนีก็ทรงถึงความเป็นผู้ห่างไกลอย่างยิ่งจากบุคคลผู้เลวทรามเหล่านั้น ชื่อเสียงว่า "อรหันต์" ของพระผู้มีพระภาคผู้ขจรไปในโลก (ย่อมปรากฏ) ด้วยประการฉะนี้

41.

๔๑.

Vihata sakalasaṃkilesa dhammāSatata subhāvita kāya cittapaññā,Ariyapaṭipadaṃ papūrakārīAnariyadhammapathārakāka sudhīrā;

()

ผู้ที่ขจัดกิเลสธรรมทั้งปวงได้แล้ว ผู้ที่อบรมกาย จิต และปัญญาดีแล้วอย่างสม่ำเสมอ ผู้ที่บำเพ็ญอริยมรรคให้บริบูรณ์ ผู้ที่ละทางแห่งธรรมอันไม่เป็นอริยะ เป็นผู้มีปัญญาดี

42.

๔๒.

Satadasasata yojanehi dūreYadiviharanti jinassa ārakāte,Itipi bhagavato na tāva dūreBhuvi visuto arahanti kittighoso;

()

แม้บุคคลเหล่านั้นจะอยู่ห่างไกลจากพระชินเจ้าเป็นร้อยเป็นพันโยชน์ก็ตาม ถึงกระนั้น ก็ชื่อว่าไม่ห่างไกลจากพระผู้มีพระภาคเลย ชื่อเสียงว่า "อรหันต์" ของพระผู้มีพระภาคผู้ขจรไปในโลก (ย่อมปรากฏ) ด้วยประการฉะนี้

43.

๔๓.

Tathariva avidūra bhāvamāpaMunirapi sappurisāna mīdisānaṃ,Itipi bhagavato bhavantagassaBhuvivisuto arahanti kittighoso;

()

เช่นเดียวกันนั้นแล แม้พระมุนีก็ทรงถึงความเป็นผู้ไม่ห่างไกลจากสัตบุรุษเช่นนี้ ชื่อเสียงว่า "อรหันต์" ของพระผู้มีพระภาคผู้ถึงที่สุดแห่งภพ ผู้ขจรไปในโลก (ย่อมปรากฏ) ด้วยประการฉะนี้

44.

๔๔.

Budha jana rahitabba pāpadhammāPavūramanatthakarāka rahāvadanti,Itipi bhagavato rahā na yassaBhuvivisuto arahanti kitti ghoso;

()

บัณฑิตชนพึงละบาปธรรมทั้งหลาย ส่วนผู้ที่ทำสิ่งไม่เป็นประโยชน์อย่างยิ่งย่อมกล่าวในที่ลับ ชื่อเสียงว่า "อรหันต์" ของพระผู้มีพระภาคผู้ไม่มีที่ลับ (ในการทำบาป) ผู้ขจรไปในโลก (ย่อมปรากฏ) ด้วยประการฉะนี้

45.

๔๕.

Garahiya rahitabbatā’riyehiParamaputhujjana puggalehi yasmā,Itipi bhagavato naca’tthi’massaBhuvivisuto arahanti kittighoso;

()

เพราะเหตุที่บุคคลผู้เป็นปุถุชนอย่างยิ่ง พึงถูกพระอริยเจ้าทั้งหลายติเตียนและละทิ้ง แต่ความเป็นเช่นนั้นไม่มีแก่พระผู้มีพระภาคนี้เลย ชื่อเสียงว่า "อรหันต์" ของพระผู้มีพระภาคผู้ขจรไปในโลก (ย่อมปรากฏ) ด้วยประการฉะนี้

46.

๔๖.

Apica bhagavatā natekadāciVigarahiyā rahitabbakā bhavanti,Itipi bhagavato rahānayassaBhuvivisuto arahanti kittighoso;

()

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคไม่เคยเป็นผู้ถูกติเตียนและถูกละทิ้งในกาลไหนๆ เลย ชื่อเสียงว่า "อรหันต์" ของพระผู้มีพระภาคผู้ไม่มีที่ลับ (ในการทำบาป) ผู้ขจรไปในโลก (ย่อมปรากฏ) ด้วยประการฉะนี้

47.

๔๗.

Gamana miharahoti vuccate taṃTibhavaparibbhamaṇaṃ raho na yassa,Itipi bhagavato gatassa pāraṃBhuvi visuto arahanti kittighoso;

()

ในที่นี้ การท่องเที่ยวไปในภพ ๓ ท่านเรียกว่า "การไปในที่ลับ" ซึ่งไม่มีที่ลับสำหรับพระองค์ ชื่อเสียงว่า "อรหันต์" ของพระผู้มีพระภาคผู้ถึงฝั่งแล้ว ผู้ขจรไปในโลก (ย่อมปรากฏ) ด้วยประการฉะนี้

48.

๔๘.

Niratisaya’dhisīlacittapaññoParama vimutti vimutti ñāṇalābhī,Asandisa guṇa bhājanoka anejoAsamasamo asamo anuttaro’ti;

()

ผู้มีอธิศีล อธิจิต อธิปัญญาอันยอดเยี่ยม ผู้ได้บรรลุวิมุตติและวิมุตติญาณอันสูงสุด ผู้เป็นภาชนะแห่งคุณอันหาที่เปรียบมิได้ ผู้ไม่มีความหวั่นไหว ผู้เสมอด้วยผู้ที่ไม่มีใครเสมอ ผู้ไม่มีใครเสมอ ผู้ไม่มีใครยิ่งกว่า

49.

๔๙.

Kusalabala samiddharūpavātiVividhaguṇehi siyā pasaṃ siyo yo,Itipi bhagavato pasaṃsiyassaBhuvivisuto arahanti kittighoso;

()

ผู้ใดเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยกำลังแห่งกุศล พึงเป็นผู้ควรสรรเสริญด้วยคุณนานาประการ ชื่อเสียงว่า "อรหันต์" ของพระผู้มีพระภาคผู้ควรแก่การสรรเสริญ ผู้ขจรไปในโลก (ย่อมปรากฏ) ด้วยประการฉะนี้

50.

๕๐.

Iminā imināpi kāraṇenaBhagavā gotama gotta ketubhūto,Arahaṃ arahanti kittirāvoDakatelaṃvatatāna sattaloke;

()

ด้วยเหตุนี้และแม้ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคผู้เป็นประดุจธงชัยแห่งโคดมโคตร ชื่อเสียงว่า "อรหันต์" จึงแผ่ไปในสัตวโลก เหมือนน้ำมันบนผิวน้ำฉะนั้น

Iti medhānandābhidhānenayatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santike nidāne bhagavato arahantināmapaññattiyāabhidheya paridīpo ekūnavīsatimoka saggo.

ดังนี้แล ใน "ชินวังสทีปะ" (ประทีปแห่งพุทธวงศ์) อันเป็นเหตุให้เกิดความยินดีแก่ใจของกวีชนทั้งปวง ซึ่งรจนาโดยพระภิกษุผู้มีนามว่าเมธานันทะ ในสันติเกนิทาน การแสดงความหมายแห่งพระนามบัญญัติว่า "อรหันต์" ของพระผู้มีพระภาค จบสัคคะที่ ๑๙

1.

๑.

Sammā sāmaṃ sabbadhammāna maddhāBuddhattā paññānubhāvena tassa,Sammā sambuddhoti abbhuggatāyaĀsikityā(sālinī) loka dhātu;

()

เพราะพระองค์ทรงตรัสรู้ธรรมทั้งปวงโดยชอบด้วยพระองค์เองแน่แท้ ด้วยอานุภาพแห่งพระปัญญาของพระองค์นั้น ชื่อว่า "สัมมาสัมพุทธะ" จึงขจรไปในโลกธาตุ

2.

๒.

Yo cā bhiññeyye pariññeyya dhammeBhāvetabbe sacchikātabba dhamme,Sammāsāmaṃ bujjhi tasmāsa buddhoSammā sambuddhoti vikhyāsi loke;

()

ผู้ใดตรัสรู้ธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ธรรมที่ควรกำหนดรู้ ธรรมที่ควรเจริญ และธรรมที่ควรทำให้แจ้ง โดยชอบด้วยพระองค์เอง เพราะเหตุนั้น ผู้นั้นจึงเป็นพระพุทธเจ้า ชื่อว่า "สัมมาสัมพุทธะ" จึงปรากฏในโลก

3.

๓.

Tatrā’bhiññeyyā catussacca mevaDukkhaṃ saccaṃ kho pariññeyya dhammā,Bhāvetabbā magga saccaṃ nirodha-Saccaṃ tacchaṃ sacchikā tabba dhammā;

()

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ธรรมที่ควรรู้ยิ่งคืออริยสัจ ๔ ทุกขสัจเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ มรรคสัจเป็นธรรมที่ควรเจริญ นิโรธสัจเป็นธรรมที่ควรทำให้แจ้ง

4.

๔.

Taṇhāpakkhe sambhavaṃ dhamma jātaṃMaggānaṃvajjhaṃka pahātabba dhammā,Saddhiṃ jātyādīhi dukekhahi pañcu-Pādānakkhandhā siyā dukkha saccaṃ;

()

ธรรมชาติที่เกิดขึ้นในฝ่ายแห่งตัณหา เป็นธรรมที่ควรละเว้นจากมรรค ขันธ์ ๕ อันเป็นที่ตั้งแห่งความยึดมั่น พร้อมด้วยทุกข์มีชาติเป็นต้น พึงเป็นทุกขสัจ

5.

๕.

Yāyaṃ taṇhā kāma taṇhādibhedāDukkhānaṃ sāhetu saccaṃ dvitiyaṃ,Bandhānaṃ yatrāpya’bhāvo nirodha-Saccaṃ yañcā gamma taṇhāya cāgo;

()

ตัณหาใด มีกามตัณหาเป็นต้น ตัณหานั้นเป็นสมุทัยสัจอันเป็นเหตุแห่งทุกข์ การละตัณหาอันเป็นที่สิ้นไปแห่งเครื่องผูกทั้งหลายนั้น เป็นนิโรธสัจ

6.

๖.

Sammādiṭṭhādyaṭṭhamaggaṅga dhammāNibbānaṃ sampāpakā magga saccaṃ,Tesaṃ dhammānampi sambujjhinattāSammā sambuddhoti vikhyāsi loke;

()

ธรรมมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น อันเป็นองค์แห่งมรรค ๘ เป็นมรรคสัจที่นำไปสู่นิพพาน เพราะทรงตรัสรู้ธรรมเหล่านั้นด้วย ชื่อว่า "สัมมาสัมพุทธะ" จึงปรากฏในโลก

7.

๗.

Cakkheva’daṃ dukkhaṃ taduppāda hetuTaṇhā nesānaṃ abhāvo nirodho,Maggo bodhūpāya paññāti tassaEvaṃ paccekaṃ padaṃ coddharitvā;

()

ทุกข์นี้เป็นเหมือนจักร เหตุแห่งการเกิดขึ้นของทุกข์นั้นคือตัณหา การไม่มีตัณหาเหล่านั้นคือนิโรธ มรรคคือปัญญาอันเป็นอุบายแห่งการตรัสรู้ของพระองค์ ด้วยการยกบทแต่ละบทขึ้นมาอย่างนี้

8.

๘.

Āropetvā sacca dhammesu sacca-Sandhātā yo saccadassī sa buddho,Sammā sāmaṃ tikkhapaññāya bujjhiSammā sambuddhoti vikhyāsi loke;

()

ผู้ใดทรงยกขึ้นสู่สัจธรรมทั้งหลาย เป็นผู้เชื่อมต่อสัจจะ เป็นผู้เห็นสัจจะ ผู้นั้นเป็นพระพุทธเจ้า เพราะทรงตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เองด้วยพระปัญญาอันคมกล้า ชื่อว่า "สัมมาสัมพุทธะ" จึงปรากฏในโลก

9.

๙.

Channaṃ dvārānañca chārammaṇānaṃ,Channaṃ cittānañca chabbeda nānaṃ,Channaṃ saññānaṃ cha sañcetanānaṃChannaṃ phassā naṃ vitakkādi kānaṃ;

()

แห่งทวาร ๖ และอารมณ์ ๖ แห่งจิต ๖ และเวทนา ๖ ประการ แห่งสัญญา ๖ และเจตนา ๖ แห่งผัสสะ ๖ และวิตกเป็นต้น ๖

10.

๑๐.

Evaṃ channaṃ rūpa taṇhādikānaṃTaṇhākāyānaṃ samāropaṇena,Sammā sāmaṃ bujjhi saccesu tasmāSammā sambuddhoti vikhyāsi loke;

()

แห่งหมวดตัณหา ๖ มีรูปตัณหาเป็นต้นอย่างนี้ ด้วยการยกขึ้นสู่สัจจะทั้งหลาย เพราะทรงตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ชื่อว่า "สัมมาสัมพุทธะ" จึงปรากฏในโลก

11.

๑๑.

Pañcannaṃ khandhāna maṭṭhārasannaṃDhātūnaṃ cakkhādinaṃ bārasannaṃ,Sammā sāmaṃ bujjhitattā sayambhuSammā sambuddhoti vikhyāsi loke;

()

แห่งขันธ์ ๕ ธาตุ ๑๘ และอายตนะ ๑๒ มีจักขุเป็นต้น เพราะทรงตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง เป็นผู้รู้เอง (สยัมภู) ชื่อว่า "สัมมาสัมพุทธะ" จึงปรากฏในโลก

12.

๑๒.

Rūpajjhānānaṃ catunnaṃ arūpa-Jjhānānañcānussatīnaṃ dasannaṃ,Khatti sākāra’ppamaññāsubhānaṃKammaṭṭhānānaṃ navannaṃ bhavānaṃ;

()

แห่งรูปฌาน ๔ อรูปฌาน ๔ อนุสติ ๑๐ พรหมวิหาร ๔ อสุภะ ๑๐ กรรมฐาน ๙ ภพ ๓

13.

๑๓.

Buddhattā saṃsāra cakke avijjā-Dyaṅgānaṃ saccesucāropaṇena,Sammāsāmaṃ esa nissaṅga ñāṇeSammā sambuddho vikhyāsi loke;

()

เพราะความเป็นพระพุทธเจ้าในสังสารจักร อันมีองค์มีอวิชชาเป็นต้น ด้วยการยกขึ้นสู่สัจจะทั้งหลาย พระองค์นั้นทรงตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เองด้วยญาณอันไม่ติดขัด ชื่อว่า "สัมมาสัมพุทธะ" จึงปรากฏในโลก

14.

๑๔.

Paccuppannānāgatātīta dhammeNibbānaṃ nissesa paṇṇatti dhamme,Sāmaṃ abbhaññāsya’naññopa desoSammā sambuddhoti vikhyāsi loke;

()

ธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน อนาคต และอดีต พระนิพพาน และบัญญัติธรรมโดยไม่เหลือ เพราะทรงรู้ยิ่งด้วยพระองค์เองโดยไม่มีผู้อื่นแนะนำ ชื่อว่า "สัมมาสัมพุทธะ" จึงปรากฏในโลก

15.

๑๕.

Sabbaṃñeyyaṃ tassa ñāṇanti kaṃhiÑāṇampevaṃ ñeyya dhammantikaṃhi,ÑeyyantaṭṭhānomañāṇassalābhāSammāsambuddhoti vikhyāsi loke;

()

ธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงเป็นของญาณของพระองค์ และแม้ญาณนั้นก็เป็นธรรมที่ควรรู้ เพราะทรงได้ญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งธรรมที่ควรรู้ทั้งปวง ชื่อว่า "สัมมาสัมพุทธะ" จึงปรากฏในโลก

16.

๑๖.

Klesānaṃ yāvāsanāsatatītāyaSaddhiṃyoka sammohaniddāya sammā,Sāmaṃbuddho magga ñāṇena tasmāSammā sambuddhoti vikhyāsi loke;

()

เพราะทรงตรัสรู้กิเลสพร้อมด้วยวาสนาที่ล่วงไปแล้ว พร้อมด้วยความหลงอันเป็นดุจการหลับโดยชอบ ด้วยพระองค์เองด้วยมรรคญาณ เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า "สัมมาสัมพุทธะ" จึงปรากฏในโลก

17.

๑๗.

Sattādhīso pāramīcoditattoPallaṅkenāsajjayo bodhimule,Ambhojaṃka bhānuppahāka saṅgamenaSobhaggappattaṃ pabuddhaṃ’va sāmaṃ;

()

พระผู้เป็นใหญ่เหนือหมู่สัตว์ ผู้ถูกบารมีเร่งเร้า ประทับนั่งขัดสมาธิ ณ โคนต้นโพธิ์ ทรงบรรลุความงาม ตรัสรู้ด้วยพระองค์เอง ดุจดอกบัวที่บานสะพรั่งด้วยการกระทบของแสงอาทิตย์

18.

๑๘.

Sāmaṃ sammā’nañña sādhāraṇagga-Maggobhāsenappabuddho samāno,Sampatto sabbaññutāñāṇa sobhaṃSammā sambuddhoti vikhyāsi tasmā;

()

พระองค์ทรงตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ ด้วยแสงสว่างแห่งมรรคอันเลิศที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ทรงบรรลุความงามแห่งสัพพัญญุตญาณ เพราะเหตุนั้น จึงทรงมีพระนามปรากฏว่า 'สัมมาสัมพุทธะ'

19.

๑๙.

Evaṃ sabbesaṃ dhammānaṃSammā sāmaṃ buddhattā so,Sammā sambuddho buddhotiSaddo loke abbhuggañji;

()

ด้วยเหตุนี้ เพราะพระองค์ทรงตรัสรู้ธรรมทั้งปวงโดยชอบด้วยพระองค์เอง เสียงว่า 'สัมมาสัมพุทธะ' จึงขจรไปในโลก

Iti medhānandābhidhānenayatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santikeka nidāne bhagavato kasammāsambuddhoti nāmapaññattiyā abhidheya paridīpo vīsatimo saggo.

ดังนี้แล ปริเฉทที่ ๒๐ ชื่อว่าการแสดงความหมายแห่งพระนามบัญญัติว่า 'สัมมาสัมพุทธะ' ของพระผู้มีพระภาค ในสันติเกนิทาน แห่งคัมภีร์ชินวังสทีปะ อันพระเถระนามว่าเมธานันทะรจนาไว้ เพื่อเป็นเหตุให้เกิดความยินดีแก่ใจของกวีชนทั้งปวง จบแล้ว

Taṃ kho pana bhavantaṃGotamaṃ evaṃ kalyāṇe kittisaddo abbhuggatoItipi so bhagavā vijjācaraṇa sampannoti;

ก็แล พระเกียรติศัพท์อันงามของพระโคดมผู้เจริญพระองค์นั้น ขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า 'แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ'

1.

๑.

Sampannavijjācaraṇe avijjā-Ghaṇandhakāraṃ bhiduro pavīro,Rāja vijjācaraṇubbhavāyaUḷārakittissiriyā kathaṃ taṃ;

()

พระองค์ผู้ทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ เป็นผู้กล้าหาญ ทรงทำลายความมืดมิดอันหนาทึบคืออวิชชา พระองค์ผู้ทรงเป็นราชาเพราะความเกิดขึ้นแห่งวิชชาและจรณะ ทรงมีพระสิริแห่งพระเกียรติคุณอันโอฬารนั้นเป็นอย่างไร

2.

๒.

Asaṅkhakappepi nivutthakhandhePeyyālapāḷiṃ viya ñāṇagatyā,Kaṇṭhiravassu’ppatanaṃ yathevaSaṅkippa khippaṃ visayāvalambaṃ;

(1)

แม้ในขันธ์ที่เคยอยู่อาศัยมาแล้วในอสงไขยกัป ด้วยการดำเนินไปแห่งญาณ ดุจดังบทเปยยาลี ทรงย่ออารมณ์ที่ทรงอาศัยได้อย่างรวดเร็ว ดุจดังการกระโดดของราชสีห์

3.

๓.

Saro’tisūro sarabhaṅgaka satthu-Khitto saravyamhi virajjhate kiṃEvaṃ atitesu bhavantaresuAsajjamānaṃ avirajjhamānaṃ;

()

ลูกศรที่นายธนูผู้กล้าหาญยิ่ง (เช่นพระสระภังคศาสดา) ยิงไปที่เป้า ย่อมพลาดหรือ? (ย่อมไม่พลาด) ฉันใด ญาณของพระองค์ก็ไม่ติดขัด ไม่พลาด ในภพชาติต่างๆ ที่ล่วงมาแล้วฉันนั้น

4.

๔.

Yathicchitaṭṭhāna matitakhandha-Saṅkhāta māhacca pavattamānaṃ,Pubbenivāsānugatañhi ñāṇaṃAnaññasādhāraṇamāsi yassa;

()

ญาณที่ดำเนินไปถึงสถานที่ตามที่ปรารถนา คือขันธ์ที่ล่วงมาแล้ว ญาณอันเป็นไปตามปุพเพนิวาส (การระลึกชาติ) อันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ได้มีแล้วแก่พระองค์

5.

๕.

Pahīṇa’vijjānusayo jino soVijjāyu’peto paṭhamāya tāya,Iccassa daṇḍāhatakaṃsapāti-Saddova sampatthari kittisaddo;

()

พระชินเจ้าพระองค์นั้น ผู้ละอนุสัยคืออวิชชาได้แล้ว ทรงประกอบด้วยวิชชาที่หนึ่งนั้น ด้วยเหตุนี้ พระเกียรติศัพท์ของพระองค์จึงแผ่ไป ดุจเสียงภาชนะสำริดที่ถูกตีด้วยไม้

6.

๖.

Hanīnappaṇītādi pabheda vatteUppajjamāne ca nirujjhamāne,Satte yathākammu’page gatīsuPasādacakkhā’visaye ca rūpe;

()

ในวัฏฏะอันมีประเภทต่างๆ เช่น เลวและประณีตเป็นต้น ที่เกิดขึ้นและดับไป ในสัตว์ทั้งหลายที่เข้าถึงคติตามกรรม และในรูปที่พ้นวิสัยแห่งจักษุประสาท

7.

๗.

Anañña sādhāraṇa dibbacakkhu-Saṅkhātañāṇena pahassarena,Dibbena cā’loka pariggahenaYenā’hijānāti jino anejo;

()

ด้วยญาณอันรุ่งเรือง คือทิพยจักษุอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น และด้วยการกำหนดแสงสว่างอันเป็นทิพย์ ซึ่งพระชินเจ้าผู้ปราศจากตัณหา ทรงรู้ยิ่งด้วยญาณนั้น

8.

๘.

Cutupapātabbisayāya satthāVijjāyu’peto dutiyāya tāya,Iccassa sampatthari hema ghaṇṭā-Ṭaṅkāraghosoriva kittighoso;

()

พระศาสดาผู้ทรงมีวิสัยแห่งจุติและอุบัติ ทรงประกอบด้วยวิชชาที่สองนั้น ด้วยเหตุนี้ พระเกียรติศัพท์ของพระองค์จึงแผ่ไป ดุจเสียงกังวานแห่งระฆังทองคำ

9.

๙.

Dukkhañca dukkhappabhavo nirodhoMaggo ca dukkhassa nirodhako’ti,Cattāri saccāni yathāsabhāvaṃPavedi ñāṇena sayambhu yena;

()

ทุกข์ เหตุเกิดแห่งทุกข์ ความดับทุกข์ และทางที่ให้ถึงความดับทุกข์ พระสยัมภูทรงรู้แจ้งอริยสัจ ๔ ตามความเป็นจริงด้วยญาณใด

10.

๑๐.

Yecā’savā āsavasambhavo yoTesaṃ khayo yavā’savanāsupāyo,Taṃ sabbamaññāsi sayambhu ñāṇa-Balena yenā’sava vippamutto;

()

อาสวะทั้งหลาย เหตุเกิดแห่งอาสวะ ความสิ้นไปแห่งอาสวะ และอุบายที่ให้ถึงความสิ้นอาสวะ พระสยัมภูทรงรู้ยิ่งซึ่งสิ่งเหล่านั้นทั้งหมด ด้วยกำลังแห่งญาณใด จึงทรงหลุดพ้นจากอาสวะ

11.

๑๑.

Khīṇa’ti jātī vusita’nti seṭṭha-Cariyaṃ kataṃ’tī karaṇiya maddhā,Nacā’parantye’va manantañāṇoÑāṇena’bhiññāya vihāsi yena;

()

ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อันประเสริฐอยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว พระผู้มีญาณหาที่สุดมิได้ ทรงรู้ยิ่งด้วยญาณใด จึงทรงอยู่โดยไม่มีภพใหม่อีก

12.

๑๒.

Sayambhu sabbāsava saṅkhayāyaVijjāyupeto tatiyāya tāya,Iccassa vipphāragahīrateri-Rāvo’va sampatthari kittirāvo;

()

พระสยัมภูทรงประกอบด้วยวิชชาที่สามนั้น เพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งปวง ด้วยเหตุนี้ พระเกียรติศัพท์ของพระองค์จึงแผ่ไป ดุจเสียงกึกก้องอันลึกซึ้งที่แผ่ซ่านไป

13.

๑๓.

Vijjāhiheṭṭhā gaditāhi tīhiSamaṅakgi bhutassa tathāgatassa,Tadubbhavaṃ kitti sarīra bimbaṃSataṃmanodappaṇagaṃ vibhāti;

()

พระตถาคตผู้ทรงประกอบด้วยวิชชา ๓ ที่กล่าวมาแล้วข้างต้น พระเกียรติยศอันเกิดจากวิชชาเหล่านั้น ย่อมปรากฏดุจรูปเงาในกระจกคือใจของสัตบุรุษทั้งหลาย

14.

๑๔.

Cātummahābhūtikarūpiko yaṃMātāpitunnaṃ karajamhi jāto,Yo bhattakummāsahatopi kāyoAniccaviddhaṃsanabheda dhammo;

()

รูปกายนี้ที่ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ เกิดจากมารดาและบิดา เป็นกายที่เจริญด้วยข้าวสุกและขนมกุมมาส มีสภาพไม่เที่ยง มีความทรุดโทรมและความแตกสลายเป็นธรรมดา

15.

๑๕.

Parittakāmāvacaramhi bhuto-Pādāya bhedamhi tadattabhāve,Yaṃ nissitaṃ vedayitatta saññā-Saṅkhāra viññāṇa pabhedanāmaṃ;

()

ในอัตภาพนั้นที่เกิดขึ้นในกามภพอันเล็กน้อย อันมีความแตกสลายเป็นธรรมดา นามอันมีประเภทคือ เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ อาศัยมหาภูตรูปและอุปาทายรูปนั้นอยู่

16.

๑๖.

Yo vippasanno maṇivaṃsa vaṇṇoTatrāvutaṃ suttamivakkhimā taṃ,Ñāṇakkhinārūpa mavekkhi yenaSacakkhumā tatrasitañca nāmaṃ;

()

พระผู้มีจักษุ ทรงพิจารณารูปนั้นซึ่งบริสุทธิ์มีวรรณะดุจแก้วมณี และนามที่อาศัยอยู่ในรูปนั้น ดุจด้ายที่ร้อยอยู่ในแก้วมณี ด้วยจักษุคือญาณใด

17.

๑๗.

Sītādinā ruppaṇalakkhaṇantiRūpañca nāmaṃ natilakkhaṇanti,Taduttariṃ vedakakārako vāAttāttabhāvī paramatthato na;

()

รูปมีลักษณะอันย่อมสลายไปด้วยความเย็นเป็นต้น และนามมีลักษณะอันน้อมไปสู่อารมณ์ ยิ่งไปกว่านั้น ผู้เสวยหรือผู้กระทำ หรืออัตตาผู้เป็นเจ้าของอัตภาพ ย่อมไม่มีโดยปรมัตถ์

18.

๑๘.

Aññoññasambandhavasena yantīNāpaṅgulandhā puthageva yanti,Tathā’ññamañño’panidhāya nāma-Rūpāni vattanti’ha novisunti;

()

คนง่อยและคนตาบอด ย่อมไปได้ด้วยการอาศัยซึ่งกันและกัน ไม่ได้ไปต่างหากจากกันฉันใด นามและรูปก็ย่อมเป็นไปในโลกนี้ด้วยการอาศัยซึ่งกันและกัน ไม่ได้เป็นไปแยกจากกันฉันนั้น

19.

๑๙.

Vavatthayantassi’ti nāmarūpaṃNissattanijjivasabhāva massa,Yā diṭṭhi duddiṭṭhivisodhanenaSamuṭṭhitā diṭṭhi visuddhisaṅkhā;

()

เมื่อทรงกำหนดนามรูปว่ามีสภาพมิใช่สัตว์ มิใช่ชีวิต ทิฏฐิที่เกิดขึ้นด้วยการชำระทิฏฐิอันผิดนั้น ชื่อว่า ทิฏฐิวิสุทธิ

20.

๒๐.

Avijju’pādānanikantikamma-Hetubbhavaṃ rūpamarūpamādo,Pakavattiyaṃ hetucatūhi rūpaṃVatthādihetuppabhava’nti nāmaṃ;

()

ในเบื้องต้น รูปและอรูปย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุคืออวิชชา อุปาทาน ตัณหา และกรรม ในลำดับต่อมา รูปย่อมเป็นไปด้วยเหตุ ๔ ประการ นามย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุมีวัตถุเป็นต้น

21.

๒๑.

Sabbattha sabbesu sadā samo naNā’hetukaṃ tena naniccahetu,Evaṃ taduppādaka paccayānaṃPariggahaṃ yāya dhiyā akāsi;

()

สิ่งนั้นไม่เหมือนกันในที่ทั้งปวง ในสัตว์ทั้งปวง ตลอดกาล ไม่ใช่ไม่มีเหตุ และไม่ใช่มีเหตุที่เที่ยง ทรงกำหนดปัจจัยที่ทำให้เกิดสิ่งเหล่านั้นด้วยปัญญาใด

22.

๒๒.

Ahaṃ nu kho’siṃ nanukho ahosiṃIccā’dya’tītādipabheda bhutā,Kaṅkhā’ssa kaṅkhātaraṇabbisuddhi-Saṅkhātapaññāya vigañchi yāya;

()

เราได้เคยมีอยู่หรือหนอ หรือว่าเราไม่ได้เคยมีอยู่แล้วหนอ ความสงสัยอันมีประเภทต่างๆ ในอดีตเป็นต้นของพระองค์ ย่อมหมดสิ้นไปด้วยปัญญาที่ชื่อว่า กังขาวิตรณวิสุทธิใด

23.

๒๓.

Khandhā atītādi pabhedavantoParikkhayaṭṭhena anicca dhammā,Bhayāvahaṭṭhena dukhā anattāAsārakaṭṭheni’ti sammasanto;

()

ขันธ์ทั้งหลายมีประเภทต่างๆ มีอดีตเป็นต้น เป็นธรรมไม่เที่ยงโดยความสิ้นไป เป็นทุกข์โดยความเป็นของน่ากลัว เป็นอนัตตาโดยความเป็นของไม่มีแก่นสาร ทรงพิจารณาอยู่ดังนี้

24.

๒๔.

Tāḷisadhā lakkhaṇapāṭavatthaṃKhandhāna mesaṃ navadhā’tha nātho,Tikkhindriyo so bhaya sattakānaṃVasena sammadditanāmarūpo;

()

เพื่อความชำนาญในลักษณะ ๔๐ ประการแห่งขันธ์เหล่านี้ และโดยอาการ ๙ ประการ พระโลกนาถผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ทรงพิจารณานามรูปด้วยอำนาจแห่งภยตูปัฏฐานญาณ ๗ ประการ

25.

๒๕.

Paññāsadhā bandhudayabbayānaṃPariggahaṃ yāyadhiyā akāsi,Yadā’ssa tāruññavipassanāyaUpakkilesā dasa pātubhūtā;

()

ทรงกำหนดความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปของขันธ์โดยอาการ ๕๐ ประการ ด้วยปัญญาใด ในกาลเมื่อวิปัสสนูปกิเลส ๑๐ ประการ ปรากฏขึ้นแก่พระองค์ด้วยตารุณวิปัสสนา

26.

๒๖.

Ñāṇakkhiṇā yena tilakkhaṇaṃ soAddakkhi dhammesu tadā’pi tesu,Jahāsu’pakelasapaduṭṭhamaggaṃVipassanā sodhitamaggagāmi;

()

ด้วยจักษุคือญาณ พระองค์นั้นได้เห็นไตรลักษณ์ในธรรมทั้งหลายเหล่านั้นในกาลนั้น ได้ละมรรคที่เศร้าหมองด้วยอุปกิเลส เป็นผู้ดำเนินไปในมรรคที่วิปัสสนาชำระแล้ว

27.

๒๗.

Vavatthapetvāna pathāpathe’vaṃVipassanāvīthi manokkamitvā,Yā magga’maggikkha visuddhi nāmaSamubbhavā tīraṇatikkha buddhi;

()

เมื่อทรงกำหนดแยกแยะทางและไม่ใช่ทางอย่างนี้แล้ว ทรงดำเนินไปในวิถีแห่งวิปัสสนา ญาณที่คมกล้าในการพิจารณาอันเป็นความบริสุทธิ์ที่ชื่อว่า มรรคามรรคญาณทัสสนวิสุทธิ ก็เกิดขึ้น

28.

๒๘.

Anantaraṃ tīraṇuṇapāraṃPatto pariññāya parikkhayāya,Nipphattiyā yo navañāṇupetaṃVisuddhi mākaṅkhi visuddhikāmo;

ผู้ใคร่ความบริสุทธิ์นั้น เมื่อถึงฝั่งแห่งการพิจารณาในลำดับนั้น ก็ปรารถนาความบริสุทธิ์อันประกอบด้วยญาณ ๙ เพื่อความกำหนดรู้ เพื่อความสิ้นไป เพื่อความสำเร็จ

29.

๒๙.

Pabandhato ce’riyato ghanenaChannesu dhammesva’nupaṭṭhahanne,Tilakkhaṇe yenu’dayabbayenaPunāpi so sammasi nāmarūpaṃ;

เมื่อธรรมทั้งหลายที่ถูกปกปิดด้วยความสืบต่อ ด้วยอิริยาบถ และด้วยความเป็นก้อน ไม่ปรากฏแก่พระองค์นั้น พระองค์นั้นก็ได้พิจารณานามรูปอีกครั้งด้วยไตรลักษณ์ โดยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป

30.

๓๐.

Uppādabhaṅgaṭṭhitito yadā’ssaVivaṭṭayitvāna vipassato yaṃ,Saṅkhārabhaṅge’va pavatta maṭṭha-Vidhānisaṃsaṃbhavi bhaṅgañāṇaṃ;

()

เมื่อพระองค์นั้นทรงเปิดเผยความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ และความแตกดับ แล้วทรงเห็นอยู่ ญาณที่ชื่อว่า ภังคญาณ อันมีอานิสงส์ ๘ ประการ ก็เกิดขึ้นในความแตกดับแห่งสังขารทั้งหลาย

31.

๓๑.

Vipassato bhaṅgamahiṇhamassaHutvā bhayaṃ vāḷamigādayo’va,Upaṭṭhitā’tītabhavādibheda-Bhavattayaṃ yaṃ bhayañāṇamāsi;

()

เมื่อพระองค์นั้นทรงเห็นความแตกดับอยู่เนือง ๆ ภัยก็เกิดขึ้นแก่พระองค์นั้น เหมือนภัยจากสัตว์ร้ายเป็นต้น ญาณที่ชื่อว่า ภยญาณ อันเป็นภพ ๓ มีอดีตภพเป็นต้น ก็ปรากฏขึ้น

32.

๓๒.

Atha’ssa khandhāyatanādhi dhammāUkkhittakhaggā madhakādayo’va,Upaddavādīnavato vibhutāPatvā yadādīnavañāṇa māsuṃ;

()

ลำดับนั้น ขันธ์ อายตนะ และธรรมทั้งหลาย ก็ปรากฏเป็นโทษเป็นภัยแก่พระองค์นั้น เหมือนพวกเพชฌฆาตที่เงื้อดาบ ญาณที่ชื่อว่า อาทีนวญาณ ก็เกิดขึ้นในทันที

33.

๓๓.

Suvaṇṇahaṃsādi’va pañjaresuBhavesu diṭṭhādinavesu tīsu,Nibbinditatto bhuvanekanettoYaṃ nibbidāñāṇa malattha tibbaṃ;

()

พระองค์ผู้มีดวงตาเดียวในโลก ได้ญาณที่ชื่อว่า นิพพิทาญาณ อันแรงกล้า เพราะความเบื่อหน่ายในภพ ๓ ที่ทรงเห็นว่าเป็นโทษ เหมือนหงส์ทองเป็นต้นในกรง

34.

๓๔.

Pāsādito pāsagate’va sattāVimuttikāmassa bhavehi tīhi,Nissesasaṅkhāra vimokkha kāmaṃBabhuva yaṃ muñcitukāma ñāṇaṃ;

()

ญาณที่ชื่อว่า มุญจิตุกัมยตาญาณ ก็เกิดขึ้นแก่พระองค์ผู้ใคร่ความหลุดพ้นจากภพ ๓ ผู้ใคร่ความหลุดพ้นจากสังขารทั้งปวง เหมือนสัตว์ทั้งหลายที่ติดบ่วงแล้วอยากจะออกจากบ่วง

35.

๓๕.

Aniccadukkhā’subhato ca khandheAnattato bhāvayato abhiṇhaṃ,Tassā’si saṅkhāravimokkhūpāya-Sampādakaṃ yaṃ paṭisaṅkhañāṇaṃ;

()

เมื่อพระองค์นั้นทรงพิจารณาขันธ์ทั้งหลายโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นของไม่งาม และเป็นอนัตตาอยู่เนือง ๆ ญาณที่ชื่อว่า ปฏิสังขาญาณ อันเป็นเครื่องยังอุบายแห่งความหลุดพ้นจากสังขารให้สำเร็จ ก็เกิดขึ้นแก่พระองค์นั้น

36.

๓๖.

Attena vā attaniyena suññoDvidhātya’yaṃ saṅkhata dhammapuñjo,Evaṃ catuddhā bahudhā chadhā’piVipassato buddhimato abhiṇhaṃ;

()

เมื่อพระองค์ผู้มีปัญญา ทรงเห็นกองแห่งสังขตธรรมนี้ว่าว่างเปล่าจากอัตตาหรือสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาโดย ๒ อย่างบ้าง โดย ๔ อย่างบ้าง โดยหลายอย่างบ้าง โดย ๖ อย่างบ้าง อยู่เนือง ๆ

37.

๓๗.

Yā kho sikhāppattavipassanākhyāVuṭṭhānagāmīnica sānulomā,Sāmuddakākīriva kūpayaṭṭhiṃTilakkhaṇalambanikā babhūva;

()

วิปัสสนาที่ถึงยอด ที่ชื่อว่า วุฏฐานคามินีวิปัสสนา และอนุโลมญาณนั้น ได้เป็นเครื่องยึดเหนี่ยวไตรลักษณ์ เหมือนกาในมหาสมุทรยึดเหนี่ยวเสากระโดงเรือ

38.

๓๘.

Nahārudaddūlla mivaggipattaṃSaṅkhāradhammaṃ paṭiliyamānaṃ,Vissaṭṭhadāraṃ’va upekkhakassaSaṅkhārupekkhā’si mahesinoyā;

()

อุเบกขาในสังขารทั้งหลายของพระมหามุนีนั้น ได้เป็นเหมือนบุรุษผู้ละทิ้งภรรยา เพราะทรงเห็นสังขารธรรมที่กำลังหดตัวเหมือนเส้นเอ็นที่ถูกไฟไหม้

39.

๓๙.

Āgrotrabhuñāṇa masesakhandheTilakkhaṇa’ropaṇa ninnapoṇaṃ,Vipassanāñāṇa manekabhedaṃYade’ttha saṅkhepanayena vuttaṃ;

()

ญาณที่ชื่อว่า โคตรภูญาณ อันน้อมไปในการยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่ขันธ์ทั้งปวง และวิปัสสนาญาณอันมีหลายอย่าง ที่กล่าวไว้โดยย่อในที่นี้

40.

๔๐.

Vijjāya so māraji tāya tāyaVipassanāñāṇagatāyu’peto,Iccassa saṃvaḍḍhita kittivalliLokālavālamhi vikāsa māpa;

()

พระผู้พิชิตมารนั้น ประกอบด้วยวิปัสสนาญาณอันเป็นไปในวิชชาเหล่านั้น ๆ เถาวัลย์แห่งเกียรติคุณที่เจริญแล้วของพระองค์นั้น จึงได้แผ่ขยายไปในโลกทั้งปวง

41.

๔๑.

Muñjā isikaṃ asikosiyā’siṃYathā karaṇḍā phaṇi muddhareyya,Sabbaṅga paccaṅgika mindriyaggaṃ;

Manomayaṃ rūpimito sarīrā;

()

เหมือนคนชักไส้อ้อยออกจากกาบ ชักดาบออกจากฝัก ชักงูออกจากตะกร้า พระองค์ทรงชักกายอันเป็นมโนมัย มีอินทรีย์ครบถ้วนทุกส่วนออกจากกายนี้ที่เป็นรูป

42.

๔๒.

Aññaṃ sarīraṃ abhinimmiṇitvāMahiddhimā iddhimatānu rūpaṃ,CetovasipakpattavasippadhānoYvākāsi veneyyajanānamatthaṃ;

()

พระองค์ผู้มีฤทธิ์มาก ทรงเนรมิตกายอื่นให้เหมาะสมกับผู้มีฤทธิ์ ทรงเป็นผู้มีอำนาจเหนือจิต ทรงกระทำประโยชน์แก่เวไนยชน

43.

๔๓.

Mahiddhiko tāyamanomayiddhi-Saṅkhāta vijjāya samanvito so,Iccassa abbhuggatakittirāvoNissesalokaṃ badhirīkarittha;

()

พระองค์ผู้มีฤทธิ์มากนั้น ประกอบด้วยวิชชาที่ชื่อว่า มโนมยิทธิ เสียงแห่งเกียรติคุณที่สูงส่งของพระองค์นั้น จึงทำให้โลกทั้งปวงหูหนวก

44.

๔๔.

Ekopihutvā bahudhāca hotiYo hotice’ko bahudhāpi hutvā,Kare tirobhāva mathāvibhāvaṃMahiddhiko iddhimataṃ cariṭṭho;

()

พระองค์ผู้มีฤทธิ์มาก ผู้ประเสริฐสุดในบรรดาผู้มีฤทธิ์ ทรงเป็นคนเดียวแล้วเป็นหลายคนได้ เป็นหลายคนแล้วเป็นคนเดียวได้ ทรงทำความปรากฏและไม่ปรากฏได้

45.

๔๕.

Yathā nirālambanabhotalamhiYo iddhimā viṇṇavasi vasindo,Vaje tiropabbata gehabhitti-Pākāra macchidda masajjamāno;

()

พระองค์ผู้มีฤทธิ์ ผู้ทรงอำนาจในวิญญาณ ทรงดำเนินไปได้โดยไม่ติดขัดทะลุภูเขา กำแพง เรือน และกำแพงเมือง เหมือนผู้มีฤทธิ์เดินไปในอากาศที่ไม่มีที่รองรับ

46.

๔๖.

Karoti ummujjanimujjaniddhiṃYo vāripiṭṭheriva bhumipiṭṭhe,Abhejjamāno salile salīlaṃPadappito yāti yathā pathavyā;

()

พระองค์ทรงทำอิทธิปาฏิหาริย์ดำผุดดำว่ายบนแผ่นดิน เหมือนบนแผ่นน้ำ ทรงดำเนินไปบนน้ำโดยไม่แตกแยก เหมือนเดินไปบนแผ่นดิน

47.

๔๗.

Pakkhī’va yo saṅkamate nabhamhiPallaṅka mābhujja mahānubhāvaṃ,Mahiddhimantaṃ ravicandabimbaṃSapāṇiphuṭṭho parimajjate yo;

()

พระองค์ผู้มีอานุภาพมาก ทรงเหาะไปในอากาศด้วยการนั่งขัดสมาธิ เหมือนนก ทรงลูบคลำดวงอาทิตย์และดวงจันทร์อันมีฤทธิ์มากด้วยฝ่าพระหัตถ์

48.

๔๘.

Ābrahmalokāpi kalebarenaVasaṃ pavatteti mahiddhimā yo,Suvaṇṇakāroviya yaṃyadevaIcchānurupābharaṇabbisesaṃ;

()

พระองค์ผู้มีฤทธิ์มาก ทรงยังอำนาจให้เป็นไปได้ด้วยกายจนถึงพรหมโลก เหมือนช่างทองทำเครื่องประดับพิเศษตามที่ต้องการ

49.

๔๙.

Yathicchitaṃ paccanubhoti jātuNānāvidhaṃ iddhividhaṃ jino yo,So tāya vijjāyapi saṅgato’tiAbbhuggato tassa yasopabandho;

()

พระชินเจ้าผู้ทรงเสวยอิทธิวิธีอันมีประการต่าง ๆ ตามที่ปรารถนาในกาลนั้น ชื่อว่าประกอบด้วยวิชชานั้นด้วย เรื่องราวแห่งยศของพระองค์จึงสูงส่ง

50.

๕๐.

Sotappasādabbisayaṃ yathevaAddhānamaggaṃ paṭipannaposo,Visuṃvisuṃ kāhaḷasaṅkhabheri-Vīṇādisaddaṃ vividhaṃ suṇeyya;

()

เหมือนบุรุษผู้เดินทางไปในหนทาง ย่อมได้ยินเสียงต่าง ๆ มีเสียงแตร สังข์ กลอง และพิณเป็นต้น ที่อยู่ในวิสัยแห่งโสตปสาทต่าง ๆ กัน

51.

๕๑.

Dūrantike mānusake ca dibbeUbhopisadde sukhume uḷāre,Visuddhanimmānusaketa yenaSo dibbasotena suṇāti nātho;

()

พระศาสดานั้นทรงได้ยินเสียงทั้งสอง คือเสียงมนุษย์และเสียงทิพย์ ทั้งที่อยู่ไกลและใกล้ ทั้งที่ละเอียดและหยาบ ด้วยทิพยโสตที่บริสุทธิ์ปราศจากมลทินแห่งมนุษย์

52.

๕๒.

Samaṅgibhūtoti sadibbasota-Saṅkhātavijjāya jitāri tāya,Abbhuggato tassa kavībhigīta-Silokasaddo’va silokasaddo;

()

พระองค์ผู้ทรงชนะข้าศึกนั้น ประกอบด้วยวิชชาที่ชื่อว่า ทิพยโสต เสียงแห่งเกียรติคุณที่กวีทั้งหลายขับขานของพระองค์นั้น จึงสูงส่งเหมือนเสียงแห่งเกียรติคุณ

53.

๕๓.

Sarāgacittampi virāgacittaṃSadosacittampi adosacittaṃ,Samohacittampi vimoha cittaṃSaṃkhittavikkhittagatampi cittaṃ;

()

จิตมีราคะบ้าง จิตปราศจากราคะบ้าง จิตมีโทสะบ้าง จิตปราศจากโทสะบ้าง จิตมีโมหะบ้าง จิตปราศจากโมหะบ้าง จิตที่หดหู่บ้าง จิตที่ฟุ้งซ่านบ้าง

54.

๕๔.

Mahaggatampī amahaggatampīSottaraṃ citta manuttarampi,Samāhitampī asamāhitampiVimuttacittampya’vimuttacittaṃ;

()

จิตที่เป็นมหัคคตะบ้าง จิตที่ไม่เป็นมหัคคตะบ้าง จิตที่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าบ้าง จิตที่ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าบ้าง จิตที่เป็นสมาธิบ้าง จิตที่ไม่เป็นสมาธิบ้าง จิตที่หลุดพ้นแล้วบ้าง จิตที่ยังไม่หลุดพ้นบ้าง

55.

๕๕.

Sakaṃ mukhaṅkaṃviya dappaṇamhiAcchodake maṇḍanajātiko yo,Paricca ceto parapuggalānaṃYenā’bhijanāti vimuttaceto;

()

พระองค์ผู้ทรงรู้แจ้งจิตที่หลุดพ้นแล้วของบุคคลอื่น ด้วยการกำหนดรู้จิตของบุคคลอื่น เหมือนคนแต่งตัวส่องดูใบหน้าของตนในกระจกเงาหรือในน้ำที่ใสสะอาด

56.

๕๖.

So tāya cetopariyābhidhāna-Vijjāyu’petoti dayānidhāno,Tilokagabbhe’ka vitānasobhāTatāna tassu’bbhavasetakitti;

()

พระองค์ผู้ทรงเป็นบ่อเกิดแห่งความกรุณา ทรงประกอบด้วยวิชชาชื่อเจโตปริยญาณ ทรงเป็นดุจเพดานอันงดงามหนึ่งเดียวในท่ามกลางไตรโลก พระเกียรติอันบริสุทธิ์ของพระองค์นั้นได้แผ่ไปแล้ว

57.

๕๗.

Vijjāttayena’ṭṭhavidhāhi’māhi-Vijjāhu’peta’ssa tathāgatassa,Veneyya kundākaracandikābhaṃVibhāti yāvajja yasosarīraṃ;

()

พระตถาคตผู้ทรงประกอบด้วยวิชชา ๘ ประการ มีวิชชา ๓ เหล่านี้เป็นต้น พระเกียรติยศของพระองค์ยังคงส่องสว่างอยู่ตราบเท่าทุกวันนี้ ดุจแสงจันทร์ที่ส่องสว่างในกอดอกมะลิแก่เวไนยสัตว์

58.

๕๘.

Sumaṇḍito saṃvutapātimokkha-Saṅkhātasīlābharaṇena yena,Irīyate yo karuṇa nidhānoTapodhano sīlavataṃ padhāno ()

พระองค์ผู้ทรงประดับประดาด้วยอาภรณ์คือศีลอันได้แก่ปาติโมกขสังวร ผู้ทรงเป็นบ่อเกิดแห่งความกรุณา ผู้ทรงมีตบะเป็นทรัพย์ เป็นประธานแห่งผู้มีศีล ย่อมทรงประพฤติอยู่

59.

๕๙.

Veḷupakpadānadivasena cāṭu-Kamyena duteyyapahenakena,So pāribhaṭyenapi muggasūpya-Samena saccālikabhāsaṇena;

()

ด้วยการให้ของกำนัลมีไม้ไผ่และใบไม้เป็นต้น ด้วยการพูดจาประจบประแจง ด้วยการเป็นทูตหรือผู้ส่งข่าว ด้วยการรับใช้ หรือด้วยการพูดเท็จอันกลับกลอกเหมือนแกงถั่วเขียว

60.

๖๐.

Agocaraṭṭhāna mupāsanenaVikopaye kimpana pātimokkhaṃ,Hitvā anācāramagocaraṃ taṃCare sadācārasugocaraṃ so;

()

ด้วยการเข้าไปเสพในที่อันไม่ควรไป จะพึงยังปาติโมกข์ให้กำเริบได้อย่างไร พระองค์ทรงละความไม่ประพฤติและอโคจรนั้นเสีย ย่อมทรงประพฤติในที่อันควรไปและมีความประพฤติอันดีงามเสมอ

61.

๖๑.

Anuppamāṇesupi sabbadassiSāvajjadhammesu bhayānupassi,Laddhaggamaggapaphalasiddhasīla-Sikkhāya sikkhāgaru sikkhate so;

()

ทรงเห็นธรรมทั้งปวงแม้ในธรรมอันมีโทษเพียงเล็กน้อย ทรงเห็นภัยในธรรมเหล่านั้น ทรงเป็นผู้เคารพในการศึกษา ทรงศึกษาในสิกขาคือศีลที่สำเร็จด้วยอริยมรรคและอริยผลอันเลิศ

62.

๖๒.

Khemaṃ disaṃ sañcaratī’ti pāti-Mokkhādhisikkhācaraṇena tena,Abbhuggato taccaraṇanu bandhoĀdiccabandhussa yasopabandho;

()

ด้วยการประพฤติในอธิศีลคือปาติโมกข์นั้น พระองค์ย่อมเสด็จไปสู่ทิศอันเกษม ความสืบต่อแห่งพระเกียรติยศของพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ย่อมฟุ้งไปตามการประพฤตินั้น

63.

๖๓.

Kantampirūpāyatanādi chakkaṃCakkhādinā so visayīkaritvā,Nimitta’nubyañjanagāhi nāthoNahoti yeni’ndriyasaṃvarena;

()

พระโลกนาถไม่ทรงถือเอาโดยนิมิตและอนุพยัญชนะ ด้วยอินทรียสังวรนั้น โดยทรงทำอายตนะ ๖ มีรูปายตนะอันน่าปรารถนาเป็นต้น ให้เป็นอารมณ์ด้วยจักษุเป็นต้น

64.

๖๔.

Cakkhādichadvāra masaṃvaritvāRāgādidhammā viharanta menaṃ,Atvāssa veyyuṃ satisaṃvarenaTassaṃvaratthaṃ paṭipajji yena;

()

เมื่อไม่สำรวมทวาร ๖ มีจักษุเป็นต้น ธรรมมีราคะเป็นต้นย่อมครอบงำบุคคลนั้นผู้มีปกติอยู่ พระองค์ทรงปฏิบัติเพื่อการสำรวมนั้น ด้วยสติสังวร

65.

๖๕.

Khemaṃdisaṃ so caraṇena tenaJitindriyo indriyasaṃvarena,Abbhuggato saṃcaratīti tassaTilokanāthassa siloka saddo;

()

ด้วยการประพฤตินั้น พระองค์ผู้ทรงชนะอินทรีย์ด้วยอินทรียสังวร ย่อมเสด็จไปสู่ทิศอันเกษม เสียงกิตติศัพท์ของพระโลกนาถนั้นย่อมฟุ้งไปว่า "ย่อมเสด็จไป"

66.

๖๖.

Ye lābhasakkārasilokakāmāPāpicchake’cchāpakatāsamānā,Kevi’dhaloke catupaccayānaṃPaṭikkhipitvā paṭisevanena;

()

ชนเหล่าใดปรารถนาลาภ สักการะ และชื่อเสียง เป็นผู้มีความปรารถนาลามก ถูกความปรารถนาครอบงำ บางคนในโลกนี้ปฏิเสธปัจจัย ๔ แล้วกลับบริโภคด้วยมิจฉาชีพ

67.

๖๗.

Sāmantajappāya catubbidhassaIriyāpathassā’ṭhapanādināca,Kuhāyanenā’lapanādinācaSaccaṃ hiyā’nuppiya bhāsanena;

()

ด้วยการพูดล้อม ๔ ประการ ด้วยการตั้งอิริยาบถเป็นต้น ด้วยการหลอกลวง ด้วยการพูดจาหว่านล้อมเป็นต้น ด้วยการพูดคำไม่จริงที่น่ารัก

68.

๖๘.

Attā’vacaṭṭhānu’paropaṇenaMuggassa sūpyenava pāribhaṭyā,Nemitta kattādivasena micchā-Jīvena dujjīvika mācarantī;

()

ด้วยการยกตนข่มท่าน ด้วยการรับใช้และพูดกลับกลอกเหมือนแกงถั่วเขียว ด้วยความเป็นหมอดูเป็นต้น ย่อมประพฤติเลี้ยงชีพลำบากด้วยมิจฉาชีพ

69.

๖๙.

Yatheva te no bhagavā kadāciKohaññavutyā’lapanādināca,Nemitta nippesikatāya kiñciLāhena lābhaṃka nijigiṃsa nena;

()

พระผู้มีพระภาคไม่เคยเป็นเช่นนั้นเลย ด้วยความเป็นผู้หลอกลวง ด้วยการพูดจาหว่านล้อมเป็นต้น ด้วยความเป็นหมอดูหรือการพูดบดเอื๊ยด ไม่ทรงปรารถนาลาภด้วยลาภ

70.

๗๐.

Nimittasatthā’dipakāsanenaĀjīvasīlaṃ avikopayitvā,Namaṇḍanatthaṃ na vibhusaṇatthaṃDavāya vā neva madāya neva;

()

ด้วยการแสดงตำราทำนายเป็นต้น ไม่ทรงยังอาชีวปาริสุทธิศีลให้กำเริบ ไม่ใช่เพื่อประดับ ไม่ใช่เพื่อตกแต่ง ไม่ใช่เพื่อความสนุกสนาน ไม่ใช่เพื่อความมัวเมา

71.

๗๑.

Anuppabandhaṭṭhitiyā imassaKāyassa cā’bādha nisedhanatthaṃ,Pavattiyā paggahanāya seṭṭha-Cariyassa porāṇa khudāpanetuṃ;

()

เพื่อความสืบต่อและดำรงอยู่ของกายนี้ และเพื่อป้องกันความเจ็บป่วย เพื่อความเป็นไป เพื่อการประคองไว้ซึ่งพรหมจรรย์อันประเสริฐ เพื่อกำจัดความหิวเก่า

72.

๗๒.

Nūppādanatthañca navaṃ jighacchaṃYātrāya kāyassa’navajjatāya,Sukhaṃ vihārāya ca bhojanamhiMattaññuko bhuñjati piṇḍapātaṃ;

()

และเพื่อไม่ให้ความหิวใหม่เกิดขึ้น เพื่อการยังอัตภาพแห่งกายให้เป็นไป เพื่อความเป็นผู้ไม่มีโทษ และเพื่ออยู่เป็นสุข พระองค์ทรงเป็นผู้รู้จักประมาณในการบริโภค ย่อมเสวยบิณฑบาต

73.

๗๓.

Tilokanātho caraṇena tenaMattaññubhāvena hi bhojanamhi,Khemaṃ disaṃ sañcaratīti lokeAbbhuggato tassa siloka saddo;

()

พระโลกนาถด้วยการประพฤตินั้น ด้วยความเป็นผู้รู้จักประมาณในการบริโภค เสียงกิตติศัพท์ของพระองค์ย่อมฟุ้งไปในโลกว่า "ย่อมเสด็จไปสู่ทิศอันเกษม"

74.

๗๔.

Divā nisajjāya ca caṅka menaTathā rajanyā’varaṇīya dhammā,Suddhantaro dvīhi’riyāpathehiSapacchimevā paṭhamamhi yāme;

()

ด้วยการนั่งและเดินจงกรมในเวลากลางวัน ทรงชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมอันเป็นเครื่องกั้นในเวลากลางคืน ด้วยอิริยาบถ ๒ อย่าง ในยามแรกและยามสุดท้าย

75.

๗๕.

Vuṭṭhānasañño satisampajaññoSa’majjhimasmiṃ muni dakkhiṇena,Passena kappeti ca sīha seyyaṃPāde padaṃ thokaka matibbidhāya;

()

ทรงมีสัญญาในการลุกขึ้น มีสติสัมปชัญญะ ในยามกลาง พระมุนีทรงสำเร็จสีหไสยาด้วยสีข้างขวา ทรงวางเท้าเหลื่อมเท้าเล็กน้อย

76.

๗๖.

Aṅgīraso jāgariyānuyoga-Dhammena sammācaraṇena tena,Khemaṃdisaṃ sañcaratīti tassaAbbhuggato abbhutakitti ghoso;

()

พระอังคีรสด้วยการประพฤติชอบในธรรมคือการประกอบความเพียรเครื่องตื่นนั้น เสียงแห่งพระเกียรติอันน่าอัศจรรย์ของพระองค์ย่อมฟุ้งไปว่า "ย่อมเสด็จไปสู่ทิศอันเกษม"

77.

๗๗.

Sambodhiyā saddahanā samiddha-Visuddhasaddhācaraṇena tena,Khemaṃdisaṃ sañcaratīti tassaAbbhuggato abbhutakitti ghoso;

()

ด้วยการประพฤติคือศรัทธาอันบริสุทธิ์สมบูรณ์ในการเชื่อมั่นในสัมโพธิญาณนั้น เสียงแห่งพระเกียรติอันน่าอัศจรรย์ของพระองค์ย่อมฟุ้งไปว่า "ย่อมเสด็จไปสู่ทิศอันเกษม"

78.

๗๘.

Guthaṃyathā pāpa jigucchanenaAriyena lajjācaraṇena tena,Khemaṃdisaṃ sañcaratīti lokeAbbhuggato tassasilokasaddo;

()

ด้วยการรังเกียจบาปเหมือนรังเกียจคูถ ด้วยการประพฤติคือหิริอันเป็นอริยะนั้น เสียงสรรเสริญของพระองค์ย่อมฟุ้งไปในโลกว่า "ย่อมเสด็จไปสู่ทิศอันเกษม"

79.

๗๙.

PāpāsamuttāsanalakkhaṇenaOttappasaṅkhācaraṇena tena,Khemaṃ disaṃ sañcaratīti lokeAbbhuggato tassa siloka saddo;

()

ด้วยลักษณะแห่งความสะดุ้งกลัวต่อบาป ด้วยการประพฤติคือโอตตัปปะนั้น เสียงสรรเสริญของพระองค์ย่อมฟุ้งไปในโลกว่า "ย่อมเสด็จไปสู่ทิศอันเกษม"

80.

๘๐.

Anañña sādhāraṇa bāhu sacca-Dhammena dhīmā’caraṇena tena,Khemaṃdisaṃ sañcaratīti tassaSamubbhavo’dāta yasosadhīso;

()

ด้วยธรรมคือความเป็นพหูสูตอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ด้วยการประพฤติของพระผู้มีปัญญา พระเกียรติยศอันบริสุทธิ์ดุจดวงจันทร์ของพระองค์ย่อมเกิดขึ้นว่า "ย่อมเสด็จไปสู่ทิศอันเกษม"

81.

๘๑.

Thāmena daḷhena parakkamenaVīriyena vīro caraṇena tena,Khemaṃdisaṃ sañcaratīti tassaSamubbhavo’ dāta yasosadhī so;

()

ด้วยกำลัง ด้วยความบากบั่นอันมั่นคง พระวีรบุรุษด้วยความเพียร ด้วยการประพฤตินั้น พระเกียรติยศอันบริสุทธิ์ดุจดวงจันทร์ของพระองค์ย่อมเกิดขึ้นว่า "ย่อมเสด็จไปสู่ทิศอันเกษม"

82.

๘๒.

Cirakriyānussaraṇe’tisūra-Tarāya satyā’caraṇena satthā,Khemaṃdisaṃ sañcaratīti tassaYasopabandho visaribabhuva;

()

พระศาสดาด้วยการประพฤติคือสติอันแกล้วกล้ายิ่งในการระลึกถึงสิ่งที่ทำมานาน ความสืบต่อแห่งพระเกียรติยศของพระองค์ย่อมแผ่ไปว่า "ย่อมเสด็จไปสู่ทิศอันเกษม"

83.

๘๓.

AnaññasāmaññagabhīrañāṇoAriyena paññācaraṇena tena,Khemaṃdisaṃ sañcaratīti tassaYasopabandho visarībabhuva;

()

ผู้มีพระญาณอันลึกซึ้งไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ด้วยการประพฤติคือปัญญาอันเป็นอริยะนั้น ความสืบต่อแห่งพระเกียรติยศของพระองค์ย่อมแผ่ไปว่า "ย่อมเสด็จไปสู่ทิศอันเกษม"

84.

๘๔.

Yo diṭṭha dhammamhi sukhāvahassaVinissaṭassā’caraṇehi yassa,Catukkajhānassa nikāmalābhīAkicchalābhī bhagavā’si buddho;

()

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงเป็นผู้ได้ฌาน ๔ โดยไม่ยาก โดยไม่ลำบาก อันนำมาซึ่งความสุขในปัจจุบัน ด้วยการประพฤติที่สลัดออกแล้ว

85.

๘๕.

Nikāmalābhehi catūhi rūpa-Jjhānehi nātho caraṇehi tehi,Khemaṃdisaṃ sañcaratīti lokeAbbhuggato tassa yaso pabandho;

()

พระโลกนาถด้วยรูปฌาน ๔ ที่ได้โดยไม่ยาก ด้วยการประพฤติเหล่านั้น ความสืบต่อแห่งพระเกียรติยศของพระองค์ย่อมฟุ้งไปในโลกว่า "ย่อมเสด็จไปสู่ทิศอันเกษม"

86.

๘๖.

Tīha’ṭṭhahi vijjāhiTipañcacaraṇehi’mehi sampantassa,Vijjācaraṇa visuddhaṃYasosarīraṃ virājate yāvajja ()

ด้วยวิชชา ๓ และ ๘ ประการเหล่านี้ และด้วยจรณะ ๑๕ ประการเหล่านี้ พระองค์ผู้สมบูรณ์แล้วด้วยวิชชาและจรณะอันบริสุทธิ์ พระเกียรติยศอันรุ่งเรืองยังคงปรากฏอยู่ตราบเท่าทุกวันนี้

Iti medhānandābhidhānenayatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santike nidāne bhagavato vijjācaraṇa sampannoti nāmapaññattiyāabhidheya paridīpo ekavīsatimo saggo.

จบสัคคะที่ ๒๑ ว่าด้วยการพรรณนาถึงพระนามบัญญัติว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ ในสันติกนิทานแห่งชินวงศ์ทีปะ อันเป็นที่มาแห่งความสุขในใจของกวีชนทั้งปวง ซึ่งพระยติชื่อเมธานันทะรจนาไว้

Taṃkho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato itipi so bhagavā sugatoti.

ก็แล เกียรติศัพท์อันงามของพระโคดมผู้เจริญนั้น ได้ฟุ้งขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น จึงชื่อว่าสุคโต

Sobhanagamanattā sugatoti.

เพราะเหตุที่เสด็จไปดีแล้ว จึงชื่อว่าสุคโต

1.

๑.

Gamana māhu gatanti susobhanaṃAriyamaggagatena sivaṃdisaṃ,(Dutavilambita)tā’pagato gatoItipi so sugato sugato siyā;

()

บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า การไปนั้นคือการไปดีแล้ว เพราะพระองค์เสด็จไปสู่ทิศอันเกษมด้วยอริยมรรค และเพราะพระองค์เสด็จไปแล้วปราศจากกิเลส ฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่าสุคโต

2.

๒.

Gamana mācariyā ya manuttara-Vibhavadaṃ pavadanti’ha sobhanaṃ,Tadariyena gatena gato yatoItipi so sugato sugato siyā;

()

อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า การไปอันประเสริฐนี้ เป็นการไปที่ดีงาม ให้ซึ่งความรุ่งเรืองอันยอดเยี่ยม เพราะพระองค์เสด็จไปแล้วด้วยอริยมรรค ฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่าสุคโต

3.

๓.

Muni timaṇḍalachādanatapparoSuparimaṇḍala mantaravāsakaṃ,Kanakakattariyā sunivāsayeNavadalaṃ kamalaṃ’va vikantayaṃ;

()

พระมุนีผู้ทรงขวนขวายในการปกปิดมณฑลทั้งสาม ทรงนุ่งอันตรวาสกให้กลมกลืนเรียบร้อยดีแล้ว ดุจตัดดอกบัวเก้ากลีบด้วยกรรไกรทองคำ

4.

๔.

Kanakadāmavarena parikkhipaṃPaduma hattha mivo’pari bandhati,Samuni thāvaravijjulatāsiri-Musitacārikalebarabandhanaṃ;

()

พระมุนีนั้นทรงรัดประคดเอวอันประเสริฐดุจพวงทองคำ ทรงประคองพระหัตถ์ดุจดอกบัวไว้เบื้องบน การนุ่งห่มแห่งสรีระในขณะเยื้องกรายของพระมุนีนั้น มีสิริอันข่มความงามแห่งสายฟ้าที่หยุดนิ่ง

5.

๕.

Sirighaṇo ghanakañcanacetiyeRatanakambalavattha mivā’hataṃ,TaruṇabhānupabhāruṇacīvaraṃSirisarīravare paṭisevati;

()

พระมุนีผู้มีพระสิริหนาแน่น ทรงครองจีวรสีแดงดุจแสงอาทิตย์อ่อนบนพระวรกายอันประเสริฐ ดุจผ้ากัมพลรัตนะที่ยังใหม่บนพระเจดีย์ทองคำอันทึบหนา

6.

๖.

Samuni jālavinaddhamanohara-Karatalehi sunīlamaṇippabhaṃ,Upalapatta malaṅkurute yathāBhamaramamburuhehi sarovaro;

()

พระมุนีนั้นทรงประดับฝ่าพระหัตถ์อันงามวิจิตรด้วยข่าย ดุจสระบัวที่ประดับด้วยดอกบัวสีน้ำเงินเข้มที่ผึ้งบินมาเกาะ

7.

๗.

Vajati sobhana mindasarāsana-Jaṭitajaṅgamameruriva’ñjase,SamaṇamaṇḍanamaṇḍitaviggahoItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้มีพระวรกายอันประดับด้วยเครื่องประดับของสมณะ เสด็จไปอย่างสง่างาม ดุจภูเขาพระสุเมรุที่เคลื่อนที่ได้ซึ่งประดับด้วยสายรุ้ง ฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่าสุคโต

8.

๘.

Suragajo’riva nandanakānanāMaṇiguhāya harī’va yugandharā,Navaravinduri’vā’maravāpitoSamadahaṃsavaro’va’hinikkhamaṃ;

()

พระองค์เสด็จออกดุจช้างทิพย์ออกจากป่านันทวัน ดุจราชสีห์ออกจากถ้ำแก้วที่ภูเขายุคันธร ดุจดอกบัวใหม่จากสระสวรรค์ และดุจพญาหงส์ผู้ร่าเริงเสด็จออกไป

9.

๙.

Vanaguhāditapovanato subhaṃVajati nikkhamiyā’samarūpimā,Nirupamassiriyā bhusa mullasaṃItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้มีพระรูปงามหาผู้เสมอเหมือนมิได้ เสด็จออกจากป่าและอาศรมอันบริสุทธิ์อย่างสง่างาม ทรงรุ่งเรืองด้วยสิริอันหาที่เปรียบมิได้ ฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่าสุคโต

10.

๑๐.

Visaravipphuritā’mitaraṃsināSuparisekasuvaṇṇaraseni’va,Vajati piñjarito vasudhambaraṃItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์เสด็จไปทั่วแผ่นดินอันเหลืองอร่าม ดุจถูกรดด้วยน้ำทองคำอันบริสุทธิ์ที่แผ่ซ่านไปด้วยรัศมีอันประมาณมิได้ ฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่าสุคโต

11.

๑๑.

Karivaro’va karīhi purakkhatoSakalapāpamalā’pagato sayaṃ,Vajati vitamalehi nisevitoItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้ปราศจากมลทินแห่งบาปทั้งปวง เสด็จไปดุจพญาช้างผู้ประเสริฐที่แวดล้อมด้วยเหล่าช้าง (คือพระขีณาสพ) ผู้ปราศจากมลทิน ฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่าสุคโต

12.

๑๒.

Asamabuddhavilāsalavena yoAbhibhavaṃ sanarāmaravibbhamaṃ,Paṭipathaṃ paṭipajjati sobhanaṃItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้ทรงชนะความฟุ้งซ่านของมนุษย์และเทวดาด้วยลีลาอันหาผู้เสมอเหมือนมิได้ เสด็จดำเนินไปตามทางอันงดงาม ฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่าสุคโต

13.

๑๓.

PurimapacchimadakkhiṇavāmatoPabhavadehapabhāhi pahāsayaṃ,Ratana’sītimitaṃ vajate bhuviItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้ทรงยังแผ่นดินให้สว่างไสวด้วยรัศมีพระกายที่แผ่ซ่านไปทางทิศตะวันออก ตะวันตก ใต้ และเหนือ เสด็จดำเนินไปบนพื้นโลกด้วยรัศมีประมาณ ๘๐ ศอก ฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่าสุคโต

14.

๑๔.

Nigamagāmapurisu ca cārikaṃCarati yo karuṇāparicāriko,Amitasattamanoratha māvahaṃItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้ทรงบำเพ็ญจาริกด้วยพระมหากรุณาในนิคม บ้าน และเมือง ทรงยังความปรารถนาของสัตว์ทั้งหลายอันประมาณมิได้ให้สำเร็จ ฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่าสุคโต

15.

๑๕.

Kumudapaṅkaja campakamālati-Kusumavuṭṭhisuphassitaviggaho,Vajati cārutaraṃ jalitiddhimāItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้มีพระวรกายอันสัมผัสด้วยดอกไม้ที่โปรยปรายลงมา เช่น ดอกบัวขาว ดอกบัวหลวง ดอกจำปา และดอกมะลิ เสด็จดำเนินไปอย่างงดงามด้วยฤทธิ์อันรุ่งเรือง ฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่าสุคโต

16.

๑๖.

Tagarakuṅkumalohita candana-Surabhicuṇṇavikiṇṇamahāpathe,Vajati gandhagajo viya sobhanaṃItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์เสด็จดำเนินไปอย่างสง่างามบนทางหลวงที่โปรยปรายด้วยผงเครื่องหอม เช่น กฤษณา กุงกุมะ และจันทน์แดง ดุจพญาช้างที่เดินไปอย่างสง่างาม ฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่าสุคโต

17.

๑๗.

Turiyarāva satānugatatthuti-Padasatehi abhitthutasagguṇo,Vajati haṃsavilāsitagāmiyoItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้มีพระคุณอันประเสริฐที่ได้รับการสรรเสริญด้วยบทสวดนับร้อยที่มาพร้อมกับเสียงดนตรีนับร้อย เสด็จดำเนินไปอย่างสง่างามดุจหงส์ ฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่าสุคโต

18.

๑๘.

Suranarādivilocanabhājana-Pivitarūpavilāsasudhāraso,Vajati sīhavijambhitavikkamoItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้มีพระรูปงามดุจน้ำอมฤตที่เหล่าเทวดาและมนุษย์ดื่มด่ำด้วยดวงตา เสด็จดำเนินไปอย่างองอาจดุจราชสีห์ ฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่าสุคโต

19.

๑๙.

CaraṇatāmarasassiribhārataṃAnadhivāsini’vā’vanikāminī,Vajati tamhi pavedhati kampatiItipi so sugato sugato siyā;

()

แผ่นดินอันเป็นที่รองรับความงามแห่งพระบาทดุจดอกบัวนั้น ไม่สามารถรองรับได้ จึงสั่นสะเทือนและไหวหวั่น ฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่าสุคโต

20.

๒๐.

Sukhumakunthakipakilalikamakkhikā-Makasakīṭapaṭaṅga manuddayo,Vajati yo aviheṭhaya mañjaseItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้ทรงมีความเอ็นดูต่อสัตว์เล็กๆ เช่น มด ปลวก เห็บ หมัด แมลงวัน ยุง และแมลงปีกแข็ง เสด็จดำเนินไปโดยไม่เบียดเบียนสัตว์เหล่านั้น ฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่าสุคโต

21.

๒๑.

Ṭhapitacakkavaraṅkitadakkhiṇa-Caraṇa paṅkaja piñjaritañjaso,Vajati yo paṭhamaṃ yadi nikkhipaṃItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้ทรงวางพระบาทขวาอันประทับด้วยจักรลักษณะอันประเสริฐลงก่อน ทำให้ทางเดินเหลืองอร่าม ฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่าสุคโต

22.

๒๒.

Anupalitta malehi samaṃ phusaṃKamalakomalapādatalehi yo,Vajati dhūtamalaṃ vasudhātalaṃItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้ทรงเหยียบพื้นโลกที่ปราศจากมลทินด้วยพระบาทอันอ่อนนุ่มดุจดอกบัว โดยไม่แปดเปื้อนด้วยมลทิน ฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่าสุคโต

23.

๒๓.

Bhavati bheritalaṃ’va pakasārita-Caraṇatāmarasehi suduggamaṃ,Avanatunnataṭhāna mapāvanīItipi so sugato sugato siyā;

()

พื้นโลกอันไม่บริสุทธิ์ที่มีที่สูงที่ต่ำนั้น กลายเป็นพื้นราบเรียบดุจแผ่นกลองด้วยพระบาทดุจดอกบัวที่แผ่ออกไป ฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่าสุคโต

24.

๒๔.

Pathavitu’bbhavapaṅkajamuddhaniṬhapitakomalapādatalambujo,Vajati reṇupisaṅgasubhaṅgimāItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้มีพระวรกายอันงดงามดุจดอกบัวที่เกิดจากพื้นดิน ทรงวางพระบาทอันอ่อนนุ่มดุจดอกบัวลงบนยอดดอกบัวนั้น เสด็จดำเนินไปอย่างสง่างามด้วยละอองเกสรสีเหลือง ฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่าสุคโต

25.

๒๕.

Vajati antamaso’palasakkharāSakalikākaṭhelā’pi sakaṇṭakā,Apavajanti pathā dipaduttameItipi so sugato sugato siyā;

()

แม้แต่ก้อนหิน กรวด และเศษหินที่มีหนาม ก็หลีกทางให้พระองค์ผู้เป็นยอดแห่งทวิบาท ฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่าสุคโต

26.

๒๖.

Nijapadaṃ atidura manuddharaṃAtisamīpa manikkhipa mañjase,Vajati gopphakajānu maghaṭṭayaṃItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้ทรงไม่ยกพระบาทขึ้นสูงเกินไป และไม่วางพระบาทใกล้เกินไป เสด็จดำเนินไปโดยไม่ให้ข้อเท้าและเข่ากระทบกัน ฉะนั้น พระองค์จึงชื่อว่าสุคโต

27.

๒๗.

Atilahuṃ sanikaṃ samitindriyoNa carate carate jutiyu’jjalaṃ;

Bhuvi same visame asamo samaṃItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้มีอินทรีย์สงบแล้ว ไม่ดำเนินไปเร็วเกินไป ดำเนินไปอย่างช้าๆ รุ่งเรืองด้วยพระรัศมี ทรงดำเนินไปอย่างสม่ำเสมอในที่ราบและที่ขรุขระ พระองค์ผู้ไม่มีผู้เสมอเหมือน ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

28.

๒๘.

Anavalokiya uddhamadhodisaṃAnudisañca catuddisa mañjase,Vajati yo yugamatta mapekkhakoItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้ไม่เหลียวแลเบื้องบน เบื้องล่าง ทิศเฉียง และทิศทั้งสี่ในทางที่เสด็จไป ทรงแลดูเพียงชั่วแอกแล้วดำเนินไป ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

29.

๒๙.

Timadabandhurasindhurakesarī-Gativilāsaviḍambanavikkamo,Vajati pādatalaṅka madassayaṃItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้มีความองอาจเลียนแบบลีลาการเดินของพญาราชสีห์และพญาช้างซับมันสามประการ ทรงดำเนินไปโดยไม่แสดงรอยพระบาท ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

30.

๓๐.

Nirupamajjutiyā purisāsabhoVasabharājaparājitavikkamo,Vajati sañjanayaṃ janasammadaṃItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้เป็นบุรุษองอาจ มีพระรัศมีหาที่เปรียบมิได้ มีความองอาจอันพญาวสภะ (โคจ่าฝูง) ไม่อาจชนะได้ ทรงดำเนินไปพลางยังความปราโมทย์ให้เกิดแก่หมู่ชน ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

31.

๓๑.

Sūriyaraṃsi sameti pavāyatiKusumagandhasugandhasamīraṇe,Vajati tabbimalañjasamajjhagoItipi so sugato sugato siyā;

()

แสงอาทิตย์ย่อมผ่อนคลายความร้อน ลมพัดกลิ่นหอมของดอกไม้ให้ฟุ้งไป พระองค์ทรงดำเนินไปท่ามกลางทางอันบริสุทธิ์นั้น ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

32.

๓๒.

Jaladharā purato jalabindavoNaramarū kusumāti kirantipi,Tadupasattarajamhi pathe vajeItipi so sugato sugato siyā;

()

เมฆย่อมโปรยละอองน้ำไปข้างหน้า แม้เหล่ามนุษย์และเทวดาก็โปรยปรายดอกไม้ พระองค์ทรงดำเนินไปบนทางที่ธุลีสงบระงับแล้วนั้น ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

33.

๓๓.

Ruciracāmarachattadharāmarā-Suranarehi’pi gacchati sakkato,Garukato mahito patimānitoItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้ที่เหล่าเทวดา อสูร และมนุษย์ผู้ถือพัดโบกและฉัตรอันงดงามพากันสักการะแล้ว ทรงดำเนินไป เป็นผู้ที่เขาทำความเคารพ บูชา และนับถือแล้ว ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

34.

๓๔.

Yadi migindagajindaturaṅgama-Migavihaṅgamanādasupūjito,Vajati pupphavitānadharo sireItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้ที่เหล่าพญาราชสีห์ พญาช้าง ม้า สัตว์ป่า และนกทั้งหลายบูชาด้วยเสียง ทรงดำเนินไปโดยมีเพดานดอกไม้กั้นอยู่เหนือพระเศียร ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

35.

๓๕.

Nayanatoraṇacārutara’ñjaseParilasanti gate jinakuñjare,Sakasakā’bharaṇāni’pi pāṇinaṃItipi so sugato sugato siyā;

()

เมื่อพระชินสีห์ผู้ประเสริฐเสด็จไปในทางอันงดงามยิ่งดุจซุ้มประตูแห่งดวงตา แม้เครื่องประดับของเหล่าสัตว์ทั้งหลายก็ส่องแสงแวววาวตามส่วนของตนๆ ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

36.

๓๖.

Bhavati acchariyabbhutamaṅgala-Chaṇamahussavakeḷinirantaraṃ,Tibhuvanaṃ sugate sugate patheItipi so sugato sugato siyā;

()

เมื่อพระสุคตเสด็จไปในทางที่ดี โลกทั้งสามย่อมมีมงคลอันน่าอัศจรรย์ มีงานเทศกาล มหรสพ และการละเล่นอย่างต่อเนื่อง ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

37.

๓๗.

Siva masaṅkhatadhātu manuttaraṃParamasundaraṭhāna manāsavaṃ,Vigatajātijarāmaraṇaṃ gatoItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์เสด็จถึงอสังขตธาตุอันเกษม ยอดเยี่ยม เป็นสถานอันงดงามยิ่ง ปราศจากอาสวะ ปราศจากการเกิด การแก่ และการตาย ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

38.

๓๘.

Murajadundubhichidda mivo’pariNabhasi yāvabhavagga masaṃvuṭaṃ,Vivaṭa kameti yadubbhavapaṅkaja-Pamitiyā jinasaṅkha mapādise;

()

พระองค์ผู้ได้ชื่อว่าพระชินเจ้า ทรงดำเนินไปอย่างเปิดเผยในอากาศจนถึงภวัคคพรหมโดยไม่มีอะไรปิดกั้น ดุจเสียงที่ออกจากช่องกลองมุรชะและกลองทุรทุภี และทรงเป็นผู้ที่เปรียบได้กับดอกบัวที่เกิดในน้ำ.

39.

๓๙.

Yadapi maṇḍanabhumi subodhiyāAcalaṭhāna manaññavalañjiyaṃ,Lalitapiñjakalāpanibho yahiṃVijayabodhi idāni’pi rājate;

()

แม้พื้นดินอันเป็นเครื่องประดับแห่งพระโพธิญาณ เป็นสถานที่ไม่หวั่นไหว ซึ่งผู้อื่นไม่ได้ใช้สอย ที่ซึ่งโพธิพฤกษ์แห่งชัยชนะยังคงรุ่งเรืองอยู่จนถึงบัดนี้ ดุจกลุ่มแพนหางนกยูงอันงดงาม.

40.

๔๐.

Paṭhama mubbhava mantapabhaṅguraṃVasumatīyuvatihadayopamaṃ,Tada’pi kasundaraṭhāna mupāgatoItipi so sugato sugato siyā;

()

ในเบื้องต้น พระองค์เสด็จถึงสถานที่อันงดงามนั้น อันเปรียบประดุจหัวใจของหญิงสาวคือแผ่นดิน อันเป็นที่ทำลายความแตกดับแห่งภพ ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

41.

๔๑.

Yadapi bodhipadanti pavuccatiAriyañāṇamihagga manuttaraṃ,Yada’pi ñāṇa manāvaraṇaṃ tathāNikhilañeyyapathā’nativattanaṃ;

()

แม้สภาวะที่เรียกว่าพระโพธิญาณ อันเป็นอริยญาณอันเลิศและยอดเยี่ยมในโลกนี้ และแม้พระญาณอันไม่มีเครื่องกั้น ซึ่งไม่ล่วงพ้นทางแห่งเญยยธรรมทั้งปวง.

42.

๔๒.

Purimajātisu pūritapārami-Balavapaccayasantiparāyaṇo,Tada’pi sundaraṭhāna mupāgatoItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้ทรงบำเพ็ญบารมีมาในชาติก่อนๆ มีความสงบอันเป็นผลจากปัจจัยอันมีกำลังเป็นที่ไปในเบื้องหน้า เสด็จถึงสถานที่อันงดงามนั้นแล้ว ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

43.

๔๓.

AriyamaggacatukkapahīṇakaṃNapunare’ti kilesagataṃ sataṃ,Apunarāgamanaṃ sugato yatoItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้ทรงละกิเลสได้ด้วยอริยมรรคทั้งสี่แล้ว ย่อมไม่กลับมาสู่กิเลสที่ละได้แล้วนั้นอีก เพราะพระสุคตเป็นผู้ไม่กลับมาอีก ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

44.

๔๔.

Sumati suṭhugato paṇidhānatoPpabhuti yāva jayāsanupāsanaṃ,Tidasapāramiyo paripūrayaṃItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้มีพระปัญญาดี เสด็จไปดีแล้วตั้งแต่เริ่มตั้งปณิธานจนถึงการประทับนั่งบนชัยบัลลังก์ ทรงบำเพ็ญบารมี ๓๐ ทัศให้บริบูรณ์ ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

45.

๔๕.

TadubhayantabhavābhavadiṭṭhiyoAnupagamma gato hitamāvahaṃ,Paṭipadāya hi suṭṭhutarāya yoItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้ไม่เข้าถึงที่สุดทั้งสองคือภวทิฏฐิและวิภวทิฏฐิ เสด็จไปสู่ทางที่นำประโยชน์มาให้ ด้วยข้อปฏิบัติอันดียิ่ง ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

46.

๔๖.

Rucirabhāratibhattutibhocatu-Parisamajjhagato viyakesari,Gadati vītabhayo giramāsabhiṃItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้รุ่งเรืองด้วยพระวาจาอันงดงาม เสด็จไปท่ามกลางบริษัท ๔ ดุจพญาราชสีห์ ทรงตรัสพระวาจาอันองอาจปราศจากความกลัว ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

47.

๔๗.

Surabhinā mukhatāmarase vacī-Sucaritappabhavena subhāsitaṃ,Gadati dhammasabhaṃ parivāsayaṃItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ทรงตรัสพระสุภาษิตอันเกิดจากวจีสุจริต อันหอมหวนจากพระโอษฐ์ดุจดอกบัว ทรงทำธรรมสภาให้หอมฟุ้ง ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

48.

๔๘.

Ratikaraṃ karavīkavirāvatoPaṭutaraṃ sutaraṃ sarasaṃ giraṃ,Gadati sotarasaṃ parisattareItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ทรงตรัสพระวาจาอันน่ารื่นรมย์ ชัดเจนยิ่งกว่าเสียงนกการเวก ไพเราะยิ่ง มีรสชาติ เป็นที่สำราญหูในท่ามกลางบริษัท ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

49.

๔๙.

Gadati sabbavacīduritehi yoPavirato abhisandhiya bhindiya,Avitathena tathañca kathaṃkathāItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้ทรงงดเว้นจากวจีทุจริตทั้งปวง ทรงตรัสวาจาที่สมานไมตรีไม่ให้แตกแยกกัน ทรงตรัสคำจริงและคำที่ไม่คลาดเคลื่อน ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

50.

๕๐.

Thirakathaṃ nakadāvi visaṃvadoGadati paccayikaṃ acalācalaṃ,Parisago catusaccadaso sadāItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ทรงตรัสวาจาที่มั่นคง ไม่เคยตรัสคำหลอกลวง ทรงตรัสคำที่น่าเชื่อถือและไม่หวั่นไหว ทรงเป็นผู้เห็นอริยสัจ ๔ ในท่ามกลางบริษัทเสมอ ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

51.

๕๑.

SahitabhinnajanesudayāparoAnupadāniyameva’bhisandhiyaṃ,GadatiyovacanaṃpaṭigaṇhiyaṃItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้ทรงมีความเอ็นดูในหมู่ชนที่สามัคคีกันและแตกแยกกัน ทรงตรัสวาจาที่สมานไมตรีอันควรแก่การถือเอา ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

52.

๕๒.

Piyakaraṃ sukumārataraṃ giraṃSutisukhaṃ sugamaṃ hadayaṅgamaṃ,Gadati nela manelagalaṃ yatoItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ทรงตรัสพระวาจาอันเป็นที่รัก อ่อนโยนยิ่ง สบายหู เข้าใจง่าย ซาบซึ้งถึงใจ เพราะทรงตรัสพระวาจาอันไม่มีโทษจากพระศออันไม่มีโทษ ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

53.

๕๓.

VihitavāṇivilāsinisaṅgamoSumati sāmayikaṃ samayaṃ vidū,Gadati bhuta pavatti manaññathāItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้ทรงประกอบด้วยความงดงามแห่งพระวาจาที่ทรงจัดสรรไว้แล้ว มีพระปัญญาดี ทรงรู้กาลเวลาที่เหมาะสม ทรงตรัสเรื่องที่เป็นจริงไม่เป็นอย่างอื่น ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

54.

๕๔.

Gadati ñeyyapadatthavido sadāJanahitattha manatthapanūdanaṃ,Gadita matthagataṃ ubhayatthadaṃItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ผู้ทรงรู้เนื้อความแห่งบทที่ควรรู้เสมอ เพื่อประโยชน์สุขของหมู่ชน ทรงขจัดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ทรงตรัสวาจาที่เข้าถึงอรรถและให้ประโยชน์ทั้งสองประการ ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

55.

๕๕.

SakalasaṅkhatadhammavimuttiyāGadati damma masaṅkhadhātuyā,Ariyamaggaphalehi’pi nissitaṃItipi so sugato sugato siyā;

()

พระองค์ทรงตรัสธรรมคืออสังขตธาตุอันอาศัยอริยมรรคและอริยผล เพื่อความหลุดพ้นจากสังขตธรรมทั้งปวง ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

56.

๕๖.

Vinayavādi vineyyajane yatoVinayanattha manattanayatvitaṃ,Vinayanissitakaṃ gadate kathaṃItipi so sugato sugato siyā;

()

เพราะพระองค์ทรงเป็นวินัยวาที ตรัสถ้อยคำที่อาศัยวินัยแก่เวไนยชน เพื่อประโยชน์ในการแนะนำทางที่ไม่ใช่ตัวตน ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นพระสุคต.

57.

๕๗.

Hadayakosanidhānavatiṃ sadāSadupamaṃ pariyantavatiṃ kathaṃ,Gadati mañjugado vadanaṃ varoItipi so sugato sugato siyā;

()

พระสุคตผู้มีพระโอษฐ์อันประเสริฐ มีวาจาไพเราะ ตรัสพระดำรัสที่มีคลังคือหทัยเป็นที่เก็บ มีอุปมาอันดี มีที่สุดอยู่เสมอ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงเป็นพระสุคต

58.

๕๘.

Muni rasaṅkuvitānanapaṅkajoPurimameva giraṃ parisantare,Gadati aṭṭhavidhaṅgikaka māsabhiṃItipi so sugato sugato siyā;

()

พระมุนีผู้มีพระพักตร์ดุจดอกบัวแย้มด้วยรส (คือพระธรรม) ตรัสพระดำรัสที่มีองค์ ๘ ประการอันองอาจ ในท่ามกลางบริษัทที่เคยตรัสมาแล้ว เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงเป็นพระสุคต

59.

๕๙.

Avitathaṃ vitathampi niratthaka-Mapi kathaṃ suṇataṃ piya mappiyaṃ,Nahivadanti kadāci tathāgatāItipi so sugato sugato siyā;

()

พระตถาคตทั้งหลายไม่เคยตรัสคำพูดที่ไม่จริง แม้คำพูดที่จริงแต่ไม่มีประโยชน์ ที่ผู้ฟังชอบหรือไม่ชอบก็ตาม เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงเป็นพระสุคต

60.

๖๐.

Avitthaṃ suṇataṃ pakiya mappiyaṃAbhivadantī sadatthasitaṃ kathaṃ,Ya’dahivoharaṇe samayaññunoItipi so sugato sugato siyā;

()

พระสุคตผู้รู้กาลในการพูด ตรัสคำพูดที่จริงและมีประโยชน์ ที่ผู้ฟังชอบหรือไม่ชอบก็ตาม เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงเป็นพระสุคต

61.

๖๑.

Tāya tāya’bhisāvayaṃ janataṃ sakāya niruttiyāEhisāgatavādi gotamagottaketu tathāgato,Mūlamāgadhibhāsayā gadate sabhaṃ kaparitosayaṃTena so bhuvanattaye sugato siyāti suvissuto;

()

พระตถาคตผู้เป็นธงชัยแห่งโคตรโคดม ผู้ตรัสคำว่า "มาเถิด" "ยินดีต้อนรับ" ทรงยังชนให้ได้ยินด้วยภาษาของตนๆ และทรงยังบริษัทให้ยินดีด้วยภาษามาคธีเดิม เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงเป็นพระสุคตผู้มีชื่อเสียงโด่งดังในสามภพ

62.

๖๒.

Lokaṃ lokappabhavaṃLokanirodhañca lokamokkhūpāyaṃ,Catubhī abhisamayehiNātho sammā gato tato so sugato;

()

พระโลกนาถทรงตรัสรู้โลก เหตุเกิดแห่งโลก ความดับแห่งโลก และอุบายเป็นเครื่องพ้นจากโลก ด้วยการตรัสรู้ ๔ ประการโดยชอบ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงเป็นพระสุคต

Iti medhānandābhidhānena yatināna viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santikeka nidāne bhagavato sutagoti paññattiyā abhidheya paridīpo. Bāvīsatimo saggo.

นี่คือการอธิบายความหมายของคำว่า "สุคโต" ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ในนิบาตใกล้ แห่งคัมภีร์ชินวงศ์ทีปะ ซึ่งพระเมธานันทะภิกษุได้รจนาไว้ เพื่อยังความยินดีให้เกิดแก่ใจของกวีทั้งปวง จบวรรคที่ ๒๒

Taṃkho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato. Itipiso bhagavā lokavidūti.

ก็แลเกียรติศัพท์อันงามของพระผู้มีพระภาคเจ้าโคดมนั้น ได้ฟุ้งขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า "แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเป็นผู้รู้แจ้งโลก"

1.

๑.

Tassa sa (dodhaka) lakkhaṇacāru-Cakkavara’ṅkitapādatalassa,Lokavidū’tipi yāva bhavaggāEkasilokaravo udapādi;

()

เสียงสรรเสริญว่า "โลกวิทู" ได้เกิดขึ้นเป็นอันเดียวกันจนถึงภวัคคพรหม ของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีฝ่าพระบาทประดับด้วยจักรลักษณะอันงาม

2.

๒.

Lakkhaṇamūlanirodhanirodho-Pāyavasena paki lokakamasesaṃ,Yo paṭivijjhi tilokahito kaghoLokavidūti pavuccati tasmā;

()

ผู้ใดตรัสรู้โลกทั้งปวง โดยอาการแห่งลักษณะ เหตุเกิด ความดับ และอุบายแห่งความดับ ผู้เป็นประโยชน์แก่โลกทั้งสาม เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า "โลกวิทู"

3.

๓.

Lokamidheva kalebaramatteLokanidānanirodhamavedi,Lokanirodhakaraṃka paṭipattiṃLokavidūti pavuccati tasmā;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้โลกนี้แหละเพียงแค่ร่างกาย เหตุเกิดและความดับแห่งโลก และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งโลก เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า "โลกวิทู"

4.

๔.

Lokamahambudhipāragu satta-Saṅkhatabhājanalokapabhedaṃ,So bhagavā’navasesamavediLokavidūti pavuccati tasmā;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้ถึงฝั่งแห่งมหาสมุทรคือโลก ทรงรู้แจ้งความแตกต่างแห่งโลกคือสัตว์ โลกคือสังขาร และโลกคือภาชนะ โดยไม่เหลือ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า "โลกวิทู"

5.

๕.

So hi bhavābhavadaṭṭhisabhāva-Ñāṇanulomikakhantipabhedaṃ,Āsayadhamma mabujjhi pajānaṃLokavidūti pavuccati tasmā;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นแล ทรงรู้แจ้งอัธยาศัยและธรรมของปวงชน ความแตกต่างแห่งญาณและขันติที่อนุโลม สภาวะแห่งทิฏฐิว่ามีภพและไม่มีภพ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า "โลกวิทู"

6.

๖.

Pātubhavaṃ sati kāraṇalābheSattavidhānusayampi janānaṃ,So paṭivijjhi vicaṭṭitalokoLokavidūti pavuccati tasmā;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสรู้โลกที่หมุนเวียนไป การเกิดขึ้นเมื่อมีเหตุปัจจัย และอนุสัย ๗ ประการของปวงชน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า "โลกวิทู"

7.

๗.

Rajjanadussanamuyhanasaddhā-Buddhivitakkavimissavasena,So caritaṃ paṭivijjhi pajānaṃLokavidūti pavuccati tasmā, ()

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสรู้จริตของปวงชน โดยอาการแห่งความกำหนัด ความประทุษร้าย ความหลง ความเชื่อ ความรู้ และความตรึกที่ปะปนกัน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า "โลกวิทู"

8.

๘.

Hīnapaṇīta’dhimuttivasenaDubbidhameva’dhimutti mavedi,Lokaniruttivido janatāyaLokavidūti pavuccati tasmā;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้รู้ภาษาของโลกแก่ปวงชน ทรงรู้แจ้งอธิมุตติ ๒ อย่าง โดยอาการแห่งอธิมุตติที่เลวและประณีต เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า "โลกวิทู"

9.

๙.

Apparajakkha manussadapāpaṃUssadapāpa muḷārarajakkhaṃ,Dubbidhalokamabujjhi yatosoLokavidūti pavuccati tasmā;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้แจ้งโลก ๒ อย่าง คือมนุษย์ผู้มีธุลีคือกิเลสน้อย ผู้มีบาปน้อย และผู้มีบาปมาก ผู้มีธุลีคือกิเลสมาก เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า "โลกวิทู"

10.

๑๐.

Indriyapubbaparopariyatti-Ñāṇapabho tikhiṇindriyalokaṃ,So paṭivijjhika mudindriyalokaṃLokavidūti pavuccati tasmā;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีญาณเป็นแสงสว่างในการรู้ยิ่งซึ่งอินทรีย์ทั้งหลาย ทรงตรัสรู้โลกคือผู้มีอินทรีย์แก่กล้าและโลกคือผู้มีอินทรีย์อ่อน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า "โลกวิทู"

11.

๑๑.

Vaṭṭavivaṭṭapatiṭṭha masādhu-Sādhusabhāvagataṃ bhagavā so,Dvāktike’taraloka mavediLokavidūti pavuccati tasmā;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ทรงรู้แจ้งโลกอื่น ๒ อย่าง คือที่ตั้งแห่งวัฏฏะและวิวัฏฏะ และที่ถึงสภาวะแห่งอธรรมและธรรม เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า "โลกวิทู"

12.

๑๒.

SādhupasatthasadattaniyāmaṃÑāpayituṃ sukarāsukarampi,Sattanikāyamavedi yato soLokavidūti pavuccati tasmā;

()

เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้แจ้งหมู่สัตว์ ความแน่นอนแห่งสภาวะที่สัตบุรุษสรรเสริญ และความยากง่ายที่จะให้รู้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า "โลกวิทู"

13.

๑๓.

Kammakilesavipākavibandha-Muttyavimuttigate paṭivijjhi,Bhabbajaneya mabhabbajane soLokavidūti pavuccati tasmā;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสรู้ชนผู้ควรและไม่ควรแก่การอบรม ผู้ถึงความหลุดพ้นและไม่หลุดพ้นจากกรรม กิเลส และวิบาก เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า "โลกวิทู"

14.

๑๔.

Nipphalatāya navuttamananta-Sattapamāṇa manāvaraṇena,Ñāṇabalena sayaṃ viditaṃhiLokavidūti pavuccati tasmā;

()

เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้แจ้งประมาณแห่งสัตว์ที่ไม่มีที่สุด ไม่กล่าวถึงความไม่มีผล ด้วยกำลังแห่งญาณที่ไม่มีเครื่องกั้นด้วยพระองค์เอง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า "โลกวิทู"

15.

๑๕.

Vuttanayeni’ha so muni satta-Lokamanekavidhaṃ paṭivijjhiSattanikāyasarojavane’ṇoLokavidūti pavuccati tasmā;

()

พระมุนีพระองค์นั้นในโลกนี้ ผู้เป็นดุจหงส์ในป่าดอกบัวคือหมู่สัตว์ ทรงตรัสรู้โลกคือสัตว์หลายชนิด เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า "โลกวิทู"

16.

๑๖.

Paccayasaṇṭhitikaṃ paṭivijjhiSaṅkhatalokamasaṅkhatadassi,EkavidhampyavaropitalokoLokavidūti pavuccati tasmā;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสรู้โลกที่ตั้งอยู่ด้วยปัจจัย ทรงเห็นโลกคือสังขารและโลกคืออสังขาร โลกที่ถูกกำหนดไว้เป็นอย่างเดียว เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า "โลกวิทู"

17.

๑๗.

Ruppaṇalakkhaṇato’khilarūpaṃNāmasalakkhaṇato catunāmaṃ,Dubbidhaloka mavedi munindoLokavidūti pavuccati tasmā;

()

พระจอมมุนีทรงรู้แจ้งโลก ๒ อย่าง คือรูปทั้งหมดโดยลักษณะแห่งความแตกสลาย และนาม ๔ โดยลักษณะแห่งความน้อมไป เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า "โลกวิทู"

18.

๑๘.

Lokahito sukhadukkhamupekkhā-Vedayitattikato suvibhattaṃ,So bhagavā kapaṭivijjhi tilokaṃLokavidūti pavuccati tasmā;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นประโยชน์แก่โลก ทรงตรัสรู้โลกทั้งสาม ที่แบ่งออกเป็น ๓ อย่าง คือสุข ทุกข์ และอุเบกขาเวทนา เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า "โลกวิทู"

19.

๑๙.

Pañcavidhaṃka muni bandhavasenā-Hāravasena catubbidhalokaṃ,Lokapadīpanibho paṭivijjhiLokavidūti pavuccati tasmā;

()

พระมุนีผู้เป็นดุจประทีปแห่งโลก ทรงตรัสรู้โลก ๕ อย่างโดยความเป็นเครื่องผูก และโลก ๔ อย่างโดยความเป็นอาหาร เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า "โลกวิทู"

20.

๒๐.

Advayavādi saḷāyatanākhya-Chabbidhalokamavedi jino so,Sattavidhampi manaṭṭhitilokaṃLokavidūti pavuccati tasmā;

()

พระชินเจ้าพระองค์นั้น ผู้กล่าวธรรมไม่เป็นสอง ทรงรู้แจ้งโลก ๖ อย่างที่ชื่อว่าสฬายตนะ และโลก ๗ อย่างที่ตั้งอยู่ด้วยใจ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า "โลกวิทู"

21.

๒๑.

Lābhapabhutika maṭṭhavidhampiLokasabhāvamavedi yato so,Sakyamunī navasantanivāseLokavidūti pavuccati tasmā;

()

เพราะพระศากยมุนีผู้ประทับอยู่ในนิพพาน ทรงรู้แจ้งสภาวะแห่งโลก คือโลกธรรม ๘ ประการมีลาภเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า "โลกวิทู"

22.

๒๒.

So dasabārasadhā’yatanānaṃBhedavasena tilokapadīpo,Lokamavedi tilakkhaṇavedīLokavidūti pavuccati tasmā;

()

พระองค์ผู้เป็นประทีปแห่งโลกทั้งสาม ผู้รู้แจ้งโลกด้วยไตรลักษณ์ ทรงรู้แจ้งโลกโดยความแตกต่างแห่งอายตนะ ๑๐ และ ๑๒ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า "โลกวิทู"

23.

๒๓.

Dhātuvasena yato suvibhattaṃLoka matha’ṭṭhadasapparimāṇaṃ,Saṅkhatalokabhido paṭivijjhiLokavidūti pavuccati tasmā;

()

เพราะพระองค์ทรงแทงตลอดโลกที่จำแนกดีแล้วโดยธาตุ และโลกที่มีประมาณ ๑๘ อย่าง และโลกที่ปรุงแต่งอันต่างกัน ฉะนั้นจึงตรัสเรียกว่า โลกวิทู

24.

๒๔.

So maṇikañcanarūpiyamuttā-Saṅkhapavālasilākaṭhalādiṃ,Lokamavedi atindriyabaddhaṃLokavidūti pavuccati tasmā;

()

พระองค์ทรงรู้โลกที่ผูกพันด้วยอายตนะอันละเอียด คือ แก้วมณี ทอง เงิน มุก สังข์ ปะการัง ศิลา และภาชนะเป็นต้น ฉะนั้นจึงตรัสเรียกว่า โลกวิทู

25.

๒๕.

Rukkhalatāphalapallavapatta-Pupphapakarāgapabhedavasena,So sukhumantaralokamavediLokavidūti pavuccati tasmā;

()

พระองค์ทรงรู้โลกอันละเอียดอ่อนภายในโดยจำแนกเป็น ต้นไม้ เถาวัลย์ ผลไม้ ใบอ่อน ใบไม้ ดอกไม้ และสีต่างๆ ฉะนั้นจึงตรัสเรียกว่า โลกวิทู

26.

๒๖.

Yattakamevu’tujaṭṭhakalāpa-Rapagataṃ ihabhājanaloke,Vijjati tampaṭivijjhi asesaṃLokavidūti pavuccati tasmā;

()

พระองค์ทรงแทงตลอดโลกแห่งภาชนะนี้ทั้งหมด ซึ่งมีอยู่เท่าใด อันเป็นกลุ่มก้อนที่เกิดจากอุตุและมีเสียงเป็นที่ไป ฉะนั้นจึงตรัสเรียกว่า โลกวิทู

27.

๒๗.

So bhagavā himavatta pamāṇaṃAṭṭhamahānirayādi pamāṇaṃ,Nāgasupaṇṇavimāna pamāṇaṃBrahmasurāsuraloka pamāṇaṃ;

()

พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงรู้ประมาณของภูเขาหิมพานต์ ประมาณของมหานรก ๘ ขุมเป็นต้น ประมาณของวิมานนาคและสุบรรณ ประมาณของพรหมโลก เทวโลก และอสุรโลก

28.

๒๘.

Paṃsujalānilabhumi pamāṇaṃDīpasavantisamudda pamāṇaṃ,Merumahidharakūṭa pamāṇaṃKappatarūravicanda pamāṇaṃ;

()

ประมาณของธุลี น้ำ ลม และแผ่นดิน ประมาณของทวีป แม่น้ำ และมหาสมุทร ประมาณของยอดเขาพระสุเมรุ ประมาณของต้นกัลปพฤกษ์ ดวงอาทิตย์ และดวงจันทร์

29.

๒๙.

PaccayasaṅkhatadhammasamuhaṃBhājanalokagataṃ sakalampi,UddhamadhotiriyaṃpaṭivijjhiLokavidūti pavuccatitasmā;

()

พระองค์ทรงแทงตลอดกองแห่งธรรมที่ปัจจัยปรุงแต่งทั้งหมด ซึ่งอยู่ในโลกแห่งภาชนะ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง ฉะนั้นจึงตรัสเรียกว่า โลกวิทู

30.

๓๐.

Lokālokakaro tilokatilakoso sattalokaṃ imaṃBujjhitthā’nusayāsayādividhinā saṅkhāralokaṃ tathā,Āhārādipamāṇatādividhinā okāsalokaṃ yatoTasmā lokavidūti vuccati jino saṅkhāraloka’ntago;

()

พระจอมมุนีผู้ทรงกระทำโลกให้สว่างไสว เป็นดุจเครื่องประดับแห่งไตรโลก พระองค์ทรงรู้โลกแห่งสัตว์นี้โดยวิธีแห่งอนุสัยและอาสยะเป็นต้น และโลกแห่งสังขารนั้นด้วย และโลกแห่งโอกาสโดยวิธีแห่งประมาณของอาหารเป็นต้น ฉะนั้นพระชินเจ้าผู้ถึงที่สุดแห่งโลกแห่งสังขาร จึงตรัสเรียกว่า โลกวิทู

Itimedhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santikenidāne bhagavatolokavidūti nāmapaññattiyā abhidheyaparidīpo tevīsatimosaggo.

อธิบายความหมายของพระนามว่า โลกวิทู ของพระผู้มีพระภาค ในสันติเกนิทานะ อันเป็นที่มาแห่งความสุขในใจของกวีชนทั้งปวง ซึ่งพระเมธานันทภิกษุได้รจนาไว้ในคัมภีร์ชินวงศ์ทีปนี จบวรรคที่ ๒๓

Taṃkho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato itipi so bhagavā anuttaro purisadammasārathīti.

ก็กิตติศัพท์อันงามของพระโคดมผู้เจริญพระองค์นั้น ได้ฟุ้งขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า

1.

๑.

Abhāvato paramatarassa kassaciJanassa sagguṇavisarehi attanā,Samāsanibbacananayena so muniAnuttaro sasi (rucirā)’nanambujo;

()

เพราะไม่มีบุคคลอื่นผู้ยิ่งกว่าด้วยคุณสมบัติทั้งหลายของพระองค์เอง ฉะนั้นพระมุนีผู้มีพระพักตร์งามดุจพระจันทร์นั้น จึงตรัสเรียกว่า อนุตตระ โดยนัยแห่งการกล่าวโดยย่อ

2.

๒.

Tathāhi so narahari sīlasampadā-Guṇeni’maṃ abhibhavate sadevakaṃ,Samādhinā varamatiyā vimuttiyāVimuttidassanaguṇasampadāyapi;

()

อนึ่ง พระนรสิงห์พระองค์นั้นทรงครอบงำโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ด้วยคุณแห่งศีลสมบัติ ด้วยสมาธิ ด้วยปัญญาอันประเสริฐ ด้วยวิมุตติ และด้วยวิมุตติญาณทัสสนะสมบัติ

3.

๓.

Yato navijjati adhisīlasampadā-Samādhidhipabhutiguṇehi tassamo,Kutonu vijjati’ha taduttarītaroSiyā tatopya’ya masamo mahāmuti;

()

เพราะไม่มีผู้เสมอด้วยพระองค์ในคุณทั้งหลายมีอธิศีลสมบัติ อธิจิตตสมบัติ และอธิปัญญาสมบัติเป็นต้น จะมีผู้ยิ่งกว่าพระองค์ในโลกนี้ได้อย่างไร พระมุนีผู้ยิ่งใหญ่นี้จึงไม่มีผู้เสมอ

4.

๔.

Nirūpamo asamamunīhi somuniYato samo asamasamo siyā tato,Tathāgatassi’ha dutiyassa kassaciAbhāvato adutiyako tathāgato;

()

พระมุนีพระองค์นั้นไม่มีผู้เปรียบเทียบได้ แม้กับพระมุนีที่ไม่มีผู้เสมอ เพราะฉะนั้นจึงไม่มีผู้เสมอเหมือน พระตถาคตไม่มีผู้ที่สอง เพราะไม่มีผู้ที่สองของพระตถาคตในโลกนี้

5.

๕.

Yato navijjati paṭimāpi tassamāSamo tadā’samatanusampadāyapi,Sahāyako nahi paṭividdhabodhiyāTato yamappaṭima’sahāyako muni;

()

เพราะไม่มีแม้รูปเปรียบเทียบที่เสมอด้วยพระองค์ในขณะนั้น ด้วยกายสมบัติที่ไม่มีผู้เสมอ และไม่มีผู้เป็นสหายในการตรัสรู้ ฉะนั้นพระมุนีพระองค์นี้จึงไม่มีผู้เปรียบเทียบและไม่มีสหาย

6.

๖.

Kalebarenapi abhirūpahārināGuṇehi tappaṭisamapuggalo nahi,Nacatthi pāvacanavibhāgakapakpaneSayaṃ vinā bhuvi paṭibhāgapuggalo;

()

ไม่มีบุคคลผู้เสมอด้วยพระองค์ด้วยพระวรกายที่งดงามน่ารัก และด้วยคุณทั้งหลาย และไม่มีบุคคลผู้เป็นคู่แข่งในการจำแนกพระธรรมวินัยในโลกนี้ นอกจากพระองค์เอง

7.

๗.

AnaññagocaravarabodhisiddhiyāSa’haṃ sayambhuti paṭipuggalonahi,Paṭiññamappayitu malaṃ sayaṃ vinā,Anuttaro’tipi naradammasārathi;

()

ไม่มีบุคคลผู้เป็นคู่แข่งในการตรัสรู้พระโพธิญาณอันประเสริฐที่ผู้อื่นไม่สามารถเข้าถึงได้ นอกจากพระองค์เองผู้เป็นสยัมภู พระองค์จึงตรัสเรียกว่า อนุตตระ และ นรธรรมสารถี

8.

๘.

SudantapuggaladamitabbapuggaleDameti sārayati adantapuggale,Yato jino vinayanupāyakovidoAnuttaro’tipi naradammasārathi;

()

เพราะพระชินเจ้าผู้ทรงฉลาดในอุบายแห่งการฝึก ทรงฝึกบุคคลที่ควรฝึกที่ฝึกดีแล้ว และทรงนำบุคคลที่ยังไม่ฝึก ฉะนั้นจึงตรัสเรียกว่า อนุตตระ และ นรธรรมสารถี

9.

๙.

Yathā haye mudukaguṇekhana sārathiTathāgato sugatikathāya dhammiyā,Dameti sārayati tathā tathāgateAnuttaro’tipi naradammasārathi;

()

สารถีผู้ฉลาดในการฝึกม้าด้วยเชือกอ่อนฉันใด พระตถาคตก็ทรงฝึกและนำสัตว์ทั้งหลายด้วยพระธรรมเทศนาอันนำไปสู่สุคติฉันนั้น ฉะนั้นจึงตรัสเรียกว่า อนุตตระ และ นรธรรมสารถี

10.

๑๐.

Yathā haye pharusaguṇena sārathiApāyatajjanavidhinā tathāgato,Dameti sārayati tathā tathāgateAnuttaro’tipi naradammasārathi;

()

สารถีผู้ฉลาดในการฝึกม้าด้วยเชือกแข็งด้วยวิธีขู่ให้กลัวจากอบายฉันใด พระตถาคตก็ทรงฝึกและนำสัตว์ทั้งหลายฉันนั้น ฉะนั้นจึงตรัสเรียกว่า อนุตตระ และ นรธรรมสารถี

11.

๑๑.

Adammiye mudupharusena sārathiYathā’bhimārayati tathā tathāgato,Jahātya’novadiya nacānusāsiyaAnuttaro’tipi naradammasārathi;

()

สารถีผู้ฉลาดในการฝึกม้าด้วยเชือกอ่อนและแข็ง ย่อมฆ่าม้าที่ฝึกไม่ได้ฉันใด พระตถาคตก็ทรงละทิ้งบุคคลที่ฝึกไม่ได้ ไม่ทรงว่ากล่าว ไม่ทรงสั่งสอนฉันนั้น ฉะนั้นจึงตรัสเรียกว่า อนุตตระ และ นรธรรมสารถี

12.

๑๒.

Karī’bhidhāvati damakena sāritoPuratthimādisu disameva kevalaṃ,Anuttarena hi naradammasārathi-Jinena sāritapurisānatādisā;

()

ช้างที่ควาญช้างนำไป ย่อมวิ่งไปในทิศตะวันออกเป็นต้นเท่านั้น บุรุษที่พระชินเจ้าผู้เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่าทรงนำไป ย่อมไม่เป็นเช่นนั้น

13.

๑๓.

Nisajja katthaci sayanāsanamhi teDisāsu aṭṭhasu atisaṅgacārino,Vidhāvare turitamanuttaraṃ disaṃAnuttaro’tipi naradammasārathi;

()

บุรุษเหล่านั้นผู้มีปกติไปในทิศทั้งแปดอย่างยิ่งยวด ย่อมรีบไปสู่ทิศอันสูงสุดโดยไม่ติดขัดในที่นั่งหรือที่นอนใดๆ ฉะนั้นจึงตรัสเรียกว่า อนุตตระ และ นรธรรมสารถี

14.

๑๔.

Patiṭṭhite muni’radhisīlasikkhayāVasī’nusāsiya adhicittasikkhayā,Yathārahaṃ damayati bhabbapuggaleAnuttaro’tipi naradammasārathi;

()

พระมุนีผู้ทรงฝึกฝน ทรงสั่งสอนบุคคลผู้ควรฝึกให้ตั้งมั่นในอธิศีลสิกขา และอธิจิตตสิกขาตามสมควร ฉะนั้นจึงตรัสเรียกว่า อนุตตระ และ นรธรรมสารถี

15.

๑๕.

Samāhite muni radhicittasikkhayāVipassanāya’pi samaṇe’nusāsiya,Yathārahaṃ damayati bodhanāraheAnuttaro’tipi naradammasārathi;

()

พระมุนีผู้ทรงสั่งสอนสมณะผู้ตั้งมั่นในอธิจิตตสิกขาและวิปัสสนา ทรงฝึกบุคคลผู้ควรตรัสรู้ตามสมควร ฉะนั้นจึงตรัสเรียกว่า อนุตตระ และ นรธรรมสารถี

16.

๑๖.

Tathuparūpari paṭivedhapattiyāYathākkamaṃ anariyasekkhapuggale,Dameti so vinayati lokanāyakoAnuttaro’tipi naradammasārathi ()

พระโลกนาถพระองค์นั้นทรงฝึกและนำบุคคลผู้เป็นอนาริยปุถุชนและเสกขบุคคลให้บรรลุการแทงตลอดธรรมที่สูงขึ้นไปตามลำดับ ฉะนั้นจึงตรัสเรียกว่า อนุตตระ และ นรธรรมสารถี

17.

๑๗.

VineyyabandhavamanakundacandimāVinesi kosalamagadhādhipādayo,Anekakhattiyapurise vināyakoAnuttaro’tipi naradammasārathi;

()

พระจันทร์ผู้เป็นดุจดอกมะลิในใจของหมู่ชนผู้ควรฝึก พระวินายกะพระองค์นั้นทรงฝึกพระราชาแห่งแคว้นโกศลและมคธเป็นต้น และบุรุษกษัตริย์จำนวนมาก ฉะนั้นจึงตรัสเรียกว่า อนุตตระ และ นรธรรมสารถี

18.

๑๘.

Kudiṭṭhikuñjarahari kūṭadantabhuSurādibhūsurapurise vibhāvinoJināsabho vinayi yato’nusāsiyaAnuttaro’tipi naradammasārathi;

()

พระชินสีห์ผู้ทรงรุ่งเรือง ทรงฝึกบุรุษผู้เป็นพราหมณ์เป็นต้น ผู้มีทิฏฐิชั่วดุจช้าง และผู้มีฟันคดด้วยการสั่งสอน ฉะนั้นจึงตรัสเรียกว่า อนุตตระ และ นรธรรมสารถี

19.

๑๙.

Upālināmikapamukhe durāsadeVināyako gahapatipaṇḍite puthuVinesi so upanayanakkhame yatoAnuttaro’tipi naradammasārathi;

()

พระวินายกะพระองค์นั้นทรงฝึกคฤหบดีผู้เป็นบัณฑิตจำนวนมาก มีอุบาลีเป็นต้น ผู้เข้าถึงได้ยาก ผู้ควรนำไปสู่มรรคผล ฉะนั้นจึงตรัสเรียกว่า อนุตตระ และ นรธรรมสารถี

20.

๒๐.

Asaccadiṭṭhikamapi saccakavhayaṃAnaññavenayikanigaṇṭhanāyakaṃVinesi tappabhutidigambare jinoAnuttaro’tipi naradammasārathi;

()

พระชินเจ้าพระองค์นั้นทรงฝึกนิครนถ์นาฏบุตรผู้มีทิฏฐิไม่จริง แต่มีชื่อว่าสัจจกะ ผู้ที่ผู้อื่นไม่สามารถฝึกได้ และนักบวชชีเปลือยเป็นต้น ฉะนั้นจึงตรัสเรียกว่า อนุตตระ และ นรธรรมสารถี

21.

๒๑.

Jināsabho sabhiyasubhaddasaññinoTappassino timisabhido sadhammiyāKathāyi’tobahi samaṇepi sikkhayiAnuttaro’tipi naradammasārathi;

()

พระชินะผู้ประเสริฐ ผู้ทรงรู้จักสภิยะและสุภัททะ ผู้มีตบะ ผู้ทำลายความมืด ผู้ทรงสอนแม้สมณะภายนอก (พระศาสนา) นี้ด้วยพระธรรมกถา พระองค์เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ไม่มีใครยิ่งกว่า

22.

๒๒.

Damesi somuni uruvelakassapa-Gayādikassapajaṭilādike yato,Jaṭādhare vijaṭitajālinījaṭoAnuttaro’tipi naradammasārathi;

()

เพราะเหตุที่พระมุนีนั้นทรงฝึกอุรุเวลกัสสปะ กยาสสปะ และชฎิลเป็นต้น ผู้ทรงชฎา พระองค์ผู้ทรงคลายชฎาคือตัณหาอันยุ่งเหยิงแล้ว เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ไม่มีใครยิ่งกว่า

23.

๒๓.

Pahāṇasaṃvaravinayuttaro muniAnekakhattiyasamaṇepi sāsane,Vinesi sārathiriva uttaruttariṃAnuttaro’tipi naradammasārathi;

()

พระมุนีผู้ประเสริฐด้วยการละ การสำรวม และวินัย ทรงฝึกแม้กษัตริย์และสมณะจำนวนมากในพระศาสนา ทรงฝึกให้ยิ่งๆ ขึ้นไปเหมือนสารถี พระองค์เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ไม่มีใครยิ่งกว่า

24.

๒๔.

Manussasoṇitapisitāsanehi soVinesi pīvarajaṭharaṃ nisācaraṃ,Sughoramānavaka manekarakkhaseAnuttaro’tipi naradammasārathi, ()

พระองค์นั้นทรงฝึกยักษ์ผู้เที่ยวไปในเวลากลางคืน มีท้องพุงพลุ้ย ผู้กินเนื้อและเลือดมนุษย์ ทรงฝึกมาณพผู้ดุร้ายยิ่ง และยักษ์จำนวนมาก พระองค์เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ไม่มีใครยิ่งกว่า

25.

๒๕.

Vināyako suvinayi rāhunāmikaṃMahattabhāvika masurādhipaṃ yato,Surādhipappabhutisure tathā’sureAnuttaro’tipi naradammasārathi;

()

เพราะเหตุที่พระวินายกะทรงฝึกอสุรบดีผู้มีนามว่าราหู ผู้มีอัตภาพใหญ่โตดีแล้ว ทรงฝึกแม้เทวดามีท้าวสักกะผู้เป็นใหญ่ในเทวดาเป็นต้น และอสูรทั้งหลาย พระองค์เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ไม่มีใครยิ่งกว่า

26.

๒๖.

Pajāpatiṃ nikhilapajānukampakoBakābhidhānikampi tucchaladdhikaṃ,Vinesi so naditaranīrajāsaneAnuttaro’tipi naradammasārathi;

()

พระผู้ทรงอนุเคราะห์หมู่สัตว์ทั้งปวง ทรงฝึกแม้พรหมชื่อพกะ ผู้มีลัทธิอันว่างเปล่า พระองค์นั้นทรงฝึกบนบัลลังก์ดอกบัวที่ลอยอยู่เหนือน้ำ พระองค์เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ไม่มีใครยิ่งกว่า

27.

๒๗.

Kasaṅkusehi’pi avineyyake yatoTiracchajātikapurise narāsabho,Vinesi so tisaraṇasilasaṃvareAnuttaro’tipi naradammasārathi;

()

เพราะเหตุที่พระนรสภะทรงฝึกสัตว์ดิรัจฉานที่แม้จะฝึกด้วยปฏักและขอเหล็กก็ฝึกไม่ได้ พระองค์นั้นทรงฝึกสัตว์เหล่านั้นในไตรสรณคมน์และศีลสังวร พระองค์เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ไม่มีใครยิ่งกว่า

28.

๒๘.

KapolasecanamadakaṇṇacāmaraṃHutāsanāsanirivabhiṃsanaṃ yato,Damesi māraji dhanapālakuñjaraṃAnuttaro’tipi naradammasārathi;

()

เพราะเหตุที่พระผู้ชนะมารทรงฝึกช้างธนปาล ผู้มีน้ำมันไหลอาบขมับ มีหูเป็นพู่จามรี ผู้ดุร้ายน่ากลัวเหมือนไฟและสายฟ้า พระองค์เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ไม่มีใครยิ่งกว่า

29.

๒๙.

Vinesi somuni himavantavāsinaṃPatāpapajjala mapalālabhoginaṃ,Kharaṃ bhayaṅkara maravālabhoginaṃAnuttaro’tipi naradammasārathi;

()

พระมุนีนั้นทรงฝึกนาคชื่ออปลาละผู้มีเดชรุ่งเรือง และนาคชื่ออระวาละผู้ดุร้ายน่ากลัว ซึ่งอาศัยอยู่ในป่าหิมพานต์ พระองค์เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ไม่มีใครยิ่งกว่า

30.

๓๐.

Nando’panandu’ragapatiṃ mahodara-Cūlodaroragapamukhe ca nibbise,Dhumassikhā’nalasikhabhogīno akāTenā’pyanuttaranaradammasārathi;

()

ทรงกระทำพญานาคชื่อนันโทปนันทะ และนาคชื่อมโหทระและจูโฬทระเป็นต้น ผู้มีเปลวควันและเปลวไฟให้เป็นผู้ไม่มีพิษ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ไม่มีใครยิ่งกว่า

31.

๓๑.

Damanupāyakovido hi bodhaneyyabandhaveAriyamaggavīthibhāsuraṃ varaṃ sivamapakuraṃ,Paṭipadārathena sārayi yatheva sārathiPurisadammasārathiti vuccate anuttaro;

()

เพราะพระองค์ทรงฉลาดในอุบายการฝึกหมู่สัตว์ที่ควรแนะนำ ทรงกระทำทางอันประเสริฐคืออริยมรรคอันรุ่งเรืองให้เป็นทางแห่งความสุข ทรงนำไปด้วยรถคือปฏิปทาเหมือนสารถี พระองค์จึงถูกเรียกว่าสารถีฝึกบุรุษที่ไม่มีใครยิ่งกว่า

Itimedhānandābhidhānena yatinā varacite sakalakavijana hadayānanda dānanidāne jinavaṃsadīpe santikenidāne bhagavato anuttaro purisadammasārathīti nāma paññattiyā abhidheya paridīpo catubbīsatimosaggo.

ด้วยประการฉะนี้ การแสดงความหมายแห่งพระนามว่า "อนุตตโร ปุริสทัมมสารถิ" ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ในสันติเกนิทานะ แห่งคัมภีร์ชินวงศ์ทีปะ อันเป็นเหตุให้เกิดความยินดีแก่ใจของกวีชนทั้งปวง ซึ่งพระยติชื่อเมธานันทะผู้ประเสริฐรจนาไว้ เป็นวรรคที่ ๒๔

Taṃkho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇekitti saddo abbhuggato itipi sobhagavā satthā devamanussānaṃti.

ก็แล เกียรติศัพท์อันงามของพระผู้มีพระภาคเจ้าโคดมนั้น ได้ฟุ้งขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า "แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย"

1.

๑.

Kantāraṃ kharatakkaraṃ nirudakaṃ kattāramotārimaṃKantāraṃ migarājakuñjaramahā (saddulavikkīḷitaṃ),Kantāraṃ avatārabhurijanataṃ yo satthavāho sudhiTāretvā nayate dayāparavaso khemantabhumiṃ yathā;

()

นายกองเกวียนผู้มีปัญญา ผู้ตกอยู่ในอำนาจแห่งความกรุณา ได้นำหมู่ชนจำนวนมากข้ามพ้นทางกันดารที่เต็มไปด้วยโจรผู้ร้าย ไม่มีน้ำ เป็นที่ที่ข้ามได้ยาก กันดารที่เต็มไปด้วยราชสีห์ ช้าง และเสือร้ายที่กำลังคะนอง กันดารที่หมู่ชนจำนวนมากข้ามไปได้ยาก ไปสู่ภูมิภาคอันเกษมฉันใด

2.

๒.

Iccevaṃkaruṇānidhānahadayo saṃsāradukkhātureSatte jātijarāvikāramaraṇassokādikantārato,Tāretvā dasasaṃkilesagahanā pāpesi khemaṃpuraṃTasmā satthupasatthakittivisaro satthā’ti sampattharī;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระหทัยเป็นที่เก็บสั่งสมพระกรุณาอย่างนี้ ทรงนำสัตว์ทั้งหลายผู้เดือดร้อนด้วยทุกข์ในสังสารวัฏ ให้ข้ามพ้นจากกันดารคือชาติ ชรา ความแปรปรวน มรณะ และโศกเป็นต้น ทรงให้ข้ามพ้นจากป่าชัฏคือกิเลส ๑๐ ให้ถึงเมืองอันเกษม เพราะเหตุนั้น เกียรติศัพท์อันประเสริฐว่า "ศาสดา" จึงแผ่ไป

3.

๓.

Atthā’natthavicāraṇā’ticaturo lokuttaratthena’piYasmā sāsati lokiyena ubhayena’tthenalokaṃ imaṃ,Sabrahmaṃ sanarāmaraṃ sasamaṇaṃ sabrāhmaṇaṃ yohi soSatthā’tveva pasatthakittinikaro satthāramabbhuggato;

()

เพราะเหตุที่พระองค์ทรงฉลาดอย่างยิ่งในการพิจารณาประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ ทรงสั่งสอนโลกนี้พร้อมด้วยพรหม มนุษย์ เทวดา สมณะ และพราหมณ์ ด้วยประโยชน์ทั้งสองคือโลกิยะและโลกุตตระ เพราะเหตุนั้น หมู่เกียรติศัพท์อันประเสริฐว่า "ศาสดา" จึงฟุ้งขจรไปถึงพระองค์ผู้เป็นศาสดา

4.

๔.

Bhītiṃ jātijarārujādikasiraṃ nissāya jātaṃhi yoSatthā satthadharorivā’rivisaraṃ nikkhittasattho sadā,Sattānaṃ tasasate vihiṃsati dhiyā siddhatthasāro tatoSo satthā’ti yasosarīrasurabhī lokattayaṃ vyāpayī;

()

พระองค์ผู้เป็นศาสดา ทรงขจัดความกลัวที่มีชาติ ชรา และพยาธิเป็นต้นเป็นยอด ซึ่งเกิดขึ้นแล้วแก่สัตว์ทั้งหลาย ด้วยปัญญาอันเป็นสาระแห่งความสำเร็จ เหมือนผู้ถืออาวุธขจัดหมู่ศัตรู และทรงเป็นผู้มีอาวุธวางลงแล้วเสมอ เพราะเหตุนั้น กลิ่นหอมคือยศว่า "ศาสดา" จึงแผ่ไปทั่วโลกทั้งสาม

5.

๕.

Lokatthābhirato anatthavirato jātyādikantāratoUttāretica satthavāhasadiso yo atthadhammenavā,Satte sāsati hiṃsatī’ti janatāsantānajātaṃ bhayaṃVuttā’nvatthavasena sohibhagavā satthāti vaṇṇīyate;

()

พระองค์ผู้ทรงยินดีในประโยชน์แก่โลก ผู้ทรงงดเว้นจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ทรงนำสัตว์ทั้งหลายให้ข้ามพ้นจากกันดารคือชาติเป็นต้น เหมือนนายกองเกวียน ทรงสั่งสอนสัตว์ทั้งหลายด้วยอรรถและธรรม และทรงกำจัดความกลัวที่เกิดขึ้นในสันดานของหมู่ชน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นจึงถูกพรรณนาว่า "ศาสดา" ตามนัยแห่งอรรถที่กล่าวมา

Taṃkho panabhavantaṃ gotamaṃ evaṃkalyāṇe kittisaddo abbhuggato itipiso bhagavā buddhoti.

ก็แล เกียรติศัพท์อันงามของพระผู้มีพระภาคเจ้าโคดมนั้น ได้ฟุ้งขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า "แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น เป็นพระพุทธเจ้า"

6.

๖.

Yo saṅkhāravikāralakkhaṇaparosaṅkhārapaññattisuÑeyyatthesva’nanussutesu purimaṃ cattāri saccāni’pi,Bujjhitvā’cariyopadesarahito tattheva sabbaññutaṃPatto ñāṇabalesu pāpuṇi vasībhāvaṃ sayamabhuka sayaṃ;

()

พระองค์ผู้ใดทรงรู้แจ้งในสังขาร วิการ ลักษณะ และบัญญัติแห่งสังขาร และในอรรถที่ควรรู้ทั้งหลายที่ยังไม่เคยได้ยินมาก่อน ทรงตรัสรู้แม้สัจจะ ๔ ก่อน (ผู้อื่น) โดยปราศจากคำแนะนำของอาจารย์ ทรงบรรลุความเป็นสัพพัญญูในที่นั้นเอง ทรงถึงความเป็นผู้ชำนาญในญาณและพละด้วยพระองค์เองผู้เป็นเอง

7.

๗.

Bodhetā’ti pajāya nibbacanato saccāni so bujjhitāSaccānīti’pi saccavādi bhagavāka nissesañeyyassapi,Matyā bujjhanasattiyā mahatiyā yasmā samaṅakgī tatoBuddho nāmasiyāti kittivisaro tambuddhamabbhuggato;

()

พระองค์ชื่อว่าเป็นผู้ให้หมู่สัตว์ตรัสรู้ เพราะเหตุที่พระองค์ทรงตรัสรู้สัจจะทั้งหลายตามนิรุกติ และเพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสสัจจะ ทรงตรัสรู้ธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงด้วยพระปัญญา เพราะเหตุที่พระองค์ทรงประกอบด้วยกำลังแห่งการตรัสรู้ที่ยิ่งใหญ่ เพราะเหตุนั้น หมู่เกียรติศัพท์ว่า "พระพุทธเจ้า" จึงฟุ้งขจรไปถึงพระพุทธเจ้านั้น

8.

๘.

Yesaṃja bodhanavasattiyā sumatiyā cā’naññaneyyo sayaṃBuddhattā ca yathāvikāsapadumaṃ so bujjhanaṭṭhenapi,Nānābuddhaguṇassa vissavanato buddhoti suddhodanīAbbhuggañchi tibuddhakhettabhavane taṃkittigītassaro;

()

พระองค์ผู้ทรงตรัสรู้ด้วยพระองค์เอง ไม่ต้องอาศัยผู้อื่น ด้วยพระกำลังแห่งการตรัสรู้และพระปัญญาอันดี และเพราะเหตุที่ทรงตรัสรู้เหมือนดอกบัวที่บาน และเพราะเหตุที่พระพุทธเจ้าผู้เป็นโอรสของพระเจ้าสุทโธทนะ ทรงมีพระพุทธคุณต่างๆ แผ่ไป เสียงเพลงสรรเสริญพระเกียรติของพระองค์จึงฟุ้งขจรไปในภพคือพุทธเกษมทั้งสาม

9.

๙.

Rāgassādhigataggamaggamatiyā dosassa mohassapiChinnattā ca samulaghātamakhilakelasārivaggassapi,So khīṇāsavatāya copadhipariccāgena buddhotyayaṃUccāriyati cārikittiracanā viññūhi yāvajjapi;

()

เพราะเหตุที่ทรงตัดราคะ โทสะ โมหะ และกิเลสทั้งปวงได้ขาดจากรากเหง้าด้วยพระปัญญาในอริยมรรคอันสูงสุดที่ทรงบรรลุแล้ว เพราะเหตุที่พระองค์เป็นผู้สิ้นอาสวะ และทรงสละอุปธิทั้งปวง จึงชื่อว่า "พระพุทธเจ้า" บทประพันธ์สรรเสริญพระเกียรติของพระองค์จึงถูกกล่าวขานโดยบัณฑิตทั้งหลายจนถึงทุกวันนี้

10.

๑๐.

Dhammassāmi yathā pabuddhapuriso okkantaniddakkhayāNājjho’tiṇṇakilesamiddhavidhamā bodhāpito kenaci,Buddhambhojatibhānano hī bhagavā sāmaṃ pabuddho yatoBuddhonāmasiyāti tabbhavayasoghoso vibhusāyate;

()

พระธรรมสามีผู้เป็นบุรุษผู้ตื่นแล้ว เพราะความสิ้นไปแห่งนิทราคือความหลับใหลที่ย่างกรายเข้ามา ทรงกำจัดความง่วงเหงาคือกิเลสที่ยังไม่ถูกกำจัด ไม่ได้ถูกใครทำให้ตรัสรู้ เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระพักตร์ประดุจดอกบัวบาน ทรงตรัสรู้ด้วยพระองค์เอง เพราะเหตุนั้น เสียงแห่งพระเกียรติยศว่า "พระพุทธเจ้า" จึงประดับประดาอยู่ในภพนั้น

11.

๑๑.

Gatyatthāvagamatthadhātusamatāsabbhāvato vā gatoYenekāyanamaggamuggamatimā eko, hīsambujjhīso,Sambodhiṃ jayabodhimūlamupago sattuttaro’nuttaraṃBuddhotī’dha jagattaye nijayaso yāvajja vijjumbhate;

()

หรือเพราะเหตุที่ทรงถึงความเสมอภาคแห่งธาตุอันมีความหมายว่าการไปและการรู้แจ้ง พระองค์ผู้เป็นเอกะ (ผู้เดียว) เพราะมีพระปัญญาอันรุ่งเรืองในเอกายนมรรค ทรงตรัสรู้เอง ทรงบรรลุพระสัมโพธิญาณ ณ โคนต้นโพธิ์แห่งชัยชนะ ทรงประเสริฐกว่าสัตว์ทั้งหลาย ไม่มีผู้ยิ่งกว่า พระนามว่า 'พระพุทธเจ้า' พร้อมด้วยพระเกียรติคุณของพระองค์ จึงยังรุ่งเรืองอยู่ในโลกทั้งสามจนถึงทุกวันนี้

12.

๑๒.

Khīṇattā paramāya maggamatiyā dubbuddhiyā buddhiyāLaddhattāpi kaanuttaruttaraguṇālaṅakkārasāmaggiyā,So sambodhiparāyaṇo sirighaṇo buddhoti suddhodanīLokambhodhimalaṅkari nijayasokallolamālāhi’maṃ;

()

เพราะเหตุที่ทรงสิ้นความเขลาด้วยพระปัญญาในมรรคอันยอดเยี่ยม และเพราะทรงบรรลุความพร้อมเพรียงแห่งเครื่องอลังการคือคุณธรรมอันประเสริฐยิ่งที่ไม่มีผู้ยิ่งกว่า พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นผู้เป็นโอรสของพระเจ้าสุทโธทนะ ผู้มีพระสัมโพธิญาณเป็นที่ไปในเบื้องหน้า ผู้มีพระสิริอันหนาแน่น ทรงประดับโลกมหาสมุทรนี้ด้วยระลอกคลื่นคือพระเกียรติคุณของพระองค์

13.

๑๓.

Sambuddho’ti’mināpadena munino saccāvabodhāvahaṃÑāṇaṃ tappaṭivedhañāṇa managhaṃ nā’ññehisādhāraṇaṃ,Buddho’tī’dha padena satthu karuṇāpubbaṅgamaṃ desanā-Ñāṇaṃ ñeyyapadatthabodhanakaraṃ ñāṇañca dassiyate;

()

ด้วยบทว่า 'สัมพุทโธ' นี้ ทรงแสดงพระญาณอันหาที่ติมิได้ของพระมุนี อันนำมาซึ่งการตรัสรู้สัจจะ และพระญาณในการแทงตลอดสัจจะนั้น ซึ่งไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น และด้วยบทว่า 'พุทโธ' ในที่นี้ ทรงแสดงพระญาณในการเทศนาที่มีพระมหากรุณาเป็นประธาน และพระญาณที่ทำให้รู้แจ้งอรรถแห่งบทที่ควรรู้ของพระศาสดา

14.

๑๔.

Taṃ sabbaññutañāṇathomanavasā sammādisambuddhi’ti-Saddassā’riyamaggakittanavasā buddhotisaddassaca,Yogo’pe’tthakato’tya’bhāsi vibudho so dhamma pālābhidhoBuddhānussativaṇṇanāvivaraṇe viññātasatthāgamo;

()

ด้วยอำนาจแห่งการสรรเสริญพระสัพพัญญุตญาณ จึงมีบทว่า 'สัมมาสัมพุทโธ' และด้วยอำนาจแห่งการประกาศพระอริยมรรค จึงมีบทว่า 'พุทโธ' ท่านผู้รู้ชื่อว่าพระธัมมปาละ ผู้เชี่ยวชาญในพระศาสนา ได้กล่าวการประกอบบทนั้นไว้ในที่นี้ ในคำอธิบายการพรรณนาพุทธานุสสติ

Itimedhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santikenidāne satthādevamanussānaṃ buddhoti nāmapaññattīnaṃ abhidheya paridīpo pañcavīsatimo saggo.

ด้วยประการฉะนี้ การแสดงความหมายแห่งพระนามว่า 'สัตถา เทวมนุสสานัง' และ 'พุทโธ' ในสันติเกนิทาน แห่งคัมภีร์ชินวังสทีปะ อันเป็นเหตุให้เกิดความยินดีแก่ใจของกวีชนทั้งปวง ซึ่งพระภิกษุผู้มีนามว่าเมธานันทะรจนาไว้ เป็นกัณฑ์ที่ ๒๕

Taṃkho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇe kittisaddo abbhuggato itipi sobhagavā bhagavāti.

ก็แล เกียรติศัพท์อันงามของพระโคดมผู้เจริญนั้น ขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า 'แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น ชื่อว่า ภควา'

1.

๑.

Kavibhāratipaddhatichandasi ta-Gguṇathomana (toṭaka) vutya’bhavi,Bhagavā’ti vibhattapadatthavatīMadhurā suṇataṃ surataṃ madhurā;

()

การสรรเสริญพระคุณนั้นได้มีแล้วด้วยโตฏกฉันท์ ตามแบบแผนแห่งคัมภีร์กวิภารตี บทว่า 'ภควา' นี้ มีเนื้อความแห่งบทที่จำแนกไว้แล้ว ไพเราะแก่ผู้ฟัง ยินดียิ่ง และหวานหู

2.

๒.

Adhisīlasamādhimatippabhuti-Guṇarāsivisiṭṭhatarassa tato,Bhagavā’ti sadevamanussapajā-Pavarassa sagāravanāma’midaṃ;

()

เพราะเหตุที่พระองค์ทรงยิ่งด้วยกองคุณมีอธิศีล อธิสมาธิ และอธิปัญญาเป็นต้น คำว่า 'ภควา' นี้ จึงเป็นพระนามที่ประกอบด้วยความเคารพของพระองค์ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ประชาทั้งเทวดาและมนุษย์

3.

๓.

Bhagavāvacanena pavuccati yoSaniruttinayo vacanatthavaro,Sa’hi gāravaseṭṭhavisiṭṭhataroBhagavāti nimittakanāmamidaṃ;

()

พระองค์ผู้ใดอันชาวโลกกล่าวด้วยคำว่า 'ภควา' อันเป็นคำที่มีนัยแห่งนิรุตติและมีอรรถอันประเสริฐ แท้จริง พระองค์ผู้ประเสริฐและวิเศษยิ่งด้วยความเคารพนั้น พระนามว่า 'ภควา' นี้ เป็นพระนามที่เกิดขึ้นตามคุณลักษณะ (นิมิตตกนาม)

4.

๔.

Paripācitasañcitapāramitā-Mitabhāgya manuttariyu’ttariyaṃ,Yadi vijjati’massa anaññasamaṃBhagavā’ti pavuccati so bhagavā;

()

หากโชค (ภคยะ) อันยอดเยี่ยมยิ่งและหาผู้เสมอเหมือนมิได้ มีอยู่ในพระองค์ผู้ทรงบ่มเพาะและสั่งสมบารมีไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น จึงถูกเรียกว่า 'ภควา' (ผู้มีโชค)

5.

๕.

Yadi mārabalaṃ pabalaṃ sakalaṃKadalī dviradoriva tālavanaṃ,Asanī’va kilesamabhañji tatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā;

()

หากพระองค์ทรงทำลายกำลังมารทั้งหมดอันมีกำลังมาก เหมือนช้างทำลายป่ากล้วยและป่าตาล และทรงทำลายกิเลสเหมือนสายฟ้า เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น จึงถูกเรียกว่า 'ภควา' (ผู้หักกิเลส)

6.

๖.

Yadi bhaggamakā’khilalobhamapā-Khiladosamapā’khilamohamapi,Viparītamanokaṇañca tatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā;

()

หากพระองค์ทรงหักราคะ (โลภะ) ทั้งสิ้น ทรงหักโทสะทั้งสิ้น และทรงหักโมหะทั้งสิ้น พร้อมทั้งหนามคือใจที่วิปริต เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น จึงถูกเรียกว่า 'ภควา'

7.

๗.

Yadi kodhu’panāha musuyanama-Cchariyaṃ ahirikkanirottapanaṃ,Api makkhapalāsa mabhañji bhavā-Bhavadiṭṭhi manajjava’maddavataṃ;

()

หากพระองค์ทรงหักความโกรธ ความผูกโกรธ ความริษยา ความตระหนี่ ความไม่มีหิริ ความไม่มีโอตตัปปะ อีกทั้งความลบหลู่ ความตีเสมอ ภวทิฏฐิและอภวทิฏฐิ ความไม่ซื่อตรง และความไม่กระด้าง (ความหัวอ่อน)

8.

๘.

Kharaphārusatā karaṇuttariyaṃYadi māna’bhimāna’pamādamadaṃ,Saṭhaphārusatā karaṇuttariyaṃSaṭhamāyamabhañji’ti mohajaṭaṃBhagavā’ti pavuccati so bhagavā;

()

หากพระองค์ทรงหักความหยาบคาย ความกระด้าง มานะ อภิมานะ ความมัวเมา ความประมาท ความโอ้อวด ความหลอกลวง และข่ายแห่งโมหะ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น จึงถูกเรียกว่า 'ภควา'

9.

๙.

Tividhā’kusalaṃ tividhabbisamaṃTivitakkatimūlatisaññamapi,Timalaṃ tipapañca mabhañji tatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā;

()

หากพระองค์ทรงหักอกุศลมูล ๓ ทุจริต ๓ วิตก ๓ สัญญา ๓ มลทิน ๓ และปปัญจธรรม ๓ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น จึงถูกเรียกว่า 'ภควา'

10.

๑๐.

Caturogha catubbidhayoga catu-Bbidhagantha catubbidhagāha mapi,Caturāsavadhamma mabhañjitatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā;

()

หากพระองค์ทรงหักโอฆะ ๔ โยคะ ๔ คันถะ ๔ อุปาทาน (คาหะ) ๔ และอาสวธรรม ๔ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น จึงถูกเรียกว่า 'ภควา'

11.

๑๑.

Vinibaddha manokhīla nīvaraṇā-Nya’bhīnandanamaccariyāni tato,Yadi pañcavidhāni’pi bhaggamakāBhagavā’ti pavuccati so bhagavā;

()

หากพระองค์ทรงหักเครื่องผูกพัน ๕ ตะปูในใจ ๕ นิวรณ์ ๕ ความเพลิน ๕ และความตระหนี่ ๕ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น จึงถูกเรียกว่า 'ภควา'

12.

๑๒.

Chavivādapadāni’pi sattavidhā-Nusayehi kusitakavatthu’mato,Ya mabhañji’tarāti’pi aṭṭhavidhaṃBhagavā’ti pavuccati so bhagavā;

()

หากพระองค์ทรงหักวิวาทมูล ๖ อนุสัย ๗ กุสีตวัตถุ ๘ และธรรมอื่นอีก ๘ ประการ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น จึงถูกเรียกว่า 'ภควา'

13.

๑๓.

Navadhā’layamula mabhañji tathāDasadhā’kusalaṃ dasakammapathaṃ,Sakalāni kudiṭṭhigatāni tatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā;

()

หากพระองค์ทรงหักมูลแห่งอาลัย ๙ อกุศลธรรม ๑๐ อกุศลกรรมบถ ๑๐ และมิจฉาทิฏฐิทั้งปวง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น จึงถูกเรียกว่า 'ภควา'

14.

๑๔.

Pariḷāhadaraṃ vividha’ddhasataṃBhavakanettivicāra mahañji tato,SatamattasahassakilesagataṃBhagavā’ti pavuccati so bhagavā;

()

หากพระองค์ทรงหักความเร่าร้อน ความกระวนกระวาย ตัณหา ๑๐๘ ประการ ความตรึกอันเป็นเครื่องนำไปสู่ภพ และกิเลสประมาณแสนหนึ่ง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น จึงถูกเรียกว่า 'ภควา'

15.

๑๕.

Aṇimā laghimā mahimā vasitā-Pabhuti’ssariya’ṭṭhabhagehi yato,Subhagehi samaṅakgībbhūva tatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā;

()

เพราะเหตุที่พระองค์ทรงประกอบด้วยส่วนแห่งความเป็นใหญ่ ๘ ประการ มีอณิมา ลฆิมา มหิมา และวสิตา เป็นต้น และทรงประกอบด้วยส่วนแห่งสิริมงคล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น จึงถูกเรียกว่า 'ภควา'

16.

๑๖.

Aṇuno nanuno’ nanunokaraṇaṃKaraṇaṃ lahuno’lahuno aṇimā,Laghimā mahimā mahimākaraṇaṃKaraṇaṃ vasitā vasitāya tahiṃ;

()

อณิมา คือการทำร่างกายให้เล็กเท่าอณู ลฆิมา คือการทำร่างกายให้เบา มหิมา คือการทำร่างกายให้ใหญ่ และวสิตา คือการมีความชำนาญ (ในการใช้อำนาจ) ในที่นั้น

17.

๑๗.

Saya micchitaṭhāna mupāgamanaṃLahu vicchitakāriyasādhanatā,Abhipatti pakamya masesavasī-Karaṇe’sikatā paramissaratā;

()

การไปถึงสถานที่ที่ตนปรารถนาได้เอง (ปัตติ) การทำกิจที่ปรารถนาให้สำเร็จได้ทันที (ปรากัมยะ) การทำสิ่งทั้งปวงให้อยู่ในอำนาจ (วสิตา) และความเป็นใหญ่ยิ่ง (อีสิตา)

18.

๑๘.

Nabhasā padasā gamanādivasāVajato pariniṭṭhitakāriyatā,Nijakāma’vasāyikatātiyahiṃ-Paramissariyākhyabhagā’ṭṭhavidhā;

()

การไปในอากาศหรือด้วยเท้าเป็นต้น การทำกิจที่ประสงค์ให้สำเร็จลุล่วง และการทำตามความปรารถนาของตนให้สำเร็จ ในที่นี้คือส่วนแห่งความเป็นใหญ่ยิ่ง ๘ ประการ

19.

๑๙.

Catumagga catupphalasantipadā-Riyadhammasamuhabhagehi yuto,Vinalīkatapāpamalehi tatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā;

()

เพราะพระองค์ทรงประกอบด้วยส่วนคือหมู่พระอริยธรรม มีมรรค ๔ ผล ๔ และสันติบท (นิพพาน) และทรงขจัดมลทินคือบาปได้แล้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น จึงถูกเรียกว่า 'ภควา'

20.

๒๐.

Caraṇadiguṇa’tisayādhigatā-Samakittisarīrabhageta yuto,Bhuvanattayavipphuritena tatoBhagavāti pavuccati so bhagavā;

()

เพราะพระองค์ทรงบรรลุคุณวิเศษมีจรณะเป็นต้น ทรงประกอบด้วยส่วนคือพระเกียรติคุณอันแผ่ไปทั่วโลกทั้งสามประดุจพระวรกาย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น จึงถูกเรียกว่า 'ภควา'

21.

๒๑.

Janalocananīharaṇāya nirū-Pama rūpasarīragatāya tato,Nikhilāvayavassiriyā sabitoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā;

()

เพราะพระองค์ทรงประกอบด้วยสิริแห่งอวัยวะทั้งปวงในพระสรีรโรปอันหาที่เปรียบมิได้ ซึ่งดึงดูดนัยน์ตาของมหาชน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น จึงถูกเรียกว่า 'ภควา'

22.

๒๒.

Abhipatthita micchita mattahitaṃParasattahitampi samijjhati yaṃ,Iti tādisakāmabhagena yutoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā;

()

เพราะประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นที่ทรงปรารถนาและประสงค์ย่อมสำเร็จได้ เพราะพระองค์ทรงประกอบด้วยส่วนคือความสำเร็จแห่งความปรารถนาเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น จึงถูกเรียกว่า 'ภควา'

23.

๒๓.

Yadanuttariyena ca pāramitā-Vīriyena payattabhagena yuto,Garubhāvapadappabhavena tatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā;

เพราะพระองค์ทรงประกอบด้วยส่วนคือความเพียรพยายามในบารมีอันยอดเยี่ยม และด้วยอานุภาพแห่งความเป็นครูผู้ควรเคารพ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น จึงถูกเรียกว่า 'ภควา'

24.

๒๔.

Paramissariyāyamadhammayaso-Sirikāmapayattabhāgā chayime,Yadi yassa jinassa bhavanti tatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā;

()

หากว่าส่วนแห่งความเป็นใหญ่ยิ่ง ธรรม ยศ สิริ ความปรารถนา และความเพียร ๖ อย่างเหล่านี้ มีอยู่ในพระชินเจ้าพระองค์ใด เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นจึงถูกเรียกว่า “ภควา”

25.

๒๕.

Subhagena anaññasamena nirū-Pamarūpavilāsabhagena yuto,Satapuññasamujjalitena tatoBhagavāti pavuccati so bhagavā;

()

เพราะพระองค์ประกอบด้วยความดีงามอันหาที่เปรียบมิได้ ด้วยส่วนแห่งพระรูปอันงดงามหาที่เปรียบมิได้ ผู้รุ่งเรืองด้วยบุญร้อยอย่าง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นจึงถูกเรียกว่า “ภควา”

26.

๒๖.

Nijadhammasarīravibhūti yathāNijarūpasariravibhūti tathā,Iha vuccati bhaggasubhāgyamitiApi tehi samaṅgi jino bhagavā;

()

ความรุ่งเรืองแห่งพระธรรมกายของพระองค์ เหมือนความรุ่งเรืองแห่งพระรูปกายของพระองค์ ในโลกนี้ถูกเรียกว่า “ภคฺคสุภาคะ” (ผู้มีโชคอันทำลายแล้ว) พระชินเจ้าผู้มีพระภาคก็ประกอบด้วยสิ่งเหล่านั้น

27.

๒๗.

Kusalādipadehi vibhattamakā’-Yatanādivasena ca bandhavasā,Vata dhammasamuhasabhāva matoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā;

()

เพราะพระองค์ทรงจำแนกบทมีกุศลเป็นต้น และโดยอาศัยอายตนะเป็นต้น ผู้ทรงรู้แจ้งสภาวะแห่งหมู่ธรรม เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นจึงถูกเรียกว่า “ภควา”

28.

๒๘.

Catudhā catudhā catudhā catudhāCatusaccadaso’riyasaccampi,Vibhajī vibhajī vibhajī vibhajīBhagavā’ti pavuccati so bhagavā;

(Yamakabandhanaṃ)

เพราะพระองค์ทรงจำแนกอริยสัจ ๔ โดย ๔ อย่าง โดย ๔ อย่าง โดย ๔ อย่าง โดย ๔ อย่าง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นจึงถูกเรียกว่า “ภควา” (เป็นฉันท์ยมกะ)

29.

๒๙.

Yadi dibbavihāra masevi bhajiSurajeṭṭhavihāra manaññasamaṃ,Ariyañcavihāra manaññasamaṃ,Ariyañca vihāra masevi tatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā;

()

หากว่าพระองค์ทรงเสพวิหารธรรมอันเป็นทิพย์ ทรงเสพวิหารธรรมอันประเสริฐกว่าเทวดา อันหาที่เปรียบมิได้ และทรงเสพวิหารธรรมอันเป็นอริยะ อันหาที่เปรียบมิได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นจึงถูกเรียกว่า “ภควา”

30.

๓๐.

Yadi kāyavivekasukhaṃ abhajīBhaji cittavivekasamādhisukhaṃ,Upadhīhi vivekaka masevi tatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā;

()

หากว่าพระองค์ทรงเสพสุขแห่งกายวิเวก ทรงเสพสุขแห่งจิตตวิเวกและสมาธิ และทรงเสพวิเวกจากอุปธิทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นจึงถูกเรียกว่า “ภควา”

31.

๓๑.

Bhaji vaṭṭagatañca vivaṭṭagataṃSaya muttarimānusadhamma mapi,Tividhañahi vimokkha masevi tatoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā;

()

พระองค์ทรงเสพซึ่งวัฏฏะและวิวัฏฏะด้วยพระองค์เอง แม้ซึ่งธรรมอันยิ่งกว่ามนุษย์ เพราะพระองค์ทรงเสพแล้วซึ่งวิโมกข์ ๓ อย่าง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นจึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาค

32.

๓๒.

Punarāgamanāvaraṇena bhaveBhavanettisamañña midaṃ gamanaṃ,Yadi vantamakā’riyamaggamukhoBhagavā’ti pavuccati so bhagavā;

()

การไปนี้ชื่อว่าภวเนตติ (เครื่องนำไปสู่ภพ) ในภพ ด้วยการกั้นการกลับมาอีก ถ้าพระอริยมรรคมีพระองค์เป็นประมุขได้คายแล้ว (ซึ่งภวเนตติ) เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นจึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาค

33.

๓๓.

Bhagavā’ti visiṭṭha’bhidhānamimaṃNa’ca mātupituppabhutihi kataṃ,Sahabodhipadādhigamena gatāTathasammuti tassajinassa’bhavi;

()

อภิธานอันวิเศษนี้ว่า "ภควา" มิใช่สิ่งที่มารดาบิดาเป็นต้นกระทำขึ้น แต่เป็นสมมติที่เกิดขึ้นแก่พระชินเจ้าพระองค์นั้น พร้อมกับการบรรลุถึงบทคือพระโพธิญาณ

Athamahāniddesāgatanayo vuccate.

ลำดับนั้น ย่อมกล่าวซึ่งนัยที่มาในมหานิทเทส

34.

๓๔.

Lokuttarāya matiyāRāgaṃ bhaggaṃ akāsi dosaṃ mohaṃ,Yasmā kaṇṭakamānaṃKilesamāraṃ tatopi buddho bagavā;

()

เพราะพระองค์ทรงทำราคะ โทสะ โมหะ ให้หักแล้วด้วยปัญญาอันเป็นโลกุตตระ และทรงทำกิเลสมารอันเป็นดุจหนาม เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าจึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาค

35.

๓๕.

Yasmā vibhajjavādiBhaji vibhaji pavibhajī sadhammakkhandhaṃ,Lokuttarañca katavāBhavānamattaṃ tatopi buddho bhagavā;

()

เพราะพระองค์เป็นผู้จำแนกธรรม ทรงจำแนก ทรงแบ่ง ทรงแยกซึ่งกองแห่งพระสัทธรรม และทรงกระทำซึ่งความไม่เป็นไปแห่งภพอันเป็นโลกุตตระ เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าจึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาค

36.

๓๖.

Yasmā bhāvitakāyoBhāvitasilo sadā subhāvitacitto,Bhāvitapañño sabbhiSubhāvanīyo tatopi buddho bhagavā;

()

เพราะพระองค์มีกายอันอบรมแล้ว มีศีลอันอบรมแล้ว มีจิตอันอบรมดีแล้วเสมอ มีปัญญาอันอบรมแล้ว อันสัตบุรุษทั้งหลายพึงอบรมดี เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าจึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาค

37.

๓๗.

Bhagavā kavanapatthāniPaṭisallānabbihārasāruppāni,JanavātāpagatāniVanāni senāsanāni yo pantāni;

()

พระผู้มีพระภาคผู้ใดเสพซึ่งป่าและเสนาสนะอันสงัด อันสมควรแก่การอยู่กรรมและการอยู่ด้วยความสงัด อันปราศจากความพลุกพล่านของหมู่ชน

38.

๓๘.

BhudharakandaraleṇaṃGuruhamūlaṃ pakalāla mabbhokāsaṃ,Sivathikaṃ bhaji yasmāTiṇasatthāraṃ tatopi buddho bhagavā;

()

เพราะพระองค์เสพแล้วซึ่งถ้ำและซอกเขา โคนไม้ใหญ่ ที่แจ้ง ป่าช้า และที่นอนที่ทำด้วยหญ้า เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าจึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาค

39.

๓๙.

Catubbidhānaṃ saddhā-Deyyānaṃ cīvarādisambhārānaṃ,Subharo yasmā bhāgīParamappiccho tatopi buddho bhagavā;

()

เพราะพระองค์เป็นผู้ทรงรับได้ง่าย เป็นผู้มีส่วนในปัจจัยมีจีวรเป็นต้น ๔ อย่าง อันเป็นของที่ควรให้ด้วยศรัทธา เป็นผู้มีความปรารถนาน้อยอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าจึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาค

40.

๔๐.

Attharasassa subhāgīDhammarasassa ca yato vimuttirasassa,Adhisīlassa’dhicitta-Ssa’dhipaññāyaca tatopi buddho bhagavā;

()

เพราะพระองค์เป็นผู้มีส่วนดีในอรรถรส ในธรรมรส ในวิมุตติรส ในอธิศีล ในอธิจิตต์ และในอธิปัญญา เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าจึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาค

41.

๔๑.

Rūpārūpāvacara-Jjhānāna catunna mapakpamaññānampi,ViddhaṃsitīvaraṇoYasmā bhāgī tatopi buddho bhagavā;

()

เพราะพระองค์เป็นผู้ทำนิวรณ์ให้พินาศแล้ว เป็นผู้มีส่วนในฌานอันเป็นรูปาวจรและอรูปาวจร และแม้ซึ่งอัปปมัญญา ๔ เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าจึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาค

42.

๔๒.

AṭṭhannañcaṭṭhannaṃVimokkhadhammāna mābhibhāyatanānaṃ,Anupubbavihārānaṃ bhāginavannaṃ tatopi buddho bhagavā;

()

เพราะพระองค์เป็นผู้มีส่วนในวิโมกข์ ๘ อภิภายตนะ ๘ และอนุปุพพวิหาร ๙ เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าจึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาค

43.

๔๓.

DasakasiṇasamāpattiDasasaññābhāvanāna mapi bhāgīvā,Asubhasamāpatyā’nā-Pānassatiyā tatopi buddho bhagavā;

()

เพราะพระองค์เป็นผู้มีส่วนในการเข้าถึงกสิณ ๑๐ หรือในการเจริญสัญญา ๑๐ ในอสุภสมาบัติ และในอานาปานัสสติ เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าจึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาค

44.

๔๔.

Sammappadhāna pabhuti-Satipaṭṭhāni’ddhipādadhammānampi,Catudhā suvibhattānaṃBhāgī yasmā tatopi buddho bhagavā;

()

เพราะพระองค์เป็นผู้มีส่วนในธรรมคือสัมมัปปธาน สติปัฏฐาน และอิทธิบาท อันจำแนกดีแล้ว ๔ อย่าง เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าจึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาค

45.

๔๕.

Pañcannampi balānaṃYasmā pañcanna mindriyānaṃ bhāgī,Tasmā dasabaladhārīJitindriso yo tatopi buddho bhagavā;

()

เพราะพระองค์เป็นผู้มีส่วนในอินทรีย์ ๕ และพละ ๕ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงไว้ซึ่งทศพลญาณ ผู้ใดมีอินทรีย์อันชนะแล้ว เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าจึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาค

46.

๔๖.

Yasmā bojjhaṅgānaṃAriyassa’ṭṭhaṅgikassa maggassāpi,Tathāgatabalānaṃ yoBhāgi dasannaṃ tatopi buddho bhagavā;

()

เพราะพระองค์เป็นผู้มีส่วนในโพชฌงค์ แม้ซึ่งอริยมรรคมีองค์ ๘ ผู้ใดเป็นผู้มีส่วนในตถาคตพลญาณ ๑๐ อย่าง เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าจึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาค

47.

๔๗.

CatuvesārajjānaṃYadi catupaṭisambhidāna maddhabhāgī,ChabuddhadhammānampiChaḷabhiññānaṃ tatopibuddhobhagavā;

()

ถ้าพระองค์เป็นผู้มีส่วนในเวสารัชชญาณ ๔ ในปฏิสัมภิทา ๔ แม้ซึ่งพุทธธรรม ๖ และอภิญญา ๖ เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าจึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาค

48.

๔๘.

Bhagavā’tye’taṃ nāmaṃNakataṃ mātāpitūhi bhātubhaginīhi,SakamittāmaccehiNa ñātisālohitehivā paññattaṃ;

()

ชื่อนี้ว่า "ภควา" มิใช่สิ่งที่มารดาบิดา พี่ชาย น้องหญิง เพื่อนสนิท และอำมาตย์กระทำขึ้น และมิใช่สิ่งที่ญาติและสายโลหิตบัญญัติไว้

49.

๔๙.

Samaṇehi bhusurehiNa devatāhi ca nana yena kenaci racitaṃ,UṭṭhaṭakibbisamūleSubodhimūle subuddhasambodhīnaṃ;

()

ไม่ได้ถูกสมณะ พราหมณ์ และเทวดา หรือใครๆ สร้างขึ้น ชื่อนี้มีรากแห่งบาปอันถอนขึ้นแล้ว มีรากแห่งการตรัสรู้ดี แห่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ตรัสรู้ดีแล้ว

50.

๕๐.

Paṭilābhahetu tesaṃBhagavantānaṃ anāvaraṇañāṇassa,PavimokkhantikametaṃYadidaṃ bhagavāti sacchikāpaññatti;

()

เพราะเหตุแห่งการได้เฉพาะซึ่งญาณอันไม่มีเครื่องกั้นของพระผู้มีพระภาคเหล่านั้น นี้เป็นที่สุดแห่งวิโมกข์ การบัญญัติว่า "ภควา" นี้ เป็นการบัญญัติโดยการประจักษ์แจ้ง

Athaṭīkāgatanayovuccate.

ลำดับนั้น ย่อมกล่าวซึ่งนัยที่มาในอรรถกถาฎีกา

51.

๕๑.

Niratisayāsīlādi-Sagguṇabhāgā anaññasāmaññā yeYassu’palabbhanti tatoBhagavā’tya’bhidhīyate sabuddho bhagavā;

()

เพราะคุณอันดีมีศีลเป็นต้นอันไม่มีส่วนอื่นยิ่งกว่า อันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ย่อมปรากฏแก่พระองค์ เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าจึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาค

52.

๕๒.

Tathāhi sīlaṃ samādhiPaññā vimutti vimuttidassanañāṇaṃ,Hiri ottappaṃ saddhaṃVīriyaṃ sati sampajañña mete dhammā;

()

จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้คือ ศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะ หิริ โอตตัปปะ ศรัทธา วิริยะ สติ และสัมปชัญญะ

53.

๕๓.

Sīlavisuddhi ca diṭṭhi-Visuddhi kusalāni tīṇi tammūlāni,Tayo vitakkā sammāTisso dhātvānavajjasaññā tisso;

()

ศีลวิสุทธิ ทิฏฐิวิสุทธิ กุศลมูล ๓ สัมมาวิตก ๓ ธาตุ ๓ และสัญญาอันไม่มีโทษ ๓

54.

๕๔.

Catusatipaṭṭhāni’ddhi-Ppādā sammappadhānadhammā caturo,Paṭisambhidā catassoCaturo maggā phalānikho cattāri;

()

สติปัฏฐาน ๔ อิทธิบาท ๔ สัมมัปปธานธรรม ๔ ปฏิสัมภิทา ๔ มรรค ๔ และผล ๔

55.

๕๕.

Cattāro, riyavaṃsāYoniparicchedakāni catuñāṇāni,CatuvesārajjāniPadhāniyaṅgāni pañca parimāṇāni;

()

อริยวงศ์ ๔ ญาณ ๔ อันจำแนกโยนิ เวสารัชชญาณ ๔ องค์แห่งความเพียร ๕ และประมาณ ๕

56.

๕๖.

Pañcaṅgiko’pi sammāSamādhi pañcindriyāni pañcabalāni,NissāraṇīyadhātuPañcavimuttiparipācaniyā dhammā;

()

แม้สัมมาสมาธิมีองค์ ๕ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ นิสสรณียธาตุ ๕ และธรรมอันเป็นเครื่องบ่มวิมุตติ ๕

57.

๕๗.

Pañca vimuttāyatana-Ñāṇāni chagāravā chabahulavihārā,Chā’nussatiṭhānāniNissāraṇiyā chadhātu chalabhiññāyo;

()

วิมุตตายตนญาณ ๕ คารวะ ๖ พหุลวิหาร ๖ อนุสสติฐาน ๖ นิสสรณียธาตุ ๖ และอภิญญา ๖

58.

๕๘.

Chabbidha’nuttariyāniJabbidhanibbedhabhāgiyā saññāyo,Chaasādhāraṇañānā-Nya’riyadhanānya’parihāniyā dhammā;

()

อนุตตริยะ ๖ สัญญาอันเป็นส่วนแห่งการชำแรกกิเลส ๖ อสาธารณญาณ ๖ อริยทรัพย์ ๗ และอปริหานิยธรรม ๗

59.

๕๙.

SappurisāriyadhammāBojjhaṅgā satta sattasaññā satta,KhīṇāsavabalakathanāSattavivadhā dakkhiṇarahānañca kathā;

()

สัปปุริสธรรม ๗ อริยธรรม ๗ โพชฌงค์ ๗ สัญญา ๗ การกล่าวถึงขีณาสวพละ ๗ และการกล่าวถึงทักขิไณยบุคคล ๗ จำพวก

60.

๖๐.

Aṭṭhannaṃ paññānaṃPaṭilābha nidānadesanā sammattā;

Lokasabhāva’ccagamāAṭṭha’kkhaṇadesanā ca aṭṭhavimokkhā;

()

การแสดงเหตุแห่งการได้ปัญญา ๘ ประการจบลงเพียงเท่านี้ การก้าวล่วงโลกธรรม ๘ การแสดงอักขณะ ๘ และวิโมกข์ ๘

61.

๖๑.

Vatthunyā’ramhāniMahāpurisatakkanā’bhibhāyatanutti,Aṭṭhavidhā navu’pāyāManasikaraṇamūlakā padhānyaṅgāni;

()

อารัมภวัตถุ ๘ มหาปุริสวิตก ๘ อภิภายตนะ ๘ อุบาย ๙ และองค์แห่งความเพียรที่มีมนสิการเป็นมูล ๙

62.

๖๒.

Nava sattāvāsakathāĀghātapaṭivinayā ca nava nānattā,Navā’nupubbavihārāNavasaññā dasavidhā kusalakammapathā;

()

การกล่าวถึงสัตตาวาส ๙ อาฆาตปฏิวินัย ๙ นานัตตะ ๙ อนุปุพพวิหาร ๙ สัญญา ๙ และกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ

63.

๖๓.

Dasa kasiṇāyatanāniDasa sammattāni nāthakaraṇadhammā,Balāni cā’riyavāsāMettāye’kādasānisaṃsā dhammā;

()

กสิณายตนะ ๑๐ สัมมัตตะ ๑๐ นาถกรณธรรม ๑๐ พละ ๑๐ อริยวิหาร ๑๐ และอานิสงส์แห่งเมตตา ๑๑ ประการ

64.

๖๔.

Bārasadhammā cakkā-Kārā terasadhutaṅgadhammā ce’pi,Cuddasamattā buddhiPañcadasavimuttipācanīyā dhammā;

()

ธรรม ๑๒ ประการโดยอาการแห่งจักร ธุดงคธรรม ๑๓ ประการ พุทธิ ๑๔ ประการ และธรรมเป็นเครื่องบ่มวิมุตติ ๑๕ ประการ

65.

๖๕.

ĀnāpānassatiyoSoḷasa soḷasavidhā’ parantapatīyā,Aṭṭharasa buddhaguṇāEkūṇavīsati paccavekkhaṇabuddhi;

()

อานาปานัสสติ ๑๖ ประการ ปรันตปธรรม ๑๖ ประการ พุทธคุณ ๑๘ ประการ และปัจจเวกขณญาณ ๑๙ ประการ

66.

๖๖.

CatucattāḷisavidhāPaññāvatthū’dayabbayeñāṇāni,Paññāsa kusaladhammāSattādhikasattatippabhāvatthūni;

()

ปัญญาวัตถุ ๔๔ ประการ อุทยัพพยญาณ ๕๐ ประการ กุศลธรรม ๕๐ ประการ และปภาววัตถุ ๗๗ ประการ

67.

๖๗.

Catuvīsati koṭilakkha-Ppamita samāpattiyañcaravajirañāṇaṃ,Samantapaṭṭhānapacca-Vekkhaṇañāṇāni desanāñāṇāti;

()

วชิรญาณที่แล่นไปในสมาบัติประมาณ ๒๔ โกฏิแสน สมันตปัฏฐานปัจจเวกขณญาณ และเทศนาญาณ

68.

๖๘.

Sattāna manattānaṃVibhagañāṇānicā’sayānusayānaṃ,Vuttavibhāgā santīGuṇabhāgā bhagavato tato bhagavā so;

()

ญาณในการจำแนกอัธยาศัยและอนุสัยของสัตว์ทั้งหลาย ส่วนแห่งพระคุณของพระผู้มีพระภาคเจ้ามีอยู่ตามที่กล่าวจำแนกมาแล้ว เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

69.

๖๙.

Manussattabhāvādike aṭṭhadhammeSamodhānayitvā’hisambodhiyā ye,Samiddhā’dhikārehi sattuttamehiMahābodhisattehi sampādanīyā;

()

ธรรม ๘ ประการมีภาวะแห่งความเป็นมนุษย์เป็นต้น ที่ประชุมกันเพื่อการตรัสรู้ อันพระมหาโพธิสัตว์ผู้เป็นสัตว์ประเสริฐ มีอธิการอันบริบูรณ์ พึงบำเพ็ญให้สำเร็จ

70.

๗๐.

Adhiṭṭhānadhammādayo pañcu’ḷāra-Pariccāgadhammā catussaṅgahā ca,Cariyattayaṃ pāramīdhammarāsiBhavattyā’bhisambodhisambhārabhūtā;

()

ธรรมมีอธิษฐานธรรมเป็นต้น มหาบริจาค ๕ สังคหวัตถุ ๔ จริยา ๓ และกองแห่งบารมีธรรม อันเป็นเครื่องบ่มโพธิญาณในภพทั้งสาม

71.

๗๑.

Pabhutyā’bhinīhārato yāvabodhiAsaṅkheyyakappāni cattāri’massa,Salakkhāni te bodhisambhāradhammāBhavā vuddhipakkhe bhatā sambhatā’ti;

()

ตั้งแต่เริ่มตั้งความปรารถนาจนถึงการตรัสรู้ ตลอด ๔ อสงไขยกับอีกแสนกัปของพระองค์นี้ โพธิสมภารธรรมเหล่านั้น อันพระองค์ทรงนำมาและสั่งสมไว้แล้ว เพื่อความเจริญในภพทั้งหลาย

72.

๗๒.

Bhajīyanti yā puññavantehi lokePayogaṃ samāgamma sampattiyo tā,Bhagānāma vaṭṭabbivaṭṭānugā’tiPavuccanti tesaṃ ubhinnaṃ bhagānaṃ;

()

สมบัติเหล่าใดอันผู้มีบุญในโลกอาศัยความเพียรแล้วย่อมเสพ สมบัติเหล่านั้นชื่อว่า ภคะ อันคล้อยตามวัฏฏะและวิวัฏฏะ ท่านกล่าวว่า (พระองค์ทรงเป็นพระผู้มีพระภาค) เพราะทรงมีส่วนแห่งภคะทั้งสองนั้น

73.

๗๓.

Pure bodhito bodhisatto samānoBhusaṃ bodhisambhāradhamme vinanto,Patiṭṭhāsi yasmiṃ bhage te vanītiManussesu devesu ukkaṃsabhute;

()

ในกาลก่อนแต่การตรัสรู้ เมื่อยังเป็นพระโพธิสัตว์ ทรงน้อมไปในโพธิสมภารธรรมอย่างยิ่ง ทรงตั้งมั่นอยู่ในส่วน (ภคะ) ใด ทรงเสพส่วนนั้นอันเป็นเลิศในหมู่มนุษย์และเทวดา

74.

๗๔.

Tathā’naññasāmaññasāhiññajhāna-Ssamāpattibhedaggamaggapphalādī,Bhage bodhimūle vivaṭṭānuge’piSayaṃ buddhabhuto samāno vanī’ti;

()

อีกทั้งทรงเสพส่วน (ภคะ) อันคล้อยตามวิวัฏฏะ มีอภิญญา ฌาน สมาบัติอันไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น และมรรคผลอันยอดเยี่ยมเป็นต้น ณ โคนต้นโพธิ์ ในขณะที่ทรงเป็นพระพุทธเจ้าด้วยพระองค์เอง

75.

๗๕.

Catubbisa ye koṭilakkhappamāṇa-Samāpattibhāgā kamahābhāgadheyyo,Paresaṃ nahitāya?Ttano diṭṭhadhamma-Sukhatthāya te niccakappaṃ vanīti;

()

ส่วนแห่งสมาบัติประมาณ ๒๔ โกฏิแสนใด อันเป็นส่วนแห่งโชคลาภอันยิ่งใหญ่ พระองค์ทรงเสพส่วนเหล่านั้นเพื่อประโยชน์สุขในปัจจุบันของพระองค์เอง มิใช่เพื่อผู้อื่นตลอดกาล

76.

๗๖.

Abhiññeyyadhammesu ye bhāvitabba-Pahātabbabhāgā pariññeyyabhāgā,Siyuṃ sacchikātabbabhāgā vanī’tiJino bhāvanāgocarāsevano te;

()

ในบรรดาธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ส่วนที่ควรเจริญ ส่วนที่ควรละ ส่วนที่ควรกำหนดรู้ และส่วนที่ควรทำให้แจ้ง พระชินเจ้าทรงเสพส่วนเหล่านั้นอันเป็นอารมณ์แห่งภาวนา

77.

๗๗.

Asādhāraṇe sesasādhāraṇa yeIme dhammabhāgā’dhisīlādibhedā,Phalaṃ yāvatā bodhaneyyesu satthāVanī patthayī suppatiṭṭhānukhoti;

()

ส่วนแห่งธรรมเหล่านี้มีการจำแนกเป็นอธิศีลเป็นต้น ทั้งที่เป็นอสาธารณะและสาธารณะแก่ผู้อื่น พระศาสดาผู้ทรงยังสัตว์ที่ควรแนะนำให้ตรัสรู้ ทรงเสพและทรงปรารถนาผลอันตั้งมั่นดีแล้ว

78.

๗๘.

Aveccappasantā imassa’tthi deva-Manussā bahū bhattiyuttā tathāhi,Asādhāraṇā’nopamānattañāṇa-Ppabhāvādito sabbasattuttamo so;

()

เทวดาและมนุษย์จำนวนมากมีความเลื่อมใสไม่หวั่นไหวในพระองค์ เพราะเหตุว่า พระองค์เป็นผู้สูงสุดกว่าสัตว์ทั้งปวง ด้วยอานุภาพแห่งพระญาณอันไม่สาธารณะและไม่มีใครเปรียบได้

79.

๗๙.

AnatthāpahārādipubbaṅgamāyaHitatthā’bhinipphādane tapparāya,Payogābhisampattiyā bodhaneyya-Pajāyo’pakārāvahāyā’mitāya;

()

เพื่อการกำจัดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เป็นต้น เพื่อการยังประโยชน์ให้สำเร็จ เพื่อการยังประโยชน์อันหาประมาณมิได้ให้เกิดแก่หมู่สัตว์ที่ควรแนะนำด้วยความสำเร็จแห่งการประกอบความเพียร

80.

๘๐.

Viyāmappabhā ketumālākulāyaBhusaṃ lakkhaṇā’sityanubyañjanehi,Vicittāya rūpindirāmandirāyaSamiddhattabhāvā’bhisampattiyāpi;

()

ด้วยรัศมีหนึ่งวาที่แผ่ไปดุจพวงธงชัย ด้วยพระลักษณะและอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ ด้วยพระรูปอันวิจิตรดุจวิมานแห่งสิริ และด้วยความถึงพร้อมแห่งอัตภาพอันสมบูรณ์

81.

๘๑.

YathābhuccasīlādidhammubbhavenaUḷārena lokattayabyāpināpi,Samannāgatattā kavisuddhena kitti-Ssarīrena khīrodadhīpaṇḍarena;

()

ด้วยการเกิดขึ้นแห่งธรรมมีศีลเป็นต้นตามความเป็นจริงอันยิ่งใหญ่ที่แผ่ไปทั่วโลกทั้งสาม และด้วยการประกอบด้วยพระวรกายคือเกียรติคุณอันบริสุทธิ์ขาวดุจมหาสมุทรน้ำนม

82.

๘๒.

Ṭhitattā visiṭṭhāsu ukkaṃsakoṭiṃPaviṭṭhāsu santuṭṭhitā’ppicchatāsu,Catunnaṃ visārajjadhammāna maddhāDasannaṃ balānañca sabbhāvatopi;

()

ด้วยการตั้งมั่นอยู่ในความสันโดษและความมักน้อยอันยอดเยี่ยมถึงขีดสุด ด้วยความเป็นผู้มีธรรมอันแกล้วกล้า 4 ประการ และด้วยความเป็นผู้มีพละ 10 ประการโดยสภาวะทั้งปวง

83.

๘๓.

Samantāpasādāvahattā’pirūpa-Ppamāṇadike jīvaloke surānaṃ,Narāna’ñjalīvandanāmānapūjā-Vidhānārahattāpi sambhattiṭhānaṃ;

()

ด้วยการนำมาซึ่งความเลื่อมใสโดยรอบในโลกของหมู่สัตว์มีเทวดาและมนุษย์เป็นต้น และด้วยความเป็นผู้ควรแก่การประณมอัญชลี ไหว้ เคารพ และบูชา จึงเป็นที่ตั้งแห่งความภักดี

84.

๘๔.

Aveccappasādenu’petā’nusiṭṭhi-Paṭiggāhakā yejanā kenacāpi,Manussena devena vā brahmunā vāAsaṃhāriyā bhatti tesaṃ kadāci;

()

ชนเหล่าใดผู้รับโอวาทประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว ความภักดีของชนเหล่านั้น อันใครๆ ไม่ว่าจะเป็นมนุษย์ เทวดา หรือพรหม ก็ไม่อาจกำจัดได้ในกาลไหนๆ

85.

๘๕.

Pariccajja te sāvakā jivitampiJinaṃ dhammapūjāya pūjenti daḷhaṃ;

Tathāhi’ssa paññattasikkhāpadāniNavītikkamante samuddo’va velaṃ;

()

สาวกเหล่านั้นแม้สละชีวิต ก็บูชาพระชินเจ้าด้วยการบูชาธรรมอย่างมั่นคง เพราะว่าสาวกเหล่านั้นย่อมไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทที่พระองค์ทรงบัญญัติไว้ เหมือนมหาสมุทรไม่ล่วงล้ำฝั่ง

86.

๘๖.

Pavuccanti bhāgāti dhammassabhāva-Vibhāgā hi te khandhadhātvādinā’pi,Atītādirūpādibhedehi tepiAnekappabhedā vibhattā bhavantī;

()

สภาวธรรมเหล่านั้นย่อมถูกเรียกว่า 'ภาค' (ส่วน) เพราะการจำแนกโดยสภาวะแห่งธรรม มีขันธ์และธาตุเป็นต้น และสภาวธรรมเหล่านั้นย่อมถูกจำแนกออกเป็นหลายประเภท ด้วยความแตกต่างมีรูปเป็นต้น และมีอดีตเป็นต้น

87.

๘๗.

Papañcattayaṃ sabbasaṃyojanāniJino ganthayogā’savo’gho’padhīca,Samucchijja maggena nibbānadhātvā-Mataṃ so pibanto vamī te ca bhāge;

()

พระชินเจ้าทรงตัดขาดปปัญจธรรม 3 ประการ สังโยชน์ทั้งปวง คันถะ โยคะ อาสวะ โอฆะ และอุปธิด้วยมรรค เมื่อทรงดื่มอมตธรรมคือนิพพานธาตุ ก็ทรงคายส่วน (กิเลส) เหล่านั้นออก

88.

๘๘.

Chacakkhādivatthuni jā’rammaṇāniChacittāni chabbedanā phassachakkaṃ,Chasaññā chataṇhā chasañcetanā cha-Bbitakke vicāre cha bhāge vamīti;

()

พระองค์ทรงคายส่วน (ธรรม) เหล่านั้นออก คือ วัตถุมีจักขุเป็นต้น 6 อารมณ์ 6 จิต 6 เวทนา 6 ผัสสะหมวด 6 สัญญา 6 ตัณหา 6 สัญเจตนา 6 วิตก 6 และวิจาร 6

89.

๘๙.

Yamā’nanda cattañca vantaṃ vimuttaṃPahīṇaṃ vinissaṭṭha maṅgīrasassa,Na taṃ jātu paccessatītyā’bha satthāYathāvuttabhāge vamītvevameva;

()

พระศาสดาตรัสว่า 'ดูกรอานนท์ สิ่งใดที่พระอังคีรสเจ้าสละแล้ว คายแล้ว หลุดพ้นแล้ว ละแล้ว สลัดทิ้งแล้ว สิ่งนั้นจะไม่กลับมาหาพระองค์อีกเลย' พระองค์ทรงคายส่วนตามที่กล่าวมาแล้วด้วยประการฉะนี้

90.

๙๐.

Jino kaṇhasukkeca vajjānavajjeNihīnappaṇite adhamme ca dhamme,Asādhāraṇena’ ggamaggā’nanenaApaccāgamaṃ pāpayī uggirīti;

()

พระชินเจ้าทรงคายทิ้งธรรมทั้งหลายที่เป็นฝ่ายดำและฝ่ายขาว ที่มีโทษและไม่มีโทษ ที่เลวทรามและประณีต ทั้งที่เป็นอธรรมและเป็นธรรม ด้วยพระญาณอันเลิศที่ไม่มีใครเสมอเหมือน ทรงทำให้ธรรมเหล่านั้นไม่กลับมาอีก

91.

๙๑.

Paresañca saṃsāranirākaramhāSamullumpanatthāya kullūpamaṃ so,Yathājjhāsayaṃ desayitvāna dhammaṃPamāpesi tehā’pi bhāge’ti sabbe;

()

และเพื่อจะทรงยกผู้อื่นขึ้นจากห้วงน้ำคือสังสารวัฏ พระองค์ทรงแสดงธรรมเปรียบด้วยแพตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์เหล่านั้น และทรงทำให้เขาเหล่านั้นละส่วน (กิเลส) ทั้งปวงได้

92.

๙๒.

Pure pūrayaṃ pāramīdhammajātaṃMahābodhisatto samāno bhagābyaṃ,Siriṃ issarattaṃ yasohatthasāraṃVamī chaḍḍhanīyaṃ yathākheḷapiṇḍaṃ;

()

ในกาลก่อน เมื่อยังเป็นพระมหาโพธิสัตว์ทรงบำเพ็ญบารมีธรรมทั้งหลาย ทรงคายทิ้งสิริ ความเป็นใหญ่ ยศ และทรัพย์ในพระหัตถ์อันเป็นส่วนที่ควรทอดทิ้งเสีย เหมือนก้อนน้ำลาย

93.

๙๓.

Tathāhi’ssa laddhaṃ pure somanassa-Vhayo temiyo’yogharo hatthipālo,Kumārosamāno’bhinikkhamma gehāSiriṃ devarajjassiriṃ uggiri so, ()

ด้วยว่าในกาลก่อน พระองค์ผู้ทรงพระนามว่าโสมนัส พระเตมีย์ พระอโยฆระ และพระหัตถิปาล เมื่อยังเป็นกุมาร ได้เสด็จออกจากเรือน ทรงคายทิ้งสิริและสิริแห่งเทวราชสมบัติที่ทรงได้รับแล้ว

94.

๙๔.

Anekāsu jātīsu sampannabhogoBhāge laddhabhoge’vamevu’ggiritvā,Sakaṃ hatthagaṃ pacchime attabhāveAnomassiriṃ cakkavattissirimpi;

()

ในหลายภพชาติที่ทรงสมบูรณ์ด้วยโภคะ ทรงคายทิ้งส่วนแห่งโภคะที่ได้รับแล้วเช่นนั้น และในอัตภาพสุดท้าย ทรงคายทิ้งสิริอันยิ่งใหญ่และสิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิที่อยู่ในเงื้อมพระหัตถ์ของพระองค์

95.

๙๕.

Catuddīpikaṃ devarajjā’dhipacca-Samānādhipaccaṃ yathābhucca muccaṃ,Yasañcā’pi tatnissayaṃ pañcakāmeAlaggo tiṇaggāya’pā maññamāno;

()

ทรงสละความเป็นใหญ่ในทวีปทั้งสี่ และความเป็นใหญ่ที่เสมอด้วยความเป็นใหญ่แห่งเทวราชตามความเป็นจริง ทรงไม่ติดข้องในยศและกามคุณ 5 ที่อาศัยความเป็นใหญ่นั้น ทรงเห็นว่าเป็นดั่งปลายหญ้า

96.

๙๖.

Pahāyā’ bhigantvābhisambodhirajjePatiṭṭhāya saddhammarājā babhuva,Asāre tusāre’va saṃsārasāreSuvuttappakāre bhage so vamīti;

()

ทรงละ (โลกิยสมบัติ) แล้ว เสด็จไปบรรลุราชสมบัติคือพระสัมโพธิญาณ ทรงตั้งมั่นเป็นพระสัทธรรมราชา พระองค์ทรงคายส่วน (กิเลส) ตามที่กล่าวมาแล้วในสังสารวัฏอันไร้สาระเหมือนแกลบ

97.

๙๗.

Pavattanti nakkhattarūpehi bhehiSamaṃ cakkavāḷāvakāsesu yātā,Tikuṭaddi kuṭaddi canda’kka neru-Vimānādisobhā bhagā nāma honti;

()

ความงดงามแห่งหมู่ดาวนักษัตรที่โคจรไปในโอกาสโลกแห่งจักรวาลทั้งหลาย พร้อมด้วยภูเขาสามยอด ภูเขาใหญ่น้อย พระจันทร์ พระอาทิตย์ ภูเขาสิเนรุ และวิมานเป็นต้น ย่อมชื่อว่า 'ภาค' (ส่วน)

98.

๙๘.

Jino tassamaṅgī janokāsalokeHave chandarāgappahāṇena yena,Mahābodhimaṇḍe nisinnosamānoVibhūtāvibhūte bhāge te vamīti;

()

พระชินเจ้าผู้ประกอบด้วยส่วน (ความงาม) นั้น เมื่อประทับนั่ง ณ โพธิบัลลังก์ ทรงคายส่วนเหล่านั้นทั้งที่ปรากฏและไม่ปรากฏในสัตวโลกและโอกาสโลก ด้วยการละฉันทราคะได้สิ้นเชิง

99.

๙๙.

Sobhāgavā’ti bhatavā’ti bhagevanī’tiBhāgevanī’ti abhipatthayi bhattavā’ti,Bhāgevamī’ti tibhavesu bhagevamī’tiAnvatthato hi bhagavā bhagavā samañño;

()

เพราะทรงมีส่วนแห่งสิริ (โสภาควา), เพราะทรงเลี้ยงดู (ภตวา), เพราะทรงจำแนกส่วนธรรม (ภเควนี), เพราะทรงเป็นผู้มีความภักดี (ภัตตวา), เพราะทรงคายส่วน (ภเควมี) คือทรงคายส่วน (กิเลส) ในภพทั้งสาม พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงมีพระนามว่า 'ภควา' ตามนัยแห่งอรรถะ

100.

๑๐๐.

Icceva’massa arahādiguṇappabandha-Pubbācalu’bbhavayasovisarosadhīso,Pajjañca sajjanamanokumudāni’ve’daṃCittāni bodhayati kiṃ purisādhamānaṃ;

()

ด้วยประการฉะนี้ พระจันทร์คือยศอันแผ่ไพศาลที่เกิดขึ้นจากภูเขาบูรพาทิศคือหมวดแห่งพระคุณมีอรหันต์เป็นต้นของพระองค์ ย่อมยังจิตของสัตบุรุษทั้งหลายให้เบิกบานเหมือนดอกบัวสาย ไฉนจะไม่ยังจิตของเหล่าบุรุษผู้ต่ำทรามให้เบิกบานเล่า

Itimedhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānanda dānanidāne jinavaṃsadīpe santikenidāne bhagavā’tināmapaññattiyā abhidheyaparidīpo chabbīsatimo saggo.

สัคคะที่ 26 ว่าด้วยการแสดงอรรถแห่งพระนามบัญญัติว่า 'ภควา' ในสันติเกนิทาน แห่งคัมภีร์ชินวังสทีปะ อันเป็นเหตุให้เกิดความยินดีแก่ใจของกวีชนทั้งปวง ซึ่งพระภิกษุผู้มีนามว่าเมธานันทะรจนาไว้แล้ว จบเพียงเท่านี้

1.

๑.

Ettha’ttahisampattiparahitapaṭipattitoNissīmāpi dvidhā buddhaguṇā saṅgahitā kathaṃ;

()

ในที่นี้ พระพุทธคุณแม้จะไม่มีขอบเขต แต่ถูกสงเคราะห์ไว้เป็น 2 ประการ โดยส่วนแห่งอัตตหิตสัมปัตติ (ความถึงพร้อมแห่งประโยชน์ตน) และปรหิตปฏิปัตติ (การปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น) ได้อย่างไร?

2.

๒.

Tāsva’ttahitasampattisaddhammacakkavattino;

Pahāṇasampadāñāṇasampadābhedato dvidhā;

()

ในบรรดาสัมปัตติเหล่านั้น อัตตหิตสัมปัตติของพระสัทธรรมจักรพรรดิ แบ่งออกเป็น 2 อย่าง โดยประเภทแห่งปหานสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งการละ) และญาณสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งญาณ)

3.

๓.

Rūpakāyā’nubhāvāsuṃ tatthe’va’ntogadhā dvidhā,Paratthapaṭipattī’pi payogāsayabhedato;

()

อานุภาพแห่งรูปกายทั้งสองประการนั้นก็รวมอยู่ในอัตตหิตสัมปัตตินั้นเอง ส่วนปรหิตปฏิปัตติ (การปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น) ก็แบ่งออกเป็น 2 อย่าง โดยประเภทแห่งปโยคะ (ความเพียร) และอาสยะ (อัธยาศัย)

4.

๔.

Payogo lābhasakkārasilokanirapekkhino,Dukkhū’pasamaṇatthāya nīyyāniko’padesanā;

()

ปโยคะ คือการไม่หวังในลาภ สักการะ และคำสรรเสริญ แต่เป็นการแสดงธรรมที่เป็นนิยยานิกธรรม (นำออกจากทุกข์) เพื่อวัตถุประสงค์คือความสงบระงับแห่งทุกข์

5.

๕.

Āsayo devadattādipaccāmittajanesupi,Hitajjhāsayatā niccaṃ mettākantāya bhattuno;

()

อาสยะ คือการที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงมีเมตตาเป็นที่รัก ทรงมีอัธยาศัยมุ่งประโยชน์เกื้อกูลเป็นนิตย์ แม้ในหมู่ชนที่เป็นศัตรูมีพระเทวทัตเป็นต้น

6.

๖.

Indriyā’paripakkānaṃbodhaneyyāna manvahaṃ,Paññindriyādisampākasamayā’vagamādito;

()

ทรงทราบกาลเวลาที่อินทรีย์มีปัญญินทรีย์เป็นต้นจะแก่กล้าของเหล่าเวไนยสัตว์ผู้ที่อินทรีย์ยังไม่แก่กล้าในแต่ละวัน

7.

๗.

Deyyadhammapaṭiggāhappabhutīhā’ nukampiya,Parahitapaṭipatyā’si paresaṃ hitasādhanaṃ;

()

ทรงอนุเคราะห์ด้วยการรับไทยธรรมเป็นต้น การปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่นนั้น คือการยังประโยชน์ของผู้อื่นให้สำเร็จ

8.

๘.

Tesaṃ guṇaviseyānaṃ vibhāvanavasenapi,Pāḷiyaṃ arahantyādipadānaṃ gahaṇaṃ kathaṃ;

()

ด้วยอำนาจแห่งการแสดงคุณวิเศษเหล่านั้น การระบุบทมี 'อรหันต์' เป็นต้น ในพระบาลี มีนัยเป็นอย่างไร?

9.

๙.

Tatthā’rahanti iminā padena paridīpitā,Pahāṇasampadānāma attano hitasampadā, ()

ในบรรดาบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า 'อรหันต์' นี้ ทรงแสดงถึงอัตตหิตสัมปัตติของพระองค์ ที่ชื่อว่า ปหานสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งการละ)

10.

๑๐.

Padehi sammāsambuddho lokavidūti attano,Ñāṇasampattisaṅkhātā nahitasampatti dīpitā;

()

ด้วยบทว่า 'สัมมาสัมพุทโธ' และ 'โลกวิทู' ทรงแสดงถึงอัตตหิตสัมปัตติของพระองค์ ที่นับว่าคือ ญาณสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งญาณ)

11.

๑๑.

Vijjācaraṇasampanno’ti’minā dassitā’ttano,Vijjācaraṇappabhuti sabbā’pi hitasampadā;

()

ด้วยบทว่า "วิชชาจรณสัมปันโน" นี้ แสดงถึงอัตตหิตสัมปัตติทั้งหมดของพระองค์ มีวิชชาและจรณะเป็นต้น

12.

๑๒.

Sugato’ti’minā vuttā paṭṭhāyapaṇidhānato,Attanohitasampatti paratthapaṭipattica;

()

ด้วยบทว่า "สุคโต" นี้ กล่าวถึงอัตตหิตสัมปัตติและปรหิตปฏิปัตติของพระองค์ ตั้งแต่การตั้งปณิธาน

13.

๑๓.

Satthā devamanussānaṃ purisadammasārathī,Paratthapaṭipatye’va padañcayehi dīpitā;

()

ด้วยบททั้งสองนี้ คือ "สัตถา เทวมนุสสานัง" และ "ปุริสทัมมสารถิ" แสดงถึงปรหิตปฏิปัตติเท่านั้น

14.

๑๔.

Padañcayena buddhoti bhagavāti vibhāvitā,Yāva’ttahitasampatti parahitapaṭipatti ca;

()

ด้วยบททั้งสองคือ "พุทโธ" และ "ภควา" แสดงถึงทั้งอัตตหิตสัมปัตติและปรหิตปฏิปัตติ

15.

๑๕.

Tidhā buddhaguṇā hetuphakhalasatto’pakārato,Saṃkhittā arahaṃ sammāsambuddho’ti padehica;

()

พระพุทธคุณแบ่งเป็น ๓ อย่าง คือ โดยเหตุ โดยผล และโดยการอนุเคราะห์สัตว์ โดยย่อ ทรงแสดงด้วยบทว่า "อรหัง" และ "สัมมาสัมพุทโธ"

16.

๑๖.

Vijjācaraṇasampanno lokavidū’ti’mehi ca,Catūhi phakhalasampattisaṅkhātā kittitā guṇā;

()

และด้วยบทเหล่านี้ คือ "วิชชาจรณสัมปันโน" และ "โลกวิทู" พระคุณทั้ง ๔ ที่นับว่าเป็นผลสัมปัตติ (ความสมบูรณ์แห่งผล) ได้รับการกล่าวถึง

17.

๑๗.

Purisadammasārathi satthā dvīhipadehi tu,Sattopakārasampattivasena gaditā guṇā;

()

ส่วนด้วยบททั้งสองคือ "ปุริสทัมมสารถิ" และ "สัตถา" ทรงกล่าวถึงพระคุณทั้งหลายโดยความเป็นสัตโตปการสัมปัตติ (ความสมบูรณ์แห่งการอนุเคราะห์สัตว์)

18.

๑๘.

Phalasamapattisattopakārasamapattibhedato,Ubho buddhaguṇā buddho’ti’minā paridīpitā;

()

พระพุทธคุณทั้งสอง คือ ผลสัมปัตติและสัตตุปการสัมปัตติ (ความสมบูรณ์แห่งการอนุเคราะห์สัตว์) อันพระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ด้วยบทว่า "พุทโธ" นี้

19.

๑๙.

Sugato bhagavā dvīhi padehā’diccabandhuno,Vibhāvitā hetu phalasatto’pakārasampadā;

()

พระสุคตเจ้าผู้มีพระภาค ผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ทรงแสดงความสมบูรณ์แห่งเหตุ ผล และการอนุเคราะห์สัตว์ ด้วยบทสองบท

20.

๒๐.

Thīrasārataro’dāruttuṅga sagguṇamerunā,Girirājā’pi nīcattaṃ jagāma jinarājino;

()

ด้วยพระคุณอันมั่นคงยิ่ง ประเสริฐสูงส่ง ดุจภูเขาพระสุเมรุของพระจอมมุนี แม้ภูเขาพระสุเมรุราชก็ถึงซึ่งความต่ำต้อย

21.

๒๑.

Tassā’nupubbagambhīrasampuṇṇaguṇasāgare,Sāgaro’yaṃ paricchinno bindumattaṃ’va khāyati;

()

ในมหาสมุทรแห่งพระคุณอันลึกซึ้งสมบูรณ์โดยลำดับของพระองค์นั้น มหาสมุทรนี้ย่อมปรากฏเพียงหยดน้ำที่ถูกจำกัดเท่านั้น

22.

๒๒.

Thāvarā’calapatthiṇṇapatiṭṭhāguṇabhumiyā,Nopeti paṃsupathavī kalabhāgampi satthuno;

()

ด้วยพื้นดินแห่งพระคุณอันมั่นคง ไม่หวั่นไหว แผ่กว้างและตั้งมั่นของพระศาสดา แผ่นดินอันเป็นธุลีนี้ย่อมไม่ถึงแม้ส่วนเสี้ยว

23.

๒๓.

Cakkavāḷasahassāni sambādhikaḷitāni’va,Guṇalesānubhāvena dissanteravibandhuno;

()

ด้วยอานุภาพแห่งพระคุณเพียงเล็กน้อยของพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ จักรวาลหลายพันย่อมปรากฏราวกับถูกบีบคั้นให้คับแคบ

24.

๒๔.

Anantāpariyantena guṇākāyena satthuno,Ākāso’mananto’pi antabhuto’va gamyate;

()Evaṃ buddhaguṇānantāpariyantā acintiyā,Avāciyā’nopameyyā ahoacchariyabbhutā;

()

ด้วยพระกายแห่งพระคุณอันไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณของพระศาสดา แม้อากาศอันไม่มีที่สุด ก็ย่อมถึงซึ่งความเป็นที่สุด พระพุทธคุณทั้งหลายไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ ไม่อาจคิดได้ ไม่อาจกล่าวได้ ไม่อาจเปรียบเทียบได้ น่าอัศจรรย์ยิ่งนัก

Itimedhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santikenidāte navannamarahādiguṇānaṃ saṅkhepanayaparidīpo

การแสดงโดยย่อซึ่งพระคุณมีอรหันต์เป็นต้น ๙ ประการ ในนิทานใกล้ (บทนำ) แห่งคัมภีร์ชินวงศ์ทีปะ อันเป็นเหตุให้เกิดความยินดีแก่ใจของกวีชนทั้งปวง ซึ่งพระยติชื่อเมธานันทะรจนาไว้

Sattavīsatimosaggo.

สัคคะที่ ๒๗

1.

๑.

DhutanijjharacāmarānilenaSisire kūṭabhujehi gijjhakūṭe,HaribhudharahāridehadhāriViharanto karuṇākaro kadāci;

()

พระผู้ทรงพระกรุณา ทรงมีพระวรกายอันงดงามดุจภูเขาเขียว ประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏซึ่งมียอดเป็นแขน ในฤดูหนาว ด้วยลมที่พัดน้ำตกให้ไหวราวกับพัดจามร ครั้งหนึ่ง

2.

๒.

Vasamāna masesabhikkhusaṅghaṃIha rājaggahanāmarājadhānyā,Varamaṇḍalamāla mānayassuMunirānandayanindamiccavoca;

()

พระจอมมุนีตรัสกะพระอานนท์ผู้เป็นจอมแห่งผู้สำรวมว่า "จงนำหมู่ภิกษุทั้งปวงที่อาศัยอยู่ในราชธานีชื่อราชคฤห์นี้ มายังมณฑลมาลอันประเสริฐเถิด"

3.

๓.

Yati sampati sannipātayitvāYatisaṅghaṃ yatirājamabruvī so,RucirañjalipūjitaṅghikañjoSamayaṃ maññatha yassadāni bhante;

()

พระยตินั้นครั้นประชุมหมู่ยติแล้ว ได้กราบทูลพระจอมยติว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้เป็นเวลาที่พระองค์ทรงเห็นสมควรแล้ว" (พร้อมกับถวายอัญชลีบูชาพระบาทอันงามดุจดอกบัว)

4.

๔.

Atha kho sugato tato’higantvāNavasañjhāghanaraṃsivippakiṇṇo,Varamaṇḍalamāḷa motaritthaRavi mandāramivodayā’calamhā;

()

ครั้งนั้น พระสุคตเจ้าเสด็จไปจากที่นั้น ทรงแผ่รัศมีดุจเมฆยามสนธยาใหม่ เสด็จลงสู่มณฑลมาลอันประเสริฐ ดุจพระอาทิตย์เสด็จลงจากภูเขาอุทัย

5.

๕.

Tahi māsanamatthake nisinnoMigarājāriva kañcanācalagge,Parisāsu visārado abhāsiMunirājā’parihāniyeca dhamme;

()

พระจอมมุนีประทับนั่งบนอาสนะ ณ ที่นั้น ดุจพญาราชสีห์บนยอดภูเขาทอง ทรงแสดงอปริหานิยธรรมแก่บริษัททั้งหลายอย่างองอาจ

6.

๖.

Abhinkhamiya’mbalaṭṭhikāyaṃViharanto bhagavā tato puramhā,NavapallavamaṇḍitambasākhīRiva’nubyañjanacārurūpakāso;

()

พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากพระนครไปสู่อัมพลาฏฐิกา ประทับอยู่ ณ ที่นั้น ทรงมีพระรูปงดงามด้วยอนุพยัญชนะ ดุจกิ่งมะม่วงที่ประดับด้วยใบอ่อน

7.

๗.

Itisīlapabhāvito samādhiSaphalo cittapabhāvitā ca paññā,Saphalā’ti pavattadhammacakkoAtha nālandamupāgamī sasaṅgho;

()

สมาธิที่อบรมด้วยศีลย่อมมีผลใหญ่ ปัญญาที่อบรมด้วยสมาธิก็มีผลใหญ่ ดังนี้ ทรงแสดงธรรมกถา ครั้งนั้น พระองค์พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์เสด็จไปสู่นาลันทา

8.

๘.

Tahi mambavane yathābhirantaṃViharantaṃ tamupecca theranāgo,Makahītañjalimañjarika sirenaCaraṇacanda mavandi sāriputto;

()

พระสารีบุตรเถระผู้เป็นนาค (ผู้ประเสริฐ) เข้าไปเฝ้าพระองค์ผู้ประทับอยู่ ณ ป่ามะม่วงนั้นตามความพอพระทัย แล้วถวายบังคมพระบาทดุจพระจันทร์ด้วยเศียรเกล้าอันมีอัญชลีประดุจดอกไม้

9.

๙.

Sunisajja asajjamānañāṇaṃBhagavantaṃ pacuraṃ abhitthavanto,Nadi sihanibho abhītavācaṃBhagavā ca’bbhanumodi bhāsitaṃ taṃ;

()

ครั้นนั่งเรียบร้อยแล้ว พระสารีบุตรเถระผู้มีญาณไม่ติดขัด ได้สรรเสริญพระผู้มีพระภาคอย่างยิ่ง ทรงบันลือสีหนาทด้วยวาจาอันไม่หวาดหวั่น พระผู้มีพระภาคก็ทรงอนุโมทนาพระดำรัสนั้น

10.

๑๐.

Kathayaṃ adhisīlacattapaññā-Paṭisaññuttakathaṃ tahiṃ vasitvā,Yatisaṅghapurakkhato tato soAgamā pāṭaligāmamuggadhīmā;

()

ประทับอยู่ ณ ที่นั้น ทรงแสดงพระธรรมเทศนาที่ประกอบด้วยอธิศีล อธิจิต อธิปัญญา ครั้งนั้น พระองค์ผู้มีปัญญาอันยิ่งใหญ่พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ เสด็จไปสู่ปาฏลิคาม

11.

๑๑.

Muni pāṭaligāmupāsakānaṃAnukampāya sumāpite nivāse,Nivasaṃ savaṇañjalīhi peyyaṃVadhuraṃ dhammasudhārasaṃ adāsi;

()

พระมุนีเพื่ออนุเคราะห์อุบาสกชาวปาฏลิคาม ประทับอยู่ในที่ประทับที่จัดเตรียมไว้ ทรงประทานรสแห่งพระธรรมอันไพเราะดุจน้ำอมฤต อันน่าดื่มด้วยการประนมมือฟัง

12.

๑๒.

Acirāpagatesu’pāsakesuBhagavā pāṭaligāmikesu tesu,Janasuññaniketanaṃ anaññoPavisitvāna akāsi sīhaseyyaṃ;

()

เมื่ออุบาสกชาวปาฏลิคามเหล่านั้นกลับไปไม่นาน พระผู้มีพระภาคเพียงพระองค์เดียวเสด็จเข้าไปยังเรือนที่ปราศจากผู้คน ทรงกระทำสีหไสยา

13.

๑๓.

Magadhādhipatissa bhupatissaNagaraṃ tatra sunidhavassakārā,Sacivā tidasehi mantayitvāViya tasmiṃsamaye sumāpayanti;

()

ณ ที่นั้น สุนีธะและวัสสการะ เสนาบดีทั้งสองของพระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งแคว้นมคธ กำลังสร้างเมือง ราวกับปรึกษากับเทวดาในเวลานั้น

14.

๑๔.

Abhipassiya dibbacakkhunā taṃBhagavā’nanda mavoca hessate’daṃ,Ariyā’yatanaṃ vaṇippatho’tiNagaraṃ pāṭaliputtanāma maggaṃ;

()

พระผู้มีพระภาคทรงเห็นสิ่งนั้นด้วยทิพยจักษุ ตรัสกับพระอานนท์ว่า "เมืองนี้จักเป็นเมืองชื่อปาฏลีบุตร เป็นที่อยู่ของอารยชน เป็นทางค้าขาย"

15.

๑๕.

Mithubhedavasena aggitovāDakato pāṭaliputtasaññino kho,Nagarassa kadāci antarāyāMuni vedehamuniṃ tayo’tya’voca;

()

พระมุนีตรัสกับพระอานนท์ผู้เป็นมุนีแห่งวิเทหะว่า 'อันตรายของเมืองชื่อปาฏลีบุตรจะมี ๓ ประการในกาลบางคราว คือ จากการแตกแยกกันเอง จากไฟ หรือจากน้ำ'

16.

๑๖.

Tadahe’vupasaṅkamiṃsu yenaBhagavā tena sunīdhavassakārā,JinapādakirīṭaphuṭṭhasīsāAbhisitte’va khaṇaṃ lasiṃsu’ ho te;

()

ในวันนั้นเอง สุนีธะและวัสสการะได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ณ ที่นั้น พวกเขามีศีรษะอันมงกุฎคือพระบาทของพระชินเจ้าถูกต้องแล้ว ย่อมรุ่งเรืองในขณะนั้นราวกับผู้ที่ได้รับการอภิเษกแล้ว

17.

๑๗.

Thirasāraguṇena dhammaraññoDhanudaṇḍeva ṭhitā nataṅakgayaṭṭhi,Tadubho savivā nimantayiṃsuSugataṃ ajjatanāya bhojanena;

()

ทั้งสองนั้นพร้อมด้วยภรรยา มีร่างกายที่น้อมลงตั้งอยู่ดุจคันธนูด้วยพระคุณอันเป็นสาระอันมั่นคงของพระธรรมราชา ได้นิมนต์พระสุคตเพื่อภัตตาหารในวันนั้น

18.

๑๘.

Adhivāsana massa te vidatvāPaṭiyattehi paṇītabhojanehi,Bhagavanta matappayuṃ sasaṅgaṃKamalāvāsanivāsagaṃ sahatthā;

()

พวกเขาทราบการรับนิมนต์ของพระองค์นั้นแล้ว ได้อังคาสพระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยหมู่สงฆ์ ผู้เสด็จไปสู่ที่ประทับดุจดอกบัว ด้วยภัตตาหารอันประณีตที่จัดเตรียมไว้ด้วยมือของตนเอง

19.

๑๙.

Bhagavā’tha sunīdhavassakāreParibhutto apanītapattapāṇī,Anumodi nipīya dhammapānaṃPacuraṃ pītiphuṭantarā’bhavuṃ te;

()

ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสวยเสร็จแล้ว ทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตร ทรงอนุโมทนา สุนีธะและวัสสการะเหล่านั้นดื่มน้ำคือพระธรรมแล้ว มีภายในอันปีติแผ่ซ่านไปอย่างมาก

20.

๒๐.

Anuyantajanehi dhammaraññoVajato bhikkhupūrakkhatassa tamhā,Puthuloratalena yaṃ visālaṃNagaradvāra manantaribabhuva;

()

เมื่อพระธรรมราชาผู้มีภิกษุสงฆ์แวดล้อมและมีหมู่ชนติดตามเสด็จไปจากที่นั้น ประตูเมืองที่กว้างใหญ่ได้เป็นประตูที่ไม่มีอะไรคั่นด้วยพื้นอกอันกว้าง

21.

๒๑.

Iti gotamabuddhapādaphuṭṭhaṃTadidaṃ dvāra mahosī gotamākhyaṃ,Tahi motari yattha kākakapeyyāMuni gaṅgākhyasavanti tuṅgavīci;

()

ประตูนี้ที่พระบาทของพระโคตมพุทธเจ้าถูกต้องแล้ว จึงได้ชื่อว่า "โคตมทวาร" ณ ที่นั้น พระมุนีเสด็จลงสู่แม่น้ำชื่อว่าคงคาอันมีคลื่นสูง ซึ่งมีน้ำเต็มเปี่ยมเสมอขอบฝั่งที่กาพึงดื่มได้

22.

๒๒.

Bahaḷā’nilabhaṅgavīcimālā-Lulitāyā’ti gabhīraninnagāya,Ya manaṅgapabhaṅguro taritthaTayidaṃ gotamatitthanāma māsi;

()

พระองค์ผู้ทรงทำลายกามเทพได้ข้ามแม่น้ำอันลึกที่ปั่นป่วนด้วยระลอกคลื่นอันแตกสลายด้วยลมแรงนั้น ท่านั้นจึงได้ชื่อว่า "โคตมติตถะ"

23.

๒๓.

Sugato paratīrago’ghatiṇṇoJanataṃ passiya sāvakehi saddhiṃ,Taraṇattha mulumpakullanāvāPariyesanta mudānagātha māha;

()

พระสุคตผู้เสด็จถึงฝั่งโน้น ข้ามโอฆะได้แล้ว พร้อมด้วยพระสาวก ทรงเห็นหมู่ชนผู้แสวงหาเรือ แพ และพ่วงไม้ เพื่อต้องการจะข้าม จึงได้ตรัสอุทานคาถา

24.

๒๔.

Narasārathi yena bhumikantā-Makuṭākārakuṭīhi nāvakāso,Upasaṅkami tena koṭigāmoUditambhoru hu’pāhanappitaṅghī;

()

พระสารถีผู้ฝึกนรชนเสด็จเข้าไปยังบ้านโกฏิคาม โดยทางที่ไม่มีที่ว่างเพราะเรือนยอดอันมีรูปทรงดุจมงกุฎอันน่ารื่นรมย์แห่งแผ่นดิน มีพระบาทอันประดิษฐานบนรองเท้าดุจดอกบัวที่บานแล้ว

25.

๒๕.

Ahamasmi pabuddhasaccadhammoPunaruppatti nacatthi me’ti vatvā;

Tahi movadi vāsago tisikkhā-Paṭisaṃyuttakathāya bhikkhusaṅghaṃ;

()

ตรัสว่า "เราเป็นผู้ตรัสรู้สัจธรรมแล้ว การเกิดใหม่ไม่มีแก่เรา" ประทับอยู่ ณ ที่นั้น ทรงประทานโอวาทแก่ภิกษุสงฆ์ด้วยเรื่องที่ประกอบด้วยไตรสิกขา

26.

๒๖.

Muni nātikanāmagāmayātoKathitānandayatindapuṭṭhapañho,Paridīpayi dhammadappaṇākhyaṃPariyāyaṃ gatipaccavekkhaṇāya;

()

พระมุนีเสด็จไปยังหมู่บ้านชื่อนาติกะ ทรงตอบปัญหาที่พระอานนท์ผู้เป็นจอมแห่งนักบวชทูลถามแล้ว ทรงแสดงธรรมปริยายชื่อว่า "ธรรมทาส" เพื่อพิจารณาคติ

27.

๒๗.

Arahādiguṇakaroka mahesiViharaṃ tatrapi giñjakānivāse,Piṭakattayasaṅgahaṃ vasinaṃAdhisīlādikathaṃ kathesi bhīyyo;

()

พระมเหสีผู้เป็นบ่อเกิดแห่งคุณมีอรหัตเป็นต้น ประทับอยู่แม้ ณ ที่นั้นในเรือนอิฐ ทรงแสดงถ้อยคำมีอธิศีลเป็นต้นอันสงเคราะห์เข้าในพระไตรปิฎกแก่ผู้ฝึกตนทั้งหลายให้ยิ่งขึ้นไป

28.

๒๘.

Sugato pagato sabhikkhusaṅghoAtha vesālipuriṃ purīnamaggaṃ,Tahi mambavane vasaṃ vasinaṃSatipaññāparamaṃ abhāsi dhammaṃ;

()

พระสุคตพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์เสด็จไปยังเมืองเวสาลีอันเป็นยอดแห่งเมืองทั้งหลาย ประทับอยู่ในป่ามะม่วง ณ ที่นั้น ทรงแสดงธรรมอันมีสติและปัญญาเป็นยอดแก่ผู้ฝึกตนทั้งหลาย

29.

๒๙.

Jinagandhagajo mama’mbapāli-Gaṇikā ambavane’ni’dāni sutvā,Abhiruyha payāsi bhaddayānaṃKucabhārātisamiddhabhattibhārā;

()

นางคณิกาชื่ออัมพปาลีได้ยินว่าพระชินเจ้าผู้ประดุจช้างตัวประเสริฐประทับอยู่ในป่ามะม่วงในกาลนี้ จึงขึ้นสู่ยานอันดีงาม มีภาระคือศรัทธาอันอุดมยิ่งและมีภาระคือทรวงอก แล้วออกเดินทางไป

30.

๓๐.

Gaṇikā’tha katañjalinisinnāGhanapīnatthanabhārarumbhīteva,KaravikavirāvamañjughosoMadhuraṃ dhamma mabhāsi tāya satthā;

()

ครั้งนั้น นางคณิกานั่งประนมมือแล้ว ราวกับถูกกดทับด้วยภาระคือทรวงอกอันหนาและอวบอ้วน พระศาสดาผู้มีพระสุรเสียงไพเราะดุจเสียงร้องของนกการเวก ทรงแสดงธรรมอันไพเราะแก่นางนั้น

31.

๓๑.

Katabhattanimantanā pasādaṃRasanādāmasarehi vāharanti,Pavidhāya padakkhiṇaṃ munindaṃAgamā haṃsavadhuva mandiraṃ sā;

()

นางผู้กระทำการนิมนต์ภัตตาหารแล้ว แสดงความเลื่อมใสด้วยเสียงแห่งสายสร้อยคือสายรัดเอว กระทำประทักษิณพระจอมมุนีแล้ว ได้กลับไปยังเรือนดุจนางหงส์

32.

๓๒.

Ahatāhatanīlapītaratta-Sitamañjiṭṭhavirāgasāṭakehi,Sunivatthasupārutā’bhirūḷhāSuraputtāriva bhaddabhaddayānaṃ;

()

เหล่าเจ้าลิจฉวีนุ่งห่มดีแล้วด้วยผ้าสาฎกทั้งที่ใหม่และไม่ใหม่ มีสีเขียว เหลือง แดง ขาว และสีแดงเข้ม ขึ้นสู่ยานอันดีงามดุจเหล่าเทพบุตร

33.

๓๓.

Atha licchavirājarājaputtāUpasaṅkamma paṇamma dhammarañño,NakharaṃsipabandhasindhutīreSamayuṃ maggaparissamaṃ nisinnā;

()

ครั้งนั้น เจ้าลิจฉวีผู้เป็นพระราชาและราชบุตร เข้าไปเฝ้าถวายบังคมพระธรรมราชาแล้ว นั่งระงับความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทาง ณ ริมฝั่งแห่งแม่น้ำคือกลุ่มแห่งรัศมีพระนขา

34.

๓๔.

Vilasiṃsu kiriṭabhiṅgamālā-Viraḷā licchavikañjakosarāsi,RavibandhavadhammabhākarenaPhuṭitā’dhaṭṭhitasilagandhasāli;

()

หมู่แห่งดอกบัวคือเจ้าลิจฉวีผู้มีพวงมาลัยคือภมรคือมงกุฎอันพร่างพราย รุ่งเรืองแล้ว เบ่งบานด้วยแสงอาทิตย์คือพระธรรมของพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์

35.

๓๕.

SaphalīkatadullabhantabhāvāViphalībhutanimantānā janā te,VirajaṅghirajopisaṅgamoḷīPura mārūḷharathā tato payāsuṃ;

()

ชนเหล่านั้นผู้กระทำอัตภาพที่หาได้ยากให้มีผลแล้ว ผู้มีการนิมนต์อันไร้ผล มีมงกุฎอันสัมผัสกับธุลีที่พระชงฆ์อันปราศจากธุลี ขึ้นรถแล้วจึงออกเดินทางไปสู่เมืองจากที่นั้น

36.

๓๖.

JanalocanatoraṇākarāḷaṃAvatiṇṇo vimalañjasaṃ sasaṅgho,Gaṇikāya gharaṃ mahesi pātoCaraṇakkantathalambujo jagāma;

()

พระมเหสีผู้มีพระบาทดุจดอกบัวเหยียบย่ำพื้นดิน เสด็จลงสู่ทางอันสะอาดพร้อมด้วยหมู่สงฆ์อันเกลื่อนกล่นด้วยซุ้มประตูคือดวงตาของมหาชน เสด็จไปยังเรือนของนางคณิกาในเวลาเช้า

37.

๓๗.

KatabhojanasaṅgabhāvasāneGaṇikā pañjalikā nisajja dhammaṃ,Sunisamma sasāvakassa’dāsiSugatassa’mbavanaṃ samiddhasaddhā;

()

ในเวลาเสร็จสิ้นการเสวยภัตตาหาร นางคณิกาผู้มีศรัทธาอันสมบูรณ์ ประนมมือนั่งฟังธรรมโดยดีแล้ว ได้ถวายป่ามะม่วงแก่พระสุคตพร้อมด้วยพระสาวก

38.

๓๘.

Muni rambavanaṃ paṭiggahetvāViharitvātahimeta deva dhammaṃ,Kathayaṃ adhisīlacittapaññā-Paramaṃ beḷuvagāmakaṃ jagāma;

()

พระมุนีทรงรับป่ามะม่วงนั้นแล้ว ประทับอยู่ ณ ที่นั้น ทรงแสดงธรรมอันมีอธิศีล อธิจิต และอธิปัญญาเป็นยอด แล้วเสด็จไปยังหมู่บ้านเบฬุวะ

39.

๓๙.

Ahamettha vasāmi bhikkhave’koSamaṇhe’ttasahāyakehi tumhe,Upagacchatha vassa massamesuMuni vesālisamanatatotya’bhāsi;

()

พระมุนีตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่รอบเมืองเวสาลีว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราจะอยู่ที่นี่เพียงผู้เดียว พวกเธอจงเข้าจำพรรษาในที่พักรอบๆ เมืองเวสาลีเถิด"

40.

๔๐.

Jitamārabalasasa beḷuvasmiṃAtha vassupagatassa ghorarogo,Udapādi ca māraṇantikā’suṃKaṭukā kāyikavedanā’tibāḷhā;

()

ครั้งนั้น เมื่อพระองค์ผู้ทรงชนะกำลังแห่งมารเสด็จเข้าจำพรรษาในหมู่บ้านเบฬุวะ โรคอันร้ายแรงได้เกิดขึ้น และเวทนาทางกายอันเผ็ดร้อนและกล้าแข็งยิ่งอันมีในที่สุดแห่งความตายได้มีแล้ว

41.

๔๑.

Adhivāsanakhantipārago soSukhadukkhesu tulāsamo tadāni,Bhagavā avihaññamānarūpoAdhivāsesi sato ca sampajāno;

()

พระองค์ผู้ทรงถึงฝั่งแห่งขันติคือความอดทนนั้น ทรงเป็นผู้เสมอด้วยตาชั่งในสุขและทุกข์ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคผู้มีพระสรีระอันไม่ลำบาก ทรงอดทนแล้วโดยมีสติและสัมปชัญญะ

42.

๔๒.

Anapekkhiya tāva bhikkhusaṅghaṃIdhu’paṭṭhākanivedanaṃ akatvā,Analanti mamā’nupādisesa-Parinibbānapadaṃ sace labheyyaṃ;

()

"หากเราพึงได้ถึงบทคืออนุปาทิเสสนิพพาน โดยไม่คำนึงถึงภิกษุสงฆ์ก่อน และไม่บอกกล่าวแก่ผู้อุปัฏฐากในที่นี้ นั่นไม่สมควรแก่เรา"

43.

๔๓.

Vīriyena paṭippaṇāmayitvāBalavā’bādha malabbhayāpanīyaṃ,Paṭisaṅkharaṇārahaṃ visesaṃSamadhiṭṭhāya sajīvitindriyassa;

()

ทรงบรรเทาอาพาธอันแรงกล้าที่ไม่อาจนำออกได้โดยง่ายด้วยความเพียร ทรงอธิษฐานชีวิตินทรีย์ของพระองค์อันควรแก่การซ่อมแซมเป็นพิเศษ

44.

๔๔.

Bhagavā’tha samādhi mappayitvāPaṭipassambhiya dukkhavedanaṃ so,Pavihāsi mahāvipassanāyaNahi vikkhamhita vedanā punāsuṃ;

()

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเข้าสมาธิแล้ว ทรงระงับทุกขเวทนานั้น ทรงอยู่ด้วยมหาวิปัสสนา เวทนาทั้งหลายที่ถูกข่มไว้แล้วย่อมไม่กลับมาอีก

45.

๔๕.

Ravibandhu vihārato’higantvāBahichāyāeraṇaṅgaṇappadese,Sunisajji susajajitā sanamhiPariyuṭṭhāya lahuṃ gilānabhāvā;

()

พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ เสด็จออกจากวิหารแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่จัดเตรียมไว้อย่างดี ณ ลานร่มเงาภายนอก ทรงลุกขึ้นจากความเจ็บป่วยอย่างรวดเร็ว

46.

๔๖.

Jitajātijarārujo nisīdiYahimānandatapodhano’ pagamma,Tahi mañjaliko mayā sudiṭṭhaṃKhamanīyaṃ tava sāta miccavoca;

()

พระผู้มีพระภาคผู้ทรงชนะชาติ ชรา และพยาธิ ประทับนั่งอยู่ ณ ที่นั้น พระอานนท์ผู้มีตบะก็เข้าไปเฝ้า ประนมมือแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เห็นว่าพระองค์ทรงอดทนได้ดีแล้ว"

47.

๔๗.

Tava bāḷhagilānatāya bhanteMama patthaṅghano viya’ttabhāvo,Sakalāpi disā’nupaṭṭhahantiNapi dhammā paṭibhanti manti vatvā;

()

กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะพระองค์ทรงประชวรหนัก อัตภาพของข้าพระองค์จึงเหมือนถูกทุบด้วยค้อน ทิศทั้งปวงก็ไม่ปรากฏแก่ข้าพระองค์ แม้ธรรมทั้งหลายก็ไม่แจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์"

48.

๔๘.

Apicā’si mame’sa sāvakānaṃHadayassā’salavo nakiñcivatvā,Bhagavā napanā’nupādisesa-Parinibbāna padaṃ bhaje’ti bhante;

()

"อนึ่ง ข้าพระองค์มีความเบาใจอยู่บ้างว่า พระผู้มีพระภาคจะยังไม่เสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ โดยที่ยังมิได้ตรัสอะไรเลย"

49.

๔๙.

Yamanantarabāhiraṃ karitvāNanu cā’nandapakāsito hi dhammo,Gurumuṭṭhi tathāgatesu natthiVada kiṃ patthayate mame’sa saṅgho;

()

"ดูกรอานนท์ ธรรมที่เราแสดงแล้วนั้น ไม่มีภายใน ไม่มีภายนอก มิใช่หรือ? ความกำมือของอาจารย์ในพระตถาคตไม่มี สงฆ์นี้ปรารถนาอะไรจากเราเล่า?"

50.

๕๐.

Adhunā’ha masīti vassikosmiParijiṇṇosmi tathāgatassa kāyo,Sakaṭaṃviya jajjaraṃ jarāyaBhiduro vattati vekhamissakena;

()

"บัดนี้ เรามีอายุ ๘๐ ปีแล้ว กายของพระตถาคตชำรุดทรุดโทรมแล้วด้วยชรา ดุจเกวียนเก่าที่ผุพัง ย่อมดำเนินไปได้ด้วยการผูกมัด"

51.

๕๑.

SanimittakavedanānirodhāUpasampajja vimuttijaṃ samādhiṃ,Vihareyya yadā tadāttabhāvoVayadhammopi atīvaphāsuhoti;

()

เมื่อดับเวทนาที่มีนิมิต เข้าถึงสมาธิอันเกิดจากวิมุตติ เมื่อใดพึงอยู่ เมื่อนั้นอัตภาพแม้มีอันจะเสื่อมไป ก็ย่อมผาสุกยิ่งนัก

52.

๕๒.

Adhunāga miva’ttadhammadīpāBhavathā’naññaparāyaṇāttha tumhe,Bhagavāvadi te’va sattamā’tiSamaṇā bhāvitakāya cittapaññā;

()

บัดนี้ พวกเธอจงมีตนเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง เหมือนเกาะที่เพิ่งมาถึงเถิด ภิกษุทั้งหลายผู้เจริญกาย เจริญจิต เจริญปัญญา พระผู้มีพระภาคตรัสแก่พวกเธออย่างนี้เป็นครั้งที่เจ็ด

53.

๕๓.

Punarāgami tattha vutthavassoBhagavā jetavanaṃ mahāvihāraṃ,Upagamma tadāni dhammasenā-Pati satthāra mavandi sāriputto;

()

เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับจำพรรษา ณ ที่นั้นแล้ว เสด็จกลับมายังพระวิหารเชตวันมหาวิหาร ในกาลนั้น พระสารีบุตรผู้เป็นพระธรรมเสนาบดี เข้าไปเฝ้าพระศาสดาแล้วถวายบังคม

54.

๕๔.

Vividhiddhivikubbaṇaṃ vidhāyaYatināgo muninā katāvakāso,Tava pacchimadassananti vatvāNivuto pañcasatehi satthukappo;

()

พระยตินาค (พระสารีบุตร) ได้รับโอกาสจากพระมุนีแล้ว กระทำอิทธิฤทธิ์อันวิจิตรต่างๆ กล่าวว่า "การเห็นพระองค์เป็นครั้งสุดท้ายของข้าพระองค์" พร้อมด้วยภิกษุห้าร้อยรูปผู้เสมอด้วยพระศาสดา ได้ปรินิพพานแล้ว

55.

๕๕.

Abhinamma padakkhiṇaṃ karitvāBhagavantaṃ samupecca mātugehaṃ,Janito’varake nipajjaka mañceParinibbāyi tadā’si bhūmicālo;

()

ถวายบังคมและกระทำประทักษิณ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วไปยังเรือนของมารดา นอนบนเตียงที่จัดไว้ในห้องที่เกิด ได้ปรินิพพานแล้ว ในกาลนั้นได้เกิดแผ่นดินไหว

56.

๕๖.

Atha kolitanāmatheranāgoParinibbāyi tathā katāvakāso,Puna dhātusarīra mappayitvāMunikārāpayi cetiyāni tesaṃ;

()

ลำดับนั้น พระเถระนามว่าโกลิตะ (พระโมคคัลลานะ) ได้ปรินิพพานแล้วเช่นนั้น ได้รับโอกาสแล้ว ครั้นถวายพระธาตุพระสรีระแล้ว พระมุนีได้โปรดให้สร้างเจดีย์ของท่านเหล่านั้น

57.

๕๗.

JanalocanapīyamānarūpoMuni vesālipuraṃ kamena patvā,Sunivatthasupāruto kulesuCari piṇḍāya karī’va sericārī;

()

พระมุนีมีรูปอันเป็นที่ดื่มด่ำของสายตาชน เสด็จถึงเมืองเวสาลีโดยลำดับ ทรงนุ่งห่มเรียบร้อยดีแล้ว เสด็จบิณฑบาตในตระกูลทั้งหลาย เหมือนช้างที่เที่ยวไปตามสบาย

58.

๕๘.

Bhagavā paribhuttapātarāsoBhavatā’nandadivāvihārakāmo,Atha gaṇha nisīdananti vatvāGami cāpālasamaññacetiyaṃhi;

()

พระผู้มีพระภาคเสวยพระกระยาหารเช้าแล้ว มีพระประสงค์จะประทับพักกลางวัน ณ ที่นั้น ตรัสว่า "อานนท์ เธอจงถือผ้าปูนั่งไป" แล้วเสด็จไปยังเจดีย์ชื่อว่าจาปาละ

59.

๕๙.

Atha kho bhagavā nisidi yenaTadupaṭṭhākavaro’pagamma tena,Katapañjaliko nisidi vatvāRamaṇīyaṃti udenacetiyampi;

()

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่ง ณ ที่ใด พระอุปัฏฐากผู้ประเสริฐ (พระอานนท์) เข้าไปเฝ้า ณ ที่นั้น ประทับนั่งประนมมือกล่าวว่า "เจดีย์ชื่ออุเทนะนี้ก็รื่นรมย์"

60.

๖๐.

Sugatassa panī’ddhipādadhammāCaturo bhikkhu subhāvitā suciṇṇā,Bahulīkaḷitā’ti cāha bhīyyoMuni tiṭṭheyya sace khameyya kappaṃ;

()

อนึ่ง อิทธิบาทธรรม ๔ ของพระสุคต ภิกษุทั้งหลายผู้เจริญดีแล้ว ประพฤติดีแล้ว กระทำให้มากแล้ว ยิ่งกว่านั้นพระมุนีตรัสว่า "ถ้าพระมุนีพึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป"

61.

๖๑.

KaruṇāparibhāvitāsayenaJitamārena tivāra mattamevaṃ,Ujukaṃ muninā karīyamāneVipulobhāsanimittajappanamhi;

()

ด้วยพระทัยที่อบรมด้วยพระกรุณา ผู้ชนะมารอย่างนี้ถึงสามครั้ง เมื่อพระมุนีกระทำโดยตรง ในการเปล่งนิมิตอันมีแสงสว่างไพศาล

62.

๖๒.

Pariyuṭṭhitamānaso riva’ññoKharamārena pamuṭṭhamānaso so,Na ca taṃ paṭivijjhi neva yāciBhagavā tiṭṭhatu yāvatā’yukappaṃ;

()

มีใจอันมารครอบงำ เหมือนคนอื่น มีใจอันมารผู้ร้ายกาจหลงลืมไป ไม่ได้รู้แจ้งสิ่งนั้น และไม่ได้ทูลขอว่า "ขอพระผู้มีพระภาคจงดำรงอยู่ตลอดอายุขัย"

63.

๖๓.

Vaja kaṅkhasi yassadānikālaṃPahitā’nandatapodhano’tivatvā,Vasavattivasikato muhuttaṃAvidūramhi nisīdi rukkhamūle;

()

พระผู้มีพระภาคตรัสส่งพระอานนท์ผู้มีตบะเป็นทรัพย์ไปแล้วว่า "อานนท์ เธอจงไป ณ บัดนี้ ตามที่เธอต้องการ" พระอานนท์ผู้ถูกมารครอบงำชั่วขณะ ได้นั่งลงที่โคนต้นไม้ไม่ไกลนัก

64.

๖๔.

Upagañchiya bodhaneyya bandhuBhagavā yena pamatta bandhu tena,Bhujagoriva bhuttanaṅgalenaAbhimānena anonataṅgayaṭṭhi;

()

พระผู้มีพระภาคผู้เป็นญาติแห่งสัตว์ที่ควรแนะนำ เสด็จเข้าไปยังที่ที่มารผู้ประมาทอยู่ เหมือนงูที่กินเหยื่อแล้ว มีกายไม่น้อมลงด้วยความถือตัว

65.

๖๕.

Ajapālasamaññino kadāciUruvelāya vaṭaddumassa mūle,Katakicca? Tayā katā paṭiññāLikhitā vattati cittapotthake me;

()

ครั้งหนึ่ง ณ โคนต้นไทรชื่ออชปาลนิโครธ ในอุรุเวลา (มารกล่าวว่า) "กิจสำเร็จแล้วหรือ? ปฏิญญาที่ท่านทำไว้ ยังคงอยู่ในสมุดใจของข้าพเจ้า"

66.

๖๖.

Samaṇā tava sāsanā’va tiṇṇāAdhunā dhammadharā’nudhammacārī,Paṭipattiratā bahussutā caSuviyattā suvisāradā vinītā;

()

(มารกล่าวว่า) "สมณะทั้งหลายในศาสนาของท่านข้ามพ้นแล้ว บัดนี้เป็นผู้ทรงธรรม ประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรม ยินดีในการปฏิบัติ เป็นพหูสูต ฉลาดดีแล้ว แกล้วกล้าดีแล้ว ได้รับการฝึกฝนดีแล้ว"

67.

๖๗.

PaṭisiddhaparappavādivādāSahadhammena sapāṭihāriyaṃ te,Kathayanti kathāpayanti dhammaṃParinibbātu tato bhavantya voca, ()

(มารกล่าวว่า) "สามารถหักล้างวาทะของปรัปวาทได้ ด้วยธรรมพร้อมด้วยปาฏิหาริย์ พวกเขากล่าวธรรมและให้ผู้อื่นกล่าวธรรม" มารกล่าวว่า "ขอพระองค์จงปรินิพพานเถิด"

68.

๖๘.

PariniṭṭhitasabbabuddhakiccoMunirevaṃ samudirite tivāraṃ,Analanti nirālayo bhavesuTadū’(pacchandasikaṃ) nisedhanāya;

()

พระมุนีผู้ทรงทำกิจแห่งพระพุทธเจ้าทั้งปวงเสร็จสิ้นแล้ว เมื่อมารกล่าวอย่างนี้ถึงสามครั้ง ทรงไม่มีอาลัยในภพทั้งหลาย ทรงพอแล้ว เพื่อห้ามการชักชวนนั้น

69.

๖๙.

Appossukko samāno viharatu kalimā ho timāsaccayenaSaccālokappakāso durita tamahido pañcatāḷisavassaṃ;

Sammā khīṇassineho tibhuvanabhavane dhammarājappadīpoNibbāyissatya’bhāsi tadahani vijahañcā’yu saṅkhāravegaṃ ()

มารผู้มีบาป เธอจงอยู่เป็นผู้มีธุระน้อยเถิด เมื่อล่วงไปสามเดือน ผู้ยังแสงสว่างแห่งสัจจะให้ปรากฏ ผู้ขจัดความมืดแห่งบาป ตลอด ๔๕ พรรษา ผู้มีสิเนหาสิ้นไปโดยชอบแล้ว เป็นประทีปแห่งพระธรรมราชาในภพสาม จะปรินิพพาน" พระผู้มีพระภาคตรัสในวันนั้น ทรงละอายุสังขารไป

70.

๗๐.

Cāpāle cetiye’vaṃ vijahati satiyā sampajaññenavāyu-Saṅkāre bhūmicālo bhavi paṭupaṭahārāva gambhiraghoso,Gajjiṃsu vijjurājibhujasatapahaṭā sukkhajimūtabheriLoko sokandhakāre paripati janito bhiṃsano lomahaṃso;

()

เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงละอายุสังขารด้วยสติสัมปชัญญะอย่างนี้ ณ จาปาลเจดีย์ ได้เกิดแผ่นดินไหว มีเสียงกึกก้องเหมือนกลองศึก เมฆแห้งคำรามด้วยเสียงฟ้าผ่าร้อยครั้ง โลกตกอยู่ในความมืดแห่งความโศก เกิดความขนพองสยองเกล้าอันน่าสะพรึงกลัว

Itimedhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santike nidāne bhagavato āyusaṅkhārossajjana pavatti paridīpo aṭṭhavīsatimo saggo.

ปริเฉทที่ ๒๘ ว่าด้วยเรื่องการทรงละอายุสังขารของพระผู้มีพระภาค ในชินวงศ์ทีปะ อันเป็นนิทานใกล้ เป็นที่ตั้งแห่งความยินดีในใจของกวีชนทั้งปวง อันพระยติชื่อเมธานันทะรจนาไว้แล้ว

1.

๑.

Yenā’nando vasati bhagavā tena gantvā nisinnoPādambhoje sumahiya suhebaddhamuddhāñjalihi,Bhante sukkhāsati ca elitā hiṃsano lomahaṃsoJāto kasmā vasumativadhū sampavedhītya’pucchi;

()

พระผู้มีพระภาคเสด็จไปยังที่ที่พระอานนท์อยู่แล้วประทับนั่ง พระอานนท์ทรงบูชาพระบาทดุจดอกบัวด้วยอัญชลีที่ประนมไว้เหนือเศียร ทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความขนพองสยองเกล้าอันน่าสะพรึงกลัวได้เกิดขึ้นแล้ว เหตุใดแผ่นดินจึงไหว"

2.

๒.

Heṭṭhā’kāse balavapavane vāyamāne kadāciVātaṭṭhā yā salilapathavī taṭṭhitā paṃsubhumi,Saṅkampante yatharivatari lola kallolamāli-Majjhotiṇṇā pathavicalanaṭṭhāna mānanda ce’taṃ;

()

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "อานนท์ บางครั้งเมื่อลมอันมีกำลังพัดอยู่ใต้พื้นโลก แผ่นดินและน้ำที่ตั้งอยู่บนลมนั้น ย่อมสั่นสะเทือนเหมือนเรือที่ถูกคลื่นลูกใหญ่ซัดอยู่กลางทะเล นี้เป็นเหตุแห่งแผ่นดินไหว"

3.

๓.

Appekacce samaṇa samaṇabrāhmaṇā appamāṇāĀposaññā sukhumapathavi bhāvitā santi yesaṃ,Pattābhiññā paricitavasī te samāpattilābhīKampentīmaṃ tadapi bhavate bhūmicālassa ṭhānaṃ;

()

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "สมณะและพราหมณ์บางพวกผู้ไม่มีประมาณ ผู้เจริญอาโปสัญญาในปฐวีอันละเอียดอ่อน ผู้ได้อภิญญา ผู้ชำนาญในวสี ผู้ได้สมาบัติ ย่อมยังแผ่นดินนี้ให้ไหวได้ นั่นก็เป็นเหตุแห่งแผ่นดินไหว"

4.

๔.

Gabbhokkanto bhacati ca yadā sampajāno satovaGabbhasmā nikkhamati carime attabhāve tadāpi,Sambodhiṃ vā purisanisaho bujjhate kampate’yāEte dhammā samaṇa mahato bhumicālassa hetu;

()

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่ครรภ์ด้วยสติสัมปชัญญะ เมื่อเสด็จออกจากครรภ์ในภพสุดท้ายนั้น หรือเมื่อพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐดุจพญาสารตรัสรู้สัมโพธิญาณ แผ่นดินนี้ย่อมไหว ธรรมเหล่านี้เป็นเหตุแห่งแผ่นดินไหวอันใหญ่หลวง"

5.

๕.

Buddho hutvā bhuvananayano dhammacakkaṃ pajānaṃSaṃvattetī vijahati yadā cā’yusaṅkhāravegaṃ,Kampatye’sāpathavi phusate khandhanibbānadhātuṃĀnande’te mahatipathavikampanatthāya hetu;

()

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "เมื่อพระพุทธเจ้าผู้เป็นดวงตาของโลก ทรงประกาศพระธรรมจักรแก่หมู่สัตว์ เมื่อทรงสละอายุสังขาร เมื่อทรงเข้าถึงอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ แผ่นดินนี้ย่อมไหว อานนท์ ธรรมเหล่านี้เป็นเหตุแห่งแผ่นดินไหวอันใหญ่หลวง"

6.

๖.

Tabyāsenabbigatahadayā’nandamānandatheraṃAssāsetvā uparupari so desanaṃ vaḍḍhayitvā,Ānandā’haṃ karahacivasiṃ yassa nerañjarāyaNajjā tire jitajalamucassā’japālassa mūle;

()

พระองค์ทรงปลอบพระอานนท์เถระผู้มีใจถูกความโศกครอบงำ ทรงแสดงพระธรรมเทศนาให้ยิ่งๆ ขึ้นไปแล้วตรัสว่า "อานนท์ เราเคยอยู่ ณ ที่ใดที่หนึ่ง ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ที่โคนต้นอชปาลนิโครธ ของเราผู้ชนะมาร"

7.

๗.

Tatrā’gantvā phusatu bhagavā khandha nibbānadhātuṃIssāmāyāmalinahadayo pāpimā iccavoca,Laddhokāso punarapi kamamaṃ evamevā’bhiyāciAjjā’sīnaṃ paramarucire pya’tra cāpālacetye;

()

(มารกล่าวว่า) "ขอพระผู้มีพระภาคจงเข้าถึงขันธปรินิพพานธาตุ ณ ที่นั้นเถิด" มารผู้มีบาปมีใจเศร้าหมองด้วยความริษยาและมายา กล่าวอย่างนั้น ได้โอกาสแล้วก็ทูลขอเราอย่างนี้อีก ในวันนี้เมื่อเรานั่งอยู่ ณ จาปาลเจดีย์อันรื่นรมย์ยิ่งนี้

8.

๘.

Apposasukekā tvamiha kalimā hohi māsehi tīhiKhandhānaṃ nibbuti bhagavato hessatī’ccetamatthaṃ,Ārocentena hi kasatimatā samapajaññena bhikkhuOssaṭṭho me jitanamucinā cā’yusaṅkhāradhammo;

()

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "มารผู้มีบาป เธอจงเป็นผู้มีธุระน้อยในที่นี้เถิด เมื่อล่วงไปสามเดือน ความดับแห่งขันธ์ของพระผู้มีพระภาคจักมี" เมื่อเราผู้มีสติและสัมปชัญญะบอกเนื้อความนั้น เราผู้ชนะมารได้ปลงอายุสังขารธรรมแล้ว

9.

๙.

Evaṃ vutte caraṇakamalacanda mānandatheroNatvā bhante bahujanahitatthāya tiṭṭhā’yukappaṃ,Vatatikkhattuṃ paramakaruṇācodito yācidāniNā’yaṃ kālo bhavati sugataṃ yāvanāyi’cca’voca;

()

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ พระอานนท์เถระผู้เป็นดุจพระจันทร์ที่พระบาทดุจดอกบัว ถวายบังคมแล้วทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์จงดำรงอยู่ตลอดกัป เพื่อประโยชน์สุขแก่ชนหมู่มาก" ทูลขอถึงสามครั้งด้วยความกรุณาอย่างยิ่ง พระองค์จึงตรัสว่า "อานนท์ บัดนี้ไม่ใช่กาลเวลาที่จะอ้อนวอนพระสุคต"

10.

๑๐.

Sambodhiṃ tvaṃ yadi bhagavato saddahanto’si kasmāNippīḷesī dasabala manullaṅghanīyā’bhilāpaṃ,Tasmiṃ tasmiṃ sati bhagavatā ka yamāne nimitteTumheve’taṃ viya kalimatā dukkatañcā’paraddhaṃ;

()

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ถ้าเธอเชื่อในสัมโพธิญาณของพระผู้มีพระภาค เหตุใดจึงบีบคั้นพระทศพลด้วยคำพูดที่ไม่อาจล่วงละเมิดได้ เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงกระทำนิมิตในที่นั้นๆ พวกเธอเองนั่นแหละที่มีความผิดพลาดและทำกรรมไม่ดีไว้เหมือนมาร"

11.

๑๑.

Yāceyyāsi yadi dasabalaṃ ce paṭikkhippa vācāSatthā’datte tava tatiyakaṃ vippayogo piyehi,Naṇvā’kkhāto samaṇa paṭigacceva me saṅkhataṃ yaṃJātaṃ bhūtaṃ avipariṇataṃ taṃ kuto’ pe’ttha labbhā;

()

"หากเธออ้อนวอนพระทศพล พระศาสดาจะทรงปฏิเสธคำของเธอเป็นครั้งที่สามว่า 'อานนท์ ความพลัดพรากจากของรักของชอบใจนั้น เราได้บอกไว้ก่อนแล้วมิใช่หรือ สังขารที่เกิดขึ้นแล้ว มีแล้ว จะพึงหาความไม่แปรผันได้ในที่นี้แต่ที่ไหนเล่า'"

12.

๑๒.

Ekaṃsenā’vitathavacasā saccasandhena cāyu-Saṅkhāro’ hīyati bhagavatā vyākatā’nanda bhikkhu,Yāsā vācā yathariva chiyāmuttakhāṇo tathā taṃPaccāgacche napunavacanaṃ jīvitārakkhahetu;

()

"ดูก่อนอานนท์ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพยากรณ์ไว้แล้วด้วยพระดำรัสอันเป็นสัจจะไม่ผิดพลาดว่า 'อายุสังขารย่อมเสื่อมไป' คำใดที่ตรัสแล้ว คำนั้นย่อมไม่กลับคืนมาอีกเพื่อรักษาชีวิต เหมือนหลักที่ถูกถอนทิ้งไปแล้ว"

13.

๑๓.

Evaṃ vatvā sapadi sugato gandhanāgindagāmīYenāraññaṃ vipulamalakāsāravesāliyaṃ so,Kūṭāgāraṃ tadavasariyā’nandatherena saddhiṃIccābhāsī samaṇaparisaṃ sannipātehi sīghaṃ;

()

พระสุคตผู้เสด็จไปดุจพญาช้างทรงกลิ่นหอม ตรัสอย่างนั้นแล้วพลันเสด็จไปยังป่าอันกว้างใหญ่ที่มีสระน้ำใสในเมืองเวสาลี เสด็จลงจากกูฏาคารพร้อมด้วยพระอานนท์เถระ แล้วตรัสว่า "จงเรียกประชุมภิกษุสงฆ์โดยเร็ว"

14.

๑๔.

Evaṃ bhante lapitavacano sokasallena viddhoSohā’yasmā vasigaṇa mupaṭṭhānasāḷāya māsuṃ,Rāsikatvā mahitacaraṇo’pāhano tassa kālaṃĀrocesi gamiya bhagavā pīṭhikāyaṃ nisajja;

()

ท่านพระอานนท์ผู้ถูกลูกศรคือความโศกเสียบแทง ได้กราบทูลรับคำแล้ว ได้รีบไปรวมหมู่ภิกษุผู้สำรวมไว้ในศาลาโรงฉัน แล้วกราบทูลเวลาแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ประทับนั่งบนอาสนะ

15.

๑๕.

Āmantetvā samaṇaparisaṃ bodhipakakkhe bhavā meYete dhammā sayamadhigatā desitā sādhukaṃ vo,Uggaṇhitvā yathariva siyā sāsanañcaddhanīyaṃBhāvetabbā suparihariyā sevitabbā’ti vatvā;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุสงฆ์มาแล้วตรัสว่า "ธรรมทั้งหลายที่เป็นไปในฝ่ายแห่งโพธิปักขิยธรรมเหล่านี้ที่เราได้ตรัสรู้เองและแสดงไว้ดีแล้วแก่พวกเธอ พวกเธอพึงเรียนรู้ พึงเจริญ พึงรักษาไว้ให้ดี และพึงเสพเพื่อให้พระศาสนายั่งยืนนาน"

16.

๑๖.

Nibbāyissatya’vaca bhagavā accayenā’cirenaTemāsānaṃ bhuvanabhavanu’jjotapajjotarūpo;

Tumhe sampādayatha samaṇā appamādena sabbeSaṅkhārā yaṃ samudayamayā lakkhaṇabbhāhatā’ti;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระรูปงามดุจดวงประทีปส่องโลก ตรัสว่า "เราจักปรินิพพานในไม่ช้าเมื่อล่วงสามเดือนไปแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอทั้งหลายจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อมเถิด เพราะสังขารทั้งปวงมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ย่อมถูกลักษณะแห่งความไม่เที่ยงกระทบแล้ว"

17.

๑๗.

Pubbaṇhe so karakisalayā’dhāna’viṭṭhānapattoPatto satthā pacuracaraṇo cīvaracchannaganto,GattobhāsāruṇitaparikhāvīthipākāracakkaṃCakkaṅkeha’ṅkitapadatalassālivesālināmaṃ;

() (Yamakabandhanaṃ)

ในเวลาเช้า พระศาสดาผู้มีพระหัตถ์ดุจยอดอ่อน ทรงครองจีวรปกคลุมพระวรกาย เสด็จเข้าไปยังเมืองเวสาลีอันมีกำแพงและถนนหนทางที่สว่างไสวด้วยรัศมีพระวรกาย และมีรอยพระบาทประทับด้วยรูปจักร

18.

๑๘.

Āhiṇḍitvā tahi manugharaṃ piṇḍa manvesamānoPacchābhattaṃ bhuvananayano locanindīvarehi,Taṃ vesāliṃ dviradagatimā’nanda nāgāpalokaṃOloketvā ida mavaca me pacchimaṃ dassana’nti;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นดวงตาของโลก ทรงเที่ยวบิณฑบาตตามลำดับบ้านในเมืองนั้นแล้ว ในเวลาหลังภัตตาหาร ทรงทอดพระเนตรเมืองเวสาลีนั้นด้วยพระเนตรอันงามดุจดอกบัวหลวง ด้วยพระอาการดุจพญาช้าง แล้วตรัสกับพระอานนท์ว่า "นี่เป็นการเห็นเมืองเวสาลีครั้งสุดท้ายของเรา"

19.

๑๙.

Tambhāṭhānā nayanasubhagaṃ sevito sāvakehiBhaṇḍaggāmāṭavi mavasaṭo diṭṭhivādībhasīho,Nicchāretvā sarasamadhuraṃ dhammagambhīraghosaṃTaṇhākhīṇā mamapunabhavo bhikkhave natthya’bhāsi;

()

จากที่นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นดุจพญาราชสีห์ข่มเหล่าเจ้าลัทธิ ทรงเป็นที่พึ่งของเหล่าสาวก เสด็จไปยังป่าใกล้บ้านภัณฑคาม ทรงเปล่งพระสุรเสียงอันไพเราะลึกซึ้งในธรรม ตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภพใหม่ของเราผู้มีตัณหาสิ้นแล้วไม่มีอีก"

20.

๒๐.

Tisso sikkhā pariharatha vo sādhukaṃ bhikkhave’tiEvaṃ vatvā matibhagavatibhattubhūto sayambhu,Tamhāgāmā punarupagamī hatthigāma’mbagāmaṃJambuggāmaṃ vamitagamano hatthivikkantigantā;

()

พระสัมพุทธเจ้าผู้ทรงปัญญาและเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลาย ตรัสอย่างนั้นแล้วว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงรักษาไตรสิกขาให้ดี" แล้วเสด็จออกจากบ้านนั้น เสด็จไปยังบ้านหัตถิคาม บ้านอัมพคาม และบ้านชมพูคาม ด้วยพระอาการดุจพญาช้างก้าวเดิน

21.

๒๑.

Patvā bhogāyatana manaso bhoganāmaṃ subhikkhaṃNibbhogo so nagaramaparaṃ bhāratibhatturūpo,Cittābhogaṃ kurutha samaṇā sādhukaṃtaṃ suṇāthaDesissāmī’tya’vadi caturo vo uḷārāpadese;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นที่พึ่งแห่งปัญญา เสด็จถึงเมืองโภคะอันอุดมสมบูรณ์ แล้วตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงตั้งใจฟังให้ดี เราจักแสดงมหาปเทส ๔ ประการแก่พวกเธอ"

22.

๒๒.

Eso dhammo bhavati vinayo sāsanaṃ satthu cedaṃAbbhaññātaṃ vata bhagavato sammukhā me sutanti,Sakkhīkatvā yadi vadati maṃ bhikkhave koci bhikkhuNādatabbaṃ tadadhivacanaṃ nappaṭikkositabbaṃ;

()

"ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุใดกล่าวว่า 'ธรรมนี้ วินัยนี้ เป็นคำสอนของพระศาสดา เราได้ฟังมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้า' พวกเธอไม่พึงรับรองคำพูดนั้น และไม่พึงคัดค้าน"

23.

๒๓.

Pakkhittānaṃ mama tipiṭake tappadabyañjanānaṃYaṃyaṃṭhānaṃ avatarati saṃdissate niddhamettha,Gantabbaṃ vo sugahitamidaṃ bhāsitaṃ bhikkhunoti

"แต่พึงนำบทและพยัญชนะเหล่านั้นไปเทียบเคียงในพระไตรปิฎกของเรา ถ้าคำนั้นเข้ากันได้และปรากฏอยู่ในที่นั้น พึงถือว่าคำที่ภิกษุนั้นกล่าวมาเป็นคำที่รับไว้ดีแล้ว"

Chaḍḍetabbaṃ kavacanamitaraṃ duggahītanti no ce;

()

"หากไม่เข้ากัน พึงทิ้งคำนั้นเสียว่า เป็นคำที่รับมาผิด"

24.

๒๔.

Āvāse yo viharati mahābhikkhusaṅgo amutraTherā bhikkhū tipiṭakadharā theravaṃsaddhajā ye,Yvābhiññāto paṭibalataro bhikkhu vā sammukhā meTesaṃ tesaṃ idamavagataṃ suggahītatti vutte;

()

"หรือถ้าภิกษุใดกล่าวว่า 'ในอาวาสโน้น มีภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ หรือมีพระเถระผู้ทรงพระไตรปิฎก ผู้เป็นดุจธงชัยแห่งวงศ์พระเถระ หรือมีภิกษุผู้เป็นที่รู้จักและมีความสามารถ ได้ฟังมาเฉพาะหน้าเรา' เมื่อเขากล่าวว่าเนื้อความนี้รับมาดีแล้ว"

25.

๒๕.

Otāretvā tadapi vinaye satthu suttābhidhammeSaṃsandantaṃ yadipana paṭiggaṇhitabbaṃkata na noce,Cattāro me itivibhajite nippadesāpadeseDhāreyyātha’bruvi muni ranādhānagāhī sadā vo;

()

พึงนำคำนั้นไปเทียบเคียงในพระวินัย และเทียบเคียงในพระสูตรและพระอภิธรรมของพระศาสดา หากเข้ากันได้ก็พึงรับไว้ หากไม่เข้ากันก็ไม่พึงรับ พระมุนีผู้ไม่ทรงยึดมั่นถือมั่นตรัสว่า 'พวกเธอจงทรงจำมหาปเทส ๔ ประการที่จำแนกไว้โดยไม่เหลือนี้ไว้เถิด'

26.

๒๖.

Patvā pāvāpuravara matho’ropitakkhandhabhāroAmbāraññe viharati mamaṃ dhammarājāti sutvā,Tibbacchando javanamatino dassanassādanamhiCundo gantvā caraṇakamalaṃ vandi kammāraputto;

()

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงปลงภาระคือขันธ์ลงแล้ว เสด็จถึงเมืองปาวาอันประเสริฐ ประทับอยู่ในป่ามะม่วง นายจุนทะบุตรนายช่างทองได้ยินว่า 'พระธรรมราชาประทับอยู่ที่นั่น' จึงมีฉันทะแรงกล้า มีปัญญาไวในการที่จะได้เห็น ได้ไปถวายบังคมพระบาทดุจดอกบัวของพระองค์

27.

๒๗.

Sammādhammassavaṇapasuto ekamantaṃ nisinnoSotāpanno paṭhamadivase dassanenevasatthu,Buddhaṃ paññābhagavatipatiṃ svatanāyā’bhiyācaṃCando pubbācalamiva gharaṃ pāvisi cundanāmo;

()

นายจุนทะผู้ขวนขวายในการฟังธรรมโดยชอบ นั่งอยู่ ณ ที่สมควร ได้บรรลุเป็นพระโสดาบันในวันแรกที่ได้เห็นพระศาสดานั่นเอง ได้ทูลอาราธนาพระพุทธเจ้าผู้เป็นเจ้าแห่งปัญญาและสิริเพื่อเสวยในวันพรุ่งนี้ แล้วนายจุนทะนั้นก็ได้กลับไปยังเรือน ดุจพระจันทร์เคลื่อนไปสู่ภูเขาทางทิศตะวันออก

28.

๒๘.

Sampādetvāgahapati bahuṃ tāyaratyā’vasāneKhajjaṃ bhojjaṃ sumadhutaraṃ sūkaraṃ maddavampi,Pakkhittojaṃ pacuravibhavo ñāpayī dhammaraññoKālo bhante’tarahi bhagavā niṭṭhitaṃ bhojananti;

()

เมื่อสิ้นสุดราตรีนั้น คฤหบดีผู้มีสมบัติมากได้จัดเตรียมของขบเคี้ยวและของบริโภคอันรสหวานยิ่ง และสุกรมัททวะอันเพียบพร้อมด้วยโอชะไว้เป็นอันมาก แล้วกราบทูลพระธรรมราชาว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า บัดนี้ได้เวลาแล้ว ภัตตาหารเสร็จสรรพแล้วพระเจ้าข้า'

29.

๒๙.

Sālakkhandhāyatabhujayugo muggavaṇṇaṃ gahetvāPattaṃ pattatthavikapihitaṃ pakkanigrodhavaṇṇaṃ,Acchādetvā parivutavasi cīvaraṃ paṃsukūlaṃPāsādabbhantara mabhiruhī tassa sovaṇṇavaṇṇo;

()

พระผู้มีพระภาคผู้มีพระพาหาทั้งสองยาวดุจลำต้นไม้สาละ ทรงถือบาตรสีเขียวดุจถั่วเขียวซึ่งปิดด้วยถุงบาตร มีสีดุจผลนิโครธสุก ทรงครองจีวรบังสุกุล พระองค์ผู้มีวรรณะดุจทองคำเสด็จขึ้นสู่ภายในปราสาทของนายจุนทะนั้น

30.

๓๐.

Bālādiccori’va dasabalo tāva pubbācalaggePaññattasmiṃ ratanakhavite bhaddapīṭhe nisajja,Āmantetvā jitadhanapatiṃ cundamādiccabandhuSatthāraṃ tvaṃ parivisiminā maddavenātya’bhāsi;

()

พระทศพลผู้เป็นอาทิตยพันธุ ประทับนั่งบนอาสนะอันประเสริฐที่ประดับด้วยรัตนะ ดุจพระอาทิตย์แรกอุทัยบนยอดเขาตะวันออก ทรงเรียกนายจุนทะผู้เป็นเจ้าแห่งทรัพย์ที่หามาได้แล้วตรัสว่า 'เธอจงอังคาสเราผู้เป็นศาสดาด้วยสุกรมัททวะนี้เถิด'

31.

๓๑.

Santappetvā sugatapamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ sahatthāMaṃsaṃ sobbhe nikhaṇiya tato satthubhuttāvasesaṃ,Bhatyā dhammassavaṇanirataṃ bodhayitvāpayāsiPūro paṅkeruhamiva jino cundakammāraputtaṃ;

()

นายจุนทะนั้นได้อังคาสภิกษุสงฆ์มีพระสุคตเป็นประมุขให้อิ่มหนำด้วยมือของตน แล้วฝังเนื้อที่เหลือจากที่พระศาสดาเสวยแล้วลงในหลุม จากนั้นพระชินเจ้าทรงยังนายจุนทะบุตรนายช่างทองผู้ยินดีในการฟังธรรมด้วยความภักดีให้สว่างไสว ดุจดอกบัวที่บานเต็มที่ แล้วเสด็จจากไป

32.

๓๒.

Bāḷhābādho balavakaṭukā vedanā tassa bhattaṃBhuttāvissā’bhavi bhagavato rattapakkhandikā’si,Vikkhambhetvā tamapi satimā sampajāno’vidūreMaggotiṇṇo muni rupagamīrukkhamūlaṃ kilanto;

()

เมื่อพระผู้มีพระภาคเสวยภัตตาหารนั้นแล้ว ก็เกิดอาพาธอย่างแรงกล้า มีเวทนาอันกล้าและเผ็ดร้อน คือโรคลงพระโลหิต (รัตตปักขันทิกา) แต่พระมุนีผู้มีสติสัมปชัญญะทรงข่มเวทนานั้นไว้ได้ เสด็จลงจากทางไปสู่โคนต้นไม้ในที่ใกล้เคียงด้วยความเหน็ดเหนื่อย

33.

๓๓.

Paññāpetvā catuguṇamupaṭṭhākathero adāsiYaṃ saṅghāṭiṃ narahari tahiṃ vissamatto nisajja,Gantvā’nandā’hara sarabhasaṃ tvaṃ pipāsāturassaPānīyyaṃ me nikhiladarathā nibbutassetya’bhāsī;

()

พระเถระผู้เป็นอุปัฏฐากได้ปูลาดผ้าสังฆาฏิพับเป็น ๔ ชั้นถวาย พระนรสิงห์ประทับนั่งพักผ่อน ณ ที่นั้น แล้วตรัสว่า 'อานนท์ เธอจงรีบไปนำน้ำมาให้เราผู้ระหายน้ำ ผู้ดับความกระวนกระวายทั้งปวงแล้วเถิด'

34.

๓๔.

Yasmā bhatte sakaṭasatasañcārasambhinnamaggāGorūpānaṃ vigaḷitaṭī siṅgasaṅghaṭṭaṇena,Cakkacchinnā kalalakalusībhutasantattavāriNālaṃ pātuṃ salilamadhunā kunnadi sandate’dha;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะว่าบัดนี้แม่น้ำน้อยไหลไป ขุ่นมัวด้วยโคลนตม มีน้ำร้อนจัด ไม่ควรจะดื่ม เพราะทางถูกเกวียนนับร้อยสัญจรผ่านจนแตก และตลิ่งก็พังทลายเพราะการกระทบด้วยเขาของฝูงวัว น้ำจึงถูกล้อเกวียนตัดจนขุ่นมัวด้วยตม

35.

๓๕.

Accāsanne kakudhaviṭapīmūlasaṃsaṭṭhakulāVātakkhittā’malajalakaṇā sātasitodapuṇṇā,Sakkā bhante savati kakudhāsindhu gattāni sīkiṃKātuṃ pātuṃ dharaṇiramaṇi baddhahārābhirāmā;

()

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม่น้ำกกุธานทีไหลอยู่ไม่ไกล มีน้ำใสเย็นบริบูรณ์ มีละอองน้ำอันสะอาดที่ลมพัดมา มีตลิ่งอันรื่นรมย์ดุจสตรีประดับสร้อยคอ สามารถจะดื่มและสรงสนานพระวรกายได้พระเจ้าข้า

36.

๓๖.

Evaṃ vutte puna bhagavatā codito pattahatthoPatvā’nando kalalavisamaṃ kunnadītitthamāsuṃ,Netvā sitodaka malulitaṃ nimmalaṃ sandamānaṃÑato bhante pivatu bhagavā’tyā’ha buddhānubhāvo;

()

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนั้นอีก พระอานนท์ถือบาตรได้รีบไปยังท่าแห่งแม่น้ำน้อยที่ขุ่นมัวด้วยตมนั้น ก็เห็นน้ำใสเย็นไหลไปโดยไม่ขุ่นมัว จึงนำมาถวายแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงเสวยเถิด เป็นที่น่าอัศจรรย์ด้วยพุทธานุภาพพระเจ้าข้า'

37.

๓๗.

Tasmiṃkāle samitatasiṇaṃ rukkhamūle nisinnaṃNaṃ disvāna’ṅkusanisitadhī pukkuso kamallaputto,Pabyākāsika paṭutarasamāpattiyākittanenaĀḷārassā’dhikavupasame attano’bhippasādaṃ;

()

ในกาลนั้น ปุกกุสะมัลลบุตรผู้มีปัญญาเฉียบคมดุจขอช้าง ได้เห็นพระองค์ผู้ทรงระงับความระหายแล้วประทับนั่ง ณ โคนต้นไม้ จึงได้ประกาศความเลื่อมใสของตนในความสงบระงับอย่างยิ่งของอาฬารดาบส ด้วยการพรรณนาถึงสมาบัติอันเชี่ยวชาญยิ่ง

38.

๓๘.

Gajjantisvā’sanisu parito niccharantīsu jātuVijjummālāsu ca galagalāyantiyā vuṭṭhiyāhaṃ,Saññibhuto nanu khaphasamāpattiyā santavittoNā’ssosiṃ bho sutikaṭuravaṃ nāddasaṃ rūpavāha;

()

เมื่อสายฟ้าทั้งหลายคำรามกึกก้องไปทั่ว และสายฟ้าแลบแปลบปลาบพร้อมด้วยฝนที่ตกหนักเสียงดังครืนครืน ข้าพเจ้าผู้มีจิตสงบระงับด้วยสมาบัติอันว่างเปล่าดุจอากาศ จึงไม่ได้ยินเสียงอันบาดหู และไม่ได้เห็นรูปที่ผ่านไปเลย

39.

๓๙.

Vuttaṃ sutvā’matarasahīraṃ uddharitvāna dhīmāSaddhābījaṃ panihita kamathā’ḷārakālāmakhette,Yebhuyyenā’samacupasame siṅgīvaṇṇe pasannoDatvā buddhaṃ saraṇa magamā sāṭakaṃ siṅgīvaṇṇaṃ;

()

ปุกกุสะผู้มีปัญญาได้ฟังพระดำรัสอันเป็นรสแห่งอมตธรรมแล้ว ได้ถอนเมล็ดพืชคือศรัทธาที่เคยปลูกไว้ในเขตของอาฬารกาลามะออก แล้วเลื่อมใสยิ่งในความสงบระงับอันไม่มีผู้เสมอและในพระฉวีวรรณดุจทองคำ จึงได้ถวายผ้าคู่สีทองแล้วถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ

40.

๔๐.

Tattaṅgārodaramiva tamaṅgīrasaṅgopanītaṃVatthaṃ vītaccika mabhinavaṃ siṅgivaṇṇaṃ rarāja,Pacchā paccuttariya kakudhāsindhu majjhogahetvāAmbāraññaṃ tahi mavatarī sakyasiho sasaṅgho;

()

ผ้าสีทองผืนใหม่ที่ไม่มีเปลวไฟนั้น เมื่อนำเข้าไปใกล้พระวรกายของพระอังคีรส ก็รุ่งเรืองดุจภายในของถ่านเพลิงที่ร้อนระอุ ภายหลังจากนั้น พระศากยสิงห์พร้อมด้วยหมู่สงฆ์ได้เสด็จข้ามแม่น้ำกกุธานทีแล้วเสด็จเข้าสู่ป่ามะม่วงนั้น

41.

๔๑.

Saṅghāṭiṃ patthariya sahasā cundatherena mañcePaññattasmiṃ sapadi samadhiṭṭhāya vuṭṭhānasaññaṃ,Accadhāyā’dhikakilamatho so sato sampajaññoPāde pādaṃ bhavabhayabhido sīhaseyyaṃ akāsi;

()

เมื่อพระจุนทเถระปูลาดผ้าสังฆาฏิลงบนเตียงที่จัดเตรียมไว้โดยเร็ว พระองค์ผู้ทรงมีสติสัมปชัญญะ ทรงอธิษฐานอุฏฐานสัญญา ทรงระงับความเหน็ดเหนื่อยอย่างยิ่งแล้ว ทรงสำเร็จสีหไสยาโดยวางพระบาทซ้อนพระบาท พระองค์ผู้ทรงทำลายภัยในภพ

42.

๔๒.

Āmantetvā niravadhidayo thera mānandanāmaṃDve me laddhā samasamaphalā piṇḍapātā visiṭṭhā,Sandeho yo karabhavi siyā cundakammāraputta-Sse’vaṃ vatvā pariharatu tañcāha me accayena;

()

พระองค์ผู้มีความเอ็นดูหาที่สุดมิได้ ตรัสเรียกพระอานนท์เถระว่า 'บิณฑบาต ๒ คราวนี้ที่เราได้รับ มีผลเสมอกันและประเสริฐยิ่ง หากความสงสัยจะมีแก่จุนทกัมมารบุตร เธอจงกล่าวแก้ความสงสัยนั้นแก่เขาโดยอ้างคำของเราภายหลังการล่วงลับไปของเราเถิด'

43.

๔๓.

Tamhā khīṇāsavaparivuto bhuripañño hirañña-Vatyā najjā vijanapavanaṃ pārime tirabhāge,Phullaṃ sālabbana mavasarī kosiṇārāna maggaṃMallānaṃ so suravanasiriṃ rājadhānyā’vidūre;

()

พระองค์ผู้มีปัญญาดุจแผ่นดิน แวดล้อมด้วยเหล่าพระขีณาสพ ได้เสด็จจากที่นั้นข้ามแม่น้ำหิรัญวดีไปยังป่าอันสงัด ณ ฝั่งฟากโน้น เสด็จเข้าสู่ป่าไม้สาละอันบานสะพรั่งของเหล่ามัลละ อันเป็นทางไปสู่เมืองกุสินารา มีความงามดุจสวนสวรรค์ อยู่ไม่ไกลจากเมืองหลวง

44.

๔๔.

Ānandenā’ nadhivaravaco coditeno’ pacārePaññantasmiṃ tathaṇayamakassālarukkhantarāḷeMañce paññāsatiparimukho uttarādhānasīseKatvā pādoparipada manuṭṭhānaseyyaṃakāso ()

เมื่อพระอานนท์ผู้ได้รับพุทธบัญชาได้จัดเตรียมเตียงในระหว่างต้นสาละคู่ในที่ใกล้เคียงนั้น พระองค์ผู้ทรงมีปัญญาและสติเป็นเบื้องหน้า ทรงหันพระเศียรไปทางทิศเหนือ ทรงวางพระบาทซ้อนพระบาท ทรงสำเร็จอนุฏฐานไสยา

45.

๔๕.

Sitacchāyā vigaḷitarajodhūsarā sabbaphāli-Phullā bhantī jaṭitaviṭapakkhandhamūlā’ ññamaññaṃ,Saṅkiṇṇālī sapadi yamakassālasālā visālāDissante’vaṃ vakulatilakā’sokacampeyyasākhī;

()

ต้นสาละคู่ขนาดใหญ่มีร่มเงาเย็นสบาย ปราศจากละอองฝุ่น บานสะพรั่งไปทั่วทุกส่วน มีกิ่งก้านและลำต้นพันเกี่ยวกัน ดูราวกับว่ากิ่งก้านของต้นพิกุล ต้นติลักกะ ต้นอโศก และต้นจำปามาประชุมรวมกันอยู่ในที่นั้น

46.

๔๖.

Naccaṃ gītaṃ vividhaturiyaṃ vattate’dāni dibbaṃDibbaṃ cuṇṇaṃ malayajamayaṃ dibbamandāravāni,Passā’nandabbikacayamakassālapupphānya’kāleSamūjāye’vahi bhagavato antalikkhā patanti;

()

บัดนี้ การร่ายรำ การขับร้อง และดนตรีทิพย์นานาชนิดกำลังดำเนินไป ผงจันทน์ทิพย์และดอกมณฑารพทิพย์ร่วงหล่นลงมา อานนท์ เธอจงดูดอกสาละคู่ที่บานสะพรั่งนอกฤดูกาลเหล่านี้ที่กำลังตกลงมาจากอากาศเพื่อบูชาพระผู้มีพระภาคเถิด

47.

๔๗.

Ete brahmāmaranaraphaṇī cāmaracchattahatthāMālāmālāguḷaparimalaṇḍupadīpaddhajehi,Channaṃ tāḷāvacarabhajitaṃ maṅgalāgārabhutaṃJātikkhettaṃ nanu bhagavato kevalaṃ pūjanāya;

()

เหล่าพรหม เทพ มนุษย์ และนาคเหล่านี้ ถือพัดจามรและฉัตรในมือ พร้อมด้วยพวงมาลัย พวงดอกไม้ เครื่องหอม ประทีป และธง อีกทั้งกึกก้องไปด้วยเสียงดนตรี ในสถานที่ประสูติอันเป็นประดุจเรือนมงคลนี้ มิใช่เพื่ออื่นใด แต่เพื่อบูชาพระผู้มีพระภาคโดยเฉพาะ

48.

๔๘.

Ānande’vaṃ satipi bhagavā tāvatā sakkatovāSammā tesaṃ nacagarukato namānito pūjitovā,Yo kho dhammaṃ carati samaṇo’ pāsako vā’nudhammaṃBhatyā so maṃ paramavidhānā kamānaye pūjayeti;

()

อานนท์ แม้จะเป็นเช่นนั้น แต่พระผู้มีพระภาคก็หาได้ชื่อว่าได้รับการสักการะ เคารพ นับถือ หรือบูชาอย่างถูกต้องด้วยเหตุเพียงเท่านี้ไม่ แต่สมณะหรืออุบาสกผู้ใดประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรม ผู้นั้นแลชื่อว่าบูชาเราด้วยการบูชาอันสูงสุดตามระเบียบวิธี

49.

๔๙.

Amhe tasmātiha paṭipadaṃ suṭṭhu dhammānudhammaṃSampādemā’tya’vaca muni vo sikkhitabbañhi evaṃ,Dhammāssāmiṃ sapadi purato vījamāno samānoHatthicchāpo yathariva ṭhīto theranāgo’pavāno;

()

เพราะฉะนั้น พระมุนีจึงตรัสว่า 'พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า เราทั้งหลายจักบำเพ็ญปฏิบัติธรรมให้สมควรแก่ธรรมให้บริบูรณ์' ในขณะนั้น พระอุปวาณเถระผู้เป็นดุจพญาช้าง ยืนพัดถวายพระธรรมสามีอยู่เบื้องหน้า ดุจลูกช้างยืนอยู่ (ต่อหน้าพญาช้าง)

50.

๕๐.

Mallānaṃ kho nagaravarato yāvatā sāladāyaṃRāsibhūtā’surasuravarabrahmarājūhi yasmā,Daṭṭhuṃ buddhaṃ dasabaladharaṃ khittavālaggakoṭi-Mattaṭṭhāne dasadasahi vā natthya’phuṭṭhappadeso;

()

ตั้งแต่เมืองอันประเสริฐของเหล่ามัลละจนถึงป่าสาละ เหล่าอสูร เทพยดา และท้าวพรหมราชทั้งหลายได้มาประชุมกันอย่างหนาแน่นเพื่อเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้ทรงทศพล จนไม่มีพื้นที่แม้เพียงปลายขนทรายที่ซัดไปจะตกลงได้ โดยที่ไม่มีเทพเจ้าสถิตอยู่

51.

๕๑.

Kandantīnaṃ pakiriya sake kesapāse ca bāhāPaggaṇahitvā sirasi pathavisaññinīdevatānaṃ,Jhāyantīnaṃ bhuviparipatantīna mujjhāyinīnaṃDento’kāsaṃ apanayi parañceḷhakeno’pavānaṃ;

()

เหล่าภุมมเทวดาผู้มีปกติสำคัญว่าแผ่นดินเป็นที่พึ่ง ต่างพากันสยายผม ประคองแขนทั้งสองขึ้นเหนือศีรษะ ร้องไห้คร่ำครวญ บ้างก็ซบเซา บ้างก็ล้มกลิ้งลงบนพื้นดิน พร่ำเพ้อรำพัน พระผู้มีพระภาคจึงทรงให้พระอุปวาณเถระถอยออกไปเพื่อเปิดโอกาสให้เหล่าเทวดาเหล่านั้น (ได้เห็นพระองค์)

52.

๕๒.

Saṅkhārānaṃ khayavaya manāgāmino vītarāgāDevabrahmā sumariya yathevi’ndakhīlācalaṭṭhā,Nāmhe bhante’tarahī viya vo accayenātya’vocuṃPassissāmā’yati miga manobhāvanīyepi bhikkhū;

()

ส่วนเหล่าเทวดาและพรหมผู้เป็นพระอนาคามีและผู้ปราศจากราคะ พิจารณาเห็นความสิ้นไปและความเสื่อมไปแห่งสังขาร ดำรงมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อนและภูเขา ได้กล่าวว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพระองค์ล่วงลับไปแล้ว พวกข้าพระองค์จักไม่ได้เห็นพระองค์เหมือนเช่นในบัดนี้ แต่ในอนาคต พวกข้าพระองค์จักได้เห็นภิกษุทั้งหลายผู้เจริญใจ'

53.

๕๓.

Jātaṭṭhānappabhutika midhānandaṭhānaṃ catukkaṃPuññakkhettaṃ bhuvi bhagavato sabbhisaṃvejaniyaṃ,Addhā saddhāvisadahadayā sādhavo cārikāyaṃĀhiṇḍantā pavurakusalaṃ tatrapatvā viṇanti;

()

อานนท์ สถานที่ ๔ แห่ง มีสถานที่ประสูติเป็นต้นนี้ เป็นบุญเขตของพระผู้มีพระภาคในโลก เป็นที่ควรเห็นและควรให้เกิดความสังเวชแก่กุลบุตรผู้มีศรัทธา สาธุชนทั้งหลายผู้มีจิตเลื่อมใสด้วยศรัทธา เมื่อจาริกไปยังสถานที่เหล่านั้น ย่อมประสบกับบุญกุศลอันไพบูลย์

9 54.

๙ ๕๔.

Puṭṭhassevaṃ kathamapi mayaṃ mātugāmesu bhanteVattissāmā’tyamitamatimā’ nandatherassa’bhāsi,Tannijjhānaṃ tadabhilapanaṃ mākarothāti tumheEvaṃsante satiparimukhā hotha chadvārarakkhā;

()

เมื่อพระอานนท์เถระทูลถามว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์จะพึงปฏิบัติต่อมาตุคามอย่างไร' พระผู้มีพระภาคผู้มีพระปัญญาหาประมาณมิได้จึงตรัสว่า 'พวกเธออย่ามองดู อย่าพูดจาด้วย หากจำเป็นต้องพูด ก็จงเป็นผู้มีสติเฉพาะหน้าและคุ้มครองทวารทั้ง ๖'

55.

๕๕.

Puṭṭhassevaṃ maya mutusamuṭṭhānarūpāvasiṭṭheVatteyyāmhe tavanirupame rūpakāye kathannu,Mākho tumhe bhavatha munino dehapūjāvidhāneSakhyāpārā upari ghaṭathā’hā’savānaṃ khayeti;

()

เมื่อถูกทูลถามว่า 'พวกข้าพระองค์จะพึงปฏิบัติต่อพระสรีระอันหาที่เปรียบมิได้ของพระองค์ ซึ่งเป็นรูปที่เกิดจากอุตุที่ยังเหลืออยู่อย่างไร' พระมุนีจึงตรัสว่า 'พวกเธออย่าขวนขวายในการบูชาสรีระของตถาคตเลย จงพยายามเพื่อประโยชน์ของตน จงประกอบความเพียรเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะเถิด'

56.

๕๖.

Saṃvijjante bhagavati idhānanda bhīyyopasannāRūpībrahmāmarapabhutayo khattiyabrāhmaṇā ye,Sakkaccaṃ te yathariva janā cakkavattissarīreSabyāpārā naraharisariropahāre siyunti;

()

อานนท์ เหล่ารูปพรหม เทวดา กษัตริย์ และพราหมณ์ทั้งหลายผู้เลื่อมใสยิ่งในพระผู้มีพระภาคมีอยู่ พวกเขาจักขวนขวายในการบูชาพระสรีระของพระนราสภด้วยความเคารพ เหมือนอย่างที่มหาชนกระทำต่อพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิ

57.

๕๗.

Cattāro me bahujanahitā buddhapaccekabuddhāYasmā maggapphalasukhamudā sāvakā cakkavattī,Rājā pūjāvidhisumahiyā honti thūpārahe’vaTasmā thūpo mamapi bhavatā’nandasiṅghāṭakamhi;

()

บุคคล ๔ จำพวกนี้ คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระสาวกผู้ยินดีในความสุขแห่งมรรคและผล และพระเจ้าจักรพรรดิ เป็นผู้ควรแก่สถูปและการบูชาอย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น อานนท์ สถูปของตถาคตก็พึงสร้างไว้ ณ ทางสี่แพร่ง

58.

๕๘.

Evaṃ vutte sariya tamurotomaribhūtasokoTherānando pavisiya nirālambadhammo vihāraṃ,Ālambitvā vilapiya bahuṃ aggalatthambhasīseSatthā sekhe kaḷitakaruṇāpāṅgabhaṅgo parodi;

()

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนั้น พระอานนท์เถระผู้มีโศกท่วมท้นหฤทัยดุจถูกแทงด้วยหอก ได้เข้าไปสู่พระวิหารอย่างผู้ไร้ที่พึ่ง ยืนเหนี่ยวไม้สลักประตูกันแสงรำพันอย่างหนักต่อพระศาสดาผู้ทรงพระกรุณาต่อพระเสขะ

59.

๕๙.

Āmantetvā tamanadhivaro puñchamakānassudhāraṃTheraṃ mākhovilapi ala mānanda māsoci hevaṃ,Saṅkhārānaṃ kathamiha labhe niccataṃ nibbikāraṃAkkhātaṃ me nanu piyajanabbippayogo siyāti;

()

พระผู้มีพระภาคผู้ยอดเยี่ยมทรงเรียกพระเถระผู้กำลังเช็ดกระแสน้ำตามาแล้วตรัสว่า 'อย่าเลย อานนท์ เธออย่าร้องไห้ อย่าเศร้าโศกไปเลย จะหาความเที่ยงแท้ไม่แปรปรวนในสังขารทั้งหลายได้อย่างไร เราได้บอกไว้ก่อนแล้วมิใช่หรือว่า ความพลัดพรากจากสัตว์และสังขารที่เป็นที่รักที่พอใจทั้งสิ้นย่อมมี'

60.

๖๐.

Mettāpubbena hi cirataraṃ kāyakammena vācā-Kammenā’yaṃ guṇamaṇimanokammunā bhikkhave maṃ;

Sakkaccaṃ sannicitakusalopaccupaṭṭhāsi tasmāĀtāpī so tvamasi nipapako hesi khīṇāsavoti;

()

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานนท์นี้ได้อุปัฏฐากเราด้วยกายกรรม วจีกรรม และมโนกรรมอันประกอบด้วยเมตตามาเป็นเวลานาน ด้วยความเคารพและสั่งสมกุศลไว้มาก เพราะฉะนั้น อานนท์ เธอจงเป็นผู้มีความเพียรเถิด ไม่นานนักเธอจักเป็นผู้สิ้นอาสวะ

61.

๖๑.

Chāyāmaññe cira manucaraṃ seyyathā’nandabhikkhū-Paṭṭhāko me bhavati sutavā nāgatātitakānaṃ,Sambuddhānaṃ bhagavata mupaṭṭhāyakā ce’tadaggāIccā’he’tapparamasamaṇāyeva hessantya’hesuṃ;

()

อานนท์ภิกษุเป็นอุปัฏฐากของเรามานานดุจเงาตามตัว เป็นพหูสูต เหล่าอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตและในอนาคต ก็มีเพียงเท่านี้ (คือเป็นยอดเหมือนอานนท์) สมณะผู้ยอดเยี่ยมเห็นปานนี้ได้มีแล้วและจักมีต่อไป

62.

๖๒.

Saṃvaṇṇesi niravadhiguṇo ukkhipanto’va meruṃSaṅkhobhento viya jalanidhiṃ pattharanto’va bhumiṃ,Vitthārento viya ravipathaṃ saṅghamajjhe ṭhitassaĀnandassu’ttaritaraguṇaṃ abbhutaccherabhūtaṃ;

()

พระผู้มีพระภาคผู้มีพระคุณหาที่สุดมิได้ ทรงพรรณนาคุณอันประเสริฐยิ่งและน่าอัศจรรย์ของพระอานนท์ผู้ยืนอยู่ท่ามกลางสงฆ์ ประหนึ่งทรงยกเขาพระสุเมรุขึ้น ประหนึ่งทรงกวนมหาสมุทร ประหนึ่งทรงแผ่แผ่นดิน และประหนึ่งทรงขยายทางโคจรของดวงอาทิตย์

63.

๖๓.

Hitvā sākhānagara manalaṃjaṅgalaṃ issarānaṃVāsaṭṭhānaṃ taditarapuraṃ sabbasampattisāraṃ,Patvā rājaggahapabhutikaṃ nātha nibbāyatūtiEvaṃ vutte muni ravaca māhevamānandavoca;

()

พระอานนท์กราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นที่พึ่ง ขอพระองค์โปรดละเมืองเล็กเมืองน้อยและป่าดอนอันไม่สมควรนี้ แล้วเสด็จไปปรินิพพานในเมืองอื่นอันเป็นที่รวมแห่งสมบัติทั้งปวง มีเมืองราชคฤห์เป็นต้นเถิด' เมื่อพระอานนท์กราบทูลอย่างนี้ พระมุนีจึงตรัสว่า 'อานนท์ เธออย่ากล่าวอย่างนั้นเลย'

64.

๖๔.

Pubbe dibbopamasukha vidhā’nanda’haṃ cakkavatti-Rājā hutvā cira manubhaviṃ dhammiko dhammarājā,Mallānaṃ kho tadahani kusāvatya’yaṃ rājadhāniĀsi lakkhivasati ralakārājadhānī’va phītā;

()

อานนท์ ในกาลก่อน เราเคยเป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม ทรงเสวยสุขดุจทิพย์มาเป็นเวลานาน ในกาลนั้น เมืองกุสาวดีของเหล่ามัลละนี้ เป็นราชธานีที่รุ่งเรือง เป็นที่สถิตแห่งโชคลาภ ประดุจดังเมืองอาฬกมันทา (ราชธานีของท้าวเวสสุวรรณ)

65.

๖๕.

Gāmakkhette jitaripuraṇo kosiṇārāna masmiṃSālāraññe jinakarivaro mārakaṇṭhiravena,Yāme ajjāhani rajaniyā pacchime haññate’tiVāseṭṭhānaṃ pahiṇi yatimārocanatthaṃ tamatthaṃ;

()

พระชินสีห์ผู้ประเสริฐดุจพญาช้าง ผู้ทรงชนะข้าศึก (กิเลส) ทรงมีพระสุรเสียงดุจพญาราชสีห์ข่มมาร ประทับอยู่ในป่าสาละอันเป็นเขตบ้านของชาวกุสินารา ได้ทรงส่งภิกษุไปแจ้งข่าวแก่พวกวาสิฏฐะว่า ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้ ตถาคตจักปรินิพพาน

66.

๖๖.

Santhāgāre mahatiparisā kiñcikammaṃ paṭiccaRāsibhūtā yativaravacocoditā mucchitāsi,Uyyānaṃ te pavisiya tadā mallaputtā ca mallāVyāpajjiṃsū kasiranikarāvārapāre nimuggā;

()

ในศาลาประชุม มหาชนที่มาประชุมกันด้วยกิจธุระบางอย่าง เมื่อได้รับแจ้งข่าวจากพระภิกษุผู้ประเสริฐ ต่างก็ตกตะลึงสลดใจ ครั้งนั้น เหล่ามัลลกษัตริย์และมัลลบุตรได้เข้าไปยังป่าสาละนั้น ต่างได้รับความทุกข์โทมนัสอย่างหนัก จมลงในห้วงแห่งความทุกข์ยากแสนสาหัส

67.

๖๗.

Yaṃnūnāhaṃ narapatikulaṃ ekamekaṃ gahetvāVandāpeyyaṃ caraṇakamaladvanda maṅgīrasassa,Iccānando yati sapariso puttadārehisaddhiṃItthannāmo paṇamati jinaṃ mallarājāti vatvā;

()

พระอานนท์เถระดำริว่า 'เราควรจัดให้เหล่ากษัตริย์เข้าเฝ้าทีละตระกูลเพื่อถวายบังคมพระบาทประดุจดอกบัวของพระอังคีรส' แล้วจึงนำกษัตริย์มัลละพร้อมด้วยบุตรและภรรยาเข้าเฝ้าตามลำดับ โดยกราบทูลว่า 'กษัตริย์มัลละชื่อนี้ พร้อมด้วยบุตรและภรรยา ขอน้อมนมัสการพระชินเจ้า'

68.

๖๘.

Mallānañcāhariya paṭhameyeva yāme rajanyāVandāpesi sakalaparisaṃ tenupāyena buddhaṃ,Sutvā vidvā bhagavata manuṭṭhānaseyyappavattiṃSāḷāraññaṃ avasari paribbājako yo subhaddo;

()

พระอานนท์เถระได้นำเหล่ามัลลกษัตริย์และบริษัททั้งปวงเข้าถวายบังคมพระพุทธเจ้าด้วยอุบายนั้นเสร็จสิ้นภายในปามแรกแห่งราตรี ส่วนสุภัททปริพาชกผู้เป็นบัณฑิต เมื่อได้ทราบข่าวการประทับบรรทมครั้งสุดท้ายของพระผู้มีพระภาค ก็ได้เดินทางไปยังป่าสาละ

69.

๖๙.

Okāsaṃ me dadatha samaṇaṃ gotamaṃ pucchanāyaKaṅkhādhammaṃ pajahitu midhānandapatto hamasmi,Vutte satthā kilamati alaṃhāvuso mā vihaññiVatvā’nando bhagavati dayācodito vārayī taṃ;

()

สุภัททะกล่าวว่า 'ขอท่านจงให้โอกาสแก่ข้าพเจ้าเพื่อถามพระสมณโคดม ข้าพเจ้ามาที่นี่เพื่อละธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัย' เมื่อสุภัททะกล่าวเช่นนั้น พระอานนท์ผู้ถูกความกรุณาในพระผู้มีพระภาคเจ้ากระตุ้นเตือน ได้ห้ามสุภัททะว่า 'พอแล้วอาวุโส พระศาสดาทรงเหน็ดเหนื่อยแล้ว ท่านอย่าได้เบียดเบียนพระองค์เลย'

70.

๗๐.

Laddhokāso dasabaladayājālabaddho subhaddoAññāpekho pavisiya tahiṃ tabbihesānapekkho,Pañhaṃ pucchi tadupanayane kovido’bhāsidhammaṃVitthārento ariyavinaye puggale suppatiṭṭhe;

()

สุภัททะผู้ได้รับโอกาสและถูกผูกมัดด้วยข่ายแห่งพระมหากรุณาของพระทศพล ได้เข้าไปในที่นั้นโดยมุ่งหวังความรู้ยิ่ง และไม่เอื้อเฟื้อต่อการขัดขวางนั้น ได้ถามปัญหา พระองค์ผู้เชี่ยวชาญในการนำเสนอปัญหานั้นได้ตรัสธรรมขยายความเรื่องบุคคลผู้ตั้งมั่นดีแล้วในอริยวินัย

71.

๗๑.

Pabbajjitvā bhagavati sayaṃ bhikkhubhāvābhisittoSaṅkhārānaṃ khayavaya matho bhāvayitvā subhaddo,Viddhaṃsetvā sakalakalusaṃ satthupaccakkhabhutoUnnādetvā parisamarahaṃ pacchimosāvakosi;

()

สุภัททะได้บวชในพระธรรมวินัยของพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้รับการอภิเษกในความเป็นภิกษุแล้ว ได้เจริญภาวนาเห็นความสิ้นไปและความเสื่อมไปแห่งสังขารทั้งหลาย ได้ทำลายมลทินทั้งปวง และได้เป็นพระสาวกองค์สุดท้ายที่ได้เห็นพระศาสดา และได้ยังบริษัทให้บันลือลั่น

72.

๗๒.

Paññatto yo bhavati vinayo desito yoca dhammoSo vo satthā paramasaraṇo’tyā’ha me accayena,There bhikkhū taditaravasī gāravaṃ voharantuBhante vatvā pariharatha vo sādarāsappatissā;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า 'วินัยที่เราบัญญัติไว้และธรรมที่เราแสดงไว้ จักเป็นศาสดาและที่พึ่งอันสูงสุดของพวกเธอเมื่อเราล่วงไปแล้ว ภิกษุผู้เป็นเถระและภิกษุอื่น ๆ ผู้สำรวม จงแสดงความเคารพต่อกันและกัน จงเรียกกันว่า 'ท่านผู้เจริญ' และจงปฏิบัติต่อกันด้วยความเคารพและยำเกรง'

73.

๗๓.

Paccakkho no bhavi dasabalo pucchituṃ sammukhā taṃNāsakkhimhā mayamidamitī māhuvatthānutāpā,Mutte tuṇhībhavi vasigaṇokiñci buddhecadhammeSaṅghe magge vimati yadivo bhikkhave pucchathāti;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า 'พวกเธออย่าได้มีความเดือดร้อนใจในภายหลังเลยว่า 'พระทศพลไม่ได้ประจักษ์แก่เรา เราไม่ได้ถามพระองค์ต่อหน้า' หากพวกเธอมีความสงสัยในพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ หรือมรรค ขอภิกษุทั้งหลายจงถามเถิด' เมื่อตรัสเช่นนั้นแล้ว หมู่ภิกษุผู้สำรวมก็เงียบสงบ

74.

๗๔.

Yasmā khandhe pajahati jino bhikkhave bhandadāniĀmantemī niyatabhadurā sabbasaṅkhāradhammā,Sampādethā’tya’mitamatimā appamādena tumhePabyākāsi bhagavata mayaṃ pacchimāhotivācā;

()

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงชนะได้ตรัสว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เราขอเตือนพวกเธอว่า สังขารธรรมทั้งปวงมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ขอพวกเธอจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อมเถิด' พระดำรัสนี้เป็นพระวาจาสุดท้ายของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระปัญญาหาประมาณมิได้

75.

๗๕.

Rūpārūpāvacarakiriyajjhānasaññānirodha-Saṅkhātā yā navavidhasamāpattiyo tā’nulomaṃ,Nissīmamhonidhinibhaguṇo mārasaṅgāmasūroBuddho nārāyanabaladharo so samāpajji tāva;

()

พระพุทธเจ้าผู้ทรงมีพระคุณดุจขุมทรัพย์คือมหาสมุทรอันไม่มีเขตแดน ผู้กล้าหาญในการรบกับมาร ผู้ทรงมีกำลังดุจพระนารายณ์ ได้ทรงเข้าอนุปุพพวิหารสมาบัติ ๙ ประการ อันได้แก่ ฌานที่เป็นรูปาวจร อรูปาวจร และสัญญาเวทยิตนิโรธ โดยอนุโลมก่อน

76.

๗๖.

Taṃ taṃ jhānaṃ muni paṭisamāpajjamāno nirodhāSammā paccuṭṭhahiya paṭhamajjhānavosāna māpa,Taṃ taṃ jhānaṃ punaranusamāpajjamāno catuttha-Rūpajjhānu’ṭṭhahiya vigatāsesasaṅkhāradhammo;

()

พระมุนีได้ทรงเข้าสมาบัติในฌานนั้น ๆ แล้วออกจากนิโรธสมาบัติ ได้ทรงเข้าถึงที่สุดแห่งปฐมฌานโดยชอบ ได้ทรงเข้าสมาบัติในฌานนั้น ๆ อีกครั้ง แล้วออกจากจตุตถรูปฌาน โดยมีสังขารธรรมทั้งปวงไปปราศแล้ว

77.

๗๗.

SnehaparikkhayajātoPajjoto viya tilokamaṇipajjoto,Buddhonirupadhisesa-Parinibbutiyā sayambhu parinibbāyi;

()

พระพุทธเจ้าผู้เป็นประทีปแก้วแห่งโลกทั้งสาม ผู้เป็นสยัมภู ได้เสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ดุจประทีปที่ดับไปเพราะสิ้นเชื้อคือความสิเน่หา

78.

๗๘.

Sampati devamanussa-Pajāya saddhiṃ parodamānāya bhusaṃ,Sokeni’va saṅkampiSahassarāvena’yaṃ mahāpathavī;

()

ในเวลานั้น มหาปฐพีนี้ได้หวั่นไหวด้วยเสียงกึกก้องนับพันราวกับว่ากำลังร้องไห้พร้อมกับหมู่เทพและมนุษย์ที่กำลังร้องไห้อย่างหนักด้วยความโศกเศร้า

79.

๗๙.

Vipphuritavijjurāji-Daṇḍāhatameghadundubhīphalitā’suṃ,Kadalivanaṃ viya nāgoNippīḷesi asesalokaṃ soko;

()

ความโศกเศร้าได้บีบคั้นโลกทั้งปวง ดุจช้างที่บีบคั้นป่ากล้วย และดุจเสียงกลองคือเมฆที่แตกออกด้วยการฟาดฟันของสายฟ้าที่แลบแปลบปลาบ

80.

๘๐.

Jātikkhettaṃ khettaṃViya sambādhaṃ chaṇehi tesaṃtesaṃ,Vijanokāsā’ kāsāLoke maṅgalanimittajātaṃ jātaṃ;

() (Yamakabandhanaṃ)

ชาตเขต (สถานที่ประสูติ) ได้เป็นเหมือนท้องนาที่แออัดไปด้วยผู้คนในเทศกาลนั้น ๆ นิมิตมงคลต่าง ๆ ได้ปรากฏขึ้นในโลกในที่ว่างเปล่าอันสงัดจากผู้คน

Itimedhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandadānanidāne jinavaṃsadīpe santike nidāne tathāgata parinibbānappavatti paridīpo ekūnatiṃsatimo saggo.

นี่คือบทที่ ๒๙ ว่าด้วยเรื่องการปรินิพพานของพระตถาคต ในคัมภีร์ชินวงศ์ทีปะ อันเป็นเหตุให้เกิดความยินดีแก่ใจของเหล่านักปราชญ์ทั้งปวง ซึ่งพระเมธานันทะภิกษุได้รจนาไว้

Parinibbute bhagavati sahaparinibbānā brahmāsahampati imaṃ gāthaṃ abhāsi.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว ท้าวสหัมบดีพรหมได้กล่าวคาถานี้พร้อมกับการปรินิพพานนั้น

Sabbevanikkhipissanti bhūtā loke samussayaṃYathā etādiso satthā loke appavipuggalo,Tathāgato balappatto sambuddho parinibbutoti;

สัตว์ทั้งหลายในโลกนี้ทั้งหมดจักทอดทิ้งร่างกายไป ดุจพระศาสดาผู้ทรงบรรลุถึงกำลัง ผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้หาได้ยากยิ่งในโลกนี้

Parinibbute bhagavati sahaparinibbānāsakko devānamindo imaṃ gāthaṃ abhāsi.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว ท้าวสักกะจอมเทพได้กล่าวคาถานี้พร้อมกับการปรินิพพานนั้น

Aniccā vatasaṅkārā uppāda vayadhammino,Uppajjitvā nirujjhanti tesaṃvūpasamo sukhoti;

สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีความเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป ความสงบระงับแห่งสังขารเหล่านั้นเป็นสุข

Parinibbute bhagavati sahaparinibbānā āyasmā anuruddho imā gāthāyo abhāsi.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว ท่านพระอนุรุทธะได้กล่าวคาถาเหล่านี้พร้อมกับการปรินิพพานนั้น

Nāhuassāsapassāso ṭhita cittassa tāditoAnejāsanti mārabbha sokālamakarī muni,Asallīnena cittena vedanaṃ ajjhavāsayiPajjotasseva nibbānaṃ vimokkho cetaso ahūhi;

ลมหายใจเข้าออกไม่มีแก่พระมุนีผู้มีจิตตั้งมั่นเช่นนั้น ผู้ปราศจากความหวั่นไหว พระองค์ได้ปรินิพพานแล้วโดยไม่เศร้าโศก พระองค์ได้ทรงอดทนเวทนาด้วยพระทัยอันไม่หดหู่ การหลุดพ้นแห่งจิตของพระองค์เป็นดุจการดับไปแห่งประทีป

Parinibbute bhagavati sahaparinibbānā āyasmā ānando imaṃ gāthaṃ abhāsi.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว ท่านพระอานนท์ได้กล่าวคาถานี้พร้อมกับการปรินิพพานนั้น

Tadāsiyaṃ hiṃsanakaṃ tadāsilomahaṃsanaṃ,Sabbākāravarūpete sambuddhe parinibbuteti;

ในเวลานั้น เป็นความน่าสะพรึงกลัว เป็นความขนพองสยองเกล้า เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ถึงพร้อมด้วยอาการอันประเสริฐทุกประการได้ปรินิพพานแล้ว

1.

๑.

LokattayekanayanomunikhippamevaPaggayhamuddhanibhuje parinibbutoti,Kandiṃsu tāva vilapiṃsu vivaṭṭayiṃsuĀvaṭṭayiṃsu papatiṃsu mavītarāgī;

()

เหล่าผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะ ได้ประคองแขนขึ้นเหนือศีรษะทันที แล้วร้องไห้ คร่ำครวญ กลิ้งเกลือกไปมา และล้มลง เมื่อพระมุนีผู้เป็นดวงตาหนึ่งเดียวของโลกทั้งสามได้ปรินิพพานแล้ว

2.

๒.

Assāsayaṃ vasigaṇaṃ samalaṃ sasokaṃRatyāvasesa matha dhammakathāya thero,Taṃ vītināmayi niruddhatamo’nuruddhoĀnandatherasuhado hadayaṅgamāya;

()

พระเถระอนุรุทธะผู้มีมืดอันดับแล้ว ผู้เป็นสหายของพระอานนท์เถระ ได้ปลอบโยนหมู่ภิกษุผู้ยังมีกิเลสและมีความโศกเศร้า และได้ใช้เวลาที่เหลือแห่งราตรีนั้นด้วยการแสดงธรรมอันจับใจ

3.

๓.

Mallāna magganagaraṃ kusiṇāra middhaṃĀrocanāya parinibbutabhāva massa,Ānandathera maniruddhayaso sarīroPāhesi attadutiyaṃ anuruddhathero;

()

พระอนุรุทธเถระผู้มีเกียรติยศอันไม่เสื่อมคลาย ได้ส่งพระอานนท์เถระผู้มีเพื่อนอีกรูปหนึ่งไป เพื่อแจ้งข่าวการปรินิพพานของพระองค์แก่เมืองกุสินาราอันมั่งคั่งซึ่งเป็นเมืองหลวงของพวกมัลละ

4.

๔.

Mallā tadatthapasutā samayena tenaYatrā’bhisannipatitā patimattayanti,Theropana’ttadutiyo tamupecca santhā-Gāraṃ tamattha mabhivedayi sokadīno;

()

ในเวลานั้น พวกมัลละผู้มุ่งมั่นในกิจนั้น ได้ประชุมกันอยู่ ณ ที่ใด พระเถระ (อานนท์) ผู้มีเพื่อนอีกรูปหนึ่ง ได้เข้าไปยังศาลาประชุมนั้น และได้แจ้งเรื่องนั้นด้วยความเศร้าโศก

5.

๕.

Therassa tassa suniyamakma samallaputtāMallā samallasuṇisā bhuvika mallachāyā,Kandiṃsu tāva papatiṃsu pariddaviṃsuDhammillavellitabhujā’hatasokasallā;

()

เมื่อพระเถระนั้นแจ้งข่าว พวกมัลละพร้อมด้วยบุตรมัลละ สะใภ้มัลละ และสตรีมัลละ ได้ร้องไห้ คร่ำครวญ และล้มลง ด้วยความโศกเศร้าที่ถูกลูกศรคือความโศกทิ่มแทง มีแขนกวัดแกว่งและมวยผมสยายลง

6.

๖.

Nānāvidhāni turiyāni sugandhamālaṃĀdāya pañcasatadussayugāni mallā,Yenā’si tassasugatassu’tujaṃ sarīraṃTaṃ sāḷadāya mupavattana mosariṃsu;

()

เหล่ามัลละถือเอาเครื่องดนตรีต่างๆ พวงมาลัยหอม และผ้าคู่ ๕๐๐ คู่ เข้าไปยังป่าไม้สาละชื่ออุปวตตนะ ที่ซึ่งพระสรีระอันเกิดแต่ฤดูของพระสุคตนั้นประดิษฐานอยู่

7.

๗.

Te gandhadhūpakusumehi ca naccagīta-Vajjehi chattamaṇivijanicāmarehi,Celabbitāna navamaṇḍalamāḷakādiṃKatvāna chāhamakariṃsu sarīrapūjaṃ;

()

พวกเขาได้กระทำการบูชาพระสรีระตลอด ๖ วัน ด้วยของหอม ธูป ดอกไม้ การฟ้อนรำ ขับร้อง และดนตรี ฉัตร แก้วมณี พัด จามร การกั้นเพดานผ้า และการสร้างมณฑปใหม่เป็นต้น

8.

๘.

Pamokkhamallapurisā’ṭṭhanahātasīsāGandhodakena sunivatthasupārutattā,Muttāmaṇīhi khacitāya tathāgatassaGattaṃ suvaṇṇasivikāya niropitaṃ taṃ;

()

บุรุษมัลละผู้เป็นประธาน ๘ ท่าน ผู้สระสรงศีรษะแล้ว นุ่งห่มผ้าอย่างดี ได้ประดิษฐานพระสรีระของพระตถาคตนั้นไว้บนพระเสลี่ยงทองที่ประดับด้วยไข่มุกและแก้วมณี

9.

๙.

Cāletu mappamapi sattamavāsaramhiPucchiṃsu thera manuruddha masayha kinti,So dibbacakkhumatiyā’mitadevatānaṃPabyākari parivitakka mavecca thero;

()

ในวันที่เจ็ด เมื่อไม่สามารถเคลื่อนย้าย (พระสรีระ) ได้แม้เพียงเล็กน้อย พวกเขาจึงถามพระอนุรุทธเถระว่า "เพราะเหตุไรจึงไม่สามารถ?" พระเถระนั้นทราบความดำริของเหล่าเทวดาผู้ไม่มีประมาณด้วยทิพยจักษุญาณแล้วจึงพยากรณ์

10.

๑๐.

NissesamānusikadibbamahāmahehiTaṃviggahaṃ bhagavato’bhimahīyamānaṃ,Ukkhippa tāsamanuvattakamakallabhūpāGantvāna uttaradisāya purassu’dīciṃ;

()

เหล่ากษัตริย์มัลละผู้คล้อยตาม (เทวดา) ได้ยกพระสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้าซึ่งกำลังได้รับการบูชาอย่างยิ่งด้วยการบูชาอันยิ่งใหญ่ทั้งของมนุษย์และทิพย์โดยไม่เหลือ แล้วเสด็จไปทางทิศเหนือของเมือง.

11.

๑๑.

Majjhenamajjha kamahinībharu muttarenaDvārena tassanagarassa pavesayitvā,Sutvāna bandhulapajāpatimallikā taṃDvāre ṭhitā’thanavakovidhānabbayāya;

()

โดยนำ (พระสรีระ) เข้าทางประตูทิศเหนือของเมืองนั้น ผ่านไปทางกลางเมือง พระนางมัลลิกาผู้เป็นมเหสีของพันธุละได้ยินเรื่องนั้นแล้ว ได้ยืนอยู่ที่ประตูเพื่อถวายเครื่องบูชาอันวิจิตรใหม่ๆ.

12.

๑๒.

Dhotāya gandhasalilena mahālatābya-Bhusāya sattaratanehi samujjalāya,Aṅgīrasassa satapuññavīlāsacittaṃChādesi gatta matulaṃ kaḷitāvakāsā;

()

พระนางผู้ได้โอกาส ได้คลุมพระสรีระอันหาประมาณมิได้ของพระอังคีรส ผู้มีพระสรีระอันงามด้วยบุญร้อยประการ ด้วยเครื่องประดับมหาลดาปสาทที่ล้างด้วยน้ำหอมและรุ่งเรืองด้วยรัตนะ ๗ ประการ.

13.

๑๓.

Mallāna magganagarassa puratthimāyaṃSaṃvijjate makuṭabandhanacetiyaṃ yaṃ,Dehaṃ tilokasaraṇassa puratthimenaDvārena nikkhamiya tatra samappayiṃsu;

()

ณ ทิศตะวันออกของเมืองหลวงของเหล่ามัลละ มีมกุฏพันธนเจดีย์ตั้งอยู่ พวกเขาได้อัญเชิญพระสรีระของพระผู้เป็นที่พึ่งแห่งโลกทั้งสามออกทางประตูทิศตะวันออก แล้วนำไปประดิษฐานไว้ ณ ที่นั้น.

14.

๑๔.

Sā yāvasandhisamalā nagarī tadāniMandāravehi pihitā’bhavi channumattaṃ,Pucchiṃsu satthu paṭipajjana mattabhāveĀnandathera matha bhumibhujā kathanti;

()

ในเวลานั้น เมืองนั้นถูกปกคลุมด้วยดอกมณฑารพจนถึงรอยต่อ (กำแพง) สูงประมาณเข่า ลำดับนั้น เหล่ากษัตริย์ได้ถามพระอานนท์เถระถึงการปฏิบัติต่อพระสรีระของพระศาสดาว่า 'ควรปฏิบัติอย่างไร?'

15.

๑๕.

Dehe yatheva paṭipajjati cakkavatti-Rañño tatheva paṭipajjatha buddhadehe,Iccāha so bhagavato’tujarūpakāyaṃTe veṭhayuṃ ahatakāsikasāṭakehi;

()

พระเถระนั้นกล่าวว่า 'พึงปฏิบัติต่อพระพุทธสรีระ เช่นเดียวกับที่พึงปฏิบัติต่อพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิ' พวกเขาจึงได้ห่อหุ้มพระสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยผ้ากาสิกพัสตร์ใหม่.

16.

๑๖.

Kappāsapaṭṭavihatehipi veṭhayiṃsuKatvāna pañcasatadussayugehi evaṃ,Pakkhippa telaparipuṇṇasuvaṇṇadoṇyāAññā’yasāya paṭikujjiya doṇiyā te;

()

พวกเขาได้ห่อหุ้มด้วยสำลีที่สะสางดีแล้ว กระทำอย่างนี้ด้วยผ้า ๕๐๐ คู่ แล้วอัญเชิญลงในรางทองที่เต็มด้วยน้ำมัน แล้วปิดครอบด้วยรางเหล็กอีกใบหนึ่ง.

17.

๑๗.

Gattaṃ jinassa citakaṃ katacittakammaṃMālālatāvilasitaṃ satahatthamuccaṃ,Vīsādhikaṃ agarucandanadāruka puṇṇaṃĀropayiṃsu siriyā jitavejayantaṃ;

()

พวกเขาได้อัญเชิญพระสรีระของพระชินเจ้าขึ้นสู่จิตกาธานที่ตกแต่งอย่างวิจิตร ประดับด้วยพวงมาลัยและเถาวัลย์ สูง ๑๒๐ ศอก เต็มไปด้วยไม้กฤษณาและไม้จันทน์ อันรุ่งเรืองชนะวิมานเวชยันต์.

18.

๑๘.

Pāvāya mallanagaraṃ kusiṇāranāmaṃGantā mahāpabhutikassapatheranāgo,Bhikkhūhi pañcasatikehi pathokkamitvāRukkhassa mūla mupagamma khaṇaṃ nisīdi;

()

พระมหากัสสปเถระผู้เป็นดุจพญาช้างผู้มีอานุภาพมาก เดินทางจากเมืองปาวาไปยังเมืองกุสินาราของเหล่ามัลละ ได้แวะลงจากทางแล้วเข้าไปนั่งพัก ณ โคนไม้แห่งหนึ่งชั่วขณะ พร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป.

19.

๑๙.

Addhānamagga mathakho paṭipajji tamhāMandāravaṃ kusuma maññataro gahetvā,Ājīvako ta mahipassiya kassapākhyoJānāsi gotama manantajinantyapucchi;

()

ลำดับนั้น อาชีวกคนหนึ่งถือดอกมณฑารพเดินทางมาตามทางไกล เห็นพระเถระชื่อกัสสปะนั้นแล้ว จึงถามว่า 'ท่านรู้จักพระโคดมผู้เป็นพระชินเจ้าผู้หาที่สุดมิได้หรือไม่?'

20.

๒๐.

Āmāvuso bhagavato parinibbutassaHontya’jja santadivasāti tatomayedaṃ,Mandāravaṃ kusuma māharitanti vutteKandiṃsu keci vilapiṃsu avītarāgā;

()

เมื่ออาชีวกกล่าวว่า 'ใช่แล้ว ท่านผู้มีอายุ วันนี้เป็นวันที่ ๗ นับแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพาน เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงถือดอกมณฑารพนี้มา' ภิกษุบางพวกที่ยังไม่ปราศจากราคะก็ร้องไห้คร่ำครวญ.

21.

๒๑.

Tāya’cchi bhikkhuparisāya subhaddabuḍḍha-Pabbajjito sapadi satthari baddhavero,Yo dubbaco yati mahāsamaṇena tenaMuttā mayaṃhi yadupaddutakāyavācā;

()

ในหมู่ภิกษุนั้น มีสุภัททะผู้บวชเมื่อแก่ ผู้ผูกเวรในพระศาสดาในทันที เป็นนักบวชผู้ว่ายาก ได้กล่าวว่า 'เราพ้นแล้วจากพระมหาสมณะนั้น ผู้คอยรบกวนเราทั้งทางกายและวาจา'.

22.

๒๒.

Icchāma yaṃja maya midānikaroma taṃyaṃNecchāma’dāni nakaroma mayaṃ tatomā,Sovittha mācavilapittha’ lamāvusotiVatvā pahāra madadī jinadhammacakke;

()

(สุภัททะกล่าวว่า) 'บัดนี้ สิ่งใดที่เราปรารถนา เราก็จะทำสิ่งนั้น สิ่งใดที่เราไม่ปรารถนา เราก็จะ ไม่ทำสิ่งนั้น เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายอย่าเศร้าโศก อย่าคร่ำครวญเลย พอทีเถิดท่านผู้มีอายุ' คำกล่าวนั้นประดุจการประหารลงบนพระธรรมจักรของพระชินเจ้า.

23.

๒๓.

Mallā narindamakuṭaṅakkitapādapīṭhā’-Limpetu massa caturo cita mappasayha,Pucchiṃsu thera manuruddha mi’tabruvi soPatte’dha pajjalati kassapatherasīhe;

()

เหล่ามัลละผู้มีตั่งรองเท้าอันประทับด้วยรอยมงกุฎของเหล่าพระราชา ไม่สามารถจุดจิตกาธานทั้ง ๔ ด้านได้ จึงถามพระอนุรุทธเถระ พระเถระนั้นกล่าวว่า 'เมื่อพระกัสสปเถระผู้เป็นดุจราชสีห์มาถึงที่นี่แล้ว จิตกาธานจึงจะลุกโพลง'.

24.

๒๔.

Dhammāgadena hatasokahadehi yenaBhikkhūhi satthucitako vasikassapavho,Teno’pasaṅkami subhaddakathaṃ sasīseSukkhāsanī’vu’rasi satti’va maññamāno;

()

พระกัสสปะผู้สำรวมตนพร้อมด้วยภิกษุทั้งหลายผู้มีหทัยอันความโศกถูกกำจัดแล้วด้วยโอสถคือธรรม ได้เข้าไปยังจิตกาธานของพระศาสดา โดยสำคัญคำพูดของสุภัททะนั้นประดุจสายฟ้าฟาดลงบนศีรษะ และประดุจหอกที่เสียบแทงเข้าที่อก.

25.

๒๕.

Katvā padakkhiṇa madhiṭṭhahi so catuttha-Jjhānuṭṭhito bhagavato citakaṃ tivāraṃ,Baddhañjalī sirasi theravarassa bhetvāTaṃ supakpatiṭṭhitapadāni patiṭṭhahiṃsu;

()

พระเถระนั้นออกจากจตุตถฌานแล้ว ได้กระทำประทักษิณจิตกาธานของพระผู้มีพระภาคเจ้า ๓ รอบแล้วอธิษฐาน เมื่อพระเถระผู้ประเสริฐประนมมือไว้เหนือเศียร พระบาททั้งสองที่ตั้งมั่นดีแล้ว (ของพระพุทธเจ้า) ก็แหวก (หีบและจิตกาธาน) ออกมาปรากฏ.

26.

๒๖.

Therāsahassa karatāmarasehi satthuPādaṃsumāli vihitāhinipaccakāro,Omujji gandhavitakāparasāgaramhiLokoca tappabhava sokaghanandhakāre;

()

พระเถระหลายพันรูปได้กระทำการอภิวาทพระบาทอันมีรัศมีดุจพระอาทิตย์ของพระศาสดาด้วยมืออันดุจดอกบัว โลกได้จมลงในมหาสมุทรคือกลิ่นหอม และจมลงในความมืดมิดคือความโศกอันหนาทึบที่เกิดจากความพลัดพรากนั้น.

27.

๒๗.

Therenacāhinamite citako samantāSampajjalittha sayamevu’tujattabhāve,Daḍḍhe jinassa masivā napichārikāsiSārīrikaṭṭhīvisaro’bhayathāvasiṭṭho;

()

เมื่อพระเถระถวายบังคมแล้ว จิตกาธานก็ลุกโพลงขึ้นเองโดยรอบ เมื่อพระสรีระของพระชินเจ้าถูกเผาแล้ว ไม่มีทั้งเขม่าและเถ้าถ่าน ส่วนพระสรีรธาตุทั้งหลายยังคงเหลืออยู่ตามที่ทรงอธิษฐานไว้ทั้งสองประการ.

28.

๒๘.

Satteva nābhivakiriṃsu lalāṭagīvāDhātvakkhakaṭṭhi munino catudantadhātū,SiddhatthakhaṇḍakatataṇḍulamuggamattāSesā pabhāyapi tidhā pakiriṃsu dhātu;

()

พระธาตุ ๗ องค์ คือ พระอุณหิส (หน้าผาก) ๑, พระรากขวัญ (ไหปลาร้า) ๒, และพระเขี้ยวแก้ว ๔ ไม่กระจัดกระจาย ส่วนพระธาตุที่เหลือมีขนาดเท่าเมล็ดผักกาด เมล็ดข้าวสารหัก และเมล็ดถั่วเขียว กระจัดกระจายออกเป็น ๓ ขนาดด้วยรัศมี.

29.

๒๙.

Nibbāpayiṃsu citakānala mantalikkhāNikkhamma cāmaramanohara nīradhārā,Sāḷaddumehi salilāni tathā samantāMallā sugandhaparivāsitavārināpi;

()

สายน้ำอันน่ารื่นรมย์ดุจพวงหางจามรหลั่งไหลมาจากอากาศดับไฟจิตกาธาน น้ำที่หลั่งออกมาจากต้นสาละโดยรอบก็ดับไฟเช่นกัน และเหล่ามัลละก็ได้ดับไฟด้วยน้ำที่อบด้วยของหอม.

30.

๓๐.

OlambamānamaṇidāmasuvaṇṇadāmaṃCittabbitānamathabandhiyamallabhūpāKatvā sugandhaparibhaṇḍa muḷārasanthā-Gāre susanthariya kojavakambalāni;

()

ลำดับนั้น เหล่ากษัตริย์มัลละได้กั้นเพดานอันวิจิตรที่มีพวงมณีและพวงทองห้อยระย้า กระทำเครื่องอบของหอมในสัณฐาคารอันโอฬาร แล้วปูลาดด้วยผ้าโกเชาว์และผ้ากัมพลอย่างดี.

31.

๓๑.

Taṭṭhānato kamakuṭabandhananāmasāḷaṃYāvañjasaṃ rajatakañcanatoraṇehi,Lājādinā kadalipuṇṇaghaṭehi dīpa-Dhūpaddhajehi parito patimaṇḍayitvā;

()

จากสถานที่นั้นจนถึงมกุฏพันธนเจดีย์ ตลอดเส้นทางได้ประดับประดาโดยรอบด้วยซุ้มประตูเงินและทอง ข้าวตอกเป็นต้น ต้นกล้วย หม้อน้ำ ประทีป ธูป และธง.

32.

๓๒.

Taṃ satthudhātuparipuṇṇa suvaṇṇadoṇiṃMallāna maggapura māhariyu’ssavehi,Setātapattalasite sarabhāsanamhiMuttāmaṇīhi khacite tahi mappayitvā;

()

พวกเขาได้อัญเชิญรางทองที่เต็มด้วยพระสรีรธาตุของพระศาสดานั้นไปยังเมืองหลวงของเหล่ามัลละด้วยการฉลองอย่างยิ่งใหญ่ แล้วประดิษฐานไว้บนพระแท่นที่ประดับด้วยเศวตฉัตรและฝังด้วยมุกและมณี.

33.

๓๓.

Kumbhena kumbha mupahacca gaḷaṃ gaḷenaCakkena cakka mupahacca bhujaṃ bhujena,Rakkhaṃ vidhāya caturaṅginiyā samantāSenāya hemakavacehi gavacchikaṃva;

()

โดยให้กระพอง (ช้าง) ต่อกระพอง คอต่อคอ ล้อต่อล้อ และแขนต่อแขน กระทำการอารักขาโดยรอบด้วยกองทัพ ๔ เหล่าที่สวมเกราะทอง ประดุจตาข่าย (ที่แน่นหนา).

34.

๓๔.

Katvevameva dhanurāvaraṇañca satti-Hatthehi pañjara manantajinassadhātū,Sammānayiṃsu sumahiṃsu susādhukīḷaṃKīḷiṃsu sattadivasaṃ sahanāgarehi;

()

กระทำกรงล้อมพระธาตุของพระชินเจ้าผู้หาที่สุดมิได้ด้วยธนู เครื่องป้องกัน และหอกในมืออย่างนั้นนั่นเอง พวกเขาได้สักการะบูชาอย่างยิ่ง และจัดงานรื่นเริงอย่างดีตลอด ๗ วัน พร้อมกับชาวเมือง.

35.

๓๕.

Sutvāna bhupati tamattha majātasattuSatthāhi khattiyakulappabhavo ahampi,Sārīrabhāga marahāma mayampi tasmāPāhesi dūta matha mallanarādhipānaṃ;

()

พระเจ้าอชาตศัตรูผู้เป็นพระราชาได้ทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) 'พระศาสดาเป็นกษัตริย์ แม้เราก็เป็นกษัตริย์ เพราะเหตุนั้น เราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระสรีรธาตุ' แล้วจึงส่งทูตไปยังเหล่ากษัตริย์มัลละ.

36.

๓๖.

Vesālikā pacuralicchavibhubhujā caSakyādhipā kapilavatthupurādhivāsī,Bhūpā’llakappavijite bulayāca rāma-Gāmamhi koliyamahīpatayo tatheva;

()

และเหล่าเจ้าลิจฉวีผู้ครองกรุงเวสาลีจำนวนมาก และเหล่าเจ้าศากยะผู้อาศัยอยู่ในกรุงกบิลพัสดุ์ และเหล่ากษัตริย์ชาวบุลีในแคว้นอัลลกัปปะ และเหล่ากษัตริย์ชาวโกลิยะในรามคามก็เช่นเดียวกัน

37.

๓๗.

Yo veṭhadīpanagare dharaṇīsuro soPāveyyakā ca mahipā pahiṇiṃsu tesaṃ;

Paccekadūtapurise caturaṅginīhiSenāhi tepi nivutā’bhimukhībhaviṃsu;

()

พราหมณ์ผู้เป็นใหญ่ในเวฏฐทีปนครนั้น และเหล่ากษัตริย์ชาวปาวาได้ส่งทูตไปหาพวกเขา (พวกมัลละ) แม้กษัตริย์เหล่านั้นต่างก็แวดล้อมด้วยกองทัพสี่เหล่า พร้อมด้วยทูตแต่ละคน ได้มาเผชิญหน้ากัน

38.

๓๘.

Āgamma yena bhagavā sayameva gāma-Kkhetto’pavattanavane parinibbuto no,Dassāma no’ti jinadhātulavampi mallāPāhesu munnatimanā paṭisāsanāni;

()

พวกมัลละผู้มีใจถือตัวได้ส่งสารตอบกลับไปว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จปรินิพพานในป่าสาลวันอันเป็นเขตบ้านของพวกเราเอง พวกเราจะไม่ให้แม้เพียงส่วนเสี้ยวแห่งพระธาตุของพระชินเจ้าแก่พวกท่าน"

39.

๓๙.

Sā rājadhāni nijarājapurakkhatāhiSaṅgāmasūracaturaṅginivāhinīhi,Yuddhāya baddhakalahāhi khaṇaṃjagāmaVelātivattapalayambudhinibbisesaṃ;

()

พระนครนั้นพร้อมด้วยกองทัพสี่เหล่าอันกล้าหาญในการรบ ซึ่งมีกษัตริย์ของตนเป็นประธาน ได้เข้าสู่ภาวะแห่งการรบที่ผูกพันด้วยความขัดแย้งในชั่วขณะหนึ่ง ประดุจมหาสมุทรในคราวสิ้นกัปที่ไหลล้นฝั่ง

40.

๔๐.

Yo doṇabhusurasudhī bhavi jambudīpeRājūhi pūjitapado sunisammakārī,So doṇagajjanamakā kaparisaṃ vinentoDvebhāṇavāramita māhavakeḷisajjaṃ;

()

พราหมณ์โทณะผู้เป็นบัณฑิตในชมพูทวีป ผู้มีบาทอันกษัตริย์ทั้งหลายบูชา ผู้กระทำกิจด้วยความพิจารณาอย่างดี ได้กล่าวสุนทรพจน์ (โทณคชชนะ) อันมีความยาวสองภาณวาร เพื่อห้ามบริษัทผู้เตรียมพร้อมสำหรับการเล่นคือการรบ

41.

๔๑.

Sutvā’nusāsana mathācariyassa tassaSabbe samagganiratā vasudhādhināthā,Atthāya no vibhajathā’ti samena tumheDhātūna maṭṭhapaṭiviṃsaka mabruviṃsu;

()

ครั้นได้ฟังคำสั่งสอนของอาจารย์นั้นแล้ว เหล่ากษัตริย์ผู้ครองแผ่นดินทั้งหมดผู้ยินดีในความสามัคคี ได้กล่าวว่า "ขอท่านจงแบ่งพระธาตุออกเป็นแปดส่วนเท่าๆ กันเพื่อประโยชน์แก่พวกเราเถิด"

42.

๔๒.

Khīṇāsavo hi sarabhū citakena gīvā-Dhātuṃ samāhariya lokahitāya yattha,Laṅkāya bhāti mahiyaṅgaṇathūparājāTasmiṃ samappayi subhe maṇithūpagabbhe;

()

พระสารภูเถระผู้สิ้นอาสวะได้อัญเชิญพระศอธาตุจากจิตกาธารมาเพื่อประโยชน์แก่โลก และได้ประดิษฐานไว้ในห้องภายในมณีเจดีย์อันงดงาม ณ ที่ซึ่งพระมหิยังคณสถูปผู้เป็นราชาแห่งสถูปรุ่งเรืองอยู่ในลังกาทวีป

43.

๔๓.

Khemavhayo citakato vasi vāmadāṭhā-Dhātuṃ samaggahiya’ dāsi kaliṅgarañño,Doṇodvijo bhariya dhātuvibhāgasajjoVeṭhantare nidahi dakkhiṇadantadhātuṃ;

()

พระเถระนามว่าเขมะได้อัญเชิญพระเขี้ยวแก้วเบื้องซ้ายจากจิตกาธารมาถวายแก่กษัตริย์แห่งแคว้นกาลิงคะ ส่วนพราหมณ์โทณะขณะเตรียมการแบ่งพระธาตุ ได้ซ่อนพระทนต์เบื้องขวาไว้ในระหว่างผ้าโพกศีรษะ

44.

๔๔.

Dāṭhaṃ jaṭārajatacetiyagaṃ dvijassaTaṃ dakkhiṇakkhaka mapāhari devarājā,Doṇo suvaṇṇamayadoṇimavāpuritvāTesaṃ vibhajja samabhāgamadāsidhātu;

()

ท้าวสักกะเทวราชได้อัญเชิญพระเขี้ยวแก้วจากมวยผมของพราหมณ์นั้น และพระรากขวัญเบื้องขวาไป ส่วนพราหมณ์โทณะได้ตวงพระธาตุด้วยทะนานทองคำ แล้วแบ่งถวายแก่กษัตริย์เหล่านั้นเป็นส่วนเท่าๆ กัน

45.

๔๕.

Te bhubhujā sakasakevisaye vidhāyaSampūjayiṃsu jinadhātunidhānathūpeAṅgāra māhariya moriyakhattiyā’thaDoṇopi hemamayakumbha makaṃsu thupe;

()

เหล่ากษัตริย์เหล่านั้นได้สร้างพระสถูปบรรจุพระบรมสารีริกธาตุในแคว้นของตนๆ แล้วทำการบูชา ส่วนกษัตริย์ชาวโมริยะได้อัญเชิญพระอังคารไปสร้างสถูป และพราหมณ์โทณะก็ได้สร้างสถูปบรรจุทะนานทองคำเช่นกัน

46.

๔๖.

Disvāna tassapamahāvasi tatthatatthaDhātvantarāya matha gaṇhiya rāmagāme,Aññatra doṇa mitadhātu majātasattu-Rañño thiraṃ nidahituṃ padadāsi dhātu;

()

พระมหาเถระเล็งเห็นอันตรายที่จะเกิดแก่พระธาตุเหล่านั้นในที่นั้นๆ จึงได้อัญเชิญพระธาตุมาจากที่ต่างๆ ยกเว้นที่รามคาม แล้วถวายพระธาตุที่ตวงได้หลายทะนานนั้นแก่พระเจ้าอชาตศัตรูเพื่อประดิษฐานไว้ให้มั่นคง

47.

๔๗.

Aṭṭha’ṭha vaḍḍhitakaraṇḍakathūpagabbhePakkhippabhumipati dhātumahānidhānaṃ,So theranāgasaraṇo pavidhāsi vāḷa-Saṅghāṭayanta miha yojayi devarājā;

()

พระราชาได้บรรจุพระมหาธาตุเจดีย์ไว้ในผอบและสถูปที่ซ้อนกันขึ้นไปอย่างละ ๘ ชั้น พระเถระผู้มีพระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่งได้จัดการเรื่องนั้น และท้าวสักกะเทวราชได้ติดตั้งเครื่องยนต์ไม้รูปสัตว์ร้าย (วาฬสังฆาตยนต์) ไว้ในที่นี้

48.

๔๘.

Rājā asokavidito sirijambudīpeTamhā samāhariya satthu sarīradhātu,Kārāpayī caturasitisahassathūpeDhīmā mahindavasi dīpamimaṃ tadā’pa;

()

พระเจ้าอโศกมหาราชผู้ปรากฏพระนามในชมพูทวีปอันรุ่งเรือง ได้อัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุของพระศาสดาจากที่บรรจุนั้นมา แล้วโปรดให้สร้างพระสถูปแปดหมื่นสี่พันองค์ ในกาลนั้น พระมหินทเถระผู้มีปัญญาได้มาถึงเกาะนี้

49.

๔๙.

DevānamādipiyatissanarādhipenaThūpe vidhāya jinadhātacihapattamattā,Vitthāritā paṇihitā jayabodhisākhā-Vāmetarakkhakasilāmayapattadhātu;

()

พระเจ้าเทวานัมปิยติสสะได้โปรดให้สร้างพระสถูปบรรจุพระบรมสารีริกธาตุขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาด และได้ประดิษฐานกิ่งพระศรีมหาโพธิ์เบื้องขวา พร้อมทั้งพระรากขวัญเบื้องขวาและพระธาตุคือบาตรศิลา

50.

๕๐.

Nattā pana’ssa abhayo jalituggatejoYo duṭṭhagāmini raṇambudhipāragāmī,Rājā’nurādhanagare nagarādhirājeKatvāna laṅkamakalaṅkamakāsirajjaṃ;

()

ส่วนพระนัดดาของพระองค์พระนามว่าอภัย (ทุฏฐคามินีอภัย) ผู้มีเดชอันรุ่งเรืองยิ่ง ผู้ข้ามพ้นมหาสมุทรคือการรบ ได้ทรงครองราชย์ในกรุงอนุราธปุระอันเป็นนครหลวง ทรงกระทำให้เกาะลังกาปราศจากเสี้ยนหนาม

51.

๕๑.

Laṅkaṅganāya kucamaṇḍalanibbisesaṃSovaṇṇamāli matulaṃ ratanujjalantaṃ,So thuparāja makari thira mappayitvāDhātuppabandha mabhinimmitabuddharūpaṃ;

()

พระองค์ได้ทรงสร้างพระสถูปราชาพระนามว่าสุวรรณมาลีอันหาที่เปรียบมิได้ รุ่งเรืองด้วยรัตนะ ประดุจถันของสตรีคือเกาะลังกา โดยทรงประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุและพระพุทธรูปที่เนรมิตขึ้นไว้อย่างมั่นคง

52.

๕๒.

Sārīrikehi’tarathupavarehi laṅkā-Bhumitthi moḷimaṇi kañcanamālināmaSaggāpavaggasukhado vara thūparājāSo yāva dhātuparinibbutiyā vibhātu;

()

พระสถูปราชาอันประเสริฐนามว่ากาญจนมาลี อันเป็นมงกุฎแก้วของสตรีคือแผ่นดินลังกา ยิ่งใหญ่กว่าพระสถูปที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุอื่นๆ เป็นผู้ประทานความสุขในสวรรค์และนิพพาน ขอพระสถูปนั้นจงรุ่งเรืองอยู่ตราบเท่าถึงกาลแห่งพระธาตุปรินิพพานเถิด

53.

๕๓.

Iddhānubhāva madhikicca jinassa dhātu-Kāyo’pahārarahito garukāraṭhānaṃ,Patvā tahiṃtahi mathantaradhānakāleYo saṅkamissati’ha kañcanamālithupaṃ;

()

ด้วยอานุภาพแห่งฤทธิ์ เมื่อถึงคราวอันตรธานแห่งพระธาตุในที่นั้นๆ พระบรมสารีริกธาตุของพระชินเจ้าที่ขาดการสักการบูชาในสถานที่อันควรเคารพ จะเสด็จมารวมกัน ณ พระกาญจนมาลีสถูปนี้

54.

๕๔.

So nāgadīpamupagamma tatovidhātu-Lokā ca nāgabhavanā tidasālayamhā,Nikkhamma nimmita nirūpamabuddharūpoRāsi bhavissati sumaṇḍita bodhimaṇḍe;

()

พระธาตุเหล่านั้นจะเสด็จไปยังนาคทีปะ จากนั้นพระบรมสารีริกธาตุจากมนุษย์โลก นาคพิภพ และสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ จะเสด็จออกมาประชุมกันเป็นพระพุทธรูปเนรมิตอันหาที่เปรียบมิได้ ณ โพธิมณฑลอันประดับประดาอย่างดี

55.

๕๕.

Buddhānubhāvapabhavā’bhinavaggijālā-Mālāhi pajjalitadhātumayattabhāve,Tāvānu’mattamapi dissati nāvasesaṃKatvāna dhātuparinibbuti hessateva;

()

เมื่ออัตภาพอันสำเร็จด้วยพระบรมสารีริกธาตุรุ่งเรืองด้วยพวงแห่งเปลวเพลิงอันเกิดจากพุทธานุภาพ จะไม่มีส่วนที่เหลืออยู่แม้เพียงอณูเดียวให้เห็นเลย การปรินิพพานแห่งพระธาตุจักมีด้วยประการฉะนี้

56.

๕๖.

Buddhāpadāna marahādiguṇavadātaṃBhatyā punappuna mimaṃ sarataṃ sataṃ bho,Cittaṃ kilesapariyuṭṭhita mujjubhūtaṃAddhā sudhantakanakaṃva visuddhimeti;

()

ดูก่อนสาธุชนทั้งหลาย จิตของผู้ที่ระลึกถึงพุทธาปทานอันบริสุทธิ์ด้วยพระคุณมีอรหันตคุณเป็นต้นนี้เนืองๆ ด้วยความภักดี แม้จะเป็นจิตที่ถูกกิเลสกลุ้มรุมอยู่ ก็จะกลับเป็นจิตที่ซื่อตรง และย่อมถึงความบริสุทธิ์ดุจทองคำที่หลอมดีแล้วเป็นแน่

57.

๕๗.

Cittojutāyapi vitakkavicāradhammāVattanti satthuguṇasañcayagocarā’tha,Saṃjāyate pavurapīti ca kāyacitta-Passaddhi niddarathatāya sukhaṃ samādhi;

()

เพราะความซื่อตรงแห่งจิต ธรรมคือวิตกและวิจารย่อมเป็นไปในอารมณ์คือหมู่แห่งพระพุทธคุณของพระศาสดา จากนั้นปีติอันไพบูลย์ย่อมบังเกิด ความสงบกายสงบจิต ความเป็นผู้ไม่มีความกระวนกระวาย ความสุข และสมาธิย่อมเกิดขึ้น

58.

๕๘.

Gambhīratāya tadadhīnaguṇaṇṇavassaNiddhutanīvaraṇato pavivekabhūtaṃ,Chāyetha jhānamupacāra mathā’dhigaccheTappādakaṃ ariyamga phakhalañca yogī;

()

เพราะความลึกซึ้งแห่งมหาสมุทรคือพระคุณของพระองค์ และเพราะการขจัดนิวรณ์ได้จนเกิดความสงัด โยคีพึงเจริญฌานเพียงขั้นอุปจาระ และพึงบรรลุอริยมรรคและอริยผลที่มีอุปจารฌานนั้นเป็นบาท

59.

๕๙.

Tassā’ticārucaritassaraṇānuyuttoHotevava satthari sagāravasapakpatisso,Saddhindriyādi pariṇāmagato’dhigacchePītippamodabahulo kusalo’bhisandaṃ;

()

ผู้ที่ประกอบเนืองๆ ในการระลึกถึงพระจริยาอันงดงามยิ่งของพระองค์ ย่อมเป็นผู้มีความเคารพและนอบน้อมในพระศาสดา เมื่อสัทธินทรีย์เป็นต้นถึงความแก่กล้า ย่อมบรรลุห้วงบุญกุศลอันมากด้วยปีติและปราโมทย์

60.

๖๐.

Satthussa cetiyagharaṃva tadattabhāvoPūjāraho ca bhayabheravadukkhasayho,Lajji ca bhīru labhate sahavāsasaññaṃSaggāpavaggavibhavassa bhaveyya bhāgī;

()

อัตภาพของผู้นั้นย่อมเป็นผู้ควรแก่การบูชาประดุจเรือนพระเจดีย์ของพระศาสดา เป็นผู้ทนต่อภัย ความหวาดกลัว และความทุกข์ได้ เป็นผู้มีความละอายและเกรงกลัวต่อบาป ย่อมได้ความรู้สึกประหนึ่งว่าได้อยู่ร่วมกับพระศาสดา และพึงเป็นผู้มีส่วนแห่งสมบัติคือสวรรค์และนิพพาน

61.

๖๑.

Laṅkāya lakkhapatigāmavaramhi khettā-Rāmādhipena guṇabhusaṇabhusitena,Vikhyātanimmalayasovisarena valli-Gāmubbhavena parisāvacarakkhamena;

()

โดยเจ้าอาวาสแห่งเขตอารามในลักขปติคามอันประเสริฐในลังกาทวีป ผู้ประดับด้วยเครื่องประดับคือคุณธรรม ผู้มีชื่อเสียงอันบริสุทธิ์ปรากฏไปไกล ผู้เกิดในบ้านวัลลิคาม ผู้มีความสามารถในการปกครองบริษัท

62.

๖๒.

Therenu’pāyacaturena bhadattasaṅghā-Nandābhidhena garunā garubhāvagena,Sissoraso’panayanena nijaṃva nettaṃRakkhaṃ vidhāya mabhivuddhiya mappito yo;

()

โดยพระเถระผู้ฉลาดในอุบาย นามว่าภัททันตะสังฆานันทะ ผู้เป็นครูผู้มีภาวะอันน่าเคารพ ผู้ได้มอบศิษย์ผู้เปรียบเสมือนบุตรในอกให้ได้รับการดูแลและบำรุงให้เจริญรุ่งเรืองประดุจดวงตาของตนเอง

63.

๖๓.

Yo jīvitampi nirapekkhiya tambapaṇṇī-Dīpaṃ tivāra mavatiṇṇa mimaṃ vasīhi,Muttāmaṇīhi khacitena namahagghasiddhagī-Caṅgoṭakena mahituṃ jinadantadhātuṃ;

()

ผู้ใดไม่ห่วงอาลัยแม้ในชีวิต ได้มายังเกาะตัมพปัณณีนี้ถึง ๓ ครั้ง พร้อมด้วยเหล่าพระวสี (ผู้สำรวมระวัง) เพื่อบูชาพระเขี้ยวแก้วของพระชินเจ้า ด้วยผอบอันมีค่ามากที่ประดับด้วยมุกและมณี

64.

๖๔.

Sikkhāgaruṃ vajiranāma vihārasāmiṃRājādhirājagurulañchadharaṃ yatindaṃ,Katvānu’pajjhamupasampādamāpa dhamma-Majjhetu motariya rammamarammaraṭṭhaṃ;

()

ผู้กระทำพระยตินทระ (จอมบรรพชิต) ผู้เป็นเจ้าอาวาสวัดชื่อวัชระ ผู้หนักในสิกขา ผู้ทรงตราตั้งเป็นพระอาจารย์ของพระราชาธิราช ให้เป็นพระอุปัชฌาย์แล้ว ได้บรรพชาอุปสมบท แล้วไปยังแคว้นอรมณะ (รามัญ) อันรื่นรมย์ เพื่อศึกษาพระธรรม

65.

๖๕.

Saṃvaḍḍhitaṃ pitupadādhigatena meṇḍunaRaññā pasīdiya kusaggadhiyā sakāya,Sissaṃ asesapariyattidharassa ñeyya-Dhammābhivaṃsaviditassa’pi saṅgharañño;

()

ผู้ได้รับการบำรุงโดยพระเจ้ามินดง (Meṇḍu) ผู้สืบทอดตำแหน่งต่อจากพระราชบิดา ผู้ทรงเลื่อมใสด้วยพระปรีชาญาณอันเฉียบแหลมของพระองค์เอง และเป็นศิษย์ของพระสังฆราชผู้ทรงพระปริยัติธรรมทั้งหมด ผู้ปรากฏนามว่า เนยยธรรมาภิวังสะ

66.

๖๖.

SaṃjayuttabhāṇakakumārabhivaṃsanāmaṃRājādhirājagarulañchadharaṃ sudhīraṃ,Therāsabhaṃ supaṭipattigaruṃ garuṃ yoNissāya dhammavinaye paṭutaṃ jagāma;

()

ผู้ใดอาศัยพระเถระผู้ประเสริฐ นามว่า สังยุตตภาณกะ กุมารภิวังสะ ผู้ทรงตราตั้งเป็นพระอาจารย์ของพระราชาธิราช ผู้มีปัญญาดี ผู้หนักในสุปฏิปทา ผู้เป็นครู แล้วถึงความเชี่ยวชาญในพระธรรมวินัย

67.

๖๗.

Lakkhīsare moraṭunāmapure surammeJātena issarajanāyananamhi jātyā,VassaṭṭhatiṃsaparimāṇavayoguṇenaPāsāṇadūrapuragocaragāmikena;

()

ผู้เกิดโดยชาติในตระกูลอันเป็นที่เจริญตาของชนผู้เป็นใหญ่ ในเมืองอันรื่นรมย์ชื่อโมรฏุ ในแคว้นลักษีสระ ผู้มีคุณคือวัยประมาณ ๓๘ พรรษา ผู้มีบ้านโคจรในเมืองปาสาณทูระ (ปานะทุระ)

68.

๖๘.

Tenā’bhayādikaruṇāratanābhidhānā-Rāmādhipena gaṇvācakābhāvagena,SaṃsuddhabuddhaguṇādīpanatapparenaSaṃsārasāgarasamuttaraṇāsayena;

()

โดยเจ้าอาวาสวัดชื่ออภัยาทิกกรุณารัตนะนั้น ผู้เป็นพระคณาจารย์ ผู้ขวนขวายในการประกาศพระพุทธคุณอันบริสุทธิ์ ผู้มีความประสงค์จะข้ามพ้นมหาสมุทรคือสังสารวัฏ

69.

๖๙.

Pītippamodajananaṃ samaṇena medhā-Nandābhidhena kavinā kavikuñjarānaṃ,Ādiccabandhujinarājaguṇappabandha-Suddhāpadānaparidīpakathāsarīraṃ;

()

โดยพระสมณะนามว่าเมธานันทะ ผู้เป็นกวีผู้ประเสริฐในหมู่กวี ผู้ยังปีติปราโมทย์ให้เกิด รจนาแล้วซึ่งเนื้อความแห่งกถาที่ประกาศประวัติอันบริสุทธิ์และบทประพันธ์พระพุทธคุณของพระชินราชผู้เป็นอาทิจจพันธุ

70.

๗๐.

Saddānusāsani’tihāsanighaṇṭuchando-Laṅkārasāra mabhidhammakathāgabhīraṃ,Saggāpavaggasukhadaṃ samatiṃsasaggaṃVyākhyāsameta manurūpa padappayogaṃ;

()

(คัมภีร์นี้) มีแก่นสารแห่งไวยากรณ์ ประวัติศาสตร์ พจนานุกรม ฉันท์ และอลังการ มีเนื้อความพระอภิธรรมอันลึกซึ้ง ให้ความสุขในสวรรค์และนิพพาน มี ๓๐ สรรค ประกอบด้วยคำอธิบายและการใช้ถ้อยคำที่เหมาะสม

71.

๗๑.

Dvisahassabandhasamākulaṃ jinavaṃsadīpamanākulaṃRacitaṃ samāpa samāpanaṃ paramaṃpabandhasiromaṇiṃ,Subhamāghamāsikavāsare nirupaddavena tathāgateParinibbute dvisahassasaṭṭhicatussatodayahāyate;

()

(คัมภีร์) ชินวังสทีปะอันไม่สับสน ประกอบด้วยบทประพันธ์ ๒,๐๐๐ บท อันเป็นยอดแห่งบทประพันธ์ที่ประเสริฐยิ่ง ได้รจนาเสร็จสิ้นแล้วโดยปราศจากอุปัทวะ ในวันอันเป็นมงคลแห่งเดือนมาฆะ เมื่อพระตถาคตปรินิพพานล่วงไปแล้ว ๒,๔๖๐ ปี

Iti medhānandābhidhānena yatinā viracite sakalakavijana hadayānandadāna nidāne jinavaṃsadīpe santikenidāne bhagavato dhātuparinibbānappavattiparidīpo tiṃsatimosaggo.

ดังนี้แล สรรคที่ ๓๐ ชื่อว่าการประกาศความเป็นไปแห่งการปรินิพพานของพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า ในสันติเกนิทาน แห่งคัมภีร์ชินวังสทีปะ อันเป็นเหตุให้เกิดความบันเทิงใจแก่กวีชนทั้งปวง ซึ่งพระภิกษุนามว่าเมธานันทะรจนาไว้ จบแล้ว

Sātireko santikenidānabhāgo tatiyo.

สันติเกนิทาน ภาคที่ ๓ จบแล้วพร้อมด้วยส่วนเพิ่มเติม