বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि


1

Padasādhanaṃ

पदसाधन


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

उन भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार है।


Buddhambujaṃ namassitvā saddhammamadhu bhājanaṃ,Guṇamopadapadaṃ saṅghamadhubbatanisevitaṃ;

सद्धर्म रूपी मधु के पात्र बुद्ध रूपी कमल को और भिक्षु रूपी भ्रमरों द्वारा सेवित गुणों के स्थान संघ को नमस्कार कर;


Moggallāyanācariya carañca yena dhīmatā,Kataṃ laghumayandiddhamanunaṃ saddalakkhaṇaṃ;

और बुद्धिमान आचार्य मोग्गल्लान की उस पद्धति को, जिनके द्वारा यह लघु, स्पष्ट और पूर्ण व्याकरण रचा गया है;


Ārabhissaṃ samāsena bālatthaṃ padasādhanaṃ,Moggallāyanasaddattharatanākarapaddhatiṃ;

मैं मोग्गल्लान के शब्दार्थ रूपी रत्नाकर की पद्धति के अनुसार, बालकों के बोध के लिए संक्षेप में 'पदसाधन' आरम्भ करूँगा;


Saññāpariggaheneva lakkhaṇesu sarādayo,Ñāyantiti tamevādo dassayissaṃ vibhāgato;

सूत्रों में संज्ञाओं के परिग्रह (समझ) से ही स्वर आदि जाने जाते हैं, इसलिए सबसे पहले मैं उन्हें विभागपूर्वक दिखाऊँगा;


Aādayo titāḷīsa vaṇaṇā.

'अ' आदि तैंतालीस वर्ण हैं।


Jinavacanānurūpā akāradeyo niggahitantā tecattāḷī sakkharā paccekaṃ vaṇṇā nāma honti yathā - a ā i ī u ū e o ka kha ga gha ṅa ca cha ja jha ña ṭa ṭha ṇa ta tha da dha na pa pha ba bha ma ya ra la va sa ha ḷa aṃ iti-kakārādisvakāro uccāraṇattho = vaṇaṇīyati attho etehīti vaṇṇā-aādi mariyādā bhūto yesanto aādayo.

बुद्ध-वचन के अनुरूप 'अ' कार से लेकर 'निग्गहीत' तक ये तैंतालीस अक्षर प्रत्येक 'वर्ण' कहलाते हैं। जैसे - अ आ इ ई उ ऊ ए ओ क ख ग घ ङ च छ ज झ ञ ट ठ ड ढ ण त थ द ध न प फ ब भ म य र ल व स ह ळ अं। यहाँ 'क' आदि में 'अ' कार उच्चारण के लिए है। जिनसे अर्थ का वर्णन किया जाता है, वे 'वर्ण' हैं। 'अ' आदि जिनकी मर्यादा है और 'अं' जिनका अंत है, वे 'अआदयो' हैं।


Aādayoti vattate yāva ‘‘binduniggahīta’’nti-tañcakhoattha vasā vibhatticīparināmoti sattamyantamabhisambandhīyate.

'अआदयो' यह पद 'बिन्दुनिग्गहीतं' सूत्र तक अनुवृत्त होता है। अर्थ के अनुसार विभक्ति परिणाम द्वारा इसे सप्तमी के रूप में सम्बद्ध किया जाता है।


Dasādo sarā

आदि के दस स्वर हैं।


Aādisvādimhi niddiṭṭhā odantā dasavaṇṇā sarā nāma honti-yathā-a ā i ī u ū e o = saranti pavattantīti sarā-dasā doti vattate tīsu cakkamānesu.

'अ' आदि में जो आदि में निर्दिष्ट हैं और 'ओ' पर समाप्त होते हैं, वे दस वर्ण 'स्वर' कहलाते हैं। जैसे - अ आ इ ई उ ऊ ए ओ। जो स्वयं उच्चरित होते हैं, वे 'स्वर' हैं। 'दसादो' यह पद आगे के तीन सूत्रों में अनुवृत्त होता है।


Dve dve savaṇṇā.

दो-दो सवर्ण हैं।


Aāsvādimesu dassu dve dve savaṇṇā nāma honti. Yathākkamaṃ-yathā-aā iti, uū iti, e iti, o iti = samānā sādisā vaṇṇā savaṇṇā-samānattañca ṭhānato.

'अ' आदि आदिम दस स्वरों में दो-दो 'सवर्ण' कहलाते हैं। यथाक्रम - जैसे 'अ आ', 'इ ई', 'उ ऊ', 'ए', 'ओ'। समान और सदृश वर्ण 'सवर्ण' हैं। यह समानता उच्चारण स्थान से होती है।


Cha vaṇṇānaṃhi uppattiṭṭhānāni kaṇṭhātālumuddhadantaoṭṭhānā sikāvasena-tesu avaṇṇakavaggahānaṃ kaṇṭhoṭhānaṃ-ivaṇṇa cavaggayānaṃ tālu-ṭavaggaraḷānaṃ muddhā-tavaggalasānaṃ dantā-u vaṇṇapavaggānaṃ oṭṭhā-evaṇṇassa kaṇṭhatālu-ovaṇṇassa kaṇṭhoṭṭhaṃ-vakārassa dantoṭṭhaṃ-niggahitassa nāsikā-ṅañaṇanamānaṃ sakaṭṭhānaṃ nāsikā ca-dvedveti vattate.

वर्णों की उत्पत्ति के छह स्थान हैं - कण्ठ, तालु, मूर्धा, दन्त, ओष्ठ और नासिका। उनमें 'अ' वर्ण, 'क' वर्ग और 'ह' का स्थान कण्ठ है; 'इ' वर्ण, 'च' वर्ग और 'य' का तालु है; 'ट' वर्ग, 'र' और 'ळ' का मूर्धा है; 'त' वर्ग, 'ल' और 'स' का दन्त है; 'उ' वर्ण और 'प' वर्ग का ओष्ठ है; 'ए' वर्ण का कण्ठ-तालु है; 'ओ' वर्ण का कण्ठ-ओष्ठ है; 'व' कार का दन्त-ओष्ठ है; 'निग्गहीत' का नासिका है; 'ङ ञ ण न म' का अपना स्थान और नासिका भी है। 'द्वे द्वे' अनुवृत्त होता है।


Pubbo rasso

पूर्व वाला ह्रस्व है।


Tesceva dasasu ye dve dve savaṇṇā tesu yo yo pubbo so so rassasañño hoti-yathā-a i u e o-tesu saṃyoga pubbāca dissanti dve panantimā dīpetuṃ tattha sādhuttaṃ tesampi idha saṅgaho = rassakālayogā tabbantatāya vā rassā-tathā dīghā-idhāpidvedveti vattate.

उन्हीं दस स्वरों में जो दो-दो सवर्ण हैं, उनमें जो-जो पूर्व है, वह 'ह्रस्व' संज्ञक होता है। जैसे - अ इ उ ए ओ। उनमें संयुक्त व्यंजन से पूर्व वाले भी देखे जाते हैं। अंतिम दो (ए, ओ) की ह्रस्वता दर्शाने के लिए उनका भी यहाँ संग्रह किया गया है। ह्रस्व काल के योग से वे 'ह्रस्व' हैं। इसी प्रकार 'दीर्घ' भी। यहाँ भी 'द्वे द्वे' अनुवृत्त होता है।


Paro dīgho.

पर (बाद वाला) दीर्घ है।


Aādisvādibhutesu dasasu ye dve dve savaṇṇā tesu yo yo paro so so dīghasañño hoti-yathā-ā ī ū.

'अ' आदि आदिम दस स्वरों में जो दो-दो सवर्ण हैं, उनमें जो-जो पर है, वह 'दीर्घ' संज्ञक होता है। जैसे - आ ई ऊ।


Kādayo byañjanā.

'क' आदि व्यंजन हैं।


Aādisu kādayo niggahītapariyantā tettiṃsa byañjanānāma honti-yathā-ka kha ga gha ṅa ca cha ja jha ña ṭa ṭha ḍa ṇa ta tha da dha na pa pha ba bha ma ya ra lava sa ha ḷa aṃ = byañjīyati attho etehīti byañjanā-kādayoti vattate.

'अ' आदि में 'क' से लेकर 'निग्गहीत' तक के तैंतीस वर्ण 'व्यंजन' कहलाते हैं। जैसे - क ख ग घ ङ च छ ज झ ञ ट ठ ड ढ ण त थ द ध न प फ ब भ म य र ल व स ह ळ अं। जिनसे अर्थ अभिव्यक्त होता है, वे 'व्यंजन' हैं। 'कादयो' अनुवृत्त होता है।


Pañca pañcakā vaggā.

पाँच-पाँच के समूह वर्ग हैं।


Aādasu kakārādayo makārantā pañca pañcakā vaggā nāma honti-yathā-kakhagaghaṅa, cachajajhaña, ṭaṭhaḍaḍhaṇa, tathadadhana, paphababhama. = Vajjenti yakārādayoti vaggā.

'अ' आदि में 'क' कार से लेकर 'म' कार तक के पाँच-पाँच के समूह 'वर्ग' कहलाते हैं। जैसे - कखगघङ, चछजझञ, टठडढण, तथदधन, पफबभम। जो 'य' कार आदि को अलग करते हैं, वे 'वर्ग' हैं।


Bindu niggahitaṃ

बिन्दु 'निग्गहीत' है।


Akārādīsuyavāyaṃ vaṇṇo bindumatto so niggahitasaññohoti = rassasaraṃ nissāya gahitamuccāritaṃ niggahītaṃ.

'अ' कार आदि के बाद जो यह बिन्दु मात्र वर्ण है, वह 'निग्गहीत' संज्ञक होता है। ह्रस्व स्वर के आश्रय से जो उच्चरित किया जाता है, वह 'निग्गहीत' है।


Saññā vidhānaṃ.

संज्ञा विधान।


Sandhi vuccate-purisa uttamo, paññā indriyaṃ. Satiārakkho,bhogi indo, cakkhu āyatanaṃ, abhibhu āyatanaṃ, dhanamme atthi, kuto etthā’ tidha-saro lopo sare.

संधि कही जाती है - पुरिस उत्तमो, पञ्ञा इन्द्रियं, सति आरक्खो, भोगी इन्दो, चक्खु आयतनं, अभिभू आयतनं, धनं मे अत्थि, कुतो एत्थ। यहाँ - स्वर के परे होने पर स्वर का लोप होता है।


Saro saro lopanīyo hoti-saretopasilesikādhārasattamī tato vaṇṇakālavyavadhāne kāriyaṃ na hoti-tvamasi, katamā cānanda aniccasaññā’ti-aññatthāpi saṃhatāyamopasilesakādhā reyeva sattamī-vidhīti vattamāne.

स्वर के परे होने पर स्वर लोप करने योग्य होता है। 'सरे' यहाँ उपश्लेषिक आधार में सप्तमी है, इसलिए वर्ण या काल के व्यवधान होने पर कार्य नहीं होता है। जैसे - 'त्वमसि', 'कतमा चानन्द अनिच्चसञ्ञा'। अन्यत्र भी संहित होने पर उपश्लेषिक आधार में ही सप्तमी होती है। 'विधि' शब्द अनुवृत्त होने पर।


Sattamiyaṃ pubbassa.

सप्तमी निर्देश होने पर पूर्व का कार्य होता है।


Sattamīniddese pubbasseva vidhiti pubbasaralopo-purisuttamo,paññindriyaṃ, satārakkho, bhogindo, cakkhāyatanaṃ. Abhibhāyatanaṃ, dhanammatthi, kutettha. Pubbassa kāriyavidhānā sattamīniddiṭṭhassa paratāva gamyateti paretuparivacanampi ghaṭate-so ahaṃ, cattāro ime, yato udakaṃ, pāto evaṃ’tīdha-‘‘saro lopo sare’’ti vattate.

सप्तमी निर्देश होने पर पूर्व का ही विधान होता है, इस नियम से पूर्व स्वर का लोप होता है - पुरिसुत्तमो, पञ्ञिन्द्रियं, सतआरक्खो, भोगिन्दो, चक्खायतनं, अभिभायतनं, धनम्मत्थि, कुतेत्थ। पूर्व के लिए कार्य का विधान होने से, सप्तमी द्वारा निर्दिष्ट के पर होने का ही बोध होता है, इसलिए 'परे' और 'परि' शब्द का प्रयोग भी घटित होता है। 'सो अहं', 'चत्तारो इमे', 'यतो उदकं', 'पातो एवं' - यहाँ 'सरो लोपो सरे' अनुवृत्त होता है।


Paro kvaci.

पर (बाद वाला) कहीं-कहीं लोप होता है।


Saramhā paro saro kvaci lopanīyo hoti-sohaṃ, cattārome, yatodakaṃ. Pātoca-kvacitikiṃ?-Paññindriyaṃ-assādhikāro sabbasandhisu-tassa idaṃ, tassa idaṃ, vāta īritaṃ, vāta īritaṃ, sīta udakaṃ, sīta udakaṃ, vāma ūru,vāma ūru, itidha-pubbasara lope-sare veti ca vattate.

स्वर के बाद वाला स्वर कहीं लुप्त हो जाता है - जैसे: सोहं, चत्तारोमे, यतोदकं। 'पातो च' - 'क्वचि' (कहीं) क्यों कहा? - पञ्ञिन्द्रियं। सभी संधियों में 'अ' का अधिकार है - तस्स इदं, तस्स इदं; वात ईरितं, वात ईरितं; सीत उदकं, सीत उदकं; वाम ऊरु, वाम ऊरु। यहाँ पूर्व स्वर के लोप होने पर 'सरे' और 'वे' की अनुवृत्ति होती है।


Yuvaṇaṇānamño luttā.

इ-वर्ण और उ-वर्ण के स्थान पर 'ञ' (ए और ओ) होता है, जब (पूर्व स्वर) लुप्त हो।


Luttā sarāparesaṃ ivaṇṇavaṇṇānaṃ ño honti vāyathākkamaṃ.

स्वर के लुप्त होने पर, बाद में आने वाले इ-वर्ण और उ-वर्ण के स्थान पर क्रमशः 'ञ' (ए और ओ) विकल्प से होते हैं।


Vaṇṇaparena savaṇṇepi.

'वर्ण' शब्द के बाद होने पर सवर्ण (समान स्वर) भी (ग्रहण किया जाता है)।


Vaṇṇasaddo paro yasmā tena savaṇṇopi gayhati sayaṃ ceti ī ū nampi e o-tassedaṃ, tassidaṃ-vāteritaṃ. Vātiritaṃ-sītodakaṃ, ‘‘byañjane dīgarassā’’ti dīghe-sītudakaṃ-vāmoru,vāmūru-luttetikiṃ-dasa ime.

चूँकि 'वर्ण' शब्द बाद में है, इसलिए उससे सवर्ण और वह स्वयं भी ग्रहण किया जाता है, अतः ई और ऊ के स्थान पर भी ए और ओ होते हैं - जैसे: तस्सेदं, तस्सिदं; वातेरितं, वातीरितं; सीतोदकं, 'ब्यञ्जने दीघरस्सा' सूत्र से दीर्घ होने पर - सीतुदकं; वामोरु, वामूरु। 'लुत्ते' (लुप्त होने पर) क्यों कहा? - दस इमे।


Atippasaṅgabādhakassa kvacisaddassānuvattanato na vikappavidhī niyatā-tena upeto’ti evamādīsu vikakeppā nārakitādisu vidhi ca na hoti-ci akāsi, ci akāsi. Su āgataṃ, su āgataṃ’tidhayuvaṇṇānaṃ ve’ti ca vattate.

अतिप्रसंग को रोकने वाले 'क्वचि' शब्द की अनुवृत्ति होने के कारण विकल्प की विधियाँ नियत नहीं हैं - इसलिए 'उपेतो' आदि में विकल्प नहीं होता और 'अकासि' आदि में विधि नहीं होती - जैसे: चि अकासि, चि अकासि; सु आगतं, सु आगतं। यहाँ 'इ-वर्ण और उ-वर्ण' तथा 'वे' की अनुवृत्ति होती है।


Yavā sare.

स्वर परे होने पर 'य' और 'व' होते हैं।


Sare pare iva ṇṇuvaṇṇānaṃ yakāravakārā honti vā yathākkamaṃ-akārassa dīghe-vyākāsi, ‘‘vanataragāvā gāmā’’ti yāgame-viyākāsi-svāgataṃ. Sāgataṃ-kvacitveva-yānīdha.

स्वर परे होने पर इ-वर्ण और उ-वर्ण के स्थान पर क्रमशः य-कार और व-कार विकल्प से होते हैं - अ-कार के दीर्घ होने पर: व्याकासि, 'वनतरगावा गामा' सूत्र से 'य' आगम होने पर - वियाकासि; स्वागतं, सागतं। 'क्वचि' के कारण ही - यानीध।


Te ajja, te ajja, so ayaṃ, so ayaṃ, itīdha-‘‘yavāsare’’ ‘ve’ti ca vattate.

ते अज्ज, ते अज्ज; सो अयं, सो अयं। यहाँ 'यवा सरे' और 'वे' की अनुवृत्ति होती है।


Ñonaṃ

'ञ' (ए और ओ) के स्थान पर।


Ñonaṃ yakāravakārā honti vā sare pare yathākkamaṃ.

स्वर परे होने पर 'ञ' (ए और ओ) के स्थान पर क्रमशः य-कार और व-कार विकल्प से होते हैं।


Tyajja, tejja-‘‘byañjane dīgharassā’’tidīghe-svāyaṃ, soyaṃ.

त्यज्ज, तेज्ज; 'ब्यञ्जने दीघरस्सा' सूत्र से दीर्घ होने पर - स्वायं, सोयं।


Kvacītveva-dhanammatthī-go eḷakamitidha-sare’ti vattate.

'क्वचि' के कारण ही - धनम्मत्थी; गो एळकं। यहाँ 'सरे' की अनुवृत्ति होती है।


Gossāvaṅa.

'गो' शब्द के स्थान पर 'अवङ' आदेश होता है।


Sare pare gossa avaṅa ādeso hoti-saca‘‘ṭanubandhāneka vaṇṇāsabbassā’’ti sabbassappasaṅge-antasse’ti vattamāne.

स्वर परे होने पर 'गो' शब्द के स्थान पर 'अवङ' आदेश होता है - यद्यपि 'टनुबन्धानेक वण्णा सब्बस्सा' सूत्र से सम्पूर्ण शब्द के स्थान पर आदेश प्राप्त था, किन्तु 'अन्तस्से' की अनुवृत्ति होने से (यह केवल अन्त्य वर्ण के स्थान पर होता है)।


Ṅanu bandho.

'ङ' अनुबन्ध है।


Ṅakāronubandho yassa so nekavaṇṇopi antassa hotiti औkārasseva hoti,-‘‘saṅketonavayavonu bandho’’tivacanā ṅakārassāppayogo-payojanaṃ‘‘ṅanubandho’’ti saṅketo-gaveḷakaṃ.

जिसका 'ङ' कार अनुबन्ध है, वह अनेक वर्णों वाला होने पर भी अन्त्य वर्ण के स्थान पर ही होता है, अतः यह केवल 'ओ' कार के स्थान पर ही होता है - 'संकेतो अनवयवो अनुबन्धो' इस वचन के अनुसार ङ-कार का प्रयोग नहीं होता; 'ङनुबन्धो' यह केवल संकेत मात्र है - जैसे: गवेळकं।


Iti eva, iti evā ‘‘tīdha-

'इति एव', 'इति एवा' - यहाँ...


Vitisseve vā

'एव' शब्द परे होने पर 'इति' के 'इ' के स्थान पर विकल्प से 'व' होता है।


Evasadde pare itissa vo hoti vā-saca.

'एव' शब्द परे होने पर 'इति' के स्थान पर विकल्प से 'व' होता है।


Chaṭṭhiyantassa.

षष्ठी विभक्ति वाले (पद) के अन्त्य वर्ण के स्थान पर।


Chaṭṭhinaddiṭṭhassa yaṃ kāriyaṃ tadantassa viññeyyanti ikārassādeso hoti = ṭhānīnamāmaddiyadissati uccāriyati’ti ādeso-itveva, aññatra yādese-‘‘tavaggavaraṇanaṃ ye cavaggabayañā’’ti takārassa vo-‘‘vaggalayehi te’’ti yassa ca cakāro, icceva-du aṅgikaṃ, ci itvā, ajja agge, pātu ahesuṃ, pā eva, idha ijjhati, pari antaṃ, atta atthamitidha-‘‘mayadāsare’’ti vattate.

षष्ठी विभक्ति द्वारा निर्दिष्ट जो कार्य है, वह उसके अन्त्य वर्ण का समझना चाहिए, इस नियम से इ-कार के स्थान पर आदेश होता है। 'स्थानी के स्थान पर जो उच्चारित होता है, वह आदेश है' - जैसे: इत्वेव; अन्यत्र य-कार आदेश होने पर - 'तवग्गवरणनं ये चवग्गबयञा' सूत्र से त-कार के स्थान पर 'व' और 'वग्गलयेहि ते' सूत्र से य-कार के स्थान पर च-कार होने पर - इच्चेव। दु अङ्गिकं, चि इत्वा, अज्ज अग्गे, पातु अहेसुं, पा एव, इध इज्झति, परियन्तं, अत्त अत्थं - यहाँ 'मयदा सरे' की अनुवृत्ति होती है।


Vatataragā cāgamā.

व, त, त, र, ग आदि आगम होते हैं।


Ete mayadā vāgamā honti vā sare kvaci,-āgamino aniyamepi saroyevāgamī hoti vanādinantu ñāpakā-aññathāhi padādīnaṃ yukvīdhāna manatthakaṃ-duvaṅgikaṃ, cinitvā, ajjatagge, pāturahesuṃ, -‘‘byañjanedīgharassā’’ti rasse-pageva, idhamijjhati, pariyantaṃ, attadatthaṃ-vātveva-attatthaṃ.

ये म, य, द आदि वर्ण स्वर परे होने पर कहीं विकल्प से आगम होते हैं। आगम के स्थान के अनियम होने पर भी स्वर ही आगमी होता है, यह 'वन' आदि के ज्ञापक से सिद्ध है; अन्यथा पदों के आदि में 'य' और 'व' का विधान निरर्थक होता - जैसे: दुवङ्गिकं, चिनित्वा, अज्जतग्गे, पातुरहेसुं; 'ब्यञ्जने दीघरस्सा' सूत्र से ह्रस्व होने पर - पगेव; इधमिज्झति, परियन्तं, अत्तदत्थं; 'वा' के कारण ही - अत्तत्थं।


Cha abhiññā, cha abhiññā,’tīdha-vā sare āgamo’ti ca vattate.

छ अभिञ्ञा, छ अभिञ्ञा - यहाँ 'वा', 'सरे' और 'आगमो' की अनुवृत्ति होती है।


Chā ḷo.

'छ' शब्द के बाद 'ळ' का आगम होता है।


Cha saddā parassa sarassa ḷakāro āgamo hoti vā-chaḷabhiññā, chaabhiññā.

'छ' शब्द के बाद आने वाले स्वर के पूर्व ळ-कार का आगम विकल्प से होता है - जैसे: छळभिञ्ञा, छअभिञ्ञा।


Sarasandhi.

स्वर संधि।


Kaññā iva-kaññā ivā tīdha-pubbaparasarānaṃ lope sampatte-saro paroti ca vattate.

कञ्ञा इव, कञ्ञा इवा - यहाँ पूर्व और पर स्वरों के लोप की प्राप्ति होने पर 'सरो परो' की अनुवृत्ति होती है।


Nadvevā.

विकल्प से द्वित्व नहीं होता।


Pubbaparasarā dvepi vā kvaci na lupyante-kaññāiva, kaññeva, kaññāva.

पूर्व और पर दोनों ही स्वर कभी-कभी लुप्त नहीं होते हैं - जैसे: kaññāiva, kaññeva, kaññāva।


Sarasandhi nisedho.

स्वर सन्धि का निषेध।


Tatra abhirati, khanti paramaṃ, sammā akkhāto’tīdha-

'Tatra abhirati', 'khanti paramaṃ', 'sammā akkhāto' - यहाँ (इन उदाहरणों में)।


Byañchane dīgharassā.

व्यंजन के परे होने पर दीर्घ और ह्रस्व (होते हैं)।


Rassadīghānaṃ kvaci dīgharassā honti byañjane-tatrābhirati, khantīparamaṃ,’ sammadakkhāto’ tidāgame rasso-kvacītveca-tyajja-kathaṃ yāniva antalikkhe’ti -dīgharassāti yogavibhāgā.

व्यंजन के परे होने पर ह्रस्व और दीर्घ स्वरों के स्थान पर कभी-कभी दीर्घ और ह्रस्व हो जाते हैं - जैसे: tatrābhirati, khantīparamaṃ, sammadakkhāto। 'ti' आगम होने पर ह्रस्व होता है - 'kvaci' और 'ca' के योग से - tyajja, kathaṃ yāniva antalikkhe। 'dīgharassā' यह योग-विभाग है।


Ci gaho, tatiya jhānaṃ. Vi khopo, itidha-byañjane’ti vattate.

'Ci gaho' (viggaho), 'tatiya jhānaṃ' (tatiyajjhānaṃ), 'vi khopo' (vikkhepo) - यहाँ 'byañjane' (व्यंजन के परे होने पर) की अनुवृत्ति होती है।


Saramhā dve.

स्वर के बाद (व्यंजन का) द्वित्व होता है।


Saramhā parassa byañjanassa kvaci dverūpāni honti-viggaho.

स्वर से परे व्यंजन के कभी-कभी दो रूप (द्वित्व) हो जाते हैं - जैसे: viggaho।


Catuttha dutiyesvesaṃ tatiya paṭhamā.

चौथे और दूसरे (वर्णों) के परे होने पर उनके स्थान पर क्रमशः तीसरे और पहले (वर्ण) होते हैं।


Catutthadutiyesu paresvesaṃ catutthadutiyānaṃ tabbagge tatiya paṭhamā honti paccāsatyāti pubbajhakārakhakārānaṃ jakārakakarā-tatiyajjhānaṃ, vikkhepo-saramhā’tikiṃ?-Taṃ vanaṃ. Akarambhasete, akarambhasete, eso attho, eso attho, itidha-ce’tivattate.

चौथे और दूसरे वर्णों के परे होने पर, उन चौथे और दूसरे वर्णों के स्थान पर उसी वर्ग के तीसरे और पहले वर्ण सन्निकर्ष के कारण होते हैं; जैसे पूर्ववर्ती 'झ' और 'ख' के स्थान पर 'ज' और 'क' - tatiyajjhānaṃ, vikkhepo। 'saramhā' (स्वर से परे) क्यों कहा? - Taṃ vanaṃ। 'Akarambhasete', 'akarambhasete', 'eso attho', 'eso attho' - यहाँ 'ca' की अनुवृत्ति होती है।


E o na ma vaṇṇe.

'E' और 'O' के स्थान पर 'a' होता है 'vaṇṇa' (वर्ण) के परे होने पर।


E o naṃ vaṇṇe kvaci a hoti vā-akarambhasane, akaramha sete-esaattho, esoattho-vaṇṇetikiṃ?-So.

'E' और 'O' के स्थान पर वर्ण के परे होने पर कभी-कभी 'a' होता है - जैसे: akarambhasane, akaramha sete, esa attho, eso attho। 'vaṇṇe' (वर्ण) क्यों कहा? - So।


Sarabyañjanasandhi.

स्वर-व्यंजन सन्धि।


Ata yantaṃ. Tatha yaṃ. Mada yaṃ, budhi yati, dhana yaṃ. Seva yo, payesanā, pokkharaṇa yo, itidha-

'Ata yantaṃ', 'tatha yaṃ', 'mada yaṃ', 'budhi yati', 'dhana yaṃ', 'seva yo', 'payesanā', 'pokkharaṇa yo' - यहाँ (इन उदाहरणों में)।


Tavaggavaraṇanaṃye cavaggakhayañā.

'य' कार के परे होने पर त-वर्ग के वर्णों के स्थान पर क्रमशः च-वर्ग के वर्ण होते हैं।


Tavaggavaraṇanaṃ cavaggabayañā honti yathākkamaṃ yakāre, ‘‘vaggalasehi te’’ti vaggā parassa yassa pubbarūpaṃ-accantaṃ. Tacchaṃ, majjaṃ, bujjhati, dhaññaṃ, sebbo, payyesanā, pokkharañño-kvacītveca, matyā-yeti vattate vakkhamānesu tīsu. Saka yate, ruca yate, paṭyate, lupyate, salyate, disyate’tīdha.

'य' कार के परे होने पर त-वर्ग के वर्णों के स्थान पर यथाक्रम च-वर्ग के वर्ण होते हैं। "vaggalasehi te" सूत्र से वर्ग के बाद आने वाले 'य' का पूर्वरूप हो जाता है - जैसे: accantaṃ, tacchaṃ, majjaṃ, bujjhati, dhaññaṃ, sebbo, payyesanā, pokkharañño। 'kvaci' और 'ca' के योग से - matyā। आगे आने वाले तीन सूत्रों में 'ye' की अनुवृत्ति होती है। 'Saka yate', 'ruca yate', 'paṭyate', 'lupyate', 'salyate', 'disyate' - यहाँ (इन उदाहरणों में)।


Vaggalasehi te

वर्ग, 'ल' और 'स' से परे (यकार के स्थान पर) वे ही (वर्ग, ल, स) होते हैं।


Vaggalasehi parassa yakārassa kvaci te vaggalasā honti.

वर्ग, 'ल' और 'स' से परे यकार के स्थान पर कभी-कभी वे ही वर्ग, 'ल' और 'स' हो जाते हैं।


Sakkate, ruccate,paṭṭate, luppate, sallate, dissate. Kvacitveva-kyāhaṃ-muha = yatī’tīdha-

Sakkate, ruccate, paṭṭate, luppate, sallate, dissate। 'kvaci' के कारण - kyāhaṃ। 'muha = yatī' - यहाँ।


Hassa vipallāso

'ह' का विपर्यास (स्थान परिवर्तन)।


Hassa vipallāso hoti yakāro-muyhati,

'ह' का विपर्यास होता है जब 'य' कार परे हो - जैसे: muyhati।


Bahuābādho, bahu ābādho’tīdha-ussavakāre ‘‘hassa vipallāso’’ti vattate.

'Bahuābādho', 'bahu ābādho' - यहाँ 'व' कार के परे होने पर "hassa vipallāso" की अनुवृत्ति होती है।


Vevā.

'व' के परे होने पर विकल्प से।


Hassa vipallāso hotivā vakāre-bavhābādho, bahvābādho.

'व' कार के परे होने पर 'ह' का विपर्यास विकल्प से होता है - जैसे: bavhābādho, bahvābādho।


Byañjana sandhi.

व्यंजन सन्धि।


Akkhirujati. Akkhirujatī’tīdha-veti vattate yāva‘‘mayadāsare’’ti.

'Akkhirujati', 'akkhirujatī' - यहाँ "mayadāsare" सूत्र तक 'vā' (विकल्प) की अनुवृत्ति होती है।


Niggahitaṃ.

निग्गहीत (अनुस्वार)।


Niggahītamāgamo hotivā kvaci = ṭhānīnamāliṅgiya gacchati pavattatī’ti āgamo-akkhiṃ rujati,akkhi rujati-‘‘yāvadvidhā’’ti ādo niccaṃ vavatthita vibhāsattā vādhikārassa-vāsaddo hi atthavaye vattate katthaci vikappe katthaci yathāvavatthitarūpa pariggaheti-yadā pacchime tadā naccamaniccamasantañca vidhiṃ dīpeti-ettha pana kva cisaddassānu vattanato tenevāsantavidhi siddho’ti vāsadde nitaradvayaṃ-saṃ ramho, saṃramho, puṃ liṅgaṃ,puṃ liṅgamitīdha-niggahītādhikāro ā ‘‘mayadā sareti’’.

कभी-कभी निग्गहीत (अनुस्वार) का आगम होता है। 'आगम' उसे कहते हैं जो मूल वर्णों के स्थान को घेरे बिना आकर जुड़ जाता है - जैसे: akkhiṃ rujati, akkhi rujati। "yāvadvidhā" आदि में 'vā' के अधिकार के कारण यह व्यवस्थित विभाषा के रूप में नित्य होता है। 'vā' शब्द दो अर्थों में प्रयुक्त होता है: कहीं विकल्प के लिए और कहीं यथा-व्यवस्थित रूप को ग्रहण करने के लिए। जब यह बाद वाले अर्थ में होता है, तब यह नित्य, अनित्य और असंत (अविद्यमान) विधि को दर्शाता है। यहाँ 'kvaci' शब्द की अनुवृत्ति होने से 'असंत विधि' सिद्ध होती है, इसलिए 'vā' शब्द के दो अर्थ यहाँ संगत हैं। 'saṃ ramho', 'saṃramho', 'puṃ liṅgaṃ', 'puṃ liṅgaṃ' - यहाँ "mayadā sare" तक निग्गहीत का अधिकार है।


Lopo.

लोप।


Niggahītassa lopo hoti vā kvaci-dīghadittāni, sāramho, sāramho-pulliṅgaṃ, puṃliṅgaṃ-paṭisallāṇe pātukāmo’tiādisu niccaṃ-pupphaṃ assā, pupphaṃ assā, kiṃ iti, kiṃ itī’tīdha-

निग्गहीत का कभी-कभी विकल्प से लोप होता है - जैसे: dīghadittāni, sāramho, sāramho, pulliṅgaṃ, puṃliṅgaṃ। 'paṭisallāṇe pātukāmo' आदि में यह नित्य होता है। 'pupphaṃ assā', 'pupphaṃ assā', 'kiṃ iti', 'kiṃ itī' - यहाँ (इन उदाहरणों में)।


Parasarassa.

पर स्वर का।


Niggahītamhā parassa sarassa lopo hoti vā kvaci.

निग्गहीत (अनुस्वार) के बाद आने वाले स्वर का कहीं-कहीं विकल्प से लोप होता है।


Saṃyogādi lopo.

संयोग के आदि का लोप।


Anantarā byañjanā saṃyogo-atra yo ādabhutāvayavo tassa vā kvaci lopo hotī’ti sassādissa lopo-pupphaṃsā, ‘‘mayadā sare’’ti niggahītassa makāro-pupphamassā, ‘‘vagge vagga’nto’’ti no naggahītassa-kinti, kimiti.

निरंतर (बिना स्वर के) आने वाले व्यंजन 'संयोग' कहलाते हैं - यहाँ जो आदि अवयव है, उसका कहीं-कहीं विकल्प से लोप होता है। जैसे 'स' आदि का लोप - 'पुप्फंसा' (pupphaṃsā)। 'मयदा सरे' सूत्र से निग्गहीत का 'म' कार होने पर - 'पुप्फमस्सा' (pupphamassā)। 'वग्गे वग्गन्तो' सूत्र से निग्गहीत का 'न' कार होने पर - 'किन्ति' (kinti), 'किमिति' (kimiti)।


Taṃ kha ṇaṃ, taṃ khaṇaṃ, dhammaṃ care, dhammaṃ care, taṃ ḍahati, taṃ ḍahati, taṃ dānaṃ, taṃ dānaṃ, taṃ phalaṃ, taṃ elamitīdha-

तं खणं, तं खणं, धम्मं चरे, धम्मं चरे, तं डहति, तं डहति, तं दानं, तं दानं, तं फलं, तं एलमिति - यहाँ...


Vagge vagganto.

वर्ग (के परे होने) पर वर्ग का अन्तिम वर्ण (होता है)।


Naggahītassa kho vagge vagganto vā hoti paccāsatyā-taṅkaṇaṃ,taṃkhaṇaṃ-dhammañcare, dhammaṃcare-taṇḍahati, taṃḍahati-tandānaṃ, taṃdānaṃ-tamphalaṃ, taṃphalaṃ-gantvā sammatoti’ādisu niccaṃ-ānantarikaṃ yamāhu, ānantarikaṃ yamāhu, paccattaṃ eva, paccattaṃ eva, tañhi. Tañhi, itidha-

निग्गहीत के बाद वर्ग होने पर सामीप्य के कारण विकल्प से वर्ग का अन्तिम वर्ण होता है - तङ्कणं, तं खणं; धम्मञ्चरे, धम्मं चरे; तण्डहति, तं डहति; तन्दानं, तं दानं; तम्फलं, तं फलं। 'गन्त्वा', 'सम्मत' आदि में नित्य होता है। 'आनन्तरिकं यमाहु', 'आनन्तरिकं यमाहु'; 'पच्चत्तं एव', 'पच्चत्तं एव'; 'तञ्हि', 'तञ्हि' - यहाँ...


Yevahisuñño.

'ये', 'एव', 'हि' (के परे होने) पर 'ञ' होता है।


Yaevahisaddesu niggahītassaño vā hoti-‘‘vaggalasehi te’ti yassa ñakāre-ānantarikañña māhu. Ānantarikaṃ yamāhu, ñassa dvitte-paccattaññeva, paccattaṃeva-tañhi, taṃhī-eva saddasahacariyāyeti yasaddasseva gahaṇaṃ-saṃyato, saṃyato’tīdha

'य', 'एव', 'हि' शब्दों के परे होने पर निग्गहीत का विकल्प से 'ञ' होता है। 'वग्गलसेहि ते' सूत्र से 'य' का 'ञ' होने पर - 'आनन्तरिकञ्ञ माहु', 'आनन्तरिकं यमाहु'। 'ञ' के द्वित्व होने पर - 'पच्चत्तञ्ञेव', 'पच्चत्तं एव'। 'तञ्हि', 'तं हि'। 'एव' शब्द के साहचर्य से यहाँ केवल 'य' शब्द का ग्रहण होता है - 'संयतो', 'संयतो' - यहाँ...


Ye saṃssa

'ये' (परे होने) पर 'सं' का।


Saṃsaddassa yaṃ niggahītaṃ tassa vā ño hoti yakāre-

'सं' शब्द का जो निग्गहीत है, उसका 'य' कार परे होने पर विकल्प से 'ञ' होता है।


Saññato, saṃyato-idhayakāramattova gayhate punabbacanā.

'सञ्ञतो', 'संयतो' - यहाँ पुनर्वचन से केवल 'य' कार ही ग्रहण किया जाता है।


Taṃ eva, taṃ eva, taṃ idaṃ, taṃ idaṃ, taṃ iminā, taṃ iminātīdha-

तं एव, तं एव, तं इदं, तं इदं, तं इमिना, तं इमिना - यहाँ...


Mayadāsare.

स्वर परे होने पर 'म', 'य', 'द' (होते हैं)।


Niggahītassa mayadā honti vā sare kvaci-tameva, taṃeva-tayidaṃ’ taṃidaṃ-tadaminā, taṃ iminā ettha-‘‘tadaminādīnī’’tinipātanā ikārassa akāro-lakkhaṇantarenāvihitādesalopāgamavipallāsā sabbattha imināva daṭṭhabbā-tena nijako. Niyako,’tiādi siddhaṃ-buddhama saraṇamiccādisu yogavibhāgā.

स्वर परे होने पर निग्गहीत के स्थान पर कहीं-कहीं विकल्प से 'म', 'य', 'द' होते हैं - 'तमेव', 'तं एव'; 'तयिदं', 'तं इदं'; 'तदमिना', 'तं इमिना'। यहाँ 'तदमिनादीनि' इस निपातन से 'इ' कार का 'अ' कार होता है। अन्य लक्षणों (नियमों) द्वारा जो आदेश, लोप, आगम और विपर्यास विहित नहीं हैं, वे सब इसी (सूत्र) से देखे जाने चाहिए। उससे 'निजको', 'नियको' आदि सिद्ध होते हैं। 'बुद्धम सरणं' आदि में योग-विभाग से (सिद्धि होती है)।


Niggahita sandhi.

निग्गहीत सन्धि।


Atha nāmāni vuccante.

अब नाम (संज्ञा/शब्द रूप) कहे जाते हैं।


Tāni vividhāni saligāligavasena-tattha saligeyu tāva akārantato pulliṅgā buddhasaddā sattavibhattiyo parā yojīyanto-buddha iti ṭhite.

वे (नाम) स्वलिङ्ग और अलिङ्ग के भेद से विविध प्रकार के हैं। उनमें स्वलिङ्ग में पहले अकारान्त पुल्लिंग 'बुद्ध' शब्द से सात विभक्तियाँ बाद में जोड़ी जाती हैं - 'बुद्ध' ऐसा स्थित होने पर।


Dve dve kānekesu nāmasmā siyo aṃyo nāhi yanaṃ smāsanaṃ smiṃsu

एक और अनेक अर्थों में नाम से परे दो-दो (प्रत्यय) होते हैं - सि-यो, अं-यो, ना-हि, य-नं, स्मा-सं, स-नं, स्मिं-सु।


Etesaṃ dvedve honti ekānekatthesu vattamānato nāma smāti yathākkamaṃ ekamhi cattabbo ekavacanānaṃ bahumhi vattabbe bahuvacanānaṃ cātiyamenappayaṅge-nāmasmā’tiadhikāro.

एक और अनेक अर्थों में वर्तमान नाम से परे इनके दो-दो (प्रत्यय) होते हैं। यथाक्रम एक (अर्थ) के कहे जाने पर एकवचन और बहुत (अर्थों) के कहे जाने पर बहुवचन - इस नियम के प्रयोग में 'नामस्मा' (नाम से) यह अधिकार सूत्र है।


Paṭhamātthamatte

प्रथमा (विभक्ति) केवल अर्थ मात्र में।


Sakatthadabbaliṅgāni saṅkhyākammādipañcakaṃ

स्वार्थ, द्रव्य, लिङ्ग, संख्या और कर्मादि - ये पाँच...


Nāmattho tassa sāmaññamattamattaṃ pavuccate.

नाम का अर्थ है, उसका सामान्य मात्र कहा जाता है।


Nāmassābhidheyya matte paṭhamāvibhatti hoti’ti vatticchāvasā paṭhamāyekavacanabahuvacanāni.

नाम के अभिधेय (अर्थ) मात्र में प्रथमा विभक्ति होती है - ऐसी वक्ता की इच्छा के अनुसार प्रथमा के एकवचन और बहुवचन (होते हैं)।


Siyoiti paṭhamā, sissikārassānubandhattappeyogo-payojanaṃ‘‘ki maṃ sīsū’’ti saṅketo-tathā aṃ vacanassakārassa-si-ato’ti vattate-tassa nāmavisesanattā ‘‘vidhibbisesanantassā’’ti tadantato vidhi.

'सि-यो' यह प्रथमा है। 'सि' के इ-कार का अनुबन्ध होने से प्रयोग नहीं होता - प्रयोजन 'कि मं सीसू' यह संकेत है। उसी प्रकार 'अं' वचन के अ-कार का। 'सि' और 'अतो' की अनुवृत्ति होती है। उसके नाम का विशेषण होने से 'विधिर्विशेषणान्तस्य' इस (परिभाषा) से तदन्त विधि होती है।


Sisso.

'सि' का 'ओ'।


Akārantato nāmasmā parassa sissa ohoti-pubbasaralopo buddho tiṭṭhati-yo.

अकारान्त नाम से परे 'सि' का 'ओ' होता है। पूर्व स्वर का लोप होने पर - 'बुद्धो तिट्ठति' (बुद्ध खड़े हैं)। 'यो' (प्रत्यय होने पर)...


Ato yonaṃ ṭāṭe.

'अत' (अकारान्त) से परे 'यो' का 'आ' और 'ए'।


Akārantato nāmasmā paresaṃ paṭhamādutiyāyonaṃ ṭāṭe honti yathākkamaṃ-ṭakārānubandhattā‘‘ṭanubandhānekavaṇṇā sabbassā’’ti sabbādeso-buddhā tiṭṭhanti. ‘Paṭhamātthamatte’’tivattate.

अकारान्त नाम से परे प्रथमा और द्वितीया के 'यो' प्रत्ययों के स्थान पर यथाक्रम 'आ' और 'ए' होते हैं। 'ट' कार अनुबन्ध होने के कारण 'टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्स' इस (नियम) से सर्वादेश होता है - 'बुद्धा तिट्ठन्ति' (बुद्ध खड़े हैं)। 'पठमात्थ मत्ते' की अनुवृत्ति होती है।


Āmantaṇe.

आमन्त्रण (सम्बोधन) में।


Saddenābhimukhī kāro vijjamānassa vatthunoĀmantaṇaṃ vidhātabbe natthi rājā bhaveti taṃ;

विद्यमान वस्तु को शब्द के द्वारा अभिमुख करना 'आमन्त्रण' (सम्बोधन) कहलाता है। 'नत्थि राजा' (राजा नहीं है) जैसे वाक्यों में यह नहीं होता है।


Āmantaṇadhike atthamatte paṭhamā vibhatti hotī’ti ekasmiṃ ekavacanaṃ si.

आमन्त्रण (सम्बोधन) के अधिक अर्थ में प्रथमा विभक्ति होती है। एकवचन में 'सि' प्रत्यय होता है।


Gosyālapaṇe.

सम्बोधन में 'सि' की 'ग' संज्ञा होती है।


Ālapaṇe si gasañño hoti-lopo’ti vattate

सम्बोधन में 'सि' की 'ग' संज्ञा होती है। 'लोप' शब्द की अनुवृत्ति होती है।


Gasīnaṃ.

'ग' संज्ञक 'सि' का लोप होता है।


Nāmasmāgasīnaṃlopohoti-bhobuddhamaṃpālaya-ge’tivattate.

नाम (प्रातिपदिक) से परे 'ग' संज्ञक 'सि' का लोप होता है। उदाहरण: 'भो बुद्ध मं पालय' (हे बुद्ध! मेरी रक्षा करें)। 'गे' की अनुवृत्ति होती है।


Ayunaṃ vā dīgho.

'अ', 'इ', 'उ' का विकल्प से दीर्घ होता है।


ऐu iccesaṃ vā dīgho hoti gepare tiliṅge’tidīgho-buddhā, keci dīghaṃ dūrālapaṇe yevicchanti samīpālapaṇepi dassato taṃ na gahetabbaṃ-yomhi,-buddhā maṃ pāletha.

'अ', 'इ', 'उ' का 'ग' परे होने पर तीनों लिंगों में विकल्प से दीर्घ होता है। उदाहरण: 'बुद्धा'। कुछ आचार्य केवल दूर से सम्बोधन में दीर्घ चाहते हैं, किन्तु समीप के सम्बोधन में भी देखे जाने के कारण उसे ग्रहण नहीं करना चाहिए। 'यो' विभक्ति में: 'बुद्धा मं पालेथ' (हे बुद्धों! मेरी रक्षा करें)।


Kamme dutiyā

कर्म में द्वितीया विभक्ति होती है।


Kattukriyābhisambandhaṃ kārakaṃ kammamuccate;

Nibbatti vikatippatti bhedā taṃ tividhaṃ bhave.

कर्ता की क्रिया से जो सम्बद्ध होता है, उस कारक को 'कर्म' कहा जाता है। निर्वृत्ति (उत्पत्ति), विकृति और प्राप्ति के भेद से वह तीन प्रकार का होता है।


Asmiṃ dutiyā vibhattihoti-aṃyo iti dutiyā-aṃ-buddhaṃpaṇamāmi, yossaṭe-buddhe.

इसमें (कर्म में) द्वितीया विभक्ति होती है। 'अं' और 'यो' द्वितीया विभक्तियाँ हैं। उदाहरण: 'बुद्धं पणमामि' (मैं बुद्ध को प्रणाम करता हूँ)। 'यो' के स्थान पर 'ए' होने पर: 'बुद्धे'।


Kattukaraṇesu tatiyā.

कर्ता और करण में तृतीया विभक्ति होती है।


Kriyaṃ yo kurute mukhyo sa kattā yojito na vā karaṇaṃ taṃ visesena yaṃ kriyāsiddhihetukaṃ.

जो क्रिया को करता है वह मुख्य 'कर्ता' है, चाहे वह (वाक्य में) प्रयुक्त हो या न हो। जो क्रिया की सिद्धि में विशेष रूप से सहायक (हेतु) होता है, वह 'करण' है।


Tesu kārakesu tatiyā vibhatti hoti-nābhi iti tatiyā-nā-nāssā’ti vattate.

उन कारकों (कर्ता और करण) में तृतीया विभक्ति होती है। 'ना' और 'भि' तृतीया विभक्तियाँ हैं। 'ना' की अनुवृत्ति होती है।


Atena

'अ' के स्थान पर 'एन' होता है।


Akārantato nāmasmā parassa nāvacanassa enādeso hoti-buddhena desito dhammo-hi-

अकारान्त नाम (प्रातिपदिक) से परे 'ना' विभक्ति के स्थान पर 'एन' आदेश होता है। उदाहरण: 'बुद्धेन देसितो धम्मो' (बुद्ध द्वारा उपदिष्ट धर्म)। 'हि' की अनुवृत्ति होती है।


Suhisvasesa.

'सु' और 'हि' परे होने पर अकारान्त को 'ए' होता है।


Akārantassa suhīsvehoti-buddhehi-ve’ti vattate.

अकारान्त (प्रातिपदिक) को 'सु' और 'हि' परे होने पर 'ए' होता है। उदाहरण: 'बुद्धेहि'। 'वा' की अनुवृत्ति होती है।


Smāhisminnaṃ mhābhīmhi.

'स्मा', 'हि' और 'स्मिं' के स्थान पर क्रमशः 'म्हा', 'भि' और 'म्हि' विकल्प से होते हैं।


Nāmasmā paresaṃ smāhisminnaṃ mhābhīmhi vā honti yathākkamaṃ-hissa bhiyādeso-buddhebhī, karaṇe-buddhena loko sucarati, buddhehi, buddhehi, vā.

नाम से परे 'स्मा', 'हि' और 'स्मिं' के स्थान पर यथाक्रम 'म्हा', 'भि' और 'म्हि' विकल्प से होते हैं। 'हि' के स्थान पर 'भि' आदेश होता है - 'बुद्धेभि'। करण में - 'बुद्धेन लोको सुचरति' (बुद्ध के द्वारा लोक सन्मार्ग पर चलता है), 'बुद्धेहि', 'बुद्धेभि' आदि।


Catutthī sampadāne.

सम्प्रदान में चतुर्थी विभक्ति होती है।


Anumantvanirākattujjhesakānaṃ vasā tadhā;

Dadāti kammanā yuttaṃ sampadānamudiritaṃ.

अनुमति देने वाला, निराकरण न करने वाला, इच्छा करने वाला तथा दान की क्रिया के कर्म से जो युक्त होता है, उसे 'सम्प्रदान' कहा गया है।


Tasmiṃ sampadānakārake catutthi siyā-sanaṃ iti catutthī-sa.

उस सम्प्रदान कारक में चतुर्थी विभक्ति होती है। 'स' और 'नं' चतुर्थी विभक्तियाँ हैं। 'स' की अनुवृत्ति होती है।


Suñsassa.

'स' के स्थान पर 'सुञ' होता है।


Nāmasmā parassa sassa suñhoti-saca-chaṭṭhiyā’tivattamāne

नाम से परे 'स' विभक्ति के स्थान पर 'सुञ' होता है। 'स' और 'छट्ठी' (षष्ठी) की अनुवृत्ति होने पर।


Ñakānubandhādyantā.

'ञ' और 'क' अनुबन्ध वाले (आदेश) आदि और अन्त में होते हैं।


Chaṭṭhīniddiṭāṭhassa ñānubandhakānubandhādyantā hontī’tiādibhuto hoti-ukāro uccāraṇattho-ñākāro ettheva saṅketattho-buddhassa pupphaṃ dehi.-Ato vā bahulamitica vattate.

षष्ठी विभक्ति द्वारा निर्दिष्ट अर्थ में 'ञ' अनुबन्ध और 'क' अनुबन्ध वाले आदेश आदि और अन्त में होते हैं। यहाँ यह आदि में होता है। 'उ'कार उच्चारण के लिए है और 'ञ'कार यहाँ संकेत के लिए है। उदाहरण: 'बुद्धस्स पुप्फं देहि' (बुद्ध के लिए फूल दो)। 'अतो वा बहुलं' की अनुवृत्ति होती है।


Sassāya catutthiyā

चतुर्थी विभक्ति में 'स' के स्थान पर 'आय' होता है।


Akārantato parassa sassa catutthiyā āyo hoti vā bahulaṃ-buddhāya, yebhuyyena tādatthe yevāyamāyo dissatī’ti itoparaṃ nodāharīyate-naṃ-dīgho’tivattate.

अकारान्त से परे चतुर्थी के 'स' के स्थान पर 'आय' विकल्प से (बहुलता से) होता है। उदाहरण: 'बुद्धाय'। प्रायः यह 'आय' तादर्थ्य (उसी के लिए) अर्थ में ही देखा जाता है, इसलिए इसके आगे उदाहरण नहीं दिए जा रहे हैं। 'नं' और 'दीघो' की अनुवृत्ति होती है।


Sunaṃhisu

'सु', 'नं' और 'हि' परे होने पर।


Esu nāmassa dīgho hoti-buddhānaṃ.

'नं' प्रत्यय के परे होने पर नाम (प्रातिपदिक) का स्वर दीर्घ होता है - जैसे 'बुद्धानं' (buddhānaṃ)।


Pañcamyavadhismā.

अवधि (सीमा) से पञ्चमी विभक्ति होती है।


Sīmābhuto padatthānaṃ yo calo niccalo’tha vā;

Accuto pubbakā rūpā namāhuravadhimbudhā.

पदार्थों की जो सीमाभूत स्थिति है, चाहे वह चल हो या अचल, जिससे कोई वस्तु अलग होती है, विद्वान उसे 'अवधि' (अपादान) कहते हैं।


Etasmā kārakā pañcamīvibhatti hoti-smā hī iti pañcamī-smā-ato yonaṃ ṭāṭe veti dva vatta te.

इस (अपादान) कारक से पञ्चमी विभक्ति होती है - 'स्मा' और 'हि' ये पञ्चमी के प्रत्यय हैं। 'स्मा' के स्थान पर 'आ' और 'अतो योनं' आदि सूत्रों की अनुवृत्ति होती है।


Smāsmintaṃ.

'स्मा' और 'स्मिं' के स्थान पर (क्रमशः 'म्हा' और 'म्हि') होते हैं।


Akārantato nāmasmā paresaṃ smāsminnaṃ ṭāṭe vā honti yathākkamaṃ.

अकारान्त नाम (प्रातिपदिक) से परे 'स्मा' और 'स्मिं' के स्थान पर क्रमशः 'आ' और 'ए' विकल्प से होते हैं।


Buddhā pahā niccharati. Buddhamhā, buddhasmāvā-hi-buddhehi, buddhebhi.

बुद्ध से प्रभा निकलती है। बुद्धम्हा, बुद्धस्मा (एकवचन); बुद्धेहि, बुद्धेभि (बहुवचन)।


Chaṭṭhi sambandhe

सम्बन्ध में षष्ठी विभक्ति होती है।


Kriyākārakasañjāto assedamhāvahetuko;

Sambandho’ti pavutto so sambandhidvayanissito.

जो क्रिया और कारक से उत्पन्न नहीं है और जिसका कोई हेतु (कारकत्व) नहीं है, वह दो सम्बन्धियों पर आश्रित 'सम्बन्ध' कहा जाता है।


Sambandhittāvisesepi chaṭṭhī hedakato siyā;

Tato hi jātā sambandhaṃ vadeyya na panaññato.

सम्बन्ध होने की विशेषता के कारण षष्ठी विभक्ति होती है; क्योंकि उससे उत्पन्न सम्बन्ध को ही कहा जाता है, अन्य को नहीं।


Sambandhe chaṭṭhi vibhatti hoti-sa naṃ iti chaṭṭhi-sa-buddhassa vihāro-naṃ-buddhānaṃ.

सम्बन्ध में षष्ठी विभक्ति होती है - 'स' और 'नं' ये षष्ठी के प्रत्यय हैं। 'स' - बुद्धस्स विहारो (बुद्ध का विहार); 'नं' - बुद्धानं।


Sattamyādhāre.

आधार में सप्तमी विभक्ति होती है।


Kiriyā kattukammaṭṭhā ādhārīyati yena so;

Ādhāro catudhā vutto vyāpakādippabhedato.

कर्ता और कर्म में रहने वाली क्रिया जिसके द्वारा धारण की जाती है, वह 'आधार' है। व्यापक आदि के भेद से वह चार प्रकार का कहा गया है।


Ādhārakārake sattamī vibhatti hoti-

आधार कारक में सप्तमी विभक्ति होती है -


Smiṃ su iti sattamī-smiṃ-buddhe pasanno-buddhamhi, buddhasmiṃ, vā-su buddhesu.

'स्मिं' और 'सु' ये सप्तमी के प्रत्यय हैं। 'स्मिं' - बुद्धे पसन्नो (बुद्ध में प्रसन्न), बुद्धम्हि, बुद्धस्मिं; 'सु' - बुद्धेसु।


Buddho sabbatthadāyī bhavati hi bhajataṃ buddha buddhaṃ na taṃ kiṃ dinnaṃ buddhena loke sivapadamapi te yanti buddhena yasmā asmā buddhassa pītiṃ parahitavidhayaṃdeti buddhānapeto mañño buddhassa niccaṃ ghaṭayati matimā konu bhattiṃ na buddhe.

बुद्ध भजने वालों को सब कुछ देने वाले हैं; हे बुद्ध! बुद्ध को क्या नहीं दिया गया? बुद्ध के द्वारा लोक में कल्याण पद (निर्वाण) प्राप्त होता है; क्योंकि बुद्ध से ही परहित विधान की प्रीति प्राप्त होती है; बुद्ध से अलग न रहने वाला बुद्धिमान सदा बुद्ध के लिए (या बुद्ध का) प्रयत्न करता है; बुद्ध में कौन भक्ति नहीं करता?


Evamaññeyampi ghaṭapaṭādīnamakārantānaṃ pulliṅgānaṃ rūpanayo kriyābhisambandho ca-visesanampana vakkhāma-ito paraṃ chaṭṭhiyā catutthīsamattā pañcamībahuvacanassa ca tatiyāsamattā na tā dassīyante-gumbasi-ato sissāti ca vattate.

इसी प्रकार घट, पट आदि अन्य अकारान्त पुल्लिंग शब्दों के रूप और क्रिया-सम्बन्ध समझने चाहिए। अब हम विशेषणों को कहेंगे। इसके बाद षष्ठी के समान चतुर्थी और पञ्चमी बहुवचन के समान तृतीया होने के कारण उन्हें नहीं दिखाया जा रहा है। 'गुम्बसि' - यहाँ 'अतो' और 'सिस्स' की अनुवृत्ति होती है।


Kvace vā.

कहीं-कहीं विकल्प से।


Akārantato nāmasmā parassa sissa e hoti vā kvacī-gumbe, gumbo-sesaṃ buddhasamaṃ-evaṃ vattabbe, vattabbo iccādi.

अकारान्त नाम से परे 'सि' प्रत्यय के स्थान पर कहीं-कहीं विकल्प से 'ए' होता है - जैसे 'गुम्बे', 'गुम्बो'। शेष रूप 'बुद्ध' के समान हैं। इसी प्रकार 'वत्तब्बे', 'वत्तब्बो' आदि।


Yossa ṭe’ti ca vattate.

'यो' के स्थान पर 'ए' होता है - इसकी अनुवृत्ति होती है।


Ekaccādīhato.

'एकच्च' आदि अकारान्त शब्दों से परे।


Akārantehi ekaccādīhi yonaṃ ṭe hoti-ekacce,(bho)ekacce, ekacce-evaṃ paṭhamasaddassa-nāssa sā ve’ti ca vattate.

अकारान्त 'एकच्च' आदि शब्दों से परे 'यो' प्रत्यय के स्थान पर 'ए' होता है - जैसे 'एकच्चे', (हे) 'एकच्चे', 'एकच्चे'। इसी प्रकार 'प्रथम' शब्द के रूप होते हैं। 'ना' के स्थान पर 'सा' विकल्प से होता है - इसकी अनुवृत्ति होती है।


Kodhādīhi.

'कोध' (क्रोध) आदि शब्दों से परे।


Ehi nāssa sā hoti vā-kodhasā, kodhena, atthasā, attheneccādi-veti vattate.

इनसे परे 'ना' प्रत्यय के स्थान पर विकल्प से 'सा' होता है - जैसे 'कोधसा', 'कोधेन'; 'अत्थसा', 'अत्थेन' आदि। 'वा' (विकल्प) की अनुवृत्ति होती है।


Manādīhi smiṃsannāsmānaṃ sisoosāsā.

'मनादि' (मनस् आदि) शब्दों से परे 'स्मिं', 'स', 'ना', 'स्मा' के स्थान पर (क्रमशः) 'सि', 'सो', 'आ', 'सा' होते हैं।


Manādīhi smamādinaṃ sisomasāsā honti vā yathākkamaṃ-mano, manaṃ-manasā, manena-manaso, manassa-manasā, manā, manamhā, manasmā-manasi, mane, manamhi, manasmiṃ.

'मनादि' शब्दों से परे 'स्मा' आदि के स्थान पर क्रमशः 'सि', 'सो', 'आ', 'सा' विकल्प से होते हैं - मनो, मनं; मनसा, मनेन; मनसो, मनस्स; मनसा, मना, मनम्हा, मनस्मा; मनसि, मने, मनम्हि, मनस्मिं।


Tama tapa teja ura sirappabhutayo manādayo.

तम, तप, तेज, उर, शिर आदि 'मनादि' शब्द हैं।


Gacchantasi-sissa ve’ti ca vattate-parato bhiyyo nānu vattayissāma vuttiyāyevānuvuttassagamyamānattā.

'गच्छन्त' शब्द से परे 'सि' के स्थान पर विकल्प से 'ए' होता है - इसकी अनुवृत्ति होती है। आगे हम अधिक अनुवृत्ति नहीं करेंगे क्योंकि वृत्ति से ही अनुवृत्ति का बोध हो जाता है।


Ntassaṃ.

'न्त' प्रत्यय के स्थान पर 'अं' होता है।


Simhi ntappaccayassa aṃ hoti vā-‘‘gasīna’’nti silope-gacchaṃ-aññatra-gacchanto.

'सि' प्रत्यय परे होने पर 'न्त' प्रत्यय के स्थान पर विकल्प से 'अं' होता है - 'गसीनं' सूत्र से 'सि' का लोप होने पर 'गच्छं'; अन्यत्र 'गच्छन्तो'।


Ntantunaṃ nto yomhi paṭhame.

प्रथमा विभक्ति के 'यो' प्रत्यय के परे होने पर 'न्त' प्रत्ययान्त शब्दों को 'न्तो' आदेश होता है।


Paṭhame yomhi ntantunaṃ savibhattīnaṃ nto iccādeso vā hoti-bahulādhikārā pumeyeva-gacchanto, gacchantā.

प्रथमा विभक्ति के 'यो' प्रत्यय के परे होने पर विभक्ति सहित 'न्त' प्रत्ययान्त शब्दों को 'न्तो' आदेश विकल्प से होता है - 'बहुला' के अधिकार से यह केवल पुल्लिंग में ही होता है - गच्छन्तो, गच्छन्ता।


Ṭaṭāaṃ ge.

'गे' (सम्बोधन एकवचन) के परे होने पर 'न्त' प्रत्ययान्त शब्दों को 'ट', 'टा' और 'अं' आदेश होते हैं।


Ge pare ntantunaṃ savibhattīnaṃ ṭaṭāaṃ iccādesā honti bahulaṃ-(bho)gaccha, gacchā, gacchaṃ, gacchanto, gacchantā.

'गे' (सम्बोधन एकवचन) के परे होने पर विभक्ति सहित 'न्त' प्रत्ययान्त शब्दों को 'ट', 'टा' और 'अं' आदेश बहुलता से होते हैं - (भो) गच्छ, गच्छा, गच्छं, गच्छन्तो, गच्छन्ता।


Ntassa ca ṭa vaṃse.

'अं' और 'से' (विभक्तियों) के परे होने पर 'न्त' प्रत्यय को 'ट' आदेश होता है।


Aṃsesu ntappaccayassa ṭa hoti vā ntussa ca-vavatthitavibhāsāyāyaṃ-gacchaṃ, gacchantaṃ.

'अं' और 'से' विभक्तियों के परे होने पर 'न्त' प्रत्यय को विकल्प से 'ट' आदेश होता है - यह व्यवस्थित विभाषा है - गच्छं, गच्छन्तं।


Totātitā sasmāsmiṃnāsu.

'स', 'स्मा', 'स्मिं' और 'ना' विभक्तियों के परे होने पर 'न्त' प्रत्ययान्त शब्दों को क्रमशः 'तो', 'ता', 'ति' और 'ता' आदेश होते हैं।


Sādisu ntantunaṃ savibhattīnaṃ totātitā honti vā yathākkamaṃ-gacchatā, gaccantena-gacchato, gacchassa, gacchantassa.

'स' आदि विभक्तियों के परे होने पर विभक्ति सहित 'न्त' प्रत्ययान्त शब्दों को यथाक्रम 'तो', 'ता', 'ति' और 'ता' आदेश विकल्प से होते हैं - गच्छता, गच्छन्तेन; गच्छतो, गच्छस्स, गच्छन्तस्स।


Naṃ namhi.

'नं' (षष्ठी बहुवचन) विभक्ति के परे होने पर 'न्त' प्रत्ययान्त शब्दों को 'तं' आदेश होता है।


Namhi ntantunaṃ savibhattīnaṃ taṃ vā hoti-gaccataṃ. Gacchantānaṃ-gacchatā, gacchantā, gacchantamhā,gacchantasmā-gacchati,gacchante, gacchantamhi, gaccantasmiṃ-evaṃ tapanta japantādayo-bhavantasi.

'नं' विभक्ति के परे होने पर विभक्ति सहित 'न्त' प्रत्ययान्त शब्दों को विकल्प से 'तं' आदेश होता है - गच्छतं, गच्छन्तानं; गच्छता, गच्छन्ता, गच्छन्तम्हा, गच्छन्तस्मा; गच्छति, गच्छन्ते, गच्छन्तम्हि, गच्छन्तस्मिं - इसी प्रकार तपन्त, जपन्त आदि के रूप होते हैं - भवन्त शब्द के 'सि' विभक्ति में।


Bhuto.

'भू' धातु से परे 'न्त' प्रत्यय को 'अं' आदेश होता है।


Bhudhātuto ntassa aṃ hoti simhi niccampunabbidhānā-bhavaṃ.

'भू' धातु से परे 'न्त' प्रत्यय को 'सि' विभक्ति में नित्य 'अं' आदेश होता है, पुनः विधान करने के कारण - भव।


Bhavato vā bhonto gayonāse.

'ग' (सम्बोधन), 'यो' और 'ना' विभक्तियों के परे होने पर 'भवन्त' शब्द को विकल्प से 'भोन्त' आदेश होता है।


Bhavantasaddassa bhontādeso vā hoti gayonāse-bhonto, bhontā, bhavanto, bhavantā-evamālapanepi-ge pana-(bho) bhonta, bhontā, bhava, bhavā, bhavaṃ-bhavaṃ, bhavantaṃ, bhonte, bhavante-bhotā, bhontena, bhavatā, bhavantena-bhoto, bhontassa, bhavato, bhavassa, bhavantassa.

'भवन्त' शब्द को 'ग', 'यो' और 'ना' विभक्तियों के परे होने पर विकल्प से 'भोन्त' आदेश होता है - भोन्तो, भोन्ता, भवन्तो, भवन्ता - इसी प्रकार सम्बोधन में भी - 'गे' (सम्बोधन एकवचन) में - (भो) भोन्त, भोन्ता, भव, भवा, भवं; भवं, भवन्तं, भोन्ते, भवन्ते; भोता, भोन्तेन, भवता, भवन्तेन; भोतो, भोन्तस्स, भवतो, भवस्स, भवन्तस्स।


Satosabbhe.

'सन्त' शब्द को 'स' आदेश होता है 'भि' विभक्ति के परे होने पर।


Santasaddassa sabbhavati bhakāre-sabbhi.

'सन्त' शब्द को 'भ' (भि) विभक्ति के परे होने पर 'स' आदेश होता है - सब्भि।


Mahantārahantānaṃ vā ṭā

'महन्त' और 'अरहन्त' शब्दों के 'न्त' को विकल्प से 'टा' आदेश होता है।


Simhi mahantārahantānaṃ natassa ṭā vā hoti-mahā, mahaṃ, mahanto-arahā, arahaṃ, arahanto-bhavantādīnaṃ sesaṃ gacchantasamaṃ-asmasi.

'सि' विभक्ति में 'महन्त' और 'अरहन्त' शब्दों के 'न्त' को विकल्प से 'टा' आदेश होता है - महा, महं, महन्तो; अरहा, अरहं, अरहन्तो - भवन्त आदि के शेष रूप गच्छन्त के समान होते हैं - अस्म शब्द के 'सि' विभक्ति में।


Rājādiyuvāditvā.

'राज' आदि और 'युव' आदि शब्दों से परे 'सि' विभक्ति को 'आ' आदेश होता है।


Rājādihi yuvādīhi ca parassa sissa ā hoti-asmā.

'राज' आदि और 'युव' आदि शब्दों से परे 'सि' विभक्ति को 'आ' आदेश होता है - अस्मा।


Yonamāno.

'राज' आदि और 'युव' आदि शब्दों से परे 'यो' विभक्ति को 'आनो' आदेश होता है।


Rājādīhi yuvādīhi ca yonamāno vā hoti-asmāno, asmā-(bho)asma, asmā, asmāno, asmā.

'राज' आदि और 'युव' आदि शब्दों से परे 'यो' विभक्ति को विकल्प से 'आनो' आदेश होता है - अस्मानो, अस्मा; (भो) अस्म, अस्मा, अस्मानो, अस्मा।


Vāmhā naṅa.

'राज' आदि और 'युव' आदि शब्दों को 'अम' (विभक्ति) के परे होने पर विकल्प से 'आनं' आदेश होता है।


Rājādinaṃ yuvādanaṃ cānaṅhoti vāmhi-asmānaṃ, asmiṃ, asmāno, asme.

'राज' आदि और 'युव' आदि शब्दों को 'अम' (विभक्ति) के परे होने पर विकल्प से 'आनं' आदेश होता है - अस्मानं, अस्मिं, अस्मानो, अस्मे।


Nāsseno

'कम्म' आदि शब्दों से परे 'ना' विभक्ति को 'एन' आदेश होता है।


Kammādito nāvacanassa eno vā hoti-asmena, asmanā.

'कम्म' आदि शब्दों से परे 'ना' विभक्ति को विकल्प से 'एन' आदेश होता है - अस्मेन, अस्मना।


Kammādito.

'कम्म' आदि शब्दों से।


Kammādito smino ni hoti vā-asmani, asme, asmamhi, asmasmiṃ-sesaṃ buddhasaddasamaṃ-muddha gāṇḍīvadhatva anima laghimādayo asmāsamā-evaṃ rājā kāladdhānavācī addhāca paṭhamādutiyāsu attātu māno tatiyāsattamyekavacanesuca.

'कम्म' आदि शब्दों से परे 'स्मिं' विभक्ति को विकल्प से 'नि' आदेश होता है - अस्मनि, अस्मे, अस्मम्हि, अस्मस्मिं - शेष रूप 'बुद्ध' शब्द के समान होते हैं - मुद्ध, गाण्डीवधन्व, अणिम, लघिम आदि 'अस्म' के समान हैं - इसी प्रकार 'राज' शब्द, काल और मार्ग वाची 'अद्धा' शब्द प्रथमा और द्वितीया में, और 'अत्त' शब्द 'मान' के समान तृतीया से सप्तमी के एकवचन में होते हैं।


Rājassi nāmhi.

'राज' शब्द के परे 'ना' विभक्ति होने पर 'इ' आदेश होता है।


Rājassi vā hoti nāmhi-rājinā-aññatra-

'राज' शब्द के परे 'ना' विभक्ति होने पर विकल्प से 'इ' आदेश होता है - राजिना - अन्यत्र।


Nāsmāsuraññā.

'ना', 'स्मा' और 'सु' प्रत्ययों के परे होने पर 'रञ्ञा' आदेश होता है।


Nāsmāsu rājassa savibhattissa raññā hoti-raññā.

'ना', 'स्मा' और 'सु' प्रत्ययों के परे होने पर विभक्ति सहित 'राज' शब्द के स्थान पर 'रञ्ञा' होता है - जैसे: रञ्ञा।


Sunaṃ hisū.

'सु', 'नं' और 'हि' प्रत्ययों के परे होने पर।


Rājassa ū hoti vā sunaṃhisu-rājūbhi, rājehi, rājūbhi, rājebhi.

'सु', 'नं' और 'हि' प्रत्ययों के परे होने पर 'राज' शब्द के अन्त्य अकार को विकल्प से 'ऊ' होता है - जैसे: राजूबि, राजेहि, राजूबि, राजेभि।


Rañño raññassa rājino se.

'स' प्रत्यय के परे होने पर 'रञ्ञो', 'रञ्ञस्स' और 'राजिनो' रूप होते हैं।


Se rājassa savibhattissa ete ādesā honti-rañño raññassa, rājino, rājūnaṃ.

'स' प्रत्यय के परे होने पर विभक्ति सहित 'राज' शब्द के ये (रञ्ञो, रञ्ञस्स, राजिनो) आदेश होते हैं - जैसे: रञ्ञो, रञ्ञस्स, राजिनो, (बहुवचन में) राजूनं।


Rājassa raññaṃ.

'राज' शब्द के स्थान पर 'रञ्ञं' होता है।


Namhi rājasaddassa savibhattissa raññaṃ hoti vā-raññaṃ, rājānaṃ-raññā.

'नं' प्रत्यय के परे होने पर विभक्ति सहित 'राज' शब्द के स्थान पर विकल्प से 'रञ्ञं' होता है - जैसे: रञ्ञं, राजानं - रञ्ञा।


Smimhi raññerājini.

'स्मिं' प्रत्यय के परे होने पर 'रञ्ञे' और 'राजिनि' रूप होते हैं।


Smimhi rājassa savibhattissa raññerājinī honti-raññe, rājini, rājusu, rājesu ‘‘samāse vā’’ti rājassa nāsasmāsmiṃsu yaṃ vuttaṃ taṃ vā hoti-yathā-kāsiraññā, kāsirājena = kāsirañño, kāsiraññassa, kāsirājino, kāsirājassa-kāsiraññā, kāsirājā, kāsirājamhā, kāsirājasmā-kāsiraññe, kāsirājini, kāsirāje, kāsirājamhi, kāsirājasmiṃ-addhato nāmhi.

'स्मिं' प्रत्यय के परे होने पर विभक्ति सहित 'राज' शब्द के स्थान पर 'रञ्ञे' और 'राजिनि' आदेश होते हैं - जैसे: रञ्ञे, राजिनि, राजुसु, राजेसु। 'समासे वा' इस सूत्र से समास में 'राज' शब्द के 'ना', 'स', 'स्मा', 'स्मिं' और 'सु' प्रत्ययों के परे होने पर जो कहा गया है वह विकल्प से होता है - जैसे: कासिरञ्ञा, कासिराजेन; कासिरञ्ञो, कासिरञ्ञस्स, कासिराजिनो, कासिराजस्स; कासिरञ्ञा, कासिराजा, कासिराजम्हा, कासिराजस्मा; कासिरञ्ञे, कासिराजिनि, कासिराजे, कासिराजम्हि, कासिराजस्मिं। 'अद्ध' शब्द से 'ना' प्रत्यय के परे होने पर।


Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsuca pumādinamuhoti vā sasamāsunāmhi ceti utte-addhunā-aññatra kammādittā vā ene-addhena-addhanā-se ukāre ca.

'पुम', 'कम्म', 'थाम' और 'अद्धान' शब्दों के 'स' और 'स्मा' प्रत्ययों के परे होने पर विकल्प से 'उ' होता है, और 'ना' प्रत्यय के परे होने पर भी - जैसे: अद्धुना। 'कम्मादि' गण से भिन्न होने पर विकल्प से 'एन' होता है - जैसे: अद्धेन, अद्धना। 'स' प्रत्यय के परे होने पर उकार भी होता है।


Iyuvaṇṇājjhalā nāmassaneka.

नाम (प्रातिपदिक) के अन्त में विद्यमान 'इ' वर्ण और 'उ' वर्ण की क्रमशः 'झ' और 'ल' संज्ञा होती है।


Nāmassante vattamānā ivaṇṇuvaṇṇājhalasaññā honti yathākkamaṃ.

नाम के अन्त में वर्तमान इ-वर्ण और उ-वर्ण की यथाक्रम 'झ' और 'ल' संज्ञा होती है।


Jhalā sassa no.

'झ' और 'ल' संज्ञक वर्णों से परे 'स' प्रत्यय के स्थान पर 'नो' होता है।


Jhalato sassa no vā hoti-addhuno, addhussa, addhassa.

'झ' और 'ल' संज्ञक वर्णों से परे 'स' प्रत्यय के स्थान पर विकल्प से 'नो' होता है - जैसे: अद्धुनो, अद्धुस्स, अद्धस्स।


Nā smāssa

'स्मा' के स्थान पर 'ना' होता है।


Jhalato smāssa nā hoti vā-addhunā, addhumhā, addusmā, addhā, addhamhā, addhasmā-addhani, addhe, addhamhi, addhasmiṃ-attasaddanohamhi

'झ' और 'ल' संज्ञक वर्णों से परे 'स्मा' प्रत्यय के स्थान पर विकल्प से 'ना' होता है - जैसे: अद्धुना, अद्धुम्हा, अद्धुस्मा, अद्धा, अद्धम्हा, अद्धस्मा; अद्धनि, अद्धे, अद्धम्हि, अद्धस्मिं। 'अत्त' शब्द के 'अ' के स्थान पर 'ओ' होता है 'हि' प्रत्यय के परे होने पर।


Suhīsu naka.

'सु' और 'हि' प्रत्ययों के परे होने पर 'नक' आदेश होता है।


Attaātumānaṃ suhīsu vā naka hoti-kakāro antāvayavattho. Attanehi, attanebhi, attehi, attehi.

'अत्त' और 'आतुम' शब्दों के 'सु' और 'हि' प्रत्ययों के परे होने पर विकल्प से 'नक' आदेश होता है - यहाँ 'क'कार अन्त्यावयव के अर्थ में है। जैसे: अत्तनेहि, अत्तनेभि, अत्तेहि, अत्तेभि।


Notatātumā.

'अत्त' और 'आतुम' शब्दों से परे 'स' के स्थान पर 'नो' होता है।


Attaātumehi sassa no hoti vā-attano, attassa.

'अत्त' और 'आतुम' शब्दों से परे 'स' प्रत्यय के स्थान पर विकल्प से 'नो' होता है - जैसे: अत्तनो, अत्तस्स।


Smāssa nā bra mā ca.

'ब्रह्म' और 'अत्त', 'आतुम' शब्दों से परे 'स्मा' के स्थान पर 'ना' होता है।


Brahmā attaātumehi ca parassa smāssa nā hoti-attanā-attanesu, attesu-ātumā attāva-brahma ge.

'ब्रह्म', 'अत्त' और 'आतुम' शब्दों से परे 'स्मा' प्रत्यय के स्थान पर 'ना' होता है - जैसे: अत्तना; अत्तनेसु, अत्तेसु। 'आतुमा' शब्द 'अत्ता' के समान ही है। 'ब्रह्म' शब्द के 'ग' (सम्बोधन) के परे होने पर।


Ghabrahmādite

'घ' संज्ञक (सम्बोधन) प्रत्यय के परे होने पर 'ब्रह्म' आदि शब्दों के परे।


Ghasaññato brahma kattu isi sakhādīhi ca gasse vā hoti-brahme, brahma, brahmā.

'घ' संज्ञा वाले 'ब्रह्म', 'कत्तु', 'इसि', 'सखि' आदि शब्दों से परे 'ग' (सम्बोधन एकवचन) के स्थान पर विकल्प से 'ए' होता है - जैसे: ब्रह्मे, ब्रह्म, ब्रह्मा।


Nāmhī.

'ना' प्रत्यय के परे होने पर।


Brahmassu hoti nāmhi-brahmunā.

'ना' प्रत्यय के परे होने पर 'ब्रह्म' शब्द के अन्त्य अकार को 'उ' होता है - जैसे: ब्रम्हुना।


Brahmasasu vā.

'स' और 'सु' प्रत्ययों के परे होने पर 'ब्रह्म' शब्द के अन्त्य अकार को विकल्प से 'उ' होता है।


Brahmassu vā hoti sanaṃsu-brahmuno, brahamussa, brahmassa, brahmūnaṃ,brahmānaṃ-brahamunā-‘‘ambādihī’’ti smino nihoti vā-brahmani. Brahme, brahmamhi, brahmasmiṃ-sesaṃ asmasamaṃ.

'स', 'नं' और 'सु' प्रत्ययों के परे होने पर 'ब्रह्म' शब्द के अन्त्य अकार को विकल्प से 'उ' होता है - जैसे: ब्रम्हुनो, ब्रम्हुस्स, ब्रह्मस्स; ब्रम्हूनं, ब्रह्मानं; ब्रम्हुना। 'अम्बादिहि' सूत्र से 'स्मिं' के स्थान पर विकल्प से 'नि' होता है - जैसे: ब्रह्मनि। ब्रह्मे, ब्रह्मम्हि, ब्रह्मस्मिं। शेष रूप 'अस्म' शब्द के समान होते हैं।


Sakhā-rājādittā sissa ā.

'सखा' और 'राज' आदि शब्दों से परे 'सि' प्रत्यय के स्थान पर 'आ' होता है।


Āyono ca sakhā.

'सखा' शब्द से परे 'यो' विभक्ति को 'आ' आदेश होता है।


Sakhato yonamāyo no honti vā āno ca-sakhāyo, sakhāno.

'सखा' शब्द से परे 'यो' विभक्ति को 'आयो' और 'नो' आदेश विकल्प से होते हैं, तथा 'आनो' भी होता है - सखायो, सखानो।


Nonāsesmi.

'नो', 'ना', 'से' और 'स्मि' विभक्तियों के परे होने पर।


Sakhassa i hoti nonāsesu-sakhino-aññatra-

'नो', 'ना' और 'से' विभक्तियों के परे होने पर 'सखा' के (अन्त्य स्वर) को 'इ' होता है - सखिनो - अन्यत्र।


Yosvaṃhisu cāraṅa.

'यो', 'सु', 'अं' और 'हि' विभक्तियों के परे होने पर 'आरङ' आदेश होता है।


Sakhassa vā āraṅa hoti yosvaṃhisu smānaṃsu ca.

'सखा' शब्द को 'यो', 'सु', 'अं', 'हि', 'स्मा', 'नं' और 'सु' विभक्तियों के परे होने पर विकल्प से 'आरङ' आदेश होता है।


Āraṅsmā

'आरङ' आदेश के बाद 'स्मा' विभक्ति होने पर।


Āraṅādesato paresaṃ yonaṃ ṭo hoti-sakhāro-āraddhādo.

'आरङ' आदेश से परे 'यो' विभक्ति को 'टो' आदेश होता है - सखारो - आरद्धादो।


Sabhāve-sakhā-evamālapane-getu-sakho, sakha, sakhā-amhi-sakhānaṃ, sakhāraṃ, sakhaṃ, sakhāyo, sakhā no, sakhino.

प्रथमा (स्वभाव) में - सखा। इसी प्रकार सम्बोधन में - 'गे' को 'तु' आदेश होने पर - सखो, सख, सखा। 'अं' विभक्ति में - सखानं, सखारं, सखं। 'यो' विभक्ति में - सखायो, सखा नो, सखिनो।


Ṭoṭe vā.

'टो' और 'टे' विकल्प से होते हैं।


Āraṅādesamhā yonaṃ ṭoṭe vā honti yathākkamanti ṭe-pakkhe-‘‘āraṅismā’’ tiṭo-sakhāre, sakhāro, sakhe-sakhīnā, sakhārehi, sakhehi, sakhārehi, sakhehi-sakhino, sakhissa, sakhārānaṃ.

'आरङ' आदेश से परे 'यो' विभक्ति को यथाक्रम 'टो' और 'टे' आदेश विकल्प से होते हैं। 'टे' पक्ष में - 'आरङिस्मा' और 'टो' पक्ष में - सखारे, सखारो, सखे। सखीना, सखारेहि, सखेहि, सखारेहि, सखेहि - सखिनो, सखिस्स, सखारानं।


Samānaṃsu vā.

'स्मा', 'नं' और 'सु' विभक्तियों के परे होने पर विकल्प से।


Sakhassa vā i hoti smānaṃsu-sakhīnaṃ, sakhānaṃ.

'स्मा', 'नं' और 'सु' विभक्तियों के परे होने पर 'सखा' के (अन्त्य स्वर) को विकल्प से 'इ' होता है - सखीनं, सखानं।


Ṭā nāsmānaṃ.

'ना' और 'स्मा' विभक्तियों को 'टा' आदेश होता है।


Āraṅādesamhā nāsmānaṃ ṭā hoti-sakhārā-bahulādhikārā sakhārasmā-sakhīnā, sakhīmhā,sakhismā, sakhā, sakhamhā, sakhasmā.

'आरङ' आदेश से परे 'ना' और 'स्मा' विभक्तियों को 'टा' आदेश होता है - सखारा। बहुल के अधिकार से - सखारस्मा - सखीना, सखीम्हा, सखिस्मा, सखा, सखम्हा, सखस्मा।


Ṭe smino.

'स्मि' विभक्ति को 'टे' आदेश होता है।


Sakhato smino ṭe hoti niccaṃ-sakhe, sakhāresu, sakhesu-‘‘dhammovāññatthe’ti rājādīyu pāṭhā daḷhadhammādayo vā asmasamā.

'सखा' शब्द से परे 'स्मि' विभक्ति को नित्य 'टे' आदेश होता है - सखे, सखारेसु, सखेसु। 'धम्मोवाञ्ञत्थे' इस सूत्र से राजा आदि शब्दों के पाठ में 'दळ्हधम्मा' आदि शब्द 'अस्म' के समान होते हैं।


Yonaṃ none vā.

'यो' विभक्तियों को विकल्प से 'नो' और 'ने' आदेश होते हैं।


Yuvādihi yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ.

'युव' आदि शब्दों से परे 'यो' विभक्तियों को यथाक्रम 'नो' और 'ने' आदेश विकल्प से होते हैं।


Nonānesmā.

'नो', 'ना', 'ने' और 'स्मा' विभक्तियों के परे होने पर।


Esu yuvādinamā hoti-yuvāno, yuvā-yuvānaṃ, yuvaṃ, yuvāne, yuve-yuvānā.

इन विभक्तियों के परे होने पर 'युव' आदि शब्दों के (अन्त्य स्वर) को 'आ' होता है - युवानो, युवा - युवानं, युवं, युवाने, युवे - युवाना।


Yuvādinaṃ suhisvānaṅi.

'सु' और 'हि' विभक्तियों के परे होने पर 'युव' आदि शब्दों को 'आनङि' आदेश होता है।


Suhisu yuvādinamānaṅihoti-yuvānehi, yuvānebhi.

'सु' और 'हि' विभक्तियों के परे होने पर 'युव' आदि शब्दों को 'आनङि' आदेश होता है - युवानेहि, युवानेभि।


Yuvā sassino.

'युव' शब्द से परे 'स' विभक्ति को विकल्प से 'इनो' आदेश होता है।


Yuvā sassa vā ino hoti-yuvano, yuvassa.

'युव' शब्द से परे 'स' विभक्ति को विकल्प से 'इनो' आदेश होता है - युवनो, युवस्स।


Samāsaminnaṃ nāne.

'स्मा' और 'स्मि' विभक्तियों को यथाक्रम 'ना' और 'ने' आदेश होते हैं।


Yuvādihi smāsminnaṃ nāne honti yathākkamaṃ-yuvānaṃ-yuvāne,yuvānesu-rūpasiddhiyaṃ panassa aññathā rūpanayo dassito neso gahetabbo-amūlattā-nahi tatthāgamādimūlamatthi-evamidī samaññampi-maghavapumavattahasaddā yuvasaddasamā-ayantu viseso.

'युव' आदि शब्दों से परे 'स्मा' और 'स्मि' विभक्तियों को यथाक्रम 'ना' और 'ने' आदेश होते हैं - युवानं - युवाने, युवानेसु। रूपसिद्धि में इसका अन्य प्रकार से रूप-नय दिखाया गया है, वह ग्रहण करने योग्य नहीं है क्योंकि वह निर्मूल है; क्योंकि वहाँ आगम आदि का कोई मूल नहीं है। इसी प्रकार यह सामान्य संज्ञा भी है। मघवा, पुम और वत्तह शब्द 'युव' शब्द के समान हैं; किन्तु यह विशेष है।


Gassaṃ.

'ग' (सम्बोधन) विभक्ति को 'अं' आदेश होता है।


Pumasaddato gassa aṃ vā hoti-pumaṃ, puma, pumā.

'पुम' शब्द से परे 'ग' (सम्बोधन) विभक्ति को विकल्प से 'अं' आदेश होता है - पुमं, पुम, पुमा।


Nāmhi.

'ना' विभक्ति के परे होने पर।


Nāmhi pumassa vā ā hoti-pumānā-aññatra-vā utte = pumunā, pumena-pumuno, pumussa, pumassa-pumunā, pumānā-‘‘pumā’’ti smino ne vā hoti-pumāne, pume, pumamhi, pumasmiṃ.

'ना' विभक्ति के परे होने पर 'पुम' शब्द के (अन्त्य अ) को विकल्प से 'आ' होता है - पुमाना। अन्यत्र विकल्प से 'उ' होता है - पुमुना, पुमेन। (षष्ठी में) पुमुनो, पुमुस्स, पुमस्स। (पञ्चमी में) पुमुना, पुमाना। 'पुमा' शब्द से 'स्मिं' विभक्ति को विकल्प से 'ने' होता है - पुमाने, पुमे, पुमम्हि, पुमस्मिं।


Sumhā ca.

और 'सु' विभक्ति के परे होने पर भी।


Pumassa sumhi yaṃ vuttaṃ taṃ ā ca vā hotīti ānaṅi ā ca hoti-pumānesu pumāsu pumesu.

'पुम' शब्द के 'सु' विभक्ति में जो कहा गया है, वह 'आ' भी विकल्प से होता है, अर्थात् 'आनङ्' और 'आ' होता है - पुमानेसु, पुमासु, पुमेसु।


Vattahā sanannaṃ nonānaṃ.

'वत्तहा' शब्द के 'स' और 'नं' विभक्तियों को क्रमशः 'नो' और 'नानं' होते हैं।


Vattahā sanannaṃ nonānaṃ honti yathākkamaṃ-vattahāno vattahānānaṃ.

'वत्तहा' शब्द के 'स' और 'नं' विभक्तियों को यथाक्रम 'नो' और 'नानं' होते हैं - वत्तहानो, वत्तहानानं।


Akārantaṃ.

अकारान्त।


Sāsi

'सा' और 'सि' (श्वन् शब्द के सन्दर्भ में)।


Ekavacanayosvaghonaṃ.

एकवचन और 'यो' विभक्तियों के परे होने पर 'अघो' (अकारान्त से भिन्न) शब्दों को (ह्रस्व होता है)।


Ekavacane yosu ca ghaokārantavajjitānaṃ nāmānaṃ rasso hoti tiliṅge’ti rasse sampatte-‘‘sisminnānapuṃsakassā‘‘ti anapuṃsakassa simhi tuna hoti-sā-yuvādittā sissa ā-sāno, nottābhāvapakkhe-‘‘yonamāno‘‘ti vādhikārassa vavatthita vibhā sattāniccamāno-sāno-tathā nottābhāva pakkhe.

एकवचन और 'यो' विभक्तियों के परे होने पर 'घ' (इ, ई, उ, ऊ) और अकारान्त को छोड़कर अन्य नामों को तीनों लिंगों में ह्रस्व होता है - ऐसा ह्रस्व प्राप्त होने पर; 'सिस्मिन्नानपुंसकस्स' सूत्र से नपुंसक लिंग से भिन्न 'सि' विभक्ति में 'तु' नहीं होता है - सा। 'युवा' आदि के समान 'सि' को 'आ' होने पर - सानो। 'नो' भाव के अभाव पक्ष में 'योनमानो' इस अधिकार से व्यवस्थित विभाषा होने के कारण नित्य 'मानो' नहीं होता - सानो। इसी प्रकार 'नो' भाव के अभाव पक्ष में भी।


Sāssaṃse cānaṅi.

'सा' शब्द के 'अं' और 'से' (स) विभक्तियों में 'आनङ्' आदेश होता है।


Sāsaddassa ānaṅi hoti aṃse ge ca-(bho)sāna, sānā, sāno, sānaṃ, sāne, sāno-sesaṃ yuvasaddasamaṃ-setu-sānassa-suvāyuvāva-‘‘ekavacanayosvaghonaṃ’’tira- ssattaṃva viseso-getu.

'सा' शब्द को 'अं', 'स' और 'गे' (सम्बोधन) में 'आनङ्' होता है - (भो) सान, साना, सानो; सानं, साने, सानो। शेष 'युव' शब्द के समान है। 'स' विभक्ति में - सानस्स। 'सुव' शब्द 'युव' के समान ही है, 'एकवचनयोस्र्वघोनां' सूत्र से ह्रस्व होना ही विशेष है - गेतु।


Ge vā.

'गे' (सम्बोधन एकवचन) में विकल्प से।


Aghonaṃ ge vā rasso hoti tiliṅge-(ho)suva, suvā.

'अघो' संज्ञक शब्दों को 'गे' विभक्ति में तीनों लिंगों में विकल्प से ह्रस्व होता है - (हो) सुव, सुवा।


Ākārantaṃ.

आकारान्त।


Muni.

मुनि (इकारान्त पुल्लिंग)।


Yosujjhissa pume.

पुल्लिंग में 'झ' संज्ञक 'इ' को 'यो' विभक्तियों के परे होने पर (ए होता है)।


Jhasaññassa issa yosu vā ṭa hoti pulliṅge-munayo-ato’ti sāmaññaniddesā ato yonaṃ ṭāṭe sampattāpi avidhāna sāmatthiyā na honti-aññatra-

पुल्लिंग में 'झ' संज्ञक 'इ' को 'यो' विभक्तियों के परे होने पर विकल्प से 'ए' होता है - मुनयो। 'अतो' इस सामान्य निर्देश से 'अत' से परे 'यो' को 'आ' और 'ए' प्राप्त होने पर भी विधान के सामर्थ्य से वे नहीं होते हैं - अन्यत्र।


Lopo.

लोप।


Jhalato yonaṃ lopo hotī’ti yo lope.

'झ' और 'ल' संज्ञक शब्दों से परे 'यो' विभक्तियों का लोप होता है - इस प्रकार 'यो' का लोप होने पर।


Yolopanisu dīgho.

'यो' का लोप होने पर और 'नि' (सु) विभक्ति के परे होने पर दीर्घ होता है।


Yonaṃ lopo nisu ca dīgho hoti-munī-(bho)munī, munayo, munī-muniṃ munayo munī = muninā munīhi munībhi-yolopa nīsu vī mantuvantunamiccādi ñāpakā ikārā kārānaṃ ‘‘sunaṃhisūti’’dīgha ssāniccattā munihaccādīpi hoti-munino, munissa munīnaṃ, muninā munimhāmunismā, munimhi munismiṃ munīsu-evaṃ kavikapigiri ādayo-aggiisīnaṃ ayaṃ vaseso.

'यो' का लोप होने पर और 'नि' (सु) विभक्ति में दीर्घ होता है - मुनी। (सम्बोधन) मुनी, मुनयो, मुनी। मुनिं, मुनयो, मुनी। मुनिना, मुनीहि, मुनीभि। 'यो' लोप और 'नि' (सु) में 'वी', 'मन्तु', 'वन्तु' आदि ज्ञापकों से इकार और उकार को 'सुनंहीसु' सूत्र से होने वाला दीर्घ अनित्य होने के कारण 'मुनिहि' आदि भी होते हैं। मुनिनो, मुनिस्स, मुनीनं। मुनिना, मुनिम्हा, मुनिस्मा। मुनिम्हि, मुनिस्मिं, मुनीसु। इसी प्रकार कवि, कपि, गिरि आदि शब्द चलते हैं। 'अग्गि' और 'इसि' शब्दों में यह विशेषता है।


Sassāggi to ni.

'अग्गि' शब्द से परे 'स' विभक्ति को 'नि' होता है।


Aggismā sissa ni hoti vā-aggini. Aggi, aggayo, aggī.

'अग्गि' शब्द से परे 'स' विभक्ति को विकल्प से 'नि' होता है - अग्गिनी। अग्गि, अग्गयो, अग्गी।


Ṭe sissisismā.

'इसि' शब्द से परे 'स' विभक्ति को 'ए' होता है।


Isismā sissa ṭe vā hoti-ise, isi-brahmādittā gasse vā-(bho)ise isi isī.

'इसि' शब्द से परे 'स' विभक्ति को विकल्प से 'ए' होता है - इसे, इसि। 'ब्रह्मा' आदि के समान 'ग' (सम्बोधन) में विकल्प से - (भो) इसे, इसि, इसी।


Dutiyassa yossa.

द्वितीया के 'यो' विभक्ति को।


Isasmā parassa dutiyā yossa ṭe vā hoti-ise, isayo, isi, sesaṃmunisaddasamaṃ-ādisaddano smimhi-ratyādihi ṭo smino.

'इसि' शब्द से परे द्वितीया 'यो' विभक्ति को विकल्प से 'ए' होता है - इसे, इसयो, इसि। शेष 'मुनि' शब्द के समान है। 'आदि' शब्द के 'स्मिं' विभक्ति में - 'रत्यादि' शब्दों से परे 'स्मिं' को 'ओ' होता है।


Ratyādīhi smino ṭo hoti vā-ādo, ādimhi, ādismiṃ. Samāse ikārantato yosmiṃsu viseso.

'रत्यादि' शब्दों से परे 'स्मिं' विभक्ति को विकल्प से 'ओ' होता है - आदो, आदिम्हि, आदिस्मिं। समास में इकारान्त शब्दों के 'यो' और 'स्मिं' विभक्तियों में विशेषता होती है।


Itoññatthe pume.

पुल्लिंग में अन्य पदार्थ में वर्तमान इकारान्त से।


Aññapadatthe vattamānā ikārantato nāmasmā yonaṃ no ne vā honti yathākkamaṃ pulliṅge-ariyavuttino, ariyavuttayo, ariyavutti-evamālapane-ariyavuttine, ariyavuttayo ariyavuttī.

पुल्लिंग में अन्य पदार्थ (बहुव्रीहि समास) में वर्तमान इकारान्त नाम से परे 'यो' विभक्तियों को यथाक्रम 'नो' और 'ने' विकल्प से होते हैं - अरियवुत्तिनो, अरियवुत्तयो, अरियवुत्ति। इसी प्रकार सम्बोधन में - अरियवुत्तिने, अरियवुत्तयो, अरियवुत्ती।


Ne smino kvaci.

'स्मिं' के स्थान पर कहीं 'ने' होता है।


Aññapadatthe vattamānā ikārantato nāmasmā smino ne hoti vā kvaci-ariyavuttine, ariyavuttimhi, ariyavuttismiṃ, ‘‘kvacī‘‘ti vuttattā yathādassanaṃ na sabbatta ne ādeso.

अन्यपद के अर्थ में वर्तमान इकारान्त नाम से परे 'स्मिं' के स्थान पर विकल्प से 'ने' होता है - अरियवुत्तिने, अरियवुत्तिम्हि, अरियवुत्तिस्मिं। 'क्वचि' कहने के कारण सर्वत्र 'ने' आदेश नहीं होता।


Ikārantaṃ.

इकारान्त।


Daddhī, silopo, anapuṃsakattā na rasso.

दद्धी, 'सि' का लोप, अनपुंसक होने के कारण ह्रस्व नहीं होता।


Yonaṃ none pume.

पुल्लिंग में 'यो' के स्थान पर 'नो' और 'ने' होते हैं।


Jhasaññito yonaṃ nonevāhonti yathākkamaṃ pulliṅge. Daddhino.

'झ' संज्ञक से परे 'यो' के स्थान पर पुल्लिंग में यथाक्रम 'नो' और 'ने' होते हैं। दद्धिनो।


Jantuhetvīghapehi vā.

'जन्तु', 'हेतु', ईकारान्त और 'घ', 'प' संज्ञकों से परे 'यो' का विकल्प से लोप होता है।


Jantuhetuhi īkārantehi ghapasaññehi ca paresaṃ yonaṃ vā lopo hoti-daddhī, daddhiyo-evamālapane-getu-daddhi, daddhī.

'जन्तु', 'हेतु', ईकारान्त और 'घ', 'प' संज्ञकों से परे 'यो' का विकल्प से लोप होता है - दद्धी, दद्धियो। इसी प्रकार सम्बोधन में - दद्धि, दद्धी।


Na jhīko.

'झ' से परे 'अं' के स्थान पर 'नं' होता है।


Jhasaññito aṃvacanassa naṃ vā hoti-daṇḍinaṃ, daṇḍiṃ, daṇḍine.

'झ' संज्ञक से परे 'अं' वचन के स्थान पर विकल्प से 'नं' होता है - दण्डिनं, दण्डिं, दण्डिने।


No.

'नो'।


Jhito yonaṃ no vā hoti pulliṅgehi dutiyā yossa no daṇḍino, daṇḍi, daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi-daṇḍino, daṇḍissa, daṇḍinaṃ-daṇḍinā, daṇḍimhā, daṇḍismā.

'झ' से परे 'यो' के स्थान पर पुल्लिंग में विकल्प से 'नो' होता है। द्वितीया 'यो' का 'नो' - दण्डिनो, दण्डि, दण्डिना, दण्डीहि, दण्डीभि - दण्डिनो, दण्डिस्स, दण्डिनं - दण्डिना, दण्डिम्हा, दण्डिस्मा।


Smino ni.

'स्मिं' के स्थान पर 'नि' होता है।


Jhito smiṃvacanassa ni hoti vā-daṇḍini. Daṇḍimhi, daṇḍismiṃ, daṇḍīsuevaṃ saṅghi gaṇi gāmaṇippabhutayo.

'झ' से परे 'स्मिं' वचन के स्थान पर विकल्प से 'नि' होता है - दण्डिनि। दण्डिम्हि, दण्डिस्मिं, दण्डीसु। इसी प्रकार संघी, गणी, गामणी आदि।


Īkārantaṃ.

ईकारान्त।


Bhikkhu.

भिक्खु।


Lā yonaṃ vo pume.

'ल' से परे पुल्लिंग में 'यो' के स्थान पर 'वो' होता है।


Lato yonaṃ vo hoti vā pulliṅge.

'ल' से परे पुल्लिंग में 'यो' के स्थान पर विकल्प से 'वो' होता है।


Vevosu lussa

'वे' और 'वो' के परे होने पर 'ल' के 'उ' को 'अ' होता है।


Lasaññassa ussa vevosu ṭa hoti-bhikkhavo-aññatra-yo lope dīgho-bhikkhu (bho)bhikkhu.

'ल' संज्ञक के 'उ' को 'वे' और 'वो' के परे होने पर 'अ' होता है - भिक्खवो। अन्यत्र - 'यो' का लोप होने पर दीर्घ होता है - भिक्खू, (भो) भिक्खु।


Pumālapane vevo.

पुल्लिंग सम्बोधन में 'वे' और 'वो' होते हैं।


Lasaññato uto yossālapane vevo honti vā pulliṅge-bhikkhave, bhikkhavo, bhikkhu-bhikkhuṃ, bhikkhavo, bhikkhu-bhikkhunā, bhikkhuhi,bhikkhūbhi-bhikkhuno, bhikkhussa, bhikkhūnaṃ-bhikkhunā, bhikkhumhā. Bhikkhusmā-bhikkhumhi. Bhikkhusmiṃ, bhikkhūsu-evaṃ setu ketu bhānu ādayo-jantuhetūnaṃ yosvayamhedo-jantvādinā vā yossa lope-jantu.

'ल' संज्ञक 'उ' से परे सम्बोधन में 'यो' के स्थान पर पुल्लिंग में विकल्प से 'वे' और 'वो' होते हैं - भिक्खवे, भिक्खवो, भिक्खु - भिक्खुं, भिक्खवो, भिक्खु - भिक्खुना, भिक्खुहि, भिक्खूभि - भिक्खुनो, भिक्खुस्स, भिक्खूनं - भिक्खुना, भिक्खुम्हा, भिक्खुस्मा - भिक्खुम्हि, भिक्खुस्मिं, भिक्खूसु - इसी प्रकार सेतु, केतु, भानु आदि। 'जन्तु' और 'हेतु' शब्दों के 'यो' विभक्तियों में यह भेद है - 'जन्त्वादिन' सूत्र से 'यो' का लोप होने पर - जन्तु।


Cantvādito no ca.

'जन्तु' आदि से परे 'यो' के स्थान पर 'नो' और 'वो' भी होते हैं।


Jantvādito yonaṃ no hoti vo ca vā pulliṅge-jantuno, jantavo, jantuyo-evaṃ dutiyāyomhi-(bho) jantu, jantu, jantuno jantavo-‘‘pumālapane vevo’’tivā ve vo ca jantave, jantavo, jantuyo-hetu, hetavo, hetu. Hetuyo-‘‘yomhivā kvacī‘‘tī yosulasaññassa ussa vā ṭā deso hetayo, hetuyo-(bho)hetu, hetu, hetave, hetavo, hetayo, hetuyo-hetuṃ, hetu, hetavo, hetayo, hetuyo bahusaddā namhi.

'जन्तु' आदि से परे 'यो' के स्थान पर पुल्लिंग में विकल्प से 'नो' और 'वो' होते हैं - जन्तुनो, जन्तवो, जन्तुयो। इसी प्रकार द्वितीया 'यो' में - (भो) जन्तु, जन्तु, जन्तुनो, जन्तवो। 'पुमालपने वेवो' सूत्र से 'वे' और 'वो' भी - जन्तवे, जन्तवो, जन्तुयो - हेतु, हेतवो, हेतु, हेतुयो। 'योम्हिवा क्वचि' सूत्र से 'यो' के परे होने पर 'ल' संज्ञक के 'उ' को विकल्प से 'अ' आदेश होने पर - हेतयो, हेतुयो - (भो) हेतु, हेतु, हेतवे, हेतवो, हेतयो, हेतुयो - हेतुं, हेतु, हेतवो, हेतयो, हेतुयो। 'बहु' शब्द के 'नं' परे होने पर।


Bahukatinnaṃ

'बहु' और 'कति' के 'नं' परे होने पर 'नुक' आगम होता है।


Namhī bahuno katissa ca nuka hoti tiliṅge-bahunnaṃsesaṃ bhikkhusamaṃ-bahu. Bahavo, bahū-(bho) bahu, bahu, bahave, bahavo, bahu bahuṃ, bahavo, bahu-bahunā. Bahuhi,bahūbhi-bahuno, bahussa, bahunnaṃ-bahunā, bahumhā. Bahusmā-bahumhi, bahusmiṃ, bahusu-vattusi.

'नं' के परे होने पर 'बहु' और 'कति' को तीनों लिंगों में 'नुक' आगम होता है - बहुन्नं। शेष भिक्खु के समान - बहु, बहवो, बहू - (भो) बहु, बहु, बहवे, बहवो, बहु - बहुं, बहवो, बहु - बहुना, बहुहि, बहूभि - बहुनो, बहुस्स, बहुन्नं - बहुना, बहुम्हा, बहुस्मा - बहुम्हि, बहुस्मिं, बहुसु। 'वत्तु' शब्द के 'सि' परे होने पर।


Latupitādinamā simhi.

'लतु' प्रत्ययान्त और पितु आदि के 'सि' परे होने पर 'आ' होता है।


Latuppaccayantānaṃ pitu mātu bhātu dhītu duhitu jāmātu nattu hotu potunañcā hoti simhi-vattā.

'लतु' प्रत्ययान्त और पितु, मातु, भातु, धीतु, दुहितु, जामातु, नत्तु, होतु, पोतु शब्दों के 'सि' परे होने पर 'आ' होता है - वत्ता।


Latupitādinamase.

'लतु' प्रत्ययान्त और पितु आदि के 'सि' को छोड़कर अन्यत्र 'आर' होता है।


Latuppaccayantānaṃ pitādinaṃ cāraṅi hoti satoññatra-‘‘āraṅismā’’ti ṭo-vattāro.

'लतु' प्रत्ययान्त और पितु आदि के 'सि' से भिन्न विभक्तियों के परे होने पर 'आर' होता है। 'आरंइस्मा' सूत्र से 'टो' होकर - वत्तारो।


Ge ā ca.

Ge में ā भी होता है।


Latupitādīnaṃ a hoti ge ā ca-(bho) vatta, vattā. Vattāro, vattāraṃ. Vattāre, vattāro-nāvacanassa ‘‘ṭānāsmāna’’nti ṭā-vattārā.

लतु, पिता आदि के अन्त्य स्वर को 'a' होता है और 'ge' में 'ā' भी होता है - (हे) वत्त, वत्ता। वत्तारो, वत्तारं। वत्तारे, वत्तारो - 'ना' वचन के स्थान पर 'ṭānāsmānaṃ' सूत्र से 'ṭā' होकर - वत्तारा।


Suhisvāraṅi

'सु' और 'हि' विभक्तियों के परे होने पर 'आरङ्' (āraṅ) होता है।


Subhisu tupitādīnamāraṅi vā hoti-vattārehi, vattārebhi, vattūhi, vattūbhi.

'सु' और 'भि' विभक्तियों में 'तु', 'पिता' आदि को 'आरङ्' विकल्प से होता है - वत्तारेहि, वत्तारेभि, वत्तूहि, वत्तूभि।


Salopo.

'स' (षष्ठी एकवचन) का लोप होता है।


Latupitādīhisassa lopo vā hoti-vattu, navattuno, vattussa.

'लतु', 'पिता' आदि से परे 'स' का लोप विकल्प से होता है - वत्तु, न वत्तुरो (vattuno), वत्तुस्स।


Namhi vā.

'नं' (Naṃ) विभक्ति में विकल्प से होता है।


Namhi latupatādinamāraṅi vā hoti-vattārānaṃaññatra.

'नं' विभक्ति में 'लतु', 'पिता' आदि को 'आरङ्' विकल्प से होता है - वत्तारानं, अन्यत्र।


Ā

'आ' (Ā) होता है।


Namhi latupitādīnamāvā hoti-vattānaṃ. Vattunaṃ-smāssa vā-vattārā.

'नं' विभक्ति में 'लतु', 'पिता' आदि को 'आ' विकल्प से होता है - वत्तानं। वत्तूनं - 'स्मा' के स्थान पर विकल्प से - वत्तारा।


Ṭismino.

'स्मिं' के स्थान पर 'टि' (ṭi) होता है।


Āraṅādesamhāsmano ṭi hoti.

'आरङ्' आदेश के बाद 'स्मिं' के स्थान पर 'टि' होता है।


Rassāra ṅi.

'ङि' (ṅi) में 'आर' को ह्रस्व होता है।


Smimhi āro rasso hoti-vattari, vattāresu, vattusu-evaṃ bhattu hottu ādayo-satthusaddassa pana namhi bahulādhikārā vā āraṅādese-satthārā, satthunā-pitā.

'स्मिं' में 'आर' ह्रस्व होता है - वत्तरि, वत्तारेसु, वत्तूसु - इसी प्रकार भत्तु, होत्तु आदि। 'सत्थु' शब्द के 'नं' में 'बहुलाधिकार' से विकल्प से 'आरङ्' आदेश होने पर - सत्थारा, सत्थुना - पिता।


Pitādinamanatvādinaṃ

'पिता' आदि के, जो 'नत्वा' आदि नहीं हैं।


Natvādivajjitānaṃ pitādinamāro rasso hoti sabbāsu vibhattisu-pitaro iccādi cattusamaṃ-rassova viseso-natvādi nantu rassābhāvā nattāro iccādi guṇavantusi.

'नत्वा' आदि को छोड़कर 'पिता' आदि के 'आर' को सभी विभक्तियों में ह्रस्व होता है - पितरो इत्यादि 'चत्तु' के समान है - केवल ह्रस्व का ही विशेष है - 'नत्वा' आदि में 'नन्तु' के ह्रस्व के अभाव के कारण 'नत्तारो' इत्यादि। 'गुणवन्तु' शब्द के 'सि' में।


Ntussa.

'न्तु' (ntu) के स्थान पर।


Simhi ntussa ṭā hoti-guṇavā-ntuva vantvādi sambandhiyeva gayhate ntuvantumantvāvantutavantusambandhi’ti vacanato na jantutanatvādinaṃ-yo-ntantunamādināvānto-guṇavanto aññatra.

'सि' में 'न्तु' के स्थान पर 'टा' (ṭā) होता है - गुणवा - 'न्तु' या 'वन्तु' आदि के सम्बन्ध में ही ग्रहण किया जाता है, 'न्तु-वन्तु-मन्तु-आवन्तु-तवन्तु-सम्बन्धी' इस वचन से 'जन्तु', 'तनतु' आदि का नहीं। 'यो' में 'न्तु' के स्थान पर 'अ' होने से - गुणवन्तो, अन्यत्र।


Yvādo ntussa.

'यो' आदि विभक्तियों में 'न्तु' के स्थान पर।


Yavādisu ntussa a hoti-akārantattā ṭā-guṇavantā-na ce ha avidhānasāmatthiyā aptti avidhānassa caritatthatāya guṇavantassāti-(bho) guṇava,guṇavā, guṇavaṃ, guṇavanto, guṇavantā-guṇavaṃ, guṇavantaṃ, guṇavante-guṇavatā, guṇavantena, guṇavantehi, guṇavantebhi-guṇavato, guṇavassa, guṇavantassa, guṇavataṃ. Guṇavantānaṃ-guṇavatā, guṇavantā, guṇavantamhā, guṇavantasmā-guṇavati, guṇavante, guṇavantamhi. Guṇavantasmiṃ, guṇavantesu-evaṃ maghavantu bhagavantuppabhutayo.

'यो' आदि में 'न्तु' को 'अ' होता है - अकारान्त होने से 'टा' होकर - गुणवन्ता - यहाँ 'अ' विधान के सामर्थ्य से 'अ' की प्राप्ति नहीं होती क्योंकि विधान चरितार्थ है - गुणवन्तस्स - (हे) गुणव, गुणवा, गुणवं, गुणवन्तो, गुणवन्ता - गुणवं, गुणवन्तं, गुणवन्ते - गुणवता, गुणवन्तेन, गुणवन्तेहि, गुणवन्तेभि - गुणवतो, गुणवस्स, गुणवन्तस्स, गुणवतं। गुणवन्तानं - गुणवता, गुणवन्ता, गुणवन्तम्हा, गुणवन्तस्मा - गुणवति, गुणवन्ते, गुणवन्तम्हि। गुणवन्तस्मिं, गुणवन्तेसु - इसी प्रकार मघवन्तु, भगवन्तु आदि।


Himavato vā o.

'हिमवन्तु' के 'सि' में विकल्प से 'ओ' होता है।


Himavato simhi ntussa o vā hoti-himavanto, himavā-sesaṃ guṇavāva.

'हिमवन्तु' के 'सि' में 'न्तु' को विकल्प से 'ओ' होता है - हिमवन्तो, हिमवा - शेष 'गुणवा' के समान।


Ukārantaṃ.

उकारान्त।


Vessabhu. Vessabhuvo, vessabhu-(bho) vessabhu, vessabhuve, vessabhuvo, vessabhu-sesaṃ bhikkhusaddasamaṃ-evaṃ sayambhu parābhibhu abhibhuādayo-gotrabhu sahabhu saddehipanayonaṃ‘‘jantvādito no ve’’ti no vo vā-gotrabhuno, gotrabhuvo, gotrabhu-sabhabhuno, sahabhuvo. Sahabhu-sabbaññusaddassayosveva viseso.

वेस्सभू। वेस्सभुवो, वेस्सभू - (हे) वेस्सभू, वेस्सभुवे, वेस्सभुवो, वेस्सभू - शेष 'भिक्खु' शब्द के समान - इसी प्रकार सयम्भू, पराभिभू, अभिभू आदि। 'गोत्रभू', 'सहभू' शब्दों से 'यो' के स्थान पर 'जन्तवादितो नो वे' सूत्र से 'नो' या 'वो' विकल्प से - गोत्रभुनो, गोत्रभुवो, गोत्रभू - सहभुनो, सहभुवो। सहभू - 'सब्बञ्ञू' शब्द के 'यो' में ही विशेष है।


Kuto.

'कु' प्रत्यय से।


Kuppaccayantato yonaṃ no vā hoti pulliṅge-sabbaññuno-aññatra lopo ca-‘‘lā yonaṃ vo pume’’ti na vo ‘‘kuto’’ti jantvādīhi puthakkaraṇa-sabbaññu-evaṃ viññuvidu vedagu pāragu ādayo kuppaccayantā.

पुल्लिंग में 'कु' प्रत्ययान्त से परे 'यो' को विकल्प से 'नो' होता है - सब्बञ्ञुनो - अन्यत्र लोप भी होता है - 'ला योनं वो पुमे' सूत्र से 'vo' नहीं होता, 'कुतो' सूत्र से 'जन्तु' आदि से पृथक्करण होने के कारण - सब्बञ्ञू - इसी प्रकार विञ्ञू, विदू, वेदगू, पारगू आदि 'कु' प्रत्ययान्त हैं।


Ūkārantaṃ.

ऊकारान्त।


Go.

'गो' (Go) शब्द।


Gossāgayihinaṃsu gāvagavā.

'गो' शब्द के स्थान पर 'सा', 'गा', 'यि', 'हि', 'नं', 'सु' विभक्तियों के परे होने पर 'गाव' और 'गव' आदेश होते हैं।


Gasihinaṃvajjitāsu vibhattisu gosaddassa gāvagavā honti.

'ग', 'सि', 'हि', 'नं' को छोड़कर अन्य विभक्तियों में 'गो' शब्द के स्थान पर 'गाव' और 'गव' होते हैं।


Abhagohi ṭo

'अ' और 'भग' से परे 'टो' होता है।


Ubhagohi yonaṃ ṭo hoti-gāvo, gavo-(bho) go, gāvo, gavo.

दोनों ('अ' और 'भग') से परे 'यो' विभक्तियों के स्थान पर 'टो' होता है - gāvo, gavo - (हे) go, gāvo, gavo।


Gāvumhi.

'गावुम्हि' (सूत्र)।


Aṃvacanegossa gāvuvāhoti-gāvuṃ, gāvaṃ, gavaṃ, gāvo, gavo.

'अं' विभक्ति के परे होने पर 'गो' शब्द को विकल्प से 'गावु' आदेश होता है - gāvuṃ, gāvaṃ, gavaṃ, gāvo, gavo।


Nāssā.

'नास्सा' (सूत्र)।


Goto nāssa ā hoti vā-gāvā, gāvena, gavā, gavena gohi, gobhi.

'गो' शब्द से परे 'ना' विभक्ति के स्थान पर विकल्प से 'आ' होता है - gāvā, gāvena, gavā, gavena, gohi, gobhi।


Gavaṃ sena

'स' विभक्ति के साथ 'गवं' होता है।


Gossa se vā gavaṃ hoti saha sena-gavaṃ, gāvassa, gavassa.

'गो' शब्द को 'स' विभक्ति के साथ विकल्प से 'गवं' होता है - gavaṃ, gāvassa, gavassa।


Gunnañca nantā.

और 'नं' विभक्ति के परे होने पर 'गुन्नं' होता है।


Naṃvacanena saha gossa gunnaṃ hoti gavañca vā-gunnaṃ gamaṃ, gonaṃ-gāvā, gāvamhā, gāvasmā, gavā, gavamhā, gavasmā-gāve, gāvamhi, gāvasmiṃ, gave, gavamhi, gavasmiṃ.

'नं' विभक्ति के साथ 'गो' शब्द को 'गुन्नं' और विकल्प से 'गवं' (गोनं) होता है - gunnaṃ, gavaṃ, gonaṃ - gāvā, gāvamhā, gāvasmā, gavā, gavamhā, gavasmā - gāve, gāvamhi, gāvasmiṃ, gave, gavamhi, gavasmiṃ।


Sumhi vā.

'सु' विभक्ति में विकल्प से।


Gossa sumhi gāvagavā honti vā-gāvesu, gavesu, gosu.

'गो' शब्द को 'सु' विभक्ति के परे होने पर विकल्प से 'गाव' और 'गव' आदेश होते हैं - gāvesu, gavesu, gosu।


Okārantaṃ-pulliṅgaṃ.

ओकारान्त पुल्लिंग।


Kaññā.

कन्या (शब्द)।


Sā.

'सा' (संज्ञा)।


Itthiyaṃ vattamānassa nāmassante vattamāno ākāro ghasañño hoti-jantvādinā vāyolopo-kaññā, kaññāyo-‘‘ghabrahmādite’’ti gassevā-kaññe, kaññā-yomhi-kaññā, kaññāyo.

स्त्रीलिंग में प्रयुक्त शब्द के अन्त में स्थित 'आ' की 'घ' संज्ञा होती है। 'जन्तु' आदि सूत्र से 'य' का विकल्प से लोप होता है - kaññā, kaññāyo। 'घब्रह्मादिते' सूत्र से 'घ' को 'ए' होता है - kaññe, kaññā। 'यो' विभक्ति में - kaññā, kaññāyo।


Gho ssaṃsasāsasāyaṃtiṃsu

'स्सं', 'सं', 'सा', 'सं', 'सायं', 'तिं' और 'सु' विभक्तियों के परे होने पर 'घ' को ह्रस्व होता है।


Ssamādisu gho rasso hoti-kaññaṃ, kaññā, kaññāyo-

'स्सं' आदि विभक्तियों के परे होने पर 'घ' ह्रस्व होता है - kaññaṃ, kaññā, kaññāyo।


Ghapatekasmiṃ nadīnaṃ yayā.

'घ' और 'प' संज्ञक शब्दों तथा 'नदी' संज्ञक शब्दों से परे एकवचन में 'य' और 'या' आदेश होते हैं।


Ghapato nadīnamekasmiṃ yayā honti yathākkamaṃ-kaññāya, kaññāhi, kaññābhi-kaññāya, kaññānaṃ, -smimhi-

'घ' और 'प' संज्ञक शब्दों तथा 'नदी' संज्ञक शब्दों से परे एकवचन में यथाक्रम 'य' और 'या' होते हैं - kaññāya, kaññāhi, kaññābhi - kaññāya, kaññānaṃ - 'स्मिं' विभक्ति में -


Yaṃ.

'यं' (आदेश)।


Ghapato smino yaṃ vā hoti-kaññāyaṃ. Kaññāya, kaññāsu. Evaṃ saddhā sudhā sukhāādayo-‘‘nāmmādīhī’’ti ammā annā ambāhi gassa ekārābhāve.

'घ' और 'प' संज्ञक शब्दों से परे 'स्मिं' विभक्ति के स्थान पर विकल्प से 'यं' होता है - kaññāyaṃ, kaññāya, kaññāsu। इसी प्रकार श्रद्धा, सुधा, सुखा आदि शब्द चलते हैं। 'नम्मादीहि' सूत्र से अम्मा, अन्ना, अम्बा शब्दों के 'घ' को एकार नहीं होने पर।


Rasso vā.

विकल्प से ह्रस्व।


Ammādinaṃ ge rasso vā hoti-amma, ammā iccādi-sesaṃkaññāva-sahāparisāhi smino’’ti sabhāparisāyā’’ti tiṃ vā hoti ‘‘ghossa’’ miccādinā rasse-sahatiṃ-aññatra-sahāyaṃ, sahāya-parisatiṃ, parisāyaṃ, parisāya.

'अम्मा' आदि शब्दों के 'ग' (सम्बोधन एकवचन) में विकल्प से ह्रस्व होता है - amma, ammā इत्यादि। शेष 'कन्या' के समान। 'सभा' और 'परिषा' शब्दों से परे 'स्मिं' के स्थान पर 'तिं' विकल्प से होता है, 'घ' को ह्रस्व होने पर - sahatiṃ, अन्यथा sahāyaṃ, sahāya; parisatiṃ, parisāyaṃ, parisāya।


Ākārantaṃ.

आकारान्त।


Mati-yomhi-

मति (शब्द) - 'यो' विभक्ति में -


Pitthiyaṃ.

'प' संज्ञा स्त्रीलिंग में।


Itthiyaṃ vattamānassa nāmassante vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā pasaññā honti.

स्त्रीलिंग में प्रयुक्त शब्द के अन्त में स्थित इ-वर्ण (इ, ई) और उ-वर्ण (उ, ऊ) की 'प' संज्ञा होती है।


Yepassavaṇṇassa.

'य' परे होने पर 'प' संज्ञक वर्ण का।


Pasaññassa ivaṇṇassa lopo vā hoti yakāre-vacatthitavi bhāsāyaṃ-matyo-aññatra-jantvādinā vā yolope-matī, matiyo-(bho)mati, matyo, mati, matiyo-matiṃ, matyo, matī, matiyo ‘‘ghapa’’iccādinā yādese-matyā, matiyā, matīhi, matihi-matyā, matiyā, matīnaṃ-smimhi-matyaṃ, matiyaṃ, matyā, matiyā, matīsu-evaṃ kitti kanti tantippabhutayo-rattiyā smino ‘‘ratyādīhivo smino’’ratyādīhivo smino’’ti ṭo vā-ratte-aññatra-ratyaṃ, rattiyaṃ, ratyā, rattiyā-sesaṃ matiyā samaṃ.

'प' संज्ञक इ-वर्ण का 'य' कार के परे होने पर विकल्प से लोप होता है - matyo। अन्यथा 'जन्तु' आदि सूत्र से 'यो' का लोप होने पर - matī, matiyo। (हे) mati, matyo, mati, matiyo। matiṃ, matyo, matī, matiyo। 'घप' आदि सूत्र से 'या' आदेश होने पर - matyā, matiyā, matīhi, matihi। matyā, matiyā, matīnaṃ। 'स्मिं' विभक्ति में - matyaṃ, matiyaṃ, matyā, matiyā, matīsu। इसी प्रकार कीर्ति, कान्ति, तन्ति आदि शब्द। 'रात्रि' शब्द से परे 'स्मिं' के स्थान पर 'रत्यादीहि वो स्मिनो' सूत्र से विकल्प से 'टो' होता है - ratte। अन्यथा - ratyaṃ, rattiyaṃ, ratyā, rattiyā। शेष 'मति' के समान।


Ikārantaṃ.

इकारान्त (स्त्रीलिंग)।


Dāsī, dāsyo, dāsī, dāsiyo-(bho)dāsi, dāsī, dāsyo, dāsī, dāsiyo.

दासी, दास्यो, दासी, दासियो - (भो) दासि, दासी, दास्यो, दासी, दासियो।


Yaṃ pīto.

'यं' पीत (संज्ञा) से।


Pasaññito aṃvacanassa yaṃ vā hoti-dāsyaṃ, dāsiyaṃ, dāsiṃ, dāsyo, dāsī, dāsiyo-dāsyā, dāsiyā, dāsīhi, dāsībhi-dāsyā, dāsiyā, dāsīnaṃ-dāsyaṃ, dāsiyaṃ, dāsyā, dāsiyā, dāsīsu-evamosadhī pokkharaṇī ādayo-nadisaddā yosu-

'प' संज्ञक (इकारान्त) से परे 'अं' वचन को 'यं' विकल्प से होता है - दास्यं, दासियं, दासिं, दास्यो, दासी, दासियो - दास्या, दासिया, दासीहि, दासीभि - दास्या, दासिया, दासीनं - दास्यं, दासियं, दास्या, दासिया, दासीसु - इसी प्रकार ओसधी, पोक्खरणी आदि। 'नदी' शब्द के 'यो' विभक्ति में -


Najjā yosvāma.

'नज्जा' (रूप बनता है) 'यो' और 'सु' में 'आम' होने पर।


Yosu nadisaddassa āma vā hoti-saca.

'यो' और 'सु' विभक्तियों में 'नदी' शब्द को विकल्प से 'आम' होता है - और 'च' (समुच्चय)।


Manubandho sarānamantā paro.

'म्' अनुबन्ध स्वरों के अन्त से परे होता है।


Makāronubandho yassa so sarānamantā sarā paro hotī’ti īkārā paro-‘‘yavā sare’’ti yakāre dassa cavaggo yassa pubba rūpaṃ-najjāyo-aññatra-vā palopayolopesu-najjo, nadī, nadiyo iccādi.

मकार अनुबन्ध जिसका है, वह स्वरों के अन्त में स्वर से परे होता है, इस प्रकार ईकार से परे - 'यवा सरे' सूत्र से यकार होने पर 'द' को चवर्ग (ज्) और उसका पूर्वरूप (द्वित्व) होने पर - नज्जायो। अन्यत्र - 'प' लोप और 'यो' लोप होने पर - नज्जो, नदी, नदियो इत्यादि।


Īkārantaṃ.

ईकारान्त (स्त्रीलिंग)।


Yāgu, yāgu, yāguyo-(bho)yāgu, yāgu, yāguyo-yāguṃ, yāgu, yāguyo-yāguyā, yāguhi, yāgubhi-yāguyā, yāgunaṃ-yāguyaṃ, yāguyā, yāgusu-evaṃ dhenu sassu piyaṅguppabhutayo-mātu dhītu duhitu saddā pitusaddasamā-salopābhāvapakkhe yādese mātusaddassa pana ‘‘ye passā’’ti yogavibhāgā vā palopo-matyā, mātuyā.

यागु, यागु, यागुयो - (भो) यागु, यागु, यागुयो - यागुं, यागु, यागुयो - यागुया, यागुहि, यागुभि - यागुया, यागुनं - यागुयं, यागुया, यागुसु - इसी प्रकार धेनु, सस्सु, पियंगु आदि। मातु, धीतु, दुहितु शब्द पितु शब्द के समान हैं - 'स' लोप के अभाव पक्ष में 'या' आदेश होने पर, मातु शब्द का 'ये पस्सा' इस योगविभाग से विकल्प से 'प' लोप होकर - मत्या, मातुया।


Ukārantaṃ.

उकारान्त (स्त्रीलिंग)।


Vadhū, vadhū, vadhuyo-(bho)vadhu, vadhu, vadhuyo-vadhuṃ, vadhū, vadhuyo-vadhuyā, vadhūhi, vadhūbhi-vadhuyā, vadhūnaṃ-vadhuyaṃ, vadhuyā, vadhūsu-evaṃ jambu vāmorū sarabhu ādayo.

वधू, vadhū, vadhuyo - (भो) vadhu, vadhu, vadhuyo - vadhuṃ, vadhū, vadhuyo - vadhuyā, vadhūhi, vadhūbhi - vadhuyā, vadhūnaṃ - vadhuyaṃ, vadhuyā, vadhūsu - इसी प्रकार जम्बु, वामोरू, सरभू आदि।


Ūkārantaṃ.

ऊकारान्त (स्त्रीलिंग)।


Go iccādi pumena samaṃ.

'गो' इत्यादि पुल्लिंग के समान हैं।


Itthiliṅgaṃ.

स्त्रीलिंग (समाप्त)।


Cittasi.

'चित्त' शब्द से 'सि' विभक्ति।


Aṃ napuṃsake.

नपुंसक लिंग में 'अं' होता है।


Akārantato nāmasmā sissa aṃ hoti napuṃsakaliṅge-mittaṃ-yomhi.

अकारान्त नाम (प्रातिपदिक) से परे 'सि' को नपुंसक लिंग में 'अं' होता है - मित्तं। 'यो' विभक्ति में -


Yonanti.

'यो' को 'नि' होता है।


Akārantato nāmasmā yonaṃ nī hoti napuṃsake’ti ni ādeso.

अकारान्त नाम से परे 'यो' विभक्तियों को नपुंसक लिंग में 'नि' होता है, यह 'नि' आदेश है।


Nīnaṃ vā.

'नि' को विकल्प से (आ और ए)।


Akārantato nāmasmā nīnaṃ ṭāṭe vā honti yathākkamaṃ-cittā, aññatra-‘‘yolopanīsu dīgho’’tidīghe-cittāni-(bho) citta, cittā, cittā, cittāni-cittaṃ, citte, cittāni-citteneccādi buddhasaddasamaṃ-evaṃ pānadānappabhutayo-ekaccādinaṃ tu paṭhamānimhi viseso.

अकारान्त नाम से परे 'नि' को यथाक्रम से 'टा' और 'टे' विकल्प से होते हैं - चित्ता। अन्यत्र - 'योलोपनीसु दीघो' सूत्र से दीर्घ होने पर - चित्तानि। (भो) चित्त, चित्ता, चित्ता, चित्तानि - चित्तं, चित्ते, चित्तानि - चित्तेन इत्यादि बुद्ध शब्द के समान हैं। इसी प्रकार पान, दान आदि। 'एकच्च' आदि के प्रथमा (बहुवचन) 'नि' में विशेष है।


Na nissa ṭā.

'नि' को 'टा' नहीं होता।


Ekaccādīhi parassa nissa ṭā na hoti-ekaccāni, paṭhamāni-padādīhi nāsmiṃsu.

'एकच्च' आदि से परे 'नि' को 'टा' नहीं होता - एकच्चानि, पठमानि। 'पद' आदि से 'ना' और 'स्मिं' में -


Nāssa sā.

'ना' को 'सा' होता है।


Padādihi nāssa sā hoti vā-padasā, padesa-bilasā, bilena.

'पद' आदि से परे 'ना' को विकल्प से 'सा' होता है - पदसा, पदेन। बिलसा, बिलेन।


Padādihi si.

'पद' आदि से 'सि' (स्मिं)।


Ehi smino si hoti vā-padasi, pade, padamhi, padasmiṃ-kamma saddato nāssa‘‘nāsseno’’ti eno vā-kammena-aññatra pumādinā vā utte-kammunā, kammanā-imināva sasmāsu uttaṃ-tassa lasaññāyaṃ-sasmānaṃ yathāyogaṃ nonā niccaṃ-vavatthitavibhāsāyaṃ-kammuno, kammassa-kammunā, kammā, kammamhā, kammasmā-‘‘kammādito’’ti smino vā nimhi-kammani, kamme, kammamhi, kammasmiṃ-sesaṃ cittasamaṃ-camma vesma bhasmādayo kammasmā uttatoññatra-gacchantasi-‘‘ntassaṃ’’ti vā amhisilopo-gacchaṃ-aññatra sissa aṃ-gacchantaṃ, gacchantā gacchantāni-(bho)gaccha, gacchā, gacchaṃ, gacchantā, gacchantāni-gacchaṃ, gacchantaṃ, gacchante, gacchantāni-nādisu pulliṅgasmaṃ-evaṃ yajanta vajantādayo.

इनसे परे 'स्मिं' को विकल्प से 'सि' होता है - पदसि, पदे, पदम्हि, पदस्मिं। 'कम्म' शब्द से 'ना' को 'नास्सेनो' सूत्र से विकल्प से 'एन' होता है - कम्मेन। अन्यत्र पुल्लिंग आदि के समान विकल्प से 'उ' होने पर - कम्मुना, कम्मना। इसी से 'स' और 'स्मा' में 'उ' होता है। उसकी 'ल' संज्ञा होने पर 'स' और 'स्मा' को यथासंभव 'नो' और 'ना' नित्य होते हैं - व्यवस्थित विभाषा से - कम्मुनो, कम्मस्स - कम्मुना, कम्मा, कम्मम्हा, कम्मस्मा। 'कम्मादितो' सूत्र से 'स्मिं' को विकल्प से 'नि' होने पर - कम्मनि, कम्मे, कम्मम्हि, कम्मस्मिं। शेष चित्त शब्द के समान है। चम्म, वेस्म, भस्म आदि 'कम्म' शब्द के समान 'उ' होने से भिन्न हैं। 'गच्छन्त' शब्द से 'सि' में - 'न्तस्सं' सूत्र से अथवा 'अं' होने पर 'सि' का लोप - गच्छं। अन्यत्र 'सि' को 'अं' - गच्छन्तं, गच्छन्ता, गच्छन्तानि। (भो) गच्छ, गच्छा, गच्छं, गच्छन्ता, गच्छन्तानि - गच्छं, गच्छन्तं, गच्छन्ते, गच्छन्तानि। 'ना' आदि विभक्तियों में पुल्लिंग के समान। इसी प्रकार यजन्त, वजन्त आदि।


Akārantaṃ.

अकारान्त (नपुंसक लिंग)।


Aṭṭhi

अट्ठि (हड्डी)।


Jhalā vā.

झलों से (इ, ई, उ, ऊ) विकल्प से।


Jhalato yonaṃ ni hoti vā napuṃsakaliṅge-aṭṭhini-yo lopadighesu-aṭṭhi-(bho)aṭṭhi, aṭṭhīni, aṭṭhī-aṭṭhiṃ, aṭṭhini, aṭṭhi = tatiyādisu munisaddasamaṃ-evamacchi akkhi dadhi satthi ādayo.

नपुंसक लिंग में 'झ' (इ, ई) और 'ल' (उ, ऊ) के बाद 'यो' विभक्ति के स्थान पर विकल्प से 'नि' होता है - अट्टिनि। 'यो' के लोप आदि होने पर - अट्टि। (सम्बोधन) हे अट्टि, अट्टीनि, अट्टि। (द्वितीया) अट्टिं, अट्टीनि, अट्टि। तृतीया आदि में 'मुनि' शब्द के समान। इसी प्रकार अक्खि (आँख), दधि (दही), सत्थि (जाँघ) आदि।


Ikārantaṃ.

इकारान्त।


Daṇḍī-‘‘ekavacane’’ccādinā rasso-silopo-daṇḍīni, daddhī-(bho)daṇḍi, daṇḍī, daṇḍīni, daddhī-daṇḍinaṃ,daṇḍiṃ, daṇḍīni, daṇḍī-sesaṃ pulliṅgasmaṃ-evaṃ sukhakārī sīghayāyī ādayo.

दण्डी - 'एकवचने' आदि सूत्र से ह्रस्व, 'सि' का लोप - दण्डीनि, दद्धी। (सम्बोधन) हे दण्डि, दण्डी, दण्डीनि, दद्धी। (द्वितीया) दण्डिनं, दण्डिं, दण्डीनि, दण्डी। शेष पुल्लिंग के समान। इसी प्रकार सुखकारी, शीघ्रयायी आदि।


Īkārantaṃ.

ईकारान्त।


Cakkhu, cakkhuni, cakkhu-aṭṭhisaddasama-evamāyu madhu matthu dhanu cittaguppabhutayo-āyusāti kodhādittā nāssa sā vā-ambusaddā smino‘‘ambavādīhī’’ti vā ni ādesā-ambuni, ambumhi, ambusmiṃ.

चक्खु, चक्खुनि, चक्खु - अट्टि शब्द के समान। इसी प्रकार आयु, मधु, मत्थु, धनु, चित्तगु आदि। 'आयुसा' आदि में क्रोध आदि के समान 'न' के स्थान पर 'स' विकल्प से होता है। 'अम्बु' शब्द से 'स्मि' के स्थान पर 'अम्बवादीहि' सूत्र से विकल्प से 'नि' आदेश होता है - अम्बुनि, अम्बुम्हि, अम्बुस्मिं।


Guṇavantusi.

गुणवन्तु + सि।


Addhaṃnapuṃsake.

नपुंसक लिंग में 'अद्धं' (आदेश)।


Ntussa addhaṃ hoti simhi napuṃsake-guṇavaṃ, guṇavantaṃ-yomhi-‘‘yavādontussā’’ti akāre‘‘yonaṃ nī’’ti ni tassa vā ṭādese-guṇavanatāniccādi-gacchantasamaṃ-evaṃ yasavantu dhanavantu gomantvādayo.

नपुंसक लिंग में 'सि' विभक्ति होने पर 'न्तु' के स्थान पर 'अद्धं' होता है - गुणवं, गुणवन्तं। 'यो' विभक्ति में 'यवादोन्तुस्स' सूत्र से अकार होने पर 'यो' के स्थान पर 'नि' और उसके स्थान पर विकल्प से 'टा' आदेश होने पर - गुणवन्तानि इत्यादि। 'गच्छन्त' के समान। इसी प्रकार यशवन्तु, धनवन्तु, गोमन्तु आदि।


Ukārantaṃ.

उकारान्त।


Gotrabhu, gotrabhuti, gotrabhu-(bho)gotrabhu, gotrabhuni, gotrabhu-gotrabhuṃ, gotrabhuti, gotrabhu-gotrabhunā iccādi pulliṅge vessabhusaddasamaṃ-evaṃ abhibhu sayamabhu dhammañña ādayo.

गोत्रभू, गोत्रभूनि, गोत्रभू। (सम्बोधन) हे गोत्रभू, गोत्रभूनि, गोत्रभू। (द्वितीया) गोत्रभुं, गोत्रभूनि, गोत्रभू। गोत्रभुना इत्यादि पुल्लिंग में 'वेस्सभू' शब्द के समान। इसी प्रकार अभिभू, स्वयम्भू, धम्मञ्ञू आदि।


Ūkārantaṃ-napuṃsakaliṅgaṃ.

ऊकारान्त - नपुंसक लिंग।


Atha sabbādīnaṃ rūpanayo niddisīyate-sabba katara katama ubhaya itara añña aññatara aññatama pubba parāpara dakkhiṇuttarādha rānivavatthāyamasaññāyaṃ-ya tya ta eta ima amu kiṃ eka tumhaamha iccete sabbādayo-sabbo.

अब 'सब्ब' आदि (सर्वनामों) के रूपों की विधि बताई जाती है - सब्ब, कतर, कतम, उभय, इतर, अञ्ञ, अञ्ञतर, अञ्ञतम, पुब्ब, परापर, दक्खिण, उत्तर, अधर (अव्यवस्था और असंज्ञा में), य, त्य, त, एत, इम, अमु, किं, एक, तुम्हा, अम्हा - ये 'सब्ब' आदि हैं। सब्बो।


Yonameṭa.

यो के स्थान पर 'ए' (अकारान्त से)।


Akārantehi sabbādihi yonameṭa hoti-sabbe-evamālapana dutiyāyosu.

अकारान्त 'सब्ब' आदि से परे 'यो' के स्थान पर 'ए' होता है - सब्बे। इसी प्रकार सम्बोधन और द्वितीया में भी।


Sabbādīnaṃ namhi ca.

'सब्ब' आदि के 'न' (विभक्ति) में भी।


Akārantānaṃ sabbādīnaṃ e hoti namhi suhisu ca.

अकारान्त 'सब्ब' आदि के (अन्त्य अकार) को 'न' (विभक्ति), 'सु' और 'हि' में 'ए' होता है।


Saṃsānaṃ.

'सं' और 'सानं' (आदेश)।


Sabbādito naṃvacanassa saṃsānaṃ honti-sabbesaṃ, sabbesānaṃ-sesaṃ buddhasamaṃ-itthiyaṃ ‘‘itthiyamatvā’’ti āppaccaye saralope ca kate ākārassa ghasaññāyaṃ kaññāsaddasseva rūpanayo, ayantu viseso.

'सब्ब' आदि से परे 'नं' विभक्ति के स्थान पर 'सं' और 'सानं' होते हैं - सब्बेसं, सब्बेस्यानं। शेष 'बुद्ध' शब्द के समान। स्त्रीलिंग में 'इत्थियमत्वा' सूत्र से 'आ' प्रत्यय और स्वर का लोप होने पर, आकार की 'घ' संज्ञा होने पर 'कञ्ञा' शब्द के समान ही रूप विधि है, किन्तु यह विशेष है।


Ghapā sassa ssā vā.

'घ' और 'प' संज्ञक से परे 'स' के स्थान पर विकल्प से 'स्सा' होता है।


Sabbādīnaṃ ghapato sassa ssā vā hoti-‘‘ghossa’’miccādanā rasse-sabbassā. Sabbāya-namhi-sabbāsaṃ. Sabbāsānaṃ.

'सब्ब' आदि के 'घ' और 'प' संज्ञक से परे 'स' विभक्ति के स्थान पर विकल्प से 'स्सा' होता है। 'घोस्स' आदि सूत्र से ह्रस्व होने पर - सब्बस्सा, सब्बाय। 'नं' विभक्ति में - सब्बासं, सब्बासानं।


Smino ssaṃ.

'स्मिं' के स्थान पर 'स्सं'।


Sabbādinaṃ ghapato smino ssaṃ vā hoti-sabbassaṃ, sabbāyaṃ, sabbāya-napuṃsake-sabbaṃ-yossa nimhi-

'सब्ब' आदि के 'घ' और 'प' संज्ञक से परे 'स्मिं' के स्थान पर विकल्प से 'स्सं' होता है - सब्बस्सं, सब्बायं, सब्बाय। नपुंसक लिंग में - सब्बं। 'यो' के स्थान पर 'नि' होने पर -


Sabbādīhi.

'सब्ब' आदि से।


Sabbādihi parassa nissa ṭā na hoti-sabbāni-(bho)sabba, sabbā, sabbāni-sabbaṃ, sabbe, sabbāni-nādisu pumeva-katarādayo tayo tīsu liṅgesu sabbasamā-evaṃ itara aññasaddā-ssāssaṃsu viseso.

'सब्ब' आदि से परे 'नि' के स्थान पर 'टा' नहीं होता है - सब्बानि। (सम्बोधन) हे सब्ब, सब्बा, सब्बानि। (द्वितीया) सब्बं, सब्बे, सब्बानि। 'ना' आदि विभक्तियों में पुल्लिंग के समान। कतर आदि तीनों लिंगों में 'सब्ब' के समान हैं। इसी प्रकार 'इतर' और 'अञ्ञ' शब्द हैं। 'स्सा' और 'स्सं' में विशेषता है।


Ssaṃssāsyāyesvitarekaññetimānami.

'स्सं', 'स्सा', 'स्या' और 'ये' में इतर, एक, अञ्ञ, एत और इम के (अकार) को 'इ' होता है।


Ssamādisu itaraekaaññaeta imैññesaṃ i hoti-itarissā, itarissaṃ-aññissā, aññissaṃ-aññataraaññatamasaddā liṅgattaye sabbasamā-pubbo-yo.

'स्सं' आदि विभक्तियों में इतर, एक, अञ्ञ, एत और इम के (अन्त्य अकार) को 'इ' होता है - इतरिस्सा, इतरिस्सं, अञ्ञिस्सा, अञ्ञिस्सं। अञ्ञतर और अञ्ञतम शब्द तीनों लिंगों में 'सब्ब' के समान हैं। पुब्बो + यो।


Pubbādīhi chahi.

'पुब्ब' आदि छह से।


Etehi chahi savisaye eṭa vā hoti’ti yosseṭa-pubbe, pubbā-(bho)pubba, pubbā, pubbe, pubbā-pubbaṃ, pubbe, pubbā-sesaṃ sabbaliṅge sabbasamaṃ-evaṃ parādayo pañca-yo, yā, yamiccādi sabbasamaṃ-yādinamālapane rūpaṃ na sambhavati-tyasi.

इन छह (पुब्ब, पर, अपर, दक्खिण, उत्तर, अधर) से परे अपने विषय में 'यो' के स्थान पर विकल्प से 'ए' होता है - पुब्बे, पुब्बा। (सम्बोधन) हे पुब्ब, पुब्बा, पुब्बे, पुब्बा। (द्वितीया) पुब्बं, पुब्बे, पुब्बा। शेष सभी लिंगों में 'सब्ब' के समान। इसी प्रकार 'पर' आदि पाँच। 'य', 'या', 'यं' इत्यादि 'सब्ब' के समान। 'य' आदि का सम्बोधन में रूप नहीं होता है। त्य + सि।


Tyatetānaṃ tassa so.

'त्य', 'त' और 'एत' के 'त' के स्थान पर 'स' होता है।


Tyatetānamanapuṃsakānaṃ tassa so hoti simhi-syo, syātyamiccādi-so.

'त्य', 'एत' और 'त' (इन नपुंसक-भिन्न) शब्दों के 'त' को 'सि' विभक्ति परे होने पर 'स' होता है - जैसे 'सो' (सः), 'एसो' आदि।


Ta tassa no sabbāsu.

'त' शब्द के 'त' को सभी विभक्तियों में 'न' होता है।


Tasaddassa tassa no vā hoti sabbāsu vibhattisu-ne, te-naṃ taṃ, ne, te-nena, tena, nehi, tehi, nebhi, tebhi-

'त' शब्द के 'त' को सभी विभक्तियों में विकल्प से 'न' होता है - जैसे ने, ते; नं, तं; ने, ते; नेन, तेन; नेहि, तेहि; नेभि, तेभि।


Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhismimimassa ca.

'स', 'स्मा', 'स्मिं', 'स्सा', 'य', 'स्सं', 'स्सा', 'सं', 'म्हा', 'म्हि', 'स्मिं' विभक्तियों के परे होने पर 'इम' और 'त' के स्थान पर 'अ' (अ-कार) आदेश होता है।


Sādasvimassa tasaddatakārassa ca ṭo vā hoti-pubbasara lope-assa, nassa, tassa-nesaṃ, nesānaṃ, tesaṃ, tesānaṃ-amhā, asmā, namhā, nasmā, tamhā, tasmā-amhi, asmiṃ, namhi, nasmiṃ, tambhi, tasmiṃ, nesu. Tesu-itthiyaṃ-sā, nā, nāyo, tā, tāyo-naṃ, taṃ, nā, nāyo, tā, tāyo-nāmhi kate-

'स' आदि विभक्तियों के परे होने पर 'इम' शब्द और 'त' शब्द के 'त' कार को विकल्प से 'अ' (अ-कार) होता है - पूर्व स्वर का लोप होने पर - अस्स, नस्स, तस्स; नेसं, नेसानं, तेसं, तेसानं; अम्हा, अस्मा, नम्हा, नस्मा, तम्हा, तस्मा; अम्हि, अस्मिं, नम्हि, नस्मिं, तम्हि, तस्मिं, नेसु। तेसु। स्त्रीलिंग में - सा, ना, नायो, ता, तायो; नं, तं, ना, नायो, ता, तायो; 'ना' विभक्ति होने पर -


Ssā vā tetimāmūhi.

'त', 'एत', 'इम' और 'अमु' शब्दों से परे 'स' (चतुर्थी/षष्ठी एकवचन) को विकल्प से 'स्सा' होता है।


Ghapasaññehi tā etā imā amūhi nādanamekasmiṃ ssā vā hoti-vā ṭā dese-assā, nassā, nāya.

'घ' और 'प' संज्ञक 'ता', 'एता', 'इमा', 'अमू' शब्दों से परे एकवचन में 'ना' आदि के स्थान पर विकल्प से 'स्सा' होता है - 'अ' आदेश होने पर - अस्सा, नस्सा, नाय।


Tāya vā.

विकल्प से 'ताय' होता है।


Ssaṃssāssāyesu tassa vā i hoti-tissā, tassā, tāya-nāhi, nābhi, tāhi, tābhi-sassa vā ssāmhi-assā, nassā, tissā, tassā, ssādesābhāvapakkhe.

'स्सं', 'स्सा', 'स्साये' विभक्तियों के परे होने पर 'त' को विकल्प से 'इ' होता है - तिस्सा, तस्सा, ताय। नाहि, नाभि, ताहि, ताभि। 'स' विभक्ति के परे होने पर विकल्प से 'स्सा' होता है - अस्सा, नस्सा, तिस्सा, तस्सा (स्सा आदेश न होने के पक्ष में)।


Tetimāto sassa ssāya.

'त', 'एत' और 'इम' शब्दों से परे 'स' विभक्ति को 'स्साय' होता है।


Tā etā imāto sassa ssāyo hoti vā-assāya, nassāya,

'ता', 'एता', 'इमा' शब्दों से परे 'स' विभक्ति को विकल्प से 'स्साय' होता है - अस्साय, नस्साय।


Tissāya, tassāya-dvihi muttapakkhe-tāya tāya-naṃvacanassa samādese takārassa ca vā ṭādese ‘‘sunaṃhisu‘‘ti dīghe ca kate-āsaṃ, nāsaṃ, nāsānaṃ, tāsaṃ, tāsānaṃ-sattamiyaṃ-assaṃ, assā, nassaṃ, nassā, nāyaṃ, nāya, tissaṃ, tissā, tassaṃ, tassā, tāyaṃ, tāya, nāsu, tāsu-napuṃsake-naṃ, taṃ, nāti, tāti, naṃ, taṃ,ne, nā, ni, te, tāni-nādisu pumeva-evametasaddassa tīsu liṅgesu-ṭanādesābhāvo’va viseso-imasi.

तिस्साय, तस्साय। मुक्त पक्ष में - ताय, ताय। 'नं' वचन को 'सं' आदेश होने पर और 'त' कार को विकल्प से 'अ' (अ-कार) आदेश होने पर तथा 'सुनंहीसु' सूत्र से दीर्घ करने पर - आसं, नासं, नासानं, तासं, तासानं। सप्तमी में - अस्सं, अस्सा, नस्सं, नस्सा, नायं, नाय, तिस्सं, तिस्सा, तस्सं, तस्सा, तायं, ताय, नासु, तासु। नपुंसक लिंग में - नं, तं, ना, ता, नं, तं, ने, ना, नि, ते, तानि। 'ना' आदि विभक्तियों में पुल्लिंग के समान ही रूप होते हैं। इसी प्रकार 'एत' शब्द के तीनों लिंगों में रूप होते हैं, केवल 'अ' और 'न' आदेशों का अभाव ही विशेष है। 'इम' शब्द में -


Simhi napuṃsakassāyaṃ.

'सि' विभक्ति परे होने पर नपुंसक-भिन्न (पुल्लिंग और स्त्रीलिंग) 'इम' शब्द को 'अयं' आदेश होता है।


Imasaddassānapuṃsakassāyaṃ hotisimhi-ayaṃ, ime, imaṃ, imenā.

'इम' शब्द को नपुंसक-भिन्न लिंगों में 'सि' विभक्ति परे होने पर 'अयं' होता है - अयं, इमे, इमं, इमेन।


Nāmhinimi.

'ना' विभक्ति परे होने पर 'इन' और 'इम' आदेश होते हैं।


Imasaddassānitthiyaṃ nāmhi anैmiccādesā honti-anena, iminā-hi-

'इम' शब्द को स्त्रीलिंग से भिन्न (पुल्लिंग/नपुंसक) में 'ना' विभक्ति परे होने पर 'अन' और 'इम' आदेश होते हैं - अनेन, इमिना। 'हि' विभक्ति में -


Imassā nitthiyaṃ ṭe.

'इम' शब्द को स्त्रीलिंग से भिन्न लिंगों में 'ए' (ए-कार) आदेश होता है।


Imasaddassānitthiyaṃ ṭe hotivā sunaṃhisu-ehi, ehi, imehi, imehi-sa-ṭasasmāsmi miccādinā sabbassimassa vā ṭādese-assa, imassa, esaṃ, esānaṃ. Imesaṃ, imesānaṃ-amhā, asmā, imamhā, imasmā-amhi, asmiṃ, imamhi, imasmiṃ, esu, imesu-itthiyaṃ-ayaṃ, imā, imāyo-imaṃ, imā, imāyo-nā-‘‘ssā vā tetimāmūhī’’ti ssā vā, ṭādese ssamiccādinā i ā dese ca-assā, imissā-aññatra = imāya, imāhi, imāhi-sa-assā, imissā, assāya, imissāya, imāya, naṃvacanassa samādese imassa ca ṭādese ‘‘sunaṃhasū’’ti dīghe ca kane-āsaṃ, imāyaṃ-sānamādese-imāsānaṃ-sattamiyaṃ-assaṃ, imissaṃ. Assāya, imissāya, imāyaṃ, imāya, imāsu-napuṃsake.

'इम' शब्द को स्त्रीलिंग से भिन्न लिंगों में 'सु', 'नं', 'हि' विभक्तियों के परे होने पर विकल्प से 'ए' (ए-कार) होता है - एहि, एहि, इमेहि, इमेहि। 'स' विभक्ति में 'अ-सस्मास्मि' आदि सूत्र से सम्पूर्ण 'इम' के स्थान पर विकल्प से 'अ' (अ-कार) आदेश होने पर - अस्स, इमस्स; एसं, एसानं, इमेसं, इमेसानं; अम्हा, अस्मा, इमम्हा, इमस्मा; अम्हि, अस्मिं, इमम्हि, इमस्मिं; एसु, इमेसु। स्त्रीलिंग में - अयं, इमा, इमायो; इमं, इमा, इमायो। 'ना' विभक्ति में 'स्सा वा तेतिमामूहि' सूत्र से विकल्प से 'स्सा' होने पर, 'अ' आदेश होने पर और 'स्सं' आदि के परे होने पर 'इ' आदेश होने पर - अस्सा, इमिस्सा; अन्यत्र - इमाय। इमाहि, इमाहि। 'स' विभक्ति में - अस्सा, इमिस्सा, अस्साय, इमिस्साय, इमाय। 'नं' वचन को 'सं' आदेश होने पर और 'इम' को 'अ' आदेश होने पर तथा 'सुनंहासु' सूत्र से दीर्घ होने पर - आसं, इमायं। 'सानं' आदेश होने पर - इमासानं। सप्तमी में - अस्सं, इमिस्सं, अस्साय, इमिस्साय, इमायं, इमाय, इमासु। नपुंसक लिंग में -


Imassidaṃ vā.

'इम' शब्द के स्थान पर विकल्प से 'इदं' होता है।


Aṃsisu saha tehi imassidaṃ vā hoti napuṃsake-idaṃ, imaṃ, imā, imāni-idaṃ, imaṃ, ime, imāni-tatiyādisu pulliṅgasmaṃ-amusi.

'अं' और 'सि' विभक्तियों के साथ नपुंसक लिंग में 'इम' के स्थान पर विकल्प से 'इदं' होता है - इदं, इमं, इमा, इमानि; इदं, इमं, इमे, इमानि। तृतीया आदि विभक्तियों में पुल्लिंग के समान रूप होते हैं। 'अमु' शब्द में -


Massāmussa.

'अमु' शब्द के 'म' कार को 'स' कार होता है।


Anapuṃsakassāmussa makārassa so bhoti simhi-asu-yo-

नपुंसक-भिन्न 'अमु' शब्द के 'म' कार को 'सि' विभक्ति परे होने पर 'स' होता है - असु। 'यो' विभक्ति में -


Lopo musmā.

'मु' से परे (विभक्ति का) लोप होता है।


Amusaddato yonaṃ lopo vā hoti pulliṅge’ti niccaṃyo lope digho-amu-amuṃ, amū-amunā, amūhi, amūbhi-

'अमु' शब्द से परे 'यो' विभक्तियों का विकल्प से लोप होता है। पुल्लिंग में 'यो' का नित्य लोप और दीर्घ होता है - अमू। अमुं, अमू। अमुना, अमूहि, अमूभि।


Na no sassa.

'स' विभक्ति को 'न' और 'नो' आदेश होते हैं।


Amusmā sassa no na hoti-amussa, amusaṃ, amusānaṃ-amunā, amumhā, amusmā-amumhi,amusmiṃ, amusu-itthiyaṃ-asu, amu, amuyo-

'अमु' शब्द से परे 'स' विभक्ति को 'नो' और 'न' आदेश होते हैं - अमुस्स, अमुसं, अमुसानं। अमुना, अमुम्हा, अमुस्मा। अमुम्हि, अमुस्मिं, अमुसु। स्त्रीलिंग में - असु, अमु, अमुयो।


Amuṃ, amū, amuyo-nā-‘‘ssāvā, tetimāmūhī’’ti ssā vā-amussā, amuyā, amūhi, amūbhi-amussā, amuyā, amusaṃ, amūsānaṃ-sattamiyaṃamussā. Amussaṃ. Amuyaṃ, amuyā, amusu-napuṃsake-

अमुं, अमू, अमुयो। 'ना' विभक्ति में 'स्सा वा तेतिमामूहि' सूत्र से विकल्प से 'स्सा' होता है - अमुस्सा, अमुया। अमूहि, अमूभि। अमुस्सा, अमुया, अमुसं, अमूसानं। सप्तमी में - अमुस्सा, अमुस्सं, अमुयं, अमुया, अमुसु। नपुंसक लिंग में -


Amussāduṃ.

'अमु' शब्द के स्थान पर 'अदुं' आदेश होता है।


Aṃsisu saha tehi amussa aduṃ hoti vā napuṃsake-aduṃ-añña

'अं' और 'सि' विभक्तियों के साथ नपुंसक लिंग में 'अमु' के स्थान पर विकल्प से 'अदुं' होता है - अदुं। अन्य -


Tra silope-amu, amuna, amū, aduṃ, amuṃ, amuni, amū-sesaṃ pumeva-kiṃsi.

'सि' का लोप होने पर - अमु, अमुन, अमू, अदुं, अमुं, अमुनि, अमू। शेष पुल्लिंग के समान ही है। 'किं' शब्द में।


Kissa ko sabbāsu.

सभी विभक्तियों में 'किस्स' (किम् शब्द) के स्थान पर 'को' आदेश होता है।


Sabbāsu vibhattīsu kissa ko hoti-sisso-ko, ke, kaṃ, ke, kena, kahi, kehi.

सभी विभक्तियों में 'किस्स' (किम् शब्द) के स्थान पर 'को' होता है - जैसे: को, के, कं, के, केन, कहि, केहि।


Ki sasmiṃsu vā nitthiyaṃ.

अनित्थी (पुल्लिंग और नपुंसक लिंग) में 'स' और 'स्मिं' विभक्तियों के परे होने पर 'किस्स' के स्थान पर 'कि' विकल्प से होता है।


Anitthiyaṃ kissa ki vā hoti sasmiṃsu-kissa, kassa, kesaṃ, kesānaṃ, kamhā, kasmā, kimhi, kismiṃ, kamhi, kasmiṃ, kesu-itthiyaṃ-kaādese akārantattā āppaccayo-kā, kā, kāyo iccādi sabbāva-napuṃsake.

अनित्थी (पुल्लिंग/नपुंसक) में 'स' और 'स्मिं' विभक्तियों के परे होने पर 'किस्स' के स्थान पर 'कि' विकल्प से होता है - किस्स, कस्स, केसं, केसां, कम्हा, कस्मा, किम्हि, किस्मिं, कम्हि, कस्मिं, केसु। स्त्रीलिंग में 'क' आदेश होने पर अकारान्त होने के कारण 'आ' प्रत्यय होता है - का, का, कायो इत्यादि। नपुंसक लिंग में सब पुल्लिंग के समान ही होते हैं।


Kimaṃsisu saha napuṃsake.

नपुंसक लिंग में 'अं' और 'सि' विभक्तियों के साथ 'किम्' शब्द का 'किं' होता है।


Aṃsisu saha tehi kiṃsaddassa kiṃ hoti napuṃsake-kiṃ, kāni, kiṃ, ke, kāni-keneccādi pumeva-ekasaddo saṅkhyātulyaññā sahāyavacano-atra saṅkhyāsaddo saṃkheyyavāci-yadā saṅkheyya vācī tadekavacananto aññatra bahuvacanantopi-eko ekā ekamiccādi-sabbasamaṃ tiliṅgesu-ssāssaṃsu pana-ssamādinā imhi ekissā ekissaṃ-tumha ambhasaddā aliṅgā-tathā ubha katiñci saddā pañcādayo aṭṭhārasantā ca-tumhasi amhasi.

'अं' और 'सि' विभक्तियों के साथ नपुंसक लिंग में 'किं' शब्द का 'किं' ही होता है - किं, कानि, किं, के, कानि। 'केन' इत्यादि पुल्लिंग के समान ही हैं। 'एक' शब्द संख्या, तुल्य, अन्य और सहाय का वाचक है। यहाँ संख्या शब्द संख्येय का वाची है। जब संख्येय वाची होता है तब वह एकवचनान्त होता है, अन्यथा बहुवचनान्त भी होता है - एको, एका, एकं इत्यादि। तीनों लिंगों में 'सब्ब' के समान रूप चलते हैं। 'स्सा' और 'स्सं' विभक्तियों में 'स्स' आदि के द्वारा 'एक' का 'एकिस्सा', 'एकिस्सं' होता है। 'तुम्ह' और 'अम्ह' शब्द लिंगरहित हैं। वैसे ही 'उभ', 'कति' और 'पञ्च' से लेकर 'अट्ठारस' तक के शब्द भी लिंगरहित हैं। 'तुम्ह-सि', 'अम्ह-सि'।


Tumhassa tuvaṃ tvamamhi ca.

'अम्हि' (सि विभक्ति) के परे होने पर 'तुम्ह' के स्थान पर 'तुवं' और 'त्वं' होते हैं।


Amhisimhi ca tumhassa savihattissa tuvaṃ tvaṃ honti-tuvaṃ tvaṃ.

'अम्हि' और 'सि' विभक्ति के परे होने पर विभक्ति सहित 'तुम्ह' के स्थान पर 'तुवं' और 'त्वं' होते हैं - तुवं, त्वं।


Simhi haṃ.

'सि' विभक्ति के परे होने पर (अम्ह के स्थान पर) 'अहं' होता है।


Simhi amhassa savibhattissa ahaṃ hoti-ahaṃ-yo-tumhe.

'सि' विभक्ति के परे होने पर विभक्ति सहित 'अम्ह' के स्थान पर 'अहं' होता है - अहं। 'यो' विभक्ति में - तुम्हे।


Mayamasamāmhassa.

'यो' विभक्ति के परे होने पर 'अम्ह' के स्थान पर 'मयं', 'अस्मा' और 'अम्हे' होते हैं।


Yosvamhassa savibhattissa mayamasmā vā honti yathākkamaṃ-mayaṃ, asmā, amhe-aṃ-tuvaṃ. Tvaṃ.

'यो' विभक्तियों के परे होने पर विभक्ति सहित 'अम्ह' के स्थान पर 'मयं', 'अस्मा' (और 'अम्हे') यथाक्रम होते हैं - मयं, अस्मा, अम्हे। 'अं' विभक्ति में - तुवं, त्वं।


Amhi taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ.

'अं' विभक्ति के परे होने पर 'तं', 'मं', 'तवं', 'ममं' होते हैं।


Amhi tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ honti yathākkamaṃ-taṃ, tavaṃ, maṃ, mamaṃ.

'अं' विभक्ति के परे होने पर विभक्ति सहित 'तुम्ह' और 'अम्ह' शब्दों के स्थान पर यथाक्रम 'तं', 'तवं', 'मं', 'ममं' होते हैं - तं, तवं, मं, ममं।


Dutiye yomhi vā.

द्वितीया 'यो' विभक्ति के परे होने पर विकल्प से (आदेश होते हैं)।


Tumhaamhasaddānaṃ savihattīnaṃ paccekaṃ ṅaṃ ṅākaṃ vā honti dutiye yomhi-tumhākaṃ tumhe, amhaṃ, amhākaṃ, asmā, amhe.

द्वितीया 'यो' विभक्ति के परे होने पर विभक्ति सहित 'तुम्ह' और 'अम्ह' शब्दों के स्थान पर प्रत्येक के लिए 'अं' और 'आकं' विकल्प से होते हैं - तुम्हाकं, तुम्हे; अम्हं, अम्हाकं, अस्मा, अम्हे।


Nāsmāsu tayā mayā.

'ना' और 'स्मा' विभक्तियों के परे होने पर 'तया' और 'मया' होते हैं।


Nāsmāsu tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayā mayā honti yathākkamaṃ.

'ना' और 'स्मा' विभक्तियों के परे होने पर विभक्ति सहित 'तुम्ह' और 'अम्ह' शब्दों के स्थान पर यथाक्रम 'तया' और 'मया' होते हैं।


Tayātayinaṃ tva vā tassa.

'तया' और 'तयि' में 'त' के स्थान पर विकल्प से 'त्व' होता है।


Tumhassa tayātayīnaṃ takārassa tva hoti vā-tvayā, tayā, mayā, tumhehi, tumhebhi. Amhehi, amhebhi.

'तुम्ह' शब्द के 'तया' और 'तयि' आदेशों में 'त' कार के स्थान पर विकल्प से 'त्व' होता है - त्वया, तया, मया, तुम्हेहि, तुम्हेभि। अम्हेहि, अम्हेभि।


Tava mama tuyhaṃ mayhaṃ se.

'स' विभक्ति के परे होने पर 'तव', 'मम', 'तुय्हं', 'मय्हं' होते हैं।


Se tumhaamhasaddānaṃ svibhattīnaṃ tava mama tuyhaṃ mayhaṃ honti yathākkamaṃ-tava tuyhaṃ mama mayhaṃ.

'स' विभक्ति के परे होने पर विभक्ति सहित 'तुम्ह' और 'अम्ह' शब्दों के स्थान पर यथाक्रम 'तव', 'तुय्हं', 'मम', 'मय्हं' होते हैं - तव, तुय्हं, मम, मय्हं।


Naṃsesva samākaṃ mamaṃ.

'नं' और 'स' विभक्तियों के परे होने पर 'अस्माकं' और 'ममं' होते हैं।


Naṃsesvamhassa savibhattissa asmākaṃ mamaṃ honti yathākkamaṃ-mamaṃ.

'नं' और 'स' विभक्तियों के परे होने पर विभक्ति सहित 'अम्ह' शब्द के स्थान पर यथाक्रम 'अस्माकं' और 'ममं' होते हैं - ममं।


Ṅaṃ ṅākaṃ namhi.

'नं' विभक्ति के परे होने पर 'अं' और 'आकं' होते हैं।


Namhi tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ ṅaṃ ṅākaṃ honti paccekaṃ-tumhaṃ tumhākaṃ amhaṃ amhākaṃ asmākaṃ.

'नं' विभक्ति के परे होने पर विभक्ति सहित 'तुम्ह' और 'अम्ह' शब्दों के स्थान पर प्रत्येक के लिए 'अं' और 'आकं' होते हैं - तुम््हं, तुम्हाकं, अम्हं, अम्हाकं, अस्माकं।


Smāmhi tvamhā.

'स्मा' विभक्ति के परे होने पर 'त्वम्हा' होता है।


Smāmhi tumhassa savibhattissa tvamhā hoti vā-tvamhā tvayātayā mayā.

'स्मा' विभक्ति के परे होने पर विभक्ति सहित 'तुम्ह' शब्द के स्थान पर विकल्प से 'त्वम्हा' होता है - त्वम्हा, त्वया, तया, मया।


Smimhi tumhāmhānaṃ tayi mayi.

'स्मिं' विभक्ति के परे होने पर 'तुम्ह' और 'अम्ह' के स्थान पर 'तयि' और 'मयि' होते हैं।


Smimhi tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayi mayi honti yathākkamaṃ-tvayi tayi mayi, tumhesu.

'स्मिं' विभक्ति के परे होने पर विभक्ति सहित 'तुम्ह' और 'अम्ह' शब्दों के स्थान पर यथाक्रम 'तयि' और 'मयि' होते हैं - त्वयि, तयि, मयि, तुम्हेसु।


Sumhāmhasayāsmā.

'सु' विभक्ति के परे होने पर 'अम्ह' के स्थान पर 'अस्मा' आदेश होता है।


Amhassa asmā hoti vā sumhi-asmāsu amhesu.

'सु' विभक्ति के परे होने पर 'अम्ह' के स्थान पर विकल्प से 'अस्मा' होता है; जैसे—अस्मासु, अम्हेसु।


‘‘Apādādo padatekavākye’’ti adhikāro.

"पाद के आदि में न होने पर और एक ही वाक्य में होने पर"—यह अधिकार सूत्र है।


Yonaṃ hisvapañcamyā vo no.

पञ्चमी विभक्ति को छोड़कर 'यो' और 'हि' विभक्तियों के परे होने पर 'तुम्ह' और 'अम्ह' के स्थान पर क्रमशः 'वो' और 'नो' आदेश होते हैं।


Apañcamiyā yonaṃ hisvapādādo vattamānānaṃ padasmā paresa mekavākye ṭhitānaṃ tumhaambhasaddānaṃ savibhattīnaṃ vo no honti vā yathākkamaṃ-tiṭṭhatha vo, tiṭṭhatha tumhe, tiṭṭhāma no, tiṭṭhāma mayaṃ-passati vo, passati tumhe, passati no, passati amhe-diyate vo, diyate tumhaṃ, diyate no, diyate amhaṃ-dhanaṃ vo, dhanaṃ tumhaṃ,dhanaṃ no, dhanaṃ amhaṃ-kataṃ vo, kataṃ tumhehi, kataṃ no, kataṃ amhehi.

पञ्चमी विभक्ति को छोड़कर 'यो' और 'हि' विभक्तियों के परे होने पर, पाद के आदि में न रहने वाले और एक ही वाक्य में स्थित 'तुम्ह' और 'अम्ह' शब्दों के स्थान पर उनकी विभक्तियों सहित क्रमशः 'वो' और 'नो' आदेश विकल्प से होते हैं। जैसे—तिट्ठथ वो, तिट्ठथ तुम्हे; तिट्ठाम नो, तिट्ठाम मयं; पस्सति वो, पस्सति तुम्हे; पस्सति नो, पस्सति अम्हे; दिय्यते वो, दिय्यते तुम्हं; दिय्यते नो, दिय्यते अम्हं; धनं वो, धनं तुम्हं; धनं नो, धनं अम्हं; कतं वो, कतं तुम्हेहि; कतं नो, कतं अम्हेहि।


Te me nā se.

'ना' और 'से' विभक्तियों में 'ते' और 'मे' आदेश होते हैं।


Nāmhi se ca apādādo vattamānānaṃ padasmā paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ tumhaamhasaddānaṃ savihattīnaṃ te me vā honti yathākkamaṃ-kataṃ te, kataṃ tayā, kataṃ me, kataṃ mayā-diyate te, dīyate tava, dīyate me, diyate mama-dhanaṃ te, dhanaṃ tava, dhanaṃ me, dhanaṃ mama.

'ना' (तृतीया एकवचन) और 'से' (चतुर्थी/षष्ठी एकवचन) विभक्तियों के परे होने पर, पाद के आदि में न रहने वाले और एक ही वाक्य में स्थित 'तुम्ह' और 'अम्ह' शब्दों के स्थान पर उनकी विभक्तियों सहित क्रमशः 'ते' और 'मे' आदेश विकल्प से होते हैं। जैसे—कतं ते, कतं तया; कतं मे, कतं मया; दिय्यते ते, दिय्यते तव; दिय्यते मे, दिय्यते मम; धनं ते, धनं तव; धनं मे, धनं मम।


Nacavāhāhevayoge.

'च', 'वा', 'ह', 'अह', 'एव' के योग में ये आदेश नहीं होते।


Cavāhaahaevehiyoge tumhaamhasaddānamādesāna honti. Gacchāma tumhe ca, mayañca-passati tumhe ca, amhe ca-kataṃ tumhehi ca, amhehi ca-diyate tumhañca, amhañca-dhanaṃ tumhañca, amhañca-kataṃ tayā ca, mayā ca-dīyate tava ca, mama ca-dhanaṃ tava ca mama ca-vādiyogepyevaṃ ñeyyaṃ-ubha kati saddā bahuvacanattā-‘‘ubhagohi ṭo‘‘ti yonaṃ ṭo-ubho, ubho-suhisubhasso.

'च', 'वा', 'ह', 'अह', 'एव' के योग में 'तुम्ह' और 'अम्ह' शब्दों के (वो, नो, ते, मे) आदेश नहीं होते हैं। जैसे—गच्छाम तुम्हे च, मयञ्च; पस्सति तुम्हे च, अम्हे च; कतं तुम्हेहि च, अम्हेहि च; दिय्यते तुम्हञ्च, अम्हञ्च; धनं तुम्हञ्च, अम्हञ्च; कतं तया च, मया च; दिय्यते तव च, मम च; धनं तव च, मम च। 'वा' के योग में भी ऐसा ही समझना चाहिए। 'उभ' और 'कति' शब्द बहुवचनान्त होने के कारण—"उभगोहि टो" सूत्र से 'यो' के स्थान पर 'टो' होकर 'उभो', 'उभो' रूप बनते हैं। 'सु' और 'हि' विभक्तियों में 'अ' को 'ओ' होता है।


Ubhassa suhisvo hoti-ubhohi ubhohi-

'उभ' शब्द के 'अ' को 'सु' और 'हि' विभक्तियों के परे होने पर 'ओ' होता है; जैसे—उभोहि, उभोहि।


Ubhinnaṃ.

उभिण्णं।


Ubhā naṃvacanassa innaṃ hoti-ubhinnaṃ, ubhosu.

'उभ' शब्द के बाद 'नं' विभक्ति के स्थान पर 'इण्णं' होता है; जैसे—उभिण्णं, उभोसु।


Ṭi katimhā

'कति' शब्द के बाद 'यो' के स्थान पर 'टि' होता है।


Katimhāyonaṃṭi hoti-kati,kati,katīhi,katībhi, katinnaṃ katīsu.

'कति' शब्द के बाद 'यो' विभक्तियों के स्थान पर 'टि' होता है; जैसे—कति, कति, कतीहि, कतीभि, कतिन्नं, कतीसु।


Atha saṅkhyāsaddā vuccante.

अब संख्यावाचक शब्दों को कहा जाता है।


Ekādayo aṭṭhārasantā saṅkheyyavacanā-vīsatiādayo pana saṅkhyānavacanāca-ekasaddo sabbādisu vuttova-dvādinamaṭṭhārasantānaṃ bahuvacanantattā ekavacanābhāvo-dvisaddā yomhi.

एक से लेकर अठारह तक के शब्द 'संख्येय' (विशेष्य) वाचक हैं और बीस आदि शब्द 'संख्यान' (संज्ञा) वाचक हैं। 'एक' शब्द 'सब्बादि' गण के समान कहा गया है। 'द्वि' आदि से लेकर अठारह तक के शब्द बहुवचनान्त होने के कारण उनमें एकवचन का अभाव होता है। 'द्वि' शब्द 'यो' विभक्ति में—


Yomhi dvinnaṃ duve dve.

'यो' विभक्ति के परे होने पर 'द्वि' के स्थान पर 'दुवे' और 'द्वे' आदेश होते हैं।


Yomhi dvissa savibhattissa duve dve honti paccekaṃ-duve dve, dvīhi dvībhi.

'यो' विभक्ति के परे होने पर विभक्ति सहित 'द्वि' शब्द के स्थान पर 'दुवे' और 'द्वे' प्रत्येक होते हैं; जैसे—दुवे, द्वे, द्वीहि, द्वीभि।


Duvinnaṃ namhi vā.

'नं' विभक्ति के परे होने पर 'द्वि' के स्थान पर विकल्प से 'दुविण्णं' होता है।


Namhi dvissa savibhattissa duvinnaṃ hoti vā-duvinnaṃ-aññatra.

'नं' विभक्ति के परे होने पर विभक्ति सहित 'द्वि' शब्द के स्थान पर विकल्प से 'दुविण्णं' होता है; जैसे—दुविण्णं; अन्यत्र (पक्ष में)।


Namhi nuka dvādīnaṃ sattarasantaṃ.

'द्वि' आदि से लेकर सत्रह तक के शब्दों के बाद 'नं' विभक्ति होने पर 'नुक' आगम होता है।


Dvādīnaṃ sattarasannaṃ saṅkhyānaṃ nukhoti namhi vibhattimhi. Ukārouccāraṇattho-kakāro antāvayavattho-tena nambhīna dīgho-dvinnaṃ,dvīsu-tisaddā yomhi.

'द्वि' आदि से लेकर सत्रह तक की संख्याओं के बाद 'नं' विभक्ति होने पर 'नुक' आगम होता है। 'उ' कार उच्चारण के लिए है और 'क' कार अन्त्यावयव (अन्त में जुड़ने) के लिए है। उससे 'नं' के परे होने पर दीर्घ होता है; जैसे—द्विण्णं, द्वीसु। 'ति' शब्द 'यो' विभक्ति में—


Pume tayo cattāro.

पुल्लिंग में 'ति' और 'चतु' के स्थान पर क्रमशः 'तयो' और 'चत्तारो' होते हैं।


Yomhi savibhattīnaṃ tivatunnaṃ tayo cattāro honti yathākkamaṃ pulliṅge-tayo, tayo, tīhi, tībhi.

'यो' विभक्ति के परे होने पर विभक्ति सहित 'ति' और 'चतु' शब्दों के स्थान पर पुल्लिंग में क्रमशः 'तयो' और 'चत्तारो' होते हैं; जैसे—तयो, तयो, तीहि, तीभि।


Ṇṇaṃ ṇṇannaṃ titojjhā.

'ति' शब्द के बाद 'नं' विभक्ति के स्थान पर 'ण्णं' और 'ण्णन्नं' आदेश होते हैं।


Jhasaññato tito naṃvacanassa ṇṇaṃ ṇṇannaṃ honti-tiṇṇaṃ tinṇannaṃ,tīsu-itthīyaṃ.

'झ' संज्ञक 'ति' शब्द के बाद 'नं' विभक्ति के स्थान पर 'ण्णं' और 'ण्णन्नं' होते हैं; जैसे—तिण्णं, तिण्णन्नं, तीसु। स्त्रीलिंग में—


Tisso catasso yomhi savibhattīnaṃ.

'यो' विभक्ति के परे होने पर विभक्ति सहित (ति और चतु) के स्थान पर 'तिस्सो' और 'चतस्सो' होते हैं।


Vibhattisahitānaṃ tivatunnaṃ yomhi tisso catasso hontitthiyaṃ yathākkamaṃ-tisso, tisso, tīhi tībhi.

स्त्रीलिंग में 'यो' विभक्ति के परे होने पर विभक्ति सहित 'ति' और 'चतु' शब्दों के स्थान पर क्रमशः 'तिस्सो' और 'चतस्सो' होते हैं; जैसे—तिस्सो, तिस्सो, तीहि, तीभि।


Namhi ticatunnamitthiyaṃ tissacatassā.

स्त्रीलिंग में 'नं' विभक्ति के परे होने पर 'ति' और 'चतु' के स्थान पर 'तिस्स' और 'चतस्स' होते हैं।


Namhi ticatunnaṃ tissa catassā hontitthiyaṃ yathākkamaṃ-tissannaṃ, tīsu-napuṃsake.

स्त्रीलिंग में 'नं' विभक्ति के परे होने पर 'ति' और 'चतु' के स्थान पर क्रमशः 'तिस्स' और 'चतस्स' (आदेश होकर 'तिस्सन्नं' आदि) होते हैं; जैसे—तिस्सन्नं, तीसु। नपुंसक लिंग में—


Tīṇi cattāri napuṃsake.

नपुंसक लिंग में 'तीणि' और 'चत्तारि' होते हैं।


Yomhi savibhattīnaṃ ticatunnaṃ yathākkamaṃ tīṇi cattāri honti napuṃsake-tīṇi tīṇi-sesaṃ pulliṅgasamaṃ-catu yo.

'यो' विभक्ति के परे होने पर, सविभक्तिक 'ति' और 'चतु' शब्दों के स्थान पर नपुंसक लिंग में क्रमशः 'तीणि' और 'चत्तारि' होते हैं - तीणि, तीणि। शेष पुल्लिंग के समान हैं - चतु + यो।


Caturo vā catussa.

'चतु' शब्द के स्थान पर 'चतुरो' भी होता है।


Catusaddassa savibhattissa yomhi caturo vā hoti pulliṅge-caturo, caturo-aññatra-cattāro, cattāro-catūhi catūbhi.

पुल्लिंग में 'यो' विभक्ति के परे होने पर सविभक्तिक 'चतु' शब्द के स्थान पर विकल्प से 'चतुरो' होता है - चतुरो, चतुरो। अन्यत्र (विकल्प के अभाव में) - चत्तारो, चत्तारो; (तृतीया में) चतूहि, चतूब्भि।


Ṭa pañcādīhi cuddasahi.

'पञ्च' आदि चौदह संख्याओं से परे 'यो' विभक्ति का 'ठ' (लोप) होता है।


Pañcādīhi cuddasahi saṅkhyāhi yonaṃ ṭo hoti-pañca, pañca.

'पञ्च' आदि चौदह संख्याओं से परे 'यो' विभक्तियों का 'ठ' (लोप) होता है - पञ्च, पञ्च।


Pañcādīnaṃ cuddasannama.

'पञ्च' आदि चौदह संख्याओं के (अन्त्य स्वर को) 'अ' होता है।


Pañcādīnaṃ cuddasannaṃ sunaṃhisva hoti-ettāpavādoyaṃ-pañcahi pañcabhi, pañcantaṃ pañcasu-evaṃ chādayo aṭṭhārasantā-eko ca da sa cāti catthasamāse ekena adhikā dasāti tatiyāsamāse vā kate ‘‘ekatthatāya’’nti vibhattilopo-evamupari ca.

'पञ्च' आदि चौदह संख्याओं के (अन्त्य स्वर को) 'सु', 'नं' और 'हि' विभक्तियों के परे होने पर 'अ' होता है - यह 'ए' कार का अपवाद है - पञ्चहि, पञ्चब्भि, पञ्चन्नं, पञ्चसु। इसी प्रकार 'छ' आदि अठारह तक। 'एक' और 'दस' (एकादश) - यहाँ द्वन्द्व समास में अथवा 'एक से अधिक दस' इस अर्थ में तृतीया तत्पुरुष समास करने पर 'एकत्व' के कारण विभक्ति का लोप हो जाता है - इसी प्रकार आगे भी।


Ekaṭṭhānamā.

'एक' और 'अट्ठ' के (अन्त्य स्वर) को 'आ' होता है।


Ekaaṭṭhānaṃ ā hoti dase pare.

'दस' शब्द के परे होने पर 'एक' और 'अट्ठ' के (अन्त्य स्वर) को 'आ' होता है।


Ra saṅdhyāto vā.

संख्यावाचक शब्द से परे 'दस' के 'द' को विकल्प से 'र' होता है।


Saṅkhyāto parassa dasassa ra hoti vibhāsā-saca‘‘pañcamiyaṃ parasse’’ti anuvattamāne ‘‘ādissā‘‘ti dakārasseva hoti-ekā rasa, ekādasa.

संख्यावाचक शब्द से परे 'दस' के स्थान पर विकल्प से 'र' होता है। 'पञ्चमियं परस्स' और 'आदिस्स' के अनुवर्तन से यह 'द' कार के स्थान पर ही होता है - एका रस, एकादस।


Ā saṅkhyāyāsatādo’naññatthe.

'शत' आदि से भिन्न अर्थ वाले उत्तरपद के परे होने पर संख्यावाचक शब्द को 'आ' होता है।


Saṅkhyāyamuttarapade dvissa ā hotasatādo’naññatthe-dvādasa.

'शत' आदि से भिन्न संख्यावाचक उत्तरपद के परे होने पर 'द्वि' को 'आ' होता है - द्वादस।


Khā cattāḷīsādo.

'चत्ताळीस' आदि के परे होने पर 'द्वि' को विकल्प से 'खा' (बा) होता है।


Dvissa khā vā hotacattāḷīsādo’naññatthe-bārasa.

'शत' आदि से भिन्न उत्तरपद के परे होने पर 'द्वि' को विकल्प से 'खा' (बा) होता है - बारस।


Tisse.

'ति' को 'ए' होता है।


Saṅkhyāyamuttarapade tissa e hotasatādo’naññatthe.

'शत' आदि से भिन्न संख्यावाचक उत्तरपद के परे होने पर 'ति' को 'ए' होता है।


Chatīhi ḷo ca.

'छ' और 'ति' से परे 'दस' के 'द' को 'ळ' भी होता है।


Chatihi parassa dasassa ḷo hoti ro ca-teḷasa-terasa.

'छ' और 'ति' से परे 'दस' के 'द' को 'ळ' और 'र' होता है - तेळस, तेरस।


Catussa cuco honti vā dasasadde pare-dvitte-cuddasa coddasa catuddasa.

'दस' शब्द के परे होने पर 'चतु' के स्थान पर विकल्प से 'चु' और 'चो' होते हैं - द्वित्व होने पर - चुद्दस, चोद्दस, चतुद्दस।


Vīsatidasesu pañcassa paṇṇupaṇṇā.

'वीसति' और 'दस' के परे होने पर 'पञ्च' के स्थान पर 'पण्णु' और 'पण्णा' होते हैं।


Vīsatidasesu paresu pañcassa paṇṇupaṇṇā honti vā yathākkamaṃ-paṇṇarasa pañcadasa.

'वीसति' और 'दस' के परे होने पर 'पञ्च' के स्थान पर विकल्प से क्रमशः 'पण्णु' और 'पण्णा' होते हैं - पण्णरस, पञ्चदस।


Chasasa so.

'छ' के स्थान पर 'सो' आदेश होता है।


Chassa so iccayamādeso hoti dasasadde pare-soḷasa sorasa, sattarasa sattadasa, aṭṭhārasa aṭṭhādasa-ekena ūnā vīsatīti visesanasamāsagabbhe tatiyāsamāse.

'दस' शब्द के परे होने पर 'छ' के स्थान पर 'सो' यह आदेश होता है - सोळस, सोरस; सत्तररस, सत्तदस; अट्ठारस, अट्ठादस। 'एक से कम बीस' (एकोनवीसति) - यहाँ विशेषण समास युक्त तृतीया तत्पुरुष समास है।


Itthiyamhāsitapumitthi pumevekatthe.

स्त्रीलिंग में वर्तमान होने पर भी, एक ही अर्थ (समानाधिकरण) वाले उत्तरपद के परे होने पर, जो शब्द पुल्लिंग में कहा गया है वह पुल्लिंग के समान ही रहता है।


Itthiyaṃ vattamāne ekatthe samānādhikaraṇe uttarapade pare bhāsitapumitthi pumeva hotīti pumbhāvā āppaccayo nivattate-ekūnavīsati-itthiliṅgekavacananto-vīsatiādayo hi ānavutiyā ekavacanantā itthiliṅgā-(bho) ekūnavīsati ekūnavīsatimiccādi-evaṃ vīsati ekavīsati dvāvīsati bāvīsati tevīsatippabhutayo.

स्त्रीलिंग में प्रयुक्त होने पर, समान अर्थ वाले उत्तरपद के परे होने पर, पुल्लिंगवत शब्द पुल्लिंग के समान ही रहता है, इस पुंवद्भाव के कारण 'आ' प्रत्यय निवृत्त हो जाता है - एकूनवीसति। यह स्त्रीलिंग एकवचनान्त है। 'वीसति' से लेकर 'नवुति' (नब्बे) तक की संख्याएँ एकवचनान्त स्त्रीलिंग होती हैं - (भो) एकूनवीसति, एकूनवीसतिं इत्यादि। इसी प्रकार वीसति, एकवीसति, द्वावीसति, बावीसति, तेवीसति आदि।


Vīsatayaṃ pañcassa vā paṇṇaādese-paṇṇuvīsati, pañcavīsati-ekena ūnā tiṃsati tiṃsā vā ekunatiṃsati ekunatiṃsā-matikaññā samā-evaṃ tiṃsati tiṃsāppabhutayo-tiṃsāsaddassa pana silope-dīgharassāti yogavibhāgā rasse-tiṃsa-niggahītāgame ca tiṃsantipi hoti-evamupari ca yathāsambhavaṃ-dvattiṃsatiādinaṃ rassañcattāni-cattāḷīsāya samhi-cattāḷīsā cattāḷīsa cattāḷīsaṃ vā,evaṃ cattārīsā cattārisa cattārīsaṃ.

'वीसति' के परे होने पर 'पञ्च' को विकल्प से 'पण्ण' आदेश होता है - पण्णुवीसति, पञ्चवीसति। एक से कम तीस - एकूनतिंसति या एकूनतिंसा। ये 'मति' और 'कञ्ञा' के समान हैं। इसी प्रकार तिंसति, तिंसा आदि। 'तिंसा' शब्द के 'सि' का लोप होने पर 'दीघरस्स' सूत्र के योग-विभाग से ह्रस्व होकर 'तिंस' होता है; और निग्गहीत आगम होने पर 'तिंसं' भी होता है। इसी प्रकार आगे भी यथासम्भव समझना चाहिए। 'द्वत्तिंसति' आदि के ह्रस्वत्व और चत्व तथा 'चत्ताळीसा' के 'सि' विभक्ति में - चत्ताळीसा, चत्ताळीस या चत्ताळीसं रूप होते हैं। इसी प्रकार चत्तारीसा, चत्तारिस, चत्तारीसं।


Dvissā ca.

'द्वि' को 'आ' भी होता है।


Asatādo’naññatthe cattāḷīsādo dvissa e hoti vā ā ca-dve cattāḷīsa dvācattāḷīsa dvīcattāḷīsa-evaṃ dvevattārisa dvācattārīsa dvicattārīsa, dvecattāḷīsati dvācattāḷīsati dvicattāḷīsati.

'शत' आदि से भिन्न अर्थ वाले 'चत्ताळीस' आदि उत्तरपदों के परे होने पर 'द्वि' को विकल्प से 'ए' और 'आ' होता है - द्वेचत्ताळीस, द्वाचत्ताळीस, द्वीचत्ताळीस। इसी प्रकार द्वेचत्तारिस, द्वाचत्तारीस, द्विचत्तारीस; द्वेचत्ताळीसति, द्वाचत्ताळीसति, द्विचत्ताळीसति।


Cattāḷīsādo vā.

या 'चत्ताळीस' (चालीस) आदि।


Asatādo’naññatthe cattāḷīsādo tisse vā hoti-tecattāḷīsa tivattāḷīsa tecattāḷīsati ticattāḷīsati-tecattārīsa ticattārīsa-dvepaññāsa dvāpaññāsa dvipaññāsa dvepaṇṇāsati paṇṇāsa, dvesaṭṭhi dvāsaṭṭhi dvisaṭṭhi, tesaṭṭhi tisaṭṭhi, dvesattati dvā sattati dvīsattati dvesattari dvāsattari dvisattari, tesattati tisattati tesattari tisattari, dvñasīti dvāasīti dvīyāsīti-yāgamo-tñasīti tiyāsīti, dvenavuti dvānavuti dvinavuti, tenavuti tinavuti-sataṃ, napuṃsaka mekavacanantaṃ-evaṃ sahassadayo-koṭi pakoṭi koṭippakoṭi akkhohiṇiyo itthiliṅgekavacanantā-vaggabhede tu sabbāsampi saṅkhyānaṃ bahuvacanañca hoteva-yathā-dve visatiyo, tisso vīsatiyo iccādi-dasa asakaṃ sataṃ nāma,dasasataṃ sahassaṃ, dasasahassaṃ nahutaṃ, dasanahutaṃ lakkhaṃ, satasahassantipi vuccati-lakkhasataṃ koṭi, koṭilakkhasataṃ pakoṭi, pakoṭilakkhasataṃ koṭippakoṭi-evaṃ nahutaṃ ninnahutaṃ akkhohiṇī bindu abbudaṃ nirabbudaṃ ahakahaṃ ababaṃ aṭaṭaṃ sogandhikaṃ uppalaṃ kumudaṃ puṇḍarikaṃ padumaṃ kathānaṃ mahākathānaṃ asaṅkheyyanti yathākkamaṃ satalakkhaguṇaṃ veditabbaṃ.

'असत' (असत्) आदि के न होने पर अन्य अर्थ में 'चत्ताळीस' (चालीस) आदि के 'ति' (तीन) के स्थान पर 'तिस्स' विकल्प से होता है - तेचत्ताळीस, तिवत्ताळीस, तेचत्ताळीसति, तिचत्ताळीसति, तेचत्तारिस, तिचत्तारिस। द्वेपञ्ञास, द्वापञ्ञास, द्विपञ्ञास, द्वेपण्णासति, पण्णास। द्वेसट्ठि, द्वासट्ठि, द्विसट्ठि। तेसट्ठि, तिसट्ठि। द्वेसत्तati, द्वासत्तति, द्वीसत्तति, द्वेसत्तरि, द्वासत्तरि, द्विसत्तरि। तेसत्तति, तिसत्तति, तेसत्तरि, तिसत्तरि। द्वणसीति, द्वाअसीति, द्वीयासीति (य-आगम), तणसीति, तियासीति। द्वेनवुति, द्वानवुति, द्विनवुति। तेनवुति, तिनवुति। 'सतं' (सौ) नपुंसक एकवचनान्त होता है; इसी प्रकार 'सहस्स' (हजार) आदि। 'कोटि', 'पकोटि', 'कोटिप्पकोटि', 'अक्खोहिणी' स्त्रीलिंग एकवचनान्त होते हैं। वर्ग भेद में तो सभी संख्याओं का बहुवचन भी होता है - जैसे, 'द्वे वीसतियो' (दो बीस), 'तिस्सो वीसतियो' (तीन बीस) इत्यादि। दस का समूह 'सत' (सौ) कहलाता है, दस सौ 'सहस्स' (हजार), दस हजार 'नहुत', दस नहुत 'लक्ख' (लाख), इसे 'सतसहस्स' भी कहा जाता है। लाख सौ 'कोटि' (करोड़), कोटि लाख सौ 'पकोटि', पकोटि लाख सौ 'कोटिप्पकोटि'। इसी प्रकार नहुत, निन्नहुत, अक्खोहिणी, बिन्दु, अब्बुद, निरब्बुद, अहकह, अबब, अटट, सोगन्धिक, उप्पल, कुमुद, पुण्डरिक, पदुम, कथान, महाकथान, असंखेय्य - इन्हें यथाक्रम सौ लाख (करोड़) गुना जानना चाहिए।


Athāsaṅkhyamuccate.

अब 'असंख्य' (अव्यय) कहा जाता है।


Taṃ duvidhaṃ pādicādibhedena-tattha-pa parā apa saṃ anu ava o ni du vi adhi api ati su u abhi pati pari upa ā-ime vīsati pādayo-cādayo pana-ca vā ha aha eva evamiccādayo-ime dvepi liṅgasaṅkhyārahitā-etehi pana yathāsambhavaṃ vihitānaṃ vibhattinaṃ.

वह 'पादि' (प्र आदि) और 'चादि' (च आदि) के भेद से दो प्रकार का है। वहाँ - प, परा, अप, सं, अनु, अव, ओ, नि, दु, वि, अधि, अपि, अति, सु, उ, अभि, पति, परि, उप, आ - ये बीस 'पादि' (उपसर्ग) हैं। 'चादि' तो - च, वा, ह, अह, एव, एवम् इत्यादि हैं। ये दोनों ही लिंग और संख्या से रहित हैं। इनसे यथासंभव विहित विभक्तियों का (लोप होता है)।


Asaṅkhyehi sabbāsaṃ.

'असंख्य' (अव्ययों) से सभी (विभक्तियों का लोप होता है)।


Avijjamānasaṅkhyohi parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hotīti lopo ca.

अविद्यमान संख्या वाले (अव्ययों) से परे सभी विभक्तियों का लोप होता है, इसलिए 'लोप' भी।


Vibhattiyā tato bhedo saliṅgānaṃ bhave tathā tumhādinaṃ tvaliṅgesu nevatthi pādivādinaṃ.

जिस प्रकार लिंग सहित शब्दों और 'तुम्ह' (तुम) आदि के विभक्तियों से भेद होते हैं, उस प्रकार लिंग रहित 'पादि' आदि (अव्ययों) में नहीं होते।


Vutatāni syādyantāni.

'सि' आदि प्रत्यय अन्त वाले (पद) कहे गए हैं।


Athekatthamuccate-upasaddā paṭhamekavacanaṃ si-tassa ‘‘asaṅkhyehi sabbāsaṃ’’ti lopo-kumbhasaddā chaṭṭhayekavacanaṃ sa-upa kuma asa iti ṭhite ‘‘aviggabho niccasamāso padantaraviggaho ve’’ti samīpaṃ kumbhasseti padantaraciggahe-‘‘syādi syādinekattha’’nti sabbatthekatthe vattate.

अब 'एकत्थ' (एकार्थीभाव/समास) कहा जाता है - 'उप' शब्द से प्रथमा एकवचन 'सि' आता है, उसका 'असंख्येहि सब्बासं' सूत्र से लोप हो जाता है। 'कुम्भ' शब्द से षष्ठी एकवचन 'स' आता है। 'उप कुम्भ स' ऐसी स्थिति होने पर 'अविग्गभो निच्चसमासो पदन्तरविग्गहो वे' (नित्य समास जिसका विग्रह न हो या अन्य पद से विग्रह हो) के अनुसार 'कुम्भस्स समीपं' (कुम्भ के समीप) इस अन्य पद विग्रह में - 'स्यादि स्यादिनेतत्थं' सूत्र से सभी अर्थों में एकार्थीभाव होता है।


Asaṅkhyaṃ vibhatti sampatti samipa sākalyāhāva yathāpacchā yugapadatthe.

'असंख्य' (अव्यय) विभक्ति, सम्पत्ति, समीप, साकल्य (सम्पूर्णता), अभाव, यथा, पश्चात् और युगपत् (एक साथ) के अर्थ में (समास होता है)।


Asaṅkhyaṃ syādyantaṃ vibhattyādinamatthevattamānaṃ syādyantena sahekatthambhavati.

विभक्ति आदि अर्थों में वर्तमान 'सि' आदि प्रत्ययान्त 'असंख्य' (अव्यय), 'सि' आदि प्रत्ययान्त (दूसरे पद) के साथ एकार्थीभाव (समास) को प्राप्त होता है।


Ekatthatāyaṃ.

एकार्थीभाव होने पर।


Īyādiṇadisamāsehi ekatthibhāvo ekatthatā-tasmiṃ syādi lopo hoti-‘‘taṃ napuṃsaka’’mitinapuṃsakaliṅgaṃ-tato syādi-‘‘pubbasmāmādito’’ti lope sampatte.

ईय, आदि, ण आदि और समासों से एकीभाव होना 'एकत्थता' है। उसमें 'सि' आदि का लोप होता है। 'तं नपुंसकं' सूत्र से नपुंसक लिंग होता है। उसके बाद 'सि' आदि आने पर 'पुब्बस्मामादितो' सूत्र से लोप प्राप्त होने पर।


Nāto mapañcamiyā.

अकारान्त से परे (विभक्ति का लोप) नहीं होता, पंचमी को छोड़कर 'अं' होता है।


Amādekatthā pubbaṃ yadekatthamakārantaṃ tato parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo na hoti aṃtu bhavatyapañcamiyā-upakumbhaṃ tiṭṭhati-kumbhassa samīpaṃ tiṭṭhatīti attho-upakumbhaṃ pakassa.

'अं' आदि एकार्थीभाव (समास) में जो पूर्व पद अकारान्त है, उससे परे सभी विभक्तियों का लोप नहीं होता, बल्कि पंचमी को छोड़कर 'अं' होता है - 'उपकुम्भं तिट्ठति' (घड़े के समीप ठहरता है) - 'कुम्भस्स समीपं तिट्ठति' यह अर्थ है। 'उपकुम्भं पक्कस्स'।


Vā tatiyāsattamīnaṃ.

तृतीया और सप्तमी के स्थान पर विकल्प से 'अं' होता है।


Amādekatthā pubbaṃ yadekatthamakārantaṃ tato parāsaṃ tatiyā sattamīnaṃ aṃ hoti vā-upakumbhaṃ kataṃ, upakumbhena vā, upa kumbhaṃ dehi-pañcamiyaṃ amabhāvā-upakumbhā apehi-upakumbhamāyattaṃ-upakumbhaṃ nīdhehi, upakumbhe vā-evamupanagaramiccādi-samīpaṃ agginoupaggi-etthapana-‘‘pubbasmāmādito’’ti sabbasyādi lopova-evamupaguru-veti sabbattha vattate.

'अं' आदि एकार्थीभाव (समास) में जो पूर्व पद अकारान्त है, उससे परे तृतीया और सप्तमी के स्थान पर विकल्प से 'अं' होता है - 'उपकुम्भं कतं', 'उपकुम्भेण' वा, 'उपकुम्भं देहि'। पंचमी में 'अं' भाव न होने से - 'उपकुम्भा अपेहि'। 'उपकुम्भमायत्तं'। 'उपकुम्भं निधेहि', 'उपकुम्भे' वा। इसी प्रकार 'उपनगरं' इत्यादि। 'अग्गिनो समीपं' - 'उपग्गि'। यहाँ तो 'पुब्बस्मामादितो' सूत्र से सभी 'सि' आदि का लोप ही होता है। इसी प्रकार 'उपगुरु'। 'वा' (विकल्प) सभी जगह प्रवृत्त होता है।


Amādi.

'अं' आदि।


Amādi syādyantaṃ syādyantena saha bahulamekatthaṃ hoti-gāmaṃ gato gāmagato, muhuttaṃ sukhaṃ muhuttasukhaṃ-vuttiyevopapadasa māse-kumbhakāro, ettha bahulādhikārā asyādyantenāpi samāso. Ntamānaktavantūhi vākya-dhammaṃ suṇanto, dhammaṃ suṇamāno, odanaṃ bhuttavā, rañgñā bhato rājahato, asinā jinno asicchinno, pitarāsadisopitusadiso, dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ dadhibhojanaṃ, guḷena misso odano guḷodano-iha pana vutti padenevopasittādi kriyāyākhyāpanato na tatthāyuttatthatā-kvacivuttiyeva-urago-kvaci vākyameva-erasunā chinnavā, dassanena pahātabbā, brāhmaṇassa deyyaṃbrāhmaṇadeyyaṃyupāya dāru yupadāru, idha nahoti saṅghassa dātabbaṃ-gāmā niggato gāma niggato, kvacivutti yeva-kammajaṃ-idha na hoti rukkhā patito-rañño puriso rājapuriso-bahulādhikārā ntamānaniddhāriyapuraṇa bhāvati bhāvati ttatthehi nahoti-mamānukubbaṃ, mamānukurukamāno, gunnaṃkaṇhā sampannakhīratamā, sissānaṃ pañcamo, paṭassa sukkatā-kvaci hoteva-vattamānasāmīpyaṃ, phalānaṃ titto, phalānaṃ suhito, brāhmaṇassa kaṇhā dantā iccatra dantāpekkhā chaṭṭhiti kaṇhenasambandhābhāvā na samāso-aññamaññasambandhānaṃhi samāsoyadā tu kaṇhā ca te dantā ceti visesanasmāso tadā chaṭṭhi kaṇhadantāpekkāti brāhmaṇakaṇhadantāti hoteva-rañño māgadhassa dhanamiccatra raññoti chaṭṭhi dhanamapekkhate na māgadhaṃ rājā eva māgadhasadadena vuccateti bhedābhāvā sambandhābhāvoti tulyādhikaraṇena māgadhena saha rājā na samasyate-rañño asso ca puriso cāti ettha rañño asso purisoti ca paccekaṃ sambandhato sāpekkatāya na samāso-asso ca puriso cāti catthasamāse kate tu rājassapurisāti hotevaññānapekkhattā-rañño garuputtoti ettha pana rājāpekkhinopi garuno puttena saha samāso gamakattā-gamakattampihi samāsassa nibandhanaṃ-dāne soṇḍo dānasoṇḍo-kvaci vuttiyeva-pabbataṭṭho-kvacī samāsepi vibhatyalopo-jane suto.

'अम्' आदि विभक्ति-अन्त पद दूसरे विभक्ति-अन्त पद के साथ बहुलता से एक अर्थ (समास) वाले होते हैं। जैसे- गामं गतो = गामगतो (गाँव को गया हुआ), मुहत्तं सुखं = मुहत्तसुकं (मुहूर्त भर का सुख)। उपपद समास की वृत्ति में ही- कुम्भकारो (घड़ा बनाने वाला)। यहाँ 'बहुलाधिकार' के कारण विभक्ति-रहित पद के साथ भी समास होता है। 'न्त', 'मान' और 'क्तवन्तु' प्रत्ययों के साथ वाक्य- धम्मं सुणन्तो (धर्म सुनता हुआ), धम्मं सुणमानो (धर्म सुनता हुआ), ओदनं भुत्तवा (भात खा चुका)। रञ्ञा भतो = राजहतो (राजा द्वारा लाया गया), असिना छिन्नो = असिच्छिन्नो (तलवार से कटा हुआ), पितरा सदिसो = पितुसदिसो (पिता के समान), दधिना उपसित्तं भोजनं = दधिभोजनं (दही से सींचा हुआ भोजन), गुळेन मिस्सो ओदनो = गुळोदनो (गुड़ से मिला हुआ भात)। यहाँ वृत्ति पद से ही 'उपसिक्त' आदि क्रियाओं का कथन होने से वहाँ (समास में) उन शब्दों का प्रयोग अयुक्त है। कहीं केवल वृत्ति ही होती है- उरगो (छाती के बल चलने वाला)। कहीं केवल वाक्य ही होता है- एरसुना छिन्नवा, दस्सनेन पहातब्बा। ब्राह्मणस्स देय्यं = ब्राह्मणदेय्यं (ब्राह्मण को देने योग्य)। यूपाय दारु = यूपदारु (यज्ञ-स्तम्भ के लिए लकड़ी)। यहाँ नहीं होता- संघस्स दातब्बं। गामा निग्गतो = गामनिग्गतो (गाँव से निकला हुआ)। कहीं केवल वृत्ति ही होती है- कम्मजं। यहाँ नहीं होता- रुक्खा पतितो। रञ्ञो पुरिसो = राजपुरिसो (राजा का पुरुष)। बहुलाधिकार के कारण 'न्त', 'मान', 'निर्धारण', 'पूरण', 'भाव' और 'तत्र' अर्थ वाले शब्दों के साथ समास नहीं होता- ममं अनुकुब्बं, ममं अनुकुरुमानो, गुन्नं कण्हा सम्पन्नखीरतमा, सिस्सानं पञ्चमो, पटस्स सुक्कता। कहीं होता ही है- वत्तमानसमीप्यं, फलानं तित्तो, फलानं सुहितो। 'ब्राह्मणस्स कण्हा दन्ता' यहाँ 'दन्ता' की अपेक्षा से षष्ठी है, 'कण्ह' के साथ सम्बन्ध न होने से समास नहीं होता। क्योंकि परस्पर सम्बद्ध पदों का ही समास होता है। जब 'कण्हा च ते दन्ता च' ऐसा विशेषण समास हो, तब षष्ठी 'कण्हदन्ता' की अपेक्षा रखती है, अतः 'ब्राह्मणकण्हदन्ता' ऐसा होता ही है। 'रञ्ञो मागधस्स धनं' यहाँ 'रञ्ञो' यह षष्ठी 'धन' की अपेक्षा रखती है, 'मागध' की नहीं। राजा ही 'मागध' शब्द से कहा जाता है, अतः भेद न होने से सम्बन्ध का अभाव है, इसलिए समानाधिकरण 'मागध' के साथ 'राजा' का समास नहीं होता। 'रञ्ञो अस्सो च पुरिसो च' यहाँ 'रञ्ञो' का 'अस्सो' और 'पुरिसो' के साथ प्रत्येक (अलग-अलग) सम्बन्ध होने से सापेक्षता के कारण समास नहीं होता। 'अस्सो च पुरिसो च' इस प्रकार 'च' अर्थ (द्वन्द्व) समास करने पर 'राजस्सपुरिसा' ऐसा होता ही है, क्योंकि तब अन्य की अपेक्षा नहीं रहती। 'रञ्ञो गरुपुत्तो' यहाँ राजा की अपेक्षा रखने वाले भी 'गरु' (गुरु) का 'पुत्त' के साथ समास होता है, क्योंकि वह 'गमक' (अर्थ बोधक) है। 'गमकत्व' भी समास का कारण है। दाने सोण्डो = दानसोण्डो (दान में कुशल)। कहीं केवल वृत्ति ही होती है- पब्बतट्ठो। कहीं समास होने पर भी विभक्ति का लोप नहीं होता- जनेसुतो।


Visesanamekatthena.

विशेषण (विशेष्य के साथ) एक अर्थ वाला (समास) होता है।


Visesanaṃ syādyantaṃ vasessena syādyantena samānādhikāraṇena sahekatthaṃ hoti-nīlañca taṃ uppalaṃ ceti niluppalaṃ-vākye tulyādhikaraṇabhāvappakāsanatthaṃ catasaddappayogo-vuttiyantu samāseneva tappakāsanato na tappayogo-eva maññatrāpi vuttaṭṭhānamappayogo-bahulādhikārā kvaci upamānabhutaṃ visesanamparaṃ bhavati-sīho’ca sīho-muni ca so sīho cāti munisīho-munisaddoyeva vā visesanaṃ-tathāhi-sīhoti vutte upacaritānupacaritasīhānaṃ sāmaññappatītiyaṃ munisaddo viseseti-sīlameva dhanaṃ sīladhanaṃ-dhammoti sammato dhammasammato-mahanti ca sā saddhā cāti samāse kate-‘‘itthiyambhāsitapumitthi pumevekattha’’ta pumbhāvā ṅīppaccayābhāvo-‘‘ṭantantunanti’’ntassa ṭe-‘‘byañjane dīgharassā’’ti dighe-mahāsaddhā.

विशेषण विभक्ति-अन्त पद, समानाधिकरण विशेष्य विभक्ति-अन्त पद के साथ एक अर्थ वाला (समास) होता है। जैसे- नीलञ्च तं उप्पलं चेति = नीलुपलं (नीला कमल)। वाक्य में समानाधिकरण भाव को प्रकट करने के लिए 'च' और 'तद्' शब्दों का प्रयोग होता है। किन्तु वृत्ति (समास) में समास से ही वह प्रकट हो जाने के कारण उनका प्रयोग नहीं होता। इसी प्रकार अन्यत्र भी उक्त अर्थ वाले पदों का प्रयोग नहीं होता। बहुलाधिकार के कारण कहीं उपमान-भूत विशेषण बाद में होता है- सीहो'व सीहो; मुनि च सो सीहो चेति = मुनिसीहो (मुनि-सिंह)। अथवा 'मुनि' शब्द ही विशेषण है। क्योंकि 'सिंह' कहने पर उपचरित और अनुपचरित सिंहों की सामान्य प्रतीति होने पर 'मुनि' शब्द विशेषित करता है। सीलमेव धनं = सीलधनं (शील ही धन है)। धम्मति सम्मतो = धम्मसम्मतो (धर्म सम्मत)। 'महन्ती च सा सद्धा च' इसमें समास होने पर- "स्त्रियां भाषितपुंस्क स्त्री पुल्लिंग के समान एक अर्थ में" इस नियम से पुंवद्भाव होने के कारण 'ङी' प्रत्यय का अभाव हो जाता है। 'टन्तन्तुनन्ति' सूत्र से 'न्त' को 'ट' होता है। 'ब्यञ्जने दीघरस्सा' से दीर्घ होकर- महासद्धा (महान श्रद्धा)।


Naña.

'नञ्' (निषेधार्थक अव्यय) का समास होता है।


Nañiccetaṃ syādyantaṃ syādyantena sahekatthaṃ hoti-ñakāro‘‘ṭanaññassā’’ti visesanattho-pāmanaputtādīsu mā hotūti.

'नञ्' यह विभक्ति-अन्त पद (दूसरे) विभक्ति-अन्त पद के साथ एक अर्थ वाला (समास) होता है। 'ञ' कार 'टणञ्ञस्स' सूत्र में विशेषण के लिए है, जिससे 'पामनपुत्त' आदि में यह कार्य न हो।


Ṭanaññassa.

उत्तरपद परे होने पर 'नञ्' शब्द को 'अ' (ट) होता है।


Uttarapade nañsaddassa ṭa hoti-na brāhmaṇo abrāhmaṇo, nañayaṃ pariyudāsavutti pasajjappaṭisedhavutti ca-paṭhamapakkhe-brāhmaṇa añño brāhmaṇantānajjhāsino khattiyādi brāhmaṇa sadisoyeva abrāhmaṇeti vutte patiyate-itarasmiṃ pana pakkhe kenaci saṃsayanimittena khattiyādo brāhmaṇeti pavantassa micchāñāṇanivutti karīyati-brāhmaṇe yaṃ’na bhavati brāhmaṇeti brāhmaṇantajjhāsito na bhavatīti attho-tattha vinā sadisattaṃ micchāñāṇasambhavā payogasāmatthiyā ca sadisapaṭippatti taggatāca liṅgasaṅkhyā bhavanti-atoyevoccate nañivayutta maññasadisādhikaraṇe tathā hi atthasampaccayoti-tadevaṃ pakkhañcayeva pubbapadatthappadhānattaṃ-evamanasso-ihatu.

उत्तरपद परे होने पर 'नञ्' शब्द को 'अ' होता है। जैसे- न ब्राह्मणो = अब्राह्मणो। यह 'नञ्' पर्युदास वृत्ति और प्रसज्य-प्रतिषेध वृत्ति वाला है। प्रथम पक्ष (पर्युदास) में- ब्राह्मण से भिन्न, ब्राह्मण न होने की इच्छा रखने वाला, क्षत्रिय आदि जो ब्राह्मण के सदृश ही है, उसे 'अब्राह्मण' कहने पर समझा जाता है। दूसरे पक्ष (प्रसज्य-प्रतिषेध) में किसी संशय के कारण क्षत्रिय आदि में 'ब्राह्मण' व्यवहार करने वाले के मिथ्या ज्ञान की निवृत्ति की जाती है। 'ब्राह्मण में जो नहीं होता वह अब्राह्मण है' अर्थात् जो ब्राह्मण होने की इच्छा वाला नहीं है, यह अर्थ है। वहाँ सादृश्य के बिना मिथ्या ज्ञान की सम्भावना नहीं होती, अतः प्रयोग की सामर्थ्य से सादृश्य की प्रतीति होती है और उसी के अनुसार लिंग और संख्या होते हैं। इसीलिए कहा गया है- 'नञ्' से युक्त शब्द अन्य सदृश अधिकरण (अर्थ) में होता है, क्योंकि वैसा ही अर्थ प्रतीत होता है। इस प्रकार इस पक्ष में भी पूर्व पद के अर्थ की प्रधानता है। इसी प्रकार- अनस्सो (जो घोड़ा नहीं है)। यहाँ तो-


Ana sare.

स्वर परे होने पर 'अन' होता है।


Sarādo uttarapade nañsaddassa ana hotīti nassa ana.

स्वरादि उत्तरपद परे होने पर 'नञ्' शब्द को 'अन' होता है, अर्थात् 'न' को 'अन' होता है।


Kupādayo niccamasyādividhimhi.

'कु' और 'प्र' आदि शब्द 'स्यादि' (विभक्ति) विधि के अतिरिक्त अन्यत्र नित्य (समास) होते हैं।


Kusaddo pādayo ca syādyantena sahekatthā honti niccaṃ syādividhivisayato’ññattha-kucchito brāhmaṇo kubrāhmaṇo-evaṃkupuriso-‘‘purise vā’’ti pakkhe kādese-kāpuriso-īsakaṃ uṇhaṃ kaduṇhaṃ-‘‘sare kada kussuttaratthe’’ti kussa kadādeso-appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ-‘‘kāppatthe’’ti kādeso.

'कु' शब्द और 'प्र' आदि शब्द विभक्ति-अन्त पद के साथ एक अर्थ वाले होते हैं, 'स्यादि' विधि के विषय से अन्यत्र नित्य। कुच्छितो ब्राह्मणो = कुब्राह्मणो (कुत्सित ब्राह्मण)। इसी प्रकार- कुपुरिसो। 'पुरिसे वा' इस पक्ष में 'का' आदेश होने पर- कापुरिसो (कायर पुरुष)। ईसकं उण्हं = कदुण्हं (गुनगुना)। 'सरे कद कुस्सुत्तरत्थे' सूत्र से 'कु' को 'कद' आदेश होता है। अप्पकं लवणं = कालवणं (थोड़ा नमक)। 'काप्पत्थे' सूत्र से 'का' आदेश होता है।


Pādayo gatādyatthe paṭhamāya.

'प्र' आदि शब्द 'गत' आदि अर्थों में प्रथमा (विभक्ति वाले पद) के साथ (समास बनाते हैं)।


Pagato ācariyo pācariyo-evaṃ pantevāsī-suṭṭhukataṃ sukataṃ-kicchena kataṃ dukkataṃ.

पगतो आचरियो = पाचरियो (प्रगत आचार्य)। इसी प्रकार- पन्तेवासी (प्रान्तेवासी)। सुट्ठु कतं = सुकतं (सुन्दर किया हुआ)। किच्छेन कतं = दुक्कतं (कठिनाई से किया हुआ)।


Accādayo kantādyatthe dutiyāya.

'अति' आदि शब्द 'क्रान्त' आदि अर्थों में द्वितीया (विभक्ति वाले पद) के साथ (समास बनाते हैं)।


Atikkanto mālamatimālo.

अतिक्कन्तो मालं = अतिमालो (माला का अतिक्रमण करने वाला)।


Ghapassāntasyāppakānassa.

गौण (अप्रधान) 'घ' और 'प' संज्ञक शब्दों के अन्त्य स्वर को ह्रस्व होता है।


Antabhutassāppadhānassa ghapassa syādisu rasso hotīti rasso.

अन्त में स्थित अप्रधान 'घ' और 'प' संज्ञक शब्दों को 'स्यादि' विभक्तियों के परे होने पर ह्रस्व होता है, अतः ह्रस्व हुआ।


Avavādayo kuṭṭhādyatthe tatiyāya.

'अव' आदि शब्द 'कुष्ट' आदि अर्थों में तृतीया (विभक्ति वाले पद) के साथ (समास बनाते हैं)।


Avakuṭṭhaṃ kokilāya vanamavakokilaṃ-avakuṭṭhanti pariccattaṃ.

अवकुट्ठं कोकिलाय वनं = अवकोकिलं (कोयल द्वारा कूजित वन)। 'अवकुट्ठ' का अर्थ 'परित्यक्त' (छोड़ा हुआ) भी है।


Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā.

'परि' आदि उपसर्ग 'ग्लान' आदि के अर्थ में चतुर्थी विभक्ति के साथ (समास होते हैं)।


Parigilāno’jjhenāya pariyajjheno.

अध्ययन के लिए ग्लान (थका हुआ) - 'परियज्झेनो' (परि + अज्झेन)।


Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā.

'नि' आदि उपसर्ग 'क्रान्त' (निकला हुआ) आदि के अर्थ में पञ्चमी विभक्ति के साथ (समास होते हैं)।


Nikkanto kosambiyā nikkosambi-ghapādinā rasso.

कौशाम्बी से निकला हुआ - 'निक्कोसम्बि'। 'घ' आदि सूत्र से ह्रस्व हुआ।


Vā nekaññatthe.

अनेक पदों का अन्य पद के अर्थ में विकल्प से (समास होता है)।


Anekaṃ syādyanta maññassa padassatthe ekatthaṃ vā hoti-o tiṇṇo haṃso yaṃ so otiṇṇahaṃso-(jalāsayo).

अनेक सुबन्त पद अन्य पद के अर्थ में विकल्प से एकार्थीभाव (समास) को प्राप्त होते हैं। जैसे - उतरा है हंस जिसमें वह 'ओतिण्णहंसो' (जलाशय)।


Jito māro yena so jitamāro-(bhagavā)-jinnotaru yena so chinnataru(pharasu)dinno suṅko yassaso dinnasuṅko(rājā)-apagataṃ kālakaṃ yasmā so apagatakālako (paṭo)pahutaṃ dhanaṃ yassa so pahutadhano-(puriso)-natthi samo yassa so asamo-nassa ṭādeso-cittā gāvo yassāti samāse kate.

जीता है मार को जिसने वह 'जितमारो' (भगवान)। काटा गया है वृक्ष जिससे वह 'छिन्नतरु' (फरसा)। दिया गया है शुल्क जिसको वह 'दिन्नसुङ्को' (राजा)। निकल गया है कालापन जिससे वह 'अपगतकालको' (वस्त्र)। बहुत है धन जिसका वह 'पहुतधनो' (पुरुष)। नहीं है समान कोई जिसके वह 'असमो' ('न' के स्थान पर 'अ' आदेश)। चित्र-विचित्र हैं गाएँ जिसकी - ऐसा समास होने पर।


Gossu

'गो' शब्द को 'उ' (आदेश होता है)।


Antabhutassāppadhānassa gossa syādīsu u hoti-cittagu-(gomā)-mattāneke gajā yasmiṃ taṃ mattānekagajaṃ-(vanaṃ) saha puttena vattamāno saputto saha putto vā-‘‘sahassa so’ññatthe‘‘ti pakkhe sahassa so-dhavā ca badirā ca palāsā ceti viggahe.

समास के अन्त में स्थित अप्रधान 'गो' शब्द को सु आदि विभक्तियों के परे होने पर 'उ' होता है - 'चित्तगु' (चितकबरी गायों वाला)। जिसमें अनेक मतवाले हाथी हों वह 'मत्तानेकगजं' (वन)। पुत्र के साथ वर्तमान 'सपुत्तो' या 'सहपुत्तो'। 'सहस्स सोञ्ञत्थे' सूत्र से विकल्प में 'सह' को 'स' आदेश होता है। धव, खदिर और पलाश - इस विग्रह में।


Catthe.

'च' के अर्थ में (द्वन्द्व समास होता है)।


Anekaṃ syādyantaṃ catthe ekatthaṃ vā bhavati-samuccayo’nvāvayo itarītarayogo samāhāro ceti catatāro catthā-tattha itarītarayoge samāhāre ca ekatthībhāvo sambhavati padānaṃ aññamaññasambandhato-na samuccaye nāpyanvācaye tadabhāvato, casaddanivutti.

अनेक सुबन्त पद 'च' के अर्थ में विकल्प से एकार्थीभाव (समास) को प्राप्त होते हैं। समुच्चय, अन्वाचय, इतरेतरयोग और समाहार - ये चार 'च' के अर्थ हैं। उनमें से इतरेतरयोग और समाहार में पदों के परस्पर सम्बन्ध होने से एकार्थीभाव संभव है; समुच्चय और अन्वाचय में उसका अभाव होने से समास नहीं होता। समास होने पर 'च' शब्द की निवृत्ति हो जाती है।


Samāhāre napuṃsakaṃ.

समाहार (द्वन्द्व) में नपुंसक लिंग होता है।


Catthe samāhāre yadekatthaṃ taṃ napuṃsakaliṅgaṃ bhavati-samāhārassekattā ekavacanameva-dhavakhadirapalāsaṃ-kattha ci na hoti’sabhāparisāyā’ti ñāpakā-ādhipaccaparivāro-itarītarayoge avayavappadhānattā bahuvacanaṃ-dhavakhadirapalāsā-samāse yaṃ pubbaṃ vūttaṃ tadeva pubbaṃ nipatati-kamātikkame payojanābhāvā-kvaci vipallāsopi hoti bahulādhikārato-dantānaṃ rājā rājadanto-pāpā bhumi yasmiṃ pāpā ca sābhumi ceti vā viggayha samāse samāsantveccādhikāro.

'च' के अर्थ वाले समाहार में जो एकार्थीभाव होता है, वह नपुंसक लिंग होता है। समाहार की एकता के कारण एकवचन ही होता है - 'धवलखदिरपलासं'। कहीं-कहीं नहीं भी होता, जैसे 'सभापरिसाया' इस ज्ञापक से - 'आधिपच्चपरिवारो'। इतरेतरयोग में अवयवों की प्रधानता के कारण बहुवचन होता है - 'धवलखदिरपलासा'। समास में जो पहले कहा गया है, वही पहले आता है, क्योंकि क्रम के उल्लंघन का कोई प्रयोजन नहीं है। 'बहुलाधिकार' से कहीं-कहीं विपर्यास भी होता है - दाँतों का राजा 'राजदन्तो'। 'पापा भूमि' जिसमें या 'पापा च सा भूमि' - ऐसा विग्रह करके समास होने पर, अब 'समासान्त' का अधिकार है।


Pāpādīhi bhumiyā.

'पाप' आदि के बाद 'भूमि' शब्द को (समासान्त 'अ' प्रत्यय होता है)।


Pāpādīhi parā yā bhumi tassā samāsanto a hoti-pāpabhumaṃ, (ṭhānaṃ)-itthiyamiccādināāppaccayo nivattane-jātiyā upa lakkhitā bhumi jātibhumaṃ.

'पाप' आदि के बाद जो 'भूमि' शब्द है, उसे समासान्त 'अ' प्रत्यय होता है - 'पापभुमं' (स्थान)। 'इत्थियं' आदि सूत्र से 'आ' प्रत्यय की निवृत्ति के लिए यह विधान है। जाति से उपलक्षित भूमि 'जातिभुमं'।


Saṅkhyāhi

संख्याओं के बाद (भूमि शब्द को समासान्त 'अ' होता है)।


Saṅkhyāhi parā yā bhumi tassā samāsanto ahoti-dve bhumiyo assāti dvībhumaṃ-evaṃ tibhumaṃ, catubhumaṃ-bahulādhikārā kvaci na hekāti-catubhumi.

संख्याओं के बाद जो 'भूमि' शब्द है, उसे समासान्त 'अ' प्रत्यय होता है। दो भूमियाँ हैं जिसकी वह 'द्विभुमं'। इसी प्रकार 'तिभुमं', 'चतुभुमं'। बहुलाधिकार के कारण कहीं-कहीं नहीं भी होता - 'चतुभूमि'।


Dīghāhovassekadesehi ca ratyā.

'दीर्घ', 'अह', 'वस्स' और 'एकदेश' वाची शब्दों के बाद 'रत्ति' शब्द को (समासान्त 'अ' होता है)।


Dīghādīhi asaṅkhyehi saṅkhyāhi ca parasmā rattisaddā anaññāsaṅkhyatthesu samasitā samāsanto a hoti-dīghā ca sā ratti cāti dīgharattaṃ-aho ca ratti ca ahorattaṃ-ahassa apādittā ‘‘manādyapādīnamo maye cā’’ti o-vassāsu ratti vassārattaṃ-pubbā ca sā ratti cātī pubbarattaṃ-evaṃ apararattaṃ, aḍḍharattaṃ-atikkanto rattiṃ atiratto-dvinnaṃ rattīnaṃ samāhāro dvirattaṃ-anaññāsaṅkhyatthesutveva-digharatti-(hemanto)-upa ratti-kvaci hoteva bahulaṃ vidhānā-yathārattaṃ.

दीर्घ आदि असंख्यावाची और संख्यावाची शब्दों के बाद 'रत्ति' शब्द का अन्य पद के अर्थ और संख्या के अर्थ के अतिरिक्त समास होने पर समासान्त 'अ' प्रत्यय होता है। 'दीर्घा च सा रत्ति' - 'दीघरत्तं'। 'अहश्च रत्तिश्च' - 'अहोरत्तं'। 'अह' शब्द के अपादि होने से 'मनाद्यपादीनमो...' सूत्र से 'ओ' हुआ। वर्षा ऋतु की रातें - 'वस्सारत्तं'। 'पुब्बा च सा रत्ति' - 'पुब्बरत्तं'। इसी प्रकार 'अपररत्तं', 'अड्ढरत्तं'। रात्रि को बीता हुआ - 'अतिरत्तो'। दो रात्रियों का समाहार - 'द्विरत्तं'। 'अन्य पद के अर्थ और संख्या के अर्थ के अतिरिक्त' ऐसा क्यों? - 'दीघरत्ति' (हेमन्त ऋतु), 'उपरत्ति'। बहुल विधान से कहीं-कहीं होता ही है - 'यथारत्तं'।


Gotva catthe cālope.

'गो' शब्द को 'अ' समासान्त होता है, 'च' के अर्थ में नहीं और लोप होने पर नहीं।


Gosaddā alopacisayā samāsanto a hoti na ce catthe

'गो' शब्द से समासान्त 'अ' प्रत्यय होता है, यदि लोप का विषय न हो और 'च' के अर्थ में न हो।


Samāso aññapadatthe asaṅkhyatte ca-rañño go rājagavo-avaṅa-pañca gāvo dhanamassa pañcagavadhano-visesanasamāsagabbho aññapadatthasamāso-dasannaṃ gunnaṃ samāhārodasagavaṃ-alopeti kiṃ?-Pañcahigobhi kīto pañcagu-visesanasamāse-‘‘tena kataṃ kīta’’miccādinā ṇike ‘‘lopo’’ti tassa lope ca kane ‘‘gossuti ukāro-avattheti kiṃ?-Ajassagāvo-anaññāsaṅkhyattheyutveva-cittagu, upagu-visālāni akkhīni assāti aññapadatthasamāse‘‘akkhismāññatthe’’ti akāre-visālakkho-padhānatthatāvasena catubbidhamekattaṃ tividhanti keci-vuttahi.

अन्य पद के अर्थ में और संख्या के अर्थ में समास होने पर गो को 'अ' होता है - राजा की गाय 'राजगवो' (यहाँ 'अवङ्' आदेश हुआ)। पाँच गाएँ हैं धन जिसका वह 'पञ्चगवधनो'। दस गायों का समाहार 'दसगवं'। 'अलोप' क्यों कहा? - पाँच गायों से खरीदा हुआ 'पञ्चगु'। विशेषण समास में 'णिक' प्रत्यय का लोप होने पर 'गोस्सु' सूत्र से उकार हुआ। 'अ-च-अर्थ' क्यों कहा? - 'अजस्सगावो' (बकरी और गाएँ)। 'अन्य पद और संख्या के अर्थ के अतिरिक्त' ऐसा क्यों? - 'चित्तगु', 'उपगु'। विशाल हैं आँखें जिसकी - इस अन्यपदार्थ समास में 'अक्खिस्माञ्ञत्थे' सूत्र से अकार होने पर - 'विसालक्खो'। प्रधानता के आधार पर एकार्थीभाव चार प्रकार का है, कुछ लोग तीन प्रकार का कहते हैं।


Pubbuttarobhayaññatthamiccekatthaṃ catubbidhaṃ visessaññobhayatthatā tidhā vakkhanti taṃ pare.

पूर्वपद प्रधान, उत्तरपद प्रधान, उभयपद प्रधान और अन्यपद प्रधान - इस प्रकार एकार्थीभाव चार प्रकार का है। अन्य आचार्य विशेष्य, अन्य और उभय अर्थ की प्रधानता से इसे तीन प्रकार का कहते हैं।


Ekatthaṃ.

एकार्थीभाव (समास प्रकरण समाप्त)।


Atha itthippaccayantā niddisīyante.

अब स्त्री-प्रत्ययान्त शब्दों का निर्देश किया जाता है।


Itthiyamatvā.

स्त्रीलिंग में 'अ' (अकारान्त) से 'आ' (प्रत्यय होता है)।


Itthiyaṃ vattamānato akārantato nāmasmā āppaccayo hoti-devadattā, ajā, kokilā, iccādi.

स्त्रीलिंग में वर्तमान अकारान्त नाम से 'आ' प्रत्यय होता है - जैसे देवदत्ता, अजा, कोकिला आदि।


Nadādito ṅī.

'नदी' आदि गण के शब्दों से 'ङी' (प्रत्यय होता है)।


Ākatigaṇe’yaṃ-nadādīhi itthiyaṃ ṅīppaccayo hoti ṅakāro ‘‘ntantunaṃ ṅimhi to ve’’ti saṅketattho-nadī, mahī, kumārī, taruṇi, vāruṇi, gotamī, gacchanti-‘‘ntantunaṃ ṅimhi to ve’’ti vā takāre-gacchatī-gacchatī-evaṃ guṇavanti, guṇavatī-‘‘gotovā‘‘ti nadādisu pāṭhā vā ṅīmhi ‘‘gossāvaṅa’’ti gosaddassa āvaṅa-gāvī, go.

यह आकृतिगण है। 'नदी' आदि शब्दों से स्त्रीलिंग में 'ङी' प्रत्यय होता है। 'ङ' कार 'न्तन्तुनं ङिम्हि तो वे' सूत्र के संकेत के लिए है - नदी, मही, कुमारी, तरुणी, वारुणी, गोतमी, गच्छन्ती। 'न्तन्तुनं...' सूत्र से विकल्प से 'त' कार होने पर - गच्छती। इसी प्रकार गुणवन्ती, गुणवती। 'गोतो वा' सूत्र से नदी आदि गण में पाठ होने के कारण 'ङी' प्रत्यय होने पर 'गोस्सावङ' सूत्र से 'गो' शब्द को 'आवङ' आदेश होकर 'गावी' बनता है, अथवा 'गो' ही रहता है।


Yakkhāditvinī ca.

'यक्ष' आदि शब्दों से 'इनी' प्रत्यय भी होता है।


Yakkhādito itthīyaminī hoti ṅī ca-yakkhinī,yakkhī-nāginī,nāgī.

'यक्ख' आदि शब्दों से स्त्रीलिंग में 'इनी' और 'ङी' (ई) प्रत्यय होते हैं - यक्खिनी, यक्खी; नागिनी, नागी।


Yuvaṇṇehi nī.

'इ' और 'उ' वर्णों (इ-कार और उ-कार) से 'नी' प्रत्यय होता है।


Itthiyamivaṇṇuvaṇṇantehi nī hoti bahulaṃ-payatapāṇinī, daṇḍinī, bhikkhunī, paracittavidunī.

स्त्रीलिंग में इ-कारान्त और उ-कारान्त शब्दों से 'नी' प्रत्यय बहुलता से होता है - पयतपाणिनी, दण्डिनी, भिक्खुनी, परचित्तविदुनी।


Yuvā tī.

'युव' शब्द से 'ती' प्रत्यय होता है।


Yuvasaddato tī hotitthiyaṃ-yuvatī.

'युव' शब्द से स्त्रीलिंग में 'ती' प्रत्यय होता है - युवती।


Itthippaccayantā.

स्त्रीलिंग प्रत्यय समाप्त हुए।


Atha ṇadayo vuccante-raghussāpaccamīti viggahe.

अब 'ण' आदि (तद्धित प्रत्यय) कहे जाते हैं - 'रघु की सन्तान' (रघुस्स अपच्चं), इस विग्रह में।


Ṇe vāpacce.

सन्तान (अपत्य) के अर्थ में विकल्प से 'ण' प्रत्यय होता है।


Chaṭṭhiyantā nāmasmā vā ṇappaccayo hotapacce’bhidheyye-ṇakāro ṇanubandhakāriyattho-ṇeneva apaccatthassa vuttattā apaccasaddāppayogo-‘‘ekatthatāya’’miti syādi lopo.

षष्ठी-विभक्ति अन्त वाले नाम (प्रातिपदिक) से अपत्य (सन्तान) अर्थ में विकल्प से 'ण' प्रत्यय होता है। 'ण' कार 'ण' अनुबन्ध सम्बन्धी कार्य के लिए है। 'ण' प्रत्यय द्वारा ही अपत्य अर्थ के कह दिए जाने के कारण 'अपच्च' (अपत्य) शब्द का प्रयोग नहीं होता। 'एकत्थताय' (एक अर्थ होने के कारण) 'सि' आदि विभक्तियों का लोप हो जाता है।


Sarānamādissāyuvaṇṇassā e o ṇanubandhe.

'ण' अनुबन्ध होने पर, स्वरों में आदि स्वर 'अ', 'इ/ई' और 'उ/ऊ' के स्थान पर क्रमशः 'आ', 'ए' और 'ओ' (वृद्धि) होते हैं।


Sarānamādibhuta ye akārivaṇṇavaṇṇā tesaṃ ā e o honti yathākkamaṃ ṇanubandheti akārassa akāro.

स्वरों में जो आदि स्वर 'अ', 'इ-वर्ण' (इ/ई) और 'उ-वर्ण' (उ/ऊ) हैं, उनके स्थान पर 'ण' अनुबन्ध होने पर यथाक्रम 'आ', 'ए' और 'ओ' होते हैं; जैसे 'अ' कार के स्थान पर 'आ' कार।


Uvaṇṇassāvaṅa sare

स्वर परे होने पर 'उ-वर्ण' (उ/ऊ) के स्थान पर 'अवङ्' (अव) आदेश होता है।


Sarādo ṇanubandhe uvaṇṇassa avaṅhoti-tato syādi-rāghavoccādi-itthiyaṃ-rāghavaccādi-vā vidhānā raghussāpaccaṃ ragvapaccantipi hoti.

स्वर आदि वाले 'ण' अनुबन्ध युक्त प्रत्यय के परे होने पर 'उ-वर्ण' के स्थान पर 'अवङ्' होता है। उसके बाद 'सि' आदि विभक्तियाँ लगकर 'राघवो' आदि रूप बनते हैं। स्त्रीलिंग में 'राघवी' आदि। विकल्प के विधान से 'रघुस्स अपच्चं' (रघु की सन्तान) 'रग्वपच्चं' भी होता है।


Ṇadayo’bhidheyyaliṅgā apacce tvanapuṃsakāNapuṃsake sakatthe ṇyo bhiyyo bhāvasamūhajā;

Tā tutthiyamasaṅakkhyāne tvādi cippaccayantakāNapuṃsakena liṅgena saddā’dāhu pumene vāNiddissatīti ñatabbamavisese panicchite.

'ण' आदि प्रत्यय अभिधेय (जिसका बोध कराया जाए) के लिंग के अनुसार होते हैं, किन्तु अपत्य (सन्तान) अर्थ में वे नपुंसक लिंग नहीं होते। नपुंसक लिंग में स्वार्थ (सकत्थ) में 'ण्य' प्रत्यय प्रायः होता है, और भाव (अवस्था) तथा समूह अर्थ में भी। 'ता' प्रत्यय असंख्यान (भाव) अर्थ में स्त्रीलिंग होता है। 'त्व' आदि और 'चि' प्रत्ययान्त शब्द नपुंसक लिंग या पुल्लिंग में होते हैं। जहाँ विशेष लिंग की इच्छा न हो, वहाँ पुल्लिंग समझना चाहिए।


Vā apacceti vādhikāro.

'वा' (विकल्प से) और 'अपच्चे' (अपत्य अर्थ में) - ये अधिकार सूत्र हैं।


Vacchādito ṇana ṇayanā.

'वच्छ' आदि शब्दों से 'णन' और 'णयन' प्रत्यय होते हैं।


Vacchādito gottādibhutā gaṇato ca ṇana ṇayanappaccayā honti paputtādo’pacce-paputtappabhuti gottaṃ-vacchassā paccaṃ vacchāno, vacchāyano-‘saṃyoge kvacī’ti vuttattā na vuddhi-katissāpaccaṃ kaccāno, kaccāyano-yakāracavaggapubba rūpāni-yāgame-kātiyāno.

'वच्छ' आदि गोत्र-वाचक गण से प्रपौत्र आदि अपत्य अर्थ में 'णन' और 'णयन' प्रत्यय होते हैं। प्रपौत्र से गोत्र आरम्भ होता है। 'वच्छ' की सन्तान - 'वच्छानो', 'वच्छायनो'। 'संयोगे क्वचि' नियम के कारण यहाँ वृद्धि नहीं हुई। 'कति' की सन्तान - 'कच्चानो', 'कच्चायनो' (यहाँ य-कार और च-वर्ग का पूर्वरूप हुआ)। 'य' आगम होने पर - 'कातियानो'।


Kattikāya apaccamiccevamādi viggahe.

'कत्तिका की सन्तान' (कत्तिकाय अपच्चं) - इस प्रकार के विग्रह में।


Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā.

'कत्तिका' आदि और 'विधवा' आदि शब्दों से यथाक्रम 'णेय्य' और 'णेर' प्रत्यय होते हैं।


Kattikādīhi vidhavādīhi ca ṇeyyaṇerā vā yathākkamaṃ, honta pacce-kattikeyyo, veṇateyyo-vedhavero, sāmaṇero.

'कत्तिका' आदि और 'विधवा' आदि शब्दों से अपत्य अर्थ में विकल्प से यथाक्रम 'णेय्य' और 'णेर' प्रत्यय होते हैं - कत्तिकेय्यो, वेणतेय्यो; वेधवेरो, सामणेरो।


Ṇya diccādīhi

'दिति' आदि शब्दों से 'ण्य' प्रत्यय होता है।


Ditippabhutīhi ṇyo vā gotapacce.

'दिति' आदि शब्दों से गोत्र-अपत्य अर्थ में विकल्प से 'ण्य' प्रत्यय होता है।


Saṃyoge kvaci.

संयोग (संयुक्त वर्ण) होने पर कहीं-कहीं।


Sarānamādibhutā ye ayuvaṇṇā tesaṃ ā e o honti kvaci deva saṃyogavisaye ṇanubandheti visayasattamiyā niddiṭṭhattā saṃyogato pubbeva ekāro.

स्वरों में जो आदि स्वर 'अ', 'इ-वर्ण' और 'उ-वर्ण' हैं, उनके स्थान पर 'ण' अनुबन्ध होने पर संयोग (संयुक्त वर्ण) के विषय में कहीं-कहीं 'आ', 'ए' और 'ओ' होते हैं। यहाँ विषय-सप्तमी के निर्देश से संयोग से पूर्व ही 'ए' कार होता है।


Lopo’vaṇṇivaṇṇānaṃ.

'अ-वर्ण' (अ/आ) और 'इ-वर्ण' (इ/ई) का लोप होता है।


Yakārādo paccaye avaṇṇivaṇṇānaṃ lopo hoti-ditiyā apaccaṃ decco, kuṇḍaniyā apaccaṃ koṇḍañño-nassa ñe pubbarūpaṃ-bhātuno apaccaṃ bhātabbo-ettha-

'य' कार से आरम्भ होने वाले प्रत्यय के परे होने पर 'अ-वर्ण' और 'इ-वर्ण' का लोप होता है - 'दिति' की सन्तान 'देच्चो', 'कुण्डनी' की सन्तान 'कोण्डञ्ञो' (यहाँ 'न' का 'ञ' के साथ पूर्वरूप हुआ)। 'भातु' (भाई) की सन्तान 'भातब्बो' - यहाँ...


Yamhi gossa ca.

'य' परे होने पर 'गो' शब्द के (ओ-कार के) स्थान पर भी।


Yakārādo paccaye gossuvaṇṇassa ca avaṅa hotīti ukārassa avaṅa.

'य' कार से आरम्भ होने वाले प्रत्यय के परे होने पर 'गो' शब्द और 'उ-वर्ण' के स्थान पर 'अवङ्' होता है; इस प्रकार 'उ' कार के स्थान पर 'अवङ्' हुआ।


Ā ṇi.

अ-कारान्त शब्दों से 'णि' प्रत्यय होता है।


Akārantato ṇi vā hotapacce bahulaṃ-dakkassāpaccaṃ dakkhi-evaṃ vāruṇi-bahulaṃ vidhānā na sabbehi akārantehi-te neva vasiṭṭhassāpaccaṃ vāsiṭṭho tveva hoti.

अ-कारान्त शब्दों से अपत्य अर्थ में विकल्प से और बहुलता से 'णि' प्रत्यय होता है - 'दक्ख' की सन्तान 'दक्खि', इसी प्रकार 'वारुणि'। 'बहुलं' विधान के कारण सभी अ-कारान्त शब्दों से यह नहीं होता; इसीलिए 'वसेट्ठ' की सन्तान केवल 'वासेट्ठो' ही होता है।


Rājato ñño jātiyaṃ

'राज' शब्द से जाति के अर्थ में 'ञ' प्रत्यय होता है।


Rājasaddato ñño vā hotapacce jātiyaṃ gammamānāyaṃ-rañño apaccaṃ rājañño-jātiyanti kiṃ?-Rājāpaccaṃ.

'राज' शब्द से अपत्य (संतान) के अर्थ में विकल्प से 'ञ' प्रत्यय होता है जब जाति का बोध हो - राजा की संतान 'राजञ' (क्षत्रिय)। 'जाति' क्यों कहा? (ताकि केवल संतान के अर्थ में न हो, जैसे) 'राजापच्च'।


Khattā yīyā.

'खत्त' शब्द से 'इय' और 'ईय' प्रत्यय होते हैं।


Khattasaddā yeyā hontapacce jātiyaṃ-khattassāpaccaṃ khattyo, khattiyo-jātiyantveva-khatti.

'खत्त' शब्द से अपत्य के अर्थ में 'य' और 'इय' प्रत्यय होते हैं जब जाति का बोध हो - 'खत्त' की संतान 'खत्त्य', 'खत्तिय'। 'जाति' के अर्थ में ही - 'खत्ति'।


Manuto ssa saṇa.

'मनु' शब्द से 'स्स' और 'सण' प्रत्यय होते हैं।


Manusaddato jātiyaṃ ssa saṇa hotapacce-makanuno apaccaṃ manusso, mānuso-jātiyantveva-mānavo.

'मनु' शब्द से जाति के अर्थ में अपत्य के अर्थ में 'स्स' और 'सण' प्रत्यय होते हैं - मनु की संतान 'मनुस्स', 'मानुस'। 'जाति' के अर्थ में ही - 'मानव'।


Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo.

जनपद के नाम से क्षत्रिय और राजा के अर्थ में 'ण' प्रत्यय होता है।


Janapadassa yaṃ nāma, tannāmasmā khattiyāpacce raññe ca ṇe hoti-pañcālānaṃ apaccaṃ rājā vā pañcālo, māgadho-janapadanāmasmāti kiṃ?-Dāsarathi-khantiyāti kiṃ? Pañcālassabrāhmaṇassāpaccaṃ pañcāli.

जो जनपद का नाम है, उस नाम से क्षत्रिय अपत्य और राजा के अर्थ में 'ण' प्रत्यय होता है - पांचालों की संतान या राजा 'पाञ्चाल', 'मागध'। 'जनपद नाम से' क्यों? - 'दासरथि'। 'क्षत्रिय' क्यों? - पांचाल ब्राह्मण की संतान 'पाञ्चालि'।


Ṇya kurusivīhi.

'कुरु' और 'सिवि' शब्दों से 'ण्य' प्रत्यय होता है।


Kurusivīhapacce raññe ca ṇyo hoti-kurunaṃ apaccaṃ rājāvā korabbo, sebbo.

कुरु और सिवि शब्दों से अपत्य और राजा के अर्थ में 'ण्य' प्रत्यय होता है - कुरुओं की संतान या राजा 'कोरब्ब', 'सेब्ब'।


Ṇa rāgātena rattaṃ.

'ण' प्रत्यय 'राग' (रंग) वाचक शब्द से 'रंगा हुआ' के अर्थ में होता है।


Rajjate yena so rāgo-tato rāgavācitatiyantato rattamiccetasmiṃ attheṇe hoti-kasāvena rattaṃ kāsāvaṃ, kosumhaṃ-idha kasmā na hoti’ nīlaṃ pītanti? Guṇavacanattā vināpi ṇena ṇatthassābhidhānato.

जिससे रंगा जाए वह 'राग' है। उस रागवाची तृतीयान्त शब्द से 'रंगा हुआ' इस अर्थ में 'ण' प्रत्यय होता है - कषाय से रंगा हुआ 'कासाव', 'कोसुम्ह'। यहाँ 'नील', 'पीत' में क्यों नहीं होता? क्योंकि गुणवाचक होने के कारण बिना 'ण' प्रत्यय के भी 'ण' प्रत्यय का अर्थ प्रकट हो जाता है।


Nakkhato ninduyuttena kāle.

नक्षत्र वाचक शब्द से, यदि वह चन्द्रमा से युक्त हो, तो काल के अर्थ में 'ण' प्रत्यय होता है।


Tatiyattato nakkhattā tena lakkhite kāle ṇe hoti tañce nakkhattaminduyuttaṃ hoti-phussena induyuttena lakkhitā puṇṇamāsī phussī, pusso (aho)-maghāya induyuttāyalakkhitā puṇṇamāsī māghī, māgho (aho)

तृतीयान्त नक्षत्र शब्द से, उसके द्वारा लक्षित काल में 'ण' प्रत्यय होता है, यदि वह नक्षत्र चन्द्रमा से युक्त हो - पुष्य नक्षत्र से युक्त पूर्णिमा 'फुस्सी', 'फुस्स' (दिन); मघा नक्षत्र से युक्त पूर्णिमा 'माघी', 'माघ' (दिन)।


Yā ssa devatā puṇṇamāsi.

'वह इसकी देवता है' या 'पूर्णिमा' के अर्थ में।


Seti paṭhamantā asseti chaṭṭhatthe ṇe hoti yaṃ paṭhamantaṃ sā dve devatā puṇṇamāsī vā-sugato devatā asseti sogato-māhindo, yāmo, cāruṇo-phussī pusṇamāsī assa sambandhinīti phusso, (māso) evammāgho.

प्रथमान्त शब्द से 'उसका' इस षष्ठी के अर्थ में 'ण' प्रत्यय होता है, जहाँ प्रथमान्त शब्द देवता या पूर्णिमा हो - सुगत जिसका देवता है 'सोगत'; 'माहिन्द', 'याम', 'वारुण'। 'फुस्सी' पूर्णिमा जिससे सम्बन्धित है 'फुस्स' (मास), इसी प्रकार 'माघ'।


Vyākaraṇamadhite jānāti vātvevamādivaggahe.

व्याकरण पढ़ता है या जानता है, इत्यादि विग्रहों में।


Tamadhīte tañjānāti kaṇikā ca.

'उसे पढ़ता है' या 'उसे जानता है' के अर्थ में 'क' और 'णिक' प्रत्यय भी होते हैं।


Dutiyantato tamadhīte tañjānātīti etesvattesu ṇehoti koṇiko ca-veyyākaraṇe-katayādesassikārassa‘‘tadā desā tadiva bhavanti‘‘ti ñāyā sarānamaccādinā ekāre yāgamadvittāni-ke-kamako, padako-ṇike-suttantiko, venayiko-‘‘tena nibbatte’’ti tatiyantā nibbattattheṇe-kusambena nibbattā kosambī, (nagarī.)

द्वितीयान्त शब्द से 'उसे पढ़ता है' या 'उसे जानता है' इन अर्थों में 'ण', 'क' और 'णिक' प्रत्यय होते हैं - 'वेय्याकरण'। 'क' प्रत्यय में - 'कमक', 'पदक'। 'णिक' प्रत्यय में - 'सुत्तन्तिक', 'वेनयिक'। 'उसके द्वारा निर्मित' इस अर्थ में तृतीयान्त से 'ण' प्रत्यय - कुसम्ब द्वारा निर्मित 'कोसम्बी' (नगर)।


Tatra bhave.

'वहाँ होने वाला' (सप्तमी के अर्थ में)।


Sattamyantā bhavatthe ṇe hoti-udake bhavo odako-‘‘ajjādīhi tano’’ti bhavatthe tano-ajjabhavo ajjatano-evaṃ hīyattano-‘‘ñonamavaṇṇe’’ti akāro-‘‘sarambhā dve’’ti tassa dvibhāvo.

सप्तम्यन्त शब्द से 'होने वाला' अर्थ में 'ण' प्रत्यय होता है - जल में होने वाला 'ओदक'। 'अज्ज' आदि शब्दों से 'तन' प्रत्यय - आज होने वाला 'अज्जतन', इसी प्रकार 'हीयत्तन'। 'ञोनमवण्णे' सूत्र से अकार और 'सरम्भा द्वे' से द्वित्व होता है।


Purātoṇo ca

'पुरा' शब्द से 'ण' और 'तन' प्रत्यय होते हैं।


Purā iccetasmā bhavatthe ṇe hoti tano va-purā bhavo purāṇe, purātano.

'पुरा' शब्द से 'होने वाला' अर्थ में 'ण' और 'तन' प्रत्यय होते हैं - पहले होने वाला 'पुराण', 'पुरातन'।


Amātvacco.

'अमा' शब्द से 'अच्च' प्रत्यय होता है।


Amā saddato acco hoti bhavatthe-amā bhavo amacco.

'अमा' शब्द से 'होने वाला' अर्थ में 'अच्च' प्रत्यय होता है - साथ रहने वाला 'अमच्च'।


Majjhāditvimo.

'मज्झ' आदि शब्दों से 'इम' प्रत्यय होता है।


Majjhādīhi sattamyantehi bhavatthe imo hoti-majjhe bhavo majjhimo, antimo-kusiṇarāyaṃ bhavo ccevamādiviggahe.

'मज्झ' आदि सप्तम्यन्त शब्दों से 'होने वाला' अर्थ में 'इम' प्रत्यय होता है - मध्य में होने वाला 'मज्झिम', 'अन्तिम'। कुसीनारा में होने वाला, इत्यादि विग्रहों में।


Kaṇṇeyya ṇeyyakayyā.

'क', 'णेय्य', 'णेय्यक', 'य' प्रत्यय।


Sattamyantā ete paccayā honti bahulaṃ bhavatthe-kaṇa-kosiṇarako-ṇeyya-gaṅgeyyo, vāneyyo-ṇeyyaka-koleyyako-ya-gammo-rassākāralopapu- bbarūpāni-iya-gamiyo, udariyaṃ-‘‘ṇiko’’ti sattamyantā bhavatthe ṇiko hoti sarade bhāvo sāradiko, hemantiko.

सप्तम्यन्त शब्दों से ये प्रत्यय बहुलता से 'होने वाला' अर्थ में होते हैं - 'क' (कोसिणारक); 'णेय्य' (गङ्गेय्य, वानेय्य); 'णेय्यक' (कोलेय्यक); 'य' (गम्म); 'इय' (गमिय, उदरिय)। 'णिक' प्रत्यय - शरद में होने वाला 'सारदिक', 'हेमन्तिक'।


Tamassa sippaṃ sīlampaṇyampaharaṇampayojanaṃ.

'वह उसका शिल्प, शील, पण्य (व्यापार), प्रहरण (शस्त्र) या प्रयोजन है'।


Paṭhamantā sippādivācakā asseti chaṭṭhatthe ṇiko hoti-vīṇāvādanaṃ sippamassa veṇiko. Paṃjasukūladhāraṇaṃ sīlamassa pakaṃsukuliko, gandho paṇyamassa gandhiko, vāpo paharaṇamassa vāpiko, sataṃ payojanamassa sātikaṃ‘‘taṃhantārahati gacchatuñchaticarati’’ti dutiyantā bhanticcevamādisavatthesu ṇiko hoti-pakkhīnobhantiti pakkhiko-sākuṇīko-satamarahatīti sātikaṃ-paradāraṃ gacchatītipāradāriko-badare uñchatīti bādariko-dhammaṃ caratīti dhammiko-adhammiko-‘‘tena kataṃ kītaṃ baddhamabhiyaṅkhataṃ kasaṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khanati tarati carati vahati jīvati’’ti tatiyantā katādisvatthesu ṇiko hoti-kāyena kataṃvakāyikaṃ-satena kītaṃ sātikaṃ-varattāya baddhovā rattiko-ghatena abhisaṅkhataṃ kasaṃsaṭṭhaṃ vā ghātikaṃ-(abhisaṅkhataṃ katābhisaṅkhāraṃ, kasaṃsaṭṭhaṃ missitaṃ)-jālena hato bhantītivā cāliko-akkhehi jitamakkhikaṃ-akkhehi jayati dibbatīti vā akkhiko-khanittiyā khanatīti khānittiko-iha nabhavati ‘‘aṅguliyā khantī’’ti anabhidhānā abhidhānalakkhaṇa hi tabbādi ṇadisamāsā-uḷumpena taratīti oḷumpiko-sakaṭena caratīti sākaṭiko-khandhena vahatīti khandhiko-vetanena jīvatīti vetaniko-‘‘tassa saṃvattatī’’ti catutthyantā saṃvattatīti ponobhaviko-‘‘manādyapādinamo maye ce’’ti dutiyokāro.

प्रथमान्त शिल्प आदि वाचक शब्दों से 'उसका यह है' इस षष्ठी के अर्थ में 'णिक' प्रत्यय होता है- जैसे, वीणा बजाना जिसका शिल्प है वह 'वेणिको' (वीणावादक) है। पांसुकुल धारण करना जिसका शील है वह 'पाकंसुकुलिको' है, गन्ध जिसका व्यापार (पण्य) है वह 'गन्धिको' है, वप (बीज बोना) जिसका प्रहरण (साधन) है वह 'वापिको' है, सौ जिसका प्रयोजन है वह 'सातिकं' है। 'उसको मारता है, योग्य है, जाता है, चुनता है, आचरण करता है' इन द्वितीयान्त अर्थों में भी 'णिक' प्रत्यय होता है- जैसे, पक्षियों को मारता है वह 'पक्खिको' या 'साकुणीको' है। सौ के योग्य है वह 'सातिकं' है। परस्त्री के पास जाता है वह 'पारदारिको' है। बेरों को चुनता है वह 'बादरिको' है। धर्म का आचरण करता है वह 'धम्मिको' है, अधर्म का आचरण करने वाला 'अधम्मिको' है। 'उसके द्वारा किया गया, खरीदा गया, बाँधा गया, संस्कृत किया गया, मिलाया गया, मारा गया, मारता है, जीता गया, जीतता है, खेलता है, खोदता है, तैरता है, चलता है, ढोता है, जीता है' इन तृतीयान्त अर्थों में 'णिक' प्रत्यय होता है- जैसे, काय (शरीर) द्वारा किया गया 'कायिकं' है। सौ से खरीदा गया 'सातिकं' है। वरत्ता (चमड़े की रस्सी) से बाँधा गया 'वारत्तिको' है। घी से संस्कृत या मिश्रित 'घातिकं' है। (अभिसंखतं का अर्थ है बनाया हुआ, कसंसट्ठं का अर्थ है मिलाया हुआ)। जाल से मारा गया 'जालिको' है। पाँसों से जीता गया 'अक्खिकं' है। पाँसों से जीतता है या खेलता है वह 'अक्खिको' है। खनित्ती (कुदाल) से खोदता है वह 'खानित्तिको' है। यहाँ 'अंगुली से खोदता है' ऐसा प्रयोग नहीं होता क्योंकि अभिधान (लोक व्यवहार) के लक्षण के अनुसार ही तद्धित और समास होते हैं। उळुम्प (बेड़े) से तैरता है वह 'ओळुम्पिको' है। छकड़े (सकट) से चलता है वह 'साकटिको' है। कंधे से ढोता है वह 'खन्धिको' है। वेतन से जीता है वह 'वेतनिको' है। 'उसके लिए प्रवृत्त होता है' इस चतुर्थ्यन्त अर्थ में 'णिक' प्रत्यय होता है- जैसे, पुनर्जन्म के लिए प्रवृत्त होने वाला 'पोनोब्भविको' है। 'मनाद्यपादिनमो मये चे' सूत्र से द्वितीय 'ओ' कार होता है।


Tatosambhutamāgataṃ.

उससे उत्पन्न या आया हुआ।


Pañcamyantā sambhu tamāgatanti etesvatthesuṇiko hoti-mātito sambhutamāgataṃ vā mattikaṃ, pettikaṃ.

पञ्चम्यन्त शब्दों से 'उत्पन्न' या 'आया हुआ' इन अर्थों में 'णिक' प्रत्यय होता है- जैसे, माता से उत्पन्न या आया हुआ 'मत्तिकं', पिता से 'पेत्तिकं' है।


Surabhito samabhutanti naviggahe.

'सुरभि से उत्पन्न' इस अर्थ में विग्रह नहीं होता।


Dissantaññepi paccayā.

अन्य प्रत्यय भी देखे जाते हैं।


Vuttato’ññepi paccayā dissanti vuttāvuttatthesutiṇyo-sorabbhaṃ-‘‘tattha vasati kaviditobhatto niyutto’’ti ṇiko-rukkhamūle vasatīti rukkhamūliko, loke vidito lokiko, catumahārājesu bhattā catummahārājikā-dvāre niyutto dovāriko-dassoka tadaminādipāṭhā.

कहे गए अर्थों के अतिरिक्त अन्य प्रत्यय भी उक्त और अनुक्त अर्थों में देखे जाते हैं- जैसे, 'ण्यो' प्रत्यय से 'सोरब्भं'। 'वहाँ रहता है, प्रसिद्ध है, भक्त है, नियुक्त है' इन अर्थों में 'णिक' प्रत्यय होता है- जैसे, वृक्षमूल में रहता है वह 'रुक्खमूलिको' है, लोक में प्रसिद्ध 'लोकिको' है, चातुर्महाराज देवों का भक्त 'चातुम्महाराजिका' है, द्वार पर नियुक्त 'दोवारिको' है। 'दस्सोक' आदि का पाठ 'तदमिनादि' गण से समझना चाहिए।


Tassidaṃ.

उसका यह है।


Chaṭṭhiyantā idamiccasmiṃ atthe ṇiko hoti-saṅghassa idaṃ saṅghikaṃ, puggalikaṃ-‘‘ṇe’’ti chaṭṭhiyantā idamiccatasmiṃ attheṇe-moggallāyanassa idaṃ moggallāyanaṃ, (vyākaraṇaṃ)-sogataṃ, (sāsanaṃ).

षष्ठ्यन्त शब्दों से 'यह उसका है' इस अर्थ में 'णिक' प्रत्यय होता है- जैसे, संघ का यह 'संघिकं' है, पुद्गल का 'पुग्गलिकं' है। 'णे' प्रत्यय भी षष्ठ्यन्त से 'यह उसका है' अर्थ में होता है- जैसे, मोग्गल्लायन का यह 'मोग्गल्लायनं' (व्याकरण), सुगत (बुद्ध) का यह 'सोगतं' (शासन)।


Pitito bhātari reyyaṇa.

पिता के भाई के अर्थ में 'रेय्यण' प्रत्यय होता है।


Pitusaddā tassa bhātari reyyaṇa hoti-ronu’bandho.

पितु शब्द से उसके भाई के अर्थ में 'रेय्यण' प्रत्यय होता है, इसमें 'र' अनुबन्ध है।


Rānubandhe’ntasarādissa.

'र' अनुबन्ध होने पर अन्त्य स्वर आदि का लोप होता है।


Anto saro ādi yassāvayavassa tassa lopo hoti rānubandheti ulopo-pitu bhātā petteyyo.

जहाँ 'र' अनुबन्ध हो, वहाँ अन्त्य स्वर आदि अवयव का लोप होता है, यहाँ 'उ' का लोप हुआ- जैसे, पिता का भाई 'पेत्तेय्यो' (चाचा) है।


Mātito ca haginiyaṃ cho.

माता और पिता की बहन के अर्थ में 'छ' प्रत्यय होता है।


Mātuto ce pituto ca tesaṃ bhaginiyaṃ cho hoti-mātubhagini mātucchā-‘‘itthiyamatvā’’ti ā-evampitucchā.

माता और पिता की बहन के अर्थ में 'छ' प्रत्यय होता है- जैसे, माता की बहन 'मातुच्छा' (मौसी)। 'इत्थियं अत्वा' सूत्र से 'आ' हुआ। इसी प्रकार पिता की बहन 'पितुच्छा' (बुआ) है।


Mātāpitusvāmaho.

माता और पिता के माता-पिता के अर्थ में 'आमह' प्रत्यय होता है।


Mātāpituhi tesaṃ mātāpitusvāmaho hoti-mātu mātā mātāmahī-mātu pitā mātāmaho-pitu mātā pitāmahī-pitu pitāpi nāmaho.

माता और पिता शब्दों से उनके माता-पिता के अर्थ में 'आमह' प्रत्यय होता है- जैसे, माता की माता 'मातामही' (नानी), माता का पिता 'मातामहो' (नाना), पिता की माता 'पितामही' (दादी), पिता का पिता 'पितामहो' (दादा) है।


Hite reyyaṇa.

हित के अर्थ में 'रेय्यण' प्रत्यय होता है।


Mātāpitūhi hite reyyaṇa hoti-mātu hito matteyyo, pitu hito petteyyo.

माता और पिता शब्दों से 'उनके लिए हितकारी' अर्थ में 'रेय्यण' प्रत्यय होता है- जैसे, माता के लिए हितकारी 'मत्तेय्यो', पिता के लिए हितकारी 'पेत्तेय्यो' है।


Tamasya parimāṇaṃ ṇiko ca.

उसका परिमाण (माप) होने पर 'णिक' प्रत्यय होता है।


Paṭhamantā asseti asmiṃ atthe ṇiko hoti kova tañce paṭhamantaṃ parimāṇambhavati.

प्रथमान्त शब्द से 'उसका यह है' इस अर्थ में 'णिक' प्रत्यय होता है, यदि वह प्रथमान्त शब्द परिमाण (माप) वाचक हो।


Doṇe parimāṇamassa doṇiko, (vīhi)-ekamparimāṇamassa ekakaṃ-dvikaṃ, tikaṃ, catukkaṃ, pañcakamiccādi.

द्रोण जिसका परिमाण है वह 'दोणिको' (धान) है। एक जिसका परिमाण है वह 'एककं', इसी प्रकार 'द्विकं', 'तिकं', 'चतुक्कं', 'पञ्चकं' आदि।


Sañjātā tārakāditvito

उत्पन्न होने के अर्थ में 'तारका' आदि शब्दों से 'इत' प्रत्यय होता है।


Tārakādihi paṭhamantehi asseti chaṭṭhatthe ito hoti te

तारका आदि प्रथमान्त शब्दों से 'उसका यह है' इस षष्ठी के अर्थ में 'इत' प्रत्यय होता है।


Ce sañjātā honti-tārakā sañjātā assa tārakitaṃ-(gaganaṃ)-pupchito-(rukkho).

यदि वे उत्पन्न हुए हों- जैसे, तारे जिसमें उत्पन्न हुए हैं वह 'तारकितं' (आकाश) है। पुष्प जिसमें उत्पन्न हुए हैं वह 'पुप्फितो' (वृक्ष) है।


Māne matto.

माप के अर्थ में 'मत्त' प्रत्यय होता है।


Paṭhamantā mānavuttito asseti asmiṃ atthe matto hoti-phakhalaṃ ummānamassa khaphalamattaṃ. Hattho parimāṇamassa hatthamattaṃ, sataṃ mānamassa satamattaṃ.

प्रथमान्त माप वाचक शब्दों से 'उसका यह है' इस अर्थ में 'मत्त' प्रत्यय होता है- जैसे, प्रस्थ जिसका माप है वह 'पखलमत्तं' है। हाथ जिसका परिमाण है वह 'हत्थमत्तं' है, सौ जिसका माप है वह 'सतमत्तं' है।


Ṇe ca purisā

ऊर्ध्व माप में 'पुरिस' शब्द से 'णे' प्रत्यय होता है।


Purisā paṭhamantā uddhamānavuttito asseti asmiṃ atthe ṇe hoti matta tagghā ca-puriso ummānamassa porisaṃ, purisamattaṃ. Purisatagghaṃ.

ऊर्ध्व माप वाचक प्रथमान्त 'पुरिस' शब्द से 'उसका यह है' इस अर्थ में 'णे' प्रत्यय होता है, साथ ही 'मत्त' और 'तग्घ' प्रत्यय भी होते हैं- जैसे, पुरुष जिसकी ऊँचाई (माप) है वह 'पोरिसं', 'पुरिसमत्तं' या 'पुरिसतग्घं' है।


Tassa bhāvakammesu tta tā ttanaṇyaṇeyya ṇigha ṇiyā.

भाव और कर्म के अर्थ में 'त्त', 'ता', 'त्तन', 'ण्य', 'णेय्य', 'ण', 'इय', 'णिय' प्रत्यय होते हैं।


Bhavanti etasmā saddabuddhīti bhāvo saddappavatti nimittaṃ-kammaṃ kriyā-chaṭāṭhiyantā bhāve kamme ca tta tādayo honti bahulaṃ-sāmaññavidhayo payogamanusārayantiti kuto ci dvīsukuto ci bhāve yeva-na ca sabbe sabbato honti aññatra ttatāhi-nīlassa paṭāssa bhāvo nīlattaṃ nīlatāti guṇe bhāvo-iha guṇavasā nilasaddonīlaguṇayutte dabbe vattate nimittassarupānugatāñcabuddhi-evamaññatrāpi yathānurūpaṃñātabbaṃ nīlassaguṇassa bhāvo nīlattaṃnīlatāti nīlaguṇajāti-gottaṃ gotāti gojāti-pācakattatti pacanakriyāsambandho-rājapurisattanti rājasambandho-devadattaṃ candattaṃ sūriyattanti tadavatthāvisesa sāmaññaṃ-ākāsattaṃ abhāvattanti upacaritabhedasāmaññaṃ-alasassa bhāvo kammaṃ vā alasattaṃ alasatā-ttana, puthujjanattanaṃ-ṇya, cāpakalyaṃ‘‘sakatthetī‘‘sakatthepi-akiñcanameva ākiñcaññaṃ-ṇeyya, soceyyaṃ-ṇa, pāṭavaṃ-avaṅa-iya, naggiyaṃ-ṇi ya, porohitiyaṃ.

जिससे शब्द की बुद्धि (बोध) होती है वह 'भाव' है, जो शब्द की प्रवृत्ति का निमित्त है। 'कम्म' का अर्थ क्रिया है। षष्ठ्यन्त शब्दों से भाव और कर्म के अर्थ में 'त्त', 'ता' आदि प्रत्यय बहुलता से होते हैं। सामान्य नियमों का प्रयोग के अनुसार अनुसरण किया जाता है, इसलिए कहीं दोनों अर्थों में और कहीं केवल भाव अर्थ में प्रत्यय होते हैं। 'त्त' और 'ता' को छोड़कर सभी प्रत्यय सभी शब्दों से नहीं होते। नीले वस्त्र का भाव 'नीलत्तं' या 'नीलता' है, यह गुण में भाव है। यहाँ गुण के कारण 'नील' शब्द नीले गुण से युक्त द्रव्य को बताता है और निमित्त के स्वरूप के अनुसार ही बोध होता है। इसी प्रकार अन्यत्र भी यथारूप समझना चाहिए। नील गुण का भाव 'नीलत्तं' या 'नीलता' है, यह नील गुण की जाति है। 'गोत्तं' या 'गोता' गो-जाति है। 'पाचकत्तं' पकाने की क्रिया का सम्बन्ध है। 'राजपुरिसत्तं' राजा का सम्बन्ध है। 'देवदत्तं', 'चन्दत्तं', 'सूरियत्तं' उनकी अवस्था विशेष की सामान्यता है। 'आकासत्तं', 'अभावत्तं' उपचारित भेद की सामान्यता है। आलसी का भाव या कर्म 'अलसत्तं' या 'अलसता' है। 'त्तन' प्रत्यय से 'पुथुज्जनत्तनं'। 'ण्य' प्रत्यय से 'चापकल्यं' और स्वार्थ में भी 'अकिञ्चन' ही 'आकिञ्चञ्ञं' है। 'णेय्य' से 'सोचेय्यं'। 'ण' से 'पाटवं'। 'इय' से 'नग्गियं'। 'णिय' से 'पोरोहितियं'।


Tara tamissikiyiṭṭhātisaye.

'तर', 'तम', 'इस्सिक' और 'इट्ठ' प्रत्यय अतिशय (श्रेष्ठता या अधिकता) के अर्थ में होते हैं।


Atisaye vattamānanato hontete paccayā-atisayena pāpo pāpataro, pāpatamo, pāpissiko. Pāpiyo. Pāpiṭṭho-atisayantāpi atisayappaccayo-atisayena pāpiṭṭho pāpiṭṭhataro-udumbarassa vikāro’vayavotvevamādiviggahe.

अतिशय अर्थ में वर्तमान होने से ये प्रत्यय होते हैं - अतिशय पापी 'पापतर', 'पापतम', 'पापिस्सिक' है। 'पापियो', 'पापिट्ठो'। अतिशय के अन्त में भी अतिशय प्रत्यय होता है - अतिशय पापिट्ठ 'पापिट्ठतर' है। 'उदुम्बर का विकार या अवयव' - इस प्रकार के विग्रह में।


Tassa vikārāvayavesu ṇa ṇika ṇeyya mayā.

उसके विकार और अवयव के अर्थ में 'ण', 'णिक', 'णेय्य' और 'मय' प्रत्यय होते हैं।


Pakatiyā uttaramavatthantaraṃ vikāro-chaṭṭhiyantā nāmasmā vikāre’vayave ca ṇadayo honti bahulaṃ-ṇa, odumbaraṃ-(bhasmaṃ paṇṇaṃ vā)-ṇika, kappāsikaṃ-neyya, eṇeyyaṃ-maya. Tiṇamayaṃ-‘‘aññasminti’’ atthantarepi-gunnaṃ karisaṃ gomayaṃ.

प्रकृति से उत्तर अवस्था का अन्तर 'विकार' है। षष्ठी-विभक्त्यन्त नाम से विकार और अवयव अर्थ में 'ण' आदि प्रत्यय बहुलता से होते हैं। 'ण' - ओदुम्बरं (भस्म या पत्ता)। 'णिक' - कप्पासिकं। 'णेय्य' - एणेय्यं। 'मय' - तिणमयं। "अन्यस्मिन्" इस अन्य अर्थ में भी - गायों का विष्ठा 'गोमयं' है।


Manussānaṃ samuhotvevamādiviggahe.

'मनुष्यों का समूह' - इस प्रकार के विग्रह में।


Samuhe kaṇṇaṇikā.

समूह के अर्थ में 'कण', 'ण' और 'णिक' प्रत्यय होते हैं।


Chaṭṭhiyantā samūhe kaṇṇaṇikā honti-mānussakaṃ. Kākaṃ, āpupikaṃ-‘‘janādīhi tā’’ti samūhe tā-janānaṃ samūho janatā. Gajatā, bandhutā.

षष्ठी-विभक्त्यन्त से समूह अर्थ में 'कण', 'ण' और 'णिक' प्रत्यय होते हैं - मानुस्सकं, काकं, आपुपिकं। "जनादीहि ता" सूत्र से समूह अर्थ में 'ता' प्रत्यय होता है - जनों का समूह 'जनता', 'गजता', 'बन्धुता'।


Ekā kākyasahāye.

'एक' शब्द से असहाय (अकेला) अर्थ में 'क' और 'आकी' प्रत्यय होते हैं।


Ekasmā asahāyatthe ka ākī honti-eko’va ekako, ekākī.

'एक' शब्द से असहाय अर्थ में 'क' और 'आकी' प्रत्यय होते हैं - एक ही 'एकको', 'एकाकी'।


Ayubhadvitīhaṃse.

'उभ', 'द्वि' और 'ति' शब्दों से अंश (भाग) अर्थ में 'अय' प्रत्यय होता है।


Upadvitīhi avayavavuttīhi paṭhamantehi asseti chaṭṭhatthe ayo hoti-ubho aṃsā assa ubhayaṃ. Dvayaṃ. Tayaṃ-cintaṃ puraṇeccā diviggahe-‘‘catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā’’ti nipātanā pūraṇatthe dvito tiyo dvissa du ca ticatuhi atiyattāca-dutiyo. Tatiyo. Catuttho.

अवयव वृत्ति वाले प्रथमान्त 'उभ', 'द्वि' और 'ति' शब्दों से 'इसका' इस षष्ठी के अर्थ में 'अय' प्रत्यय होता है - इसके दो अंश हैं 'उभयं', 'द्वयं', 'तयं'। 'पूरण' (संख्या को पूरा करने वाला) आदि विग्रह में - "चतुत्थदुतियेस्वेसं ततियपठमा" इस निपातन से पूरण अर्थ में 'द्वि' से 'तियो' और 'द्वि' को 'दु' आदेश, तथा 'ति' और 'चतु' से 'तिय' और 'त्थ' प्रत्यय होने पर - 'दुतियो', 'ततियो', 'चतुत्थो' बनते हैं।


Ma pañcādihi katīhi.

'पञ्च' आदि और 'कति' शब्दों से 'म' प्रत्यय होता है।


Chaṭṭhiyantāya pañcādikāya saṅkhyāya katismā ca mo hoti pūraṇatthe-pañcannaṃ puraṇe pañcamo-evaṃ sattamo, aṭṭhamo, iccādi.

षष्ठी-विभक्त्यन्त 'पञ्च' आदि संख्या और 'कति' शब्द से पूरण अर्थ में 'म' प्रत्यय होता है - पाँच को पूरा करने वाला 'पञ्चमो'। इसी प्रकार 'सत्तमो', 'अट्ठमो' इत्यादि।


Chāṭṭha ṭṭhamā.

'छ' शब्द से पूरण अर्थ में 'ट्ठ' और 'ट्ठम' प्रत्यय होते हैं।


Chasaddā ṭṭha ṭṭhamā honti puraṇatthe-channaṃ pūraṇe chaṭṭho, chaṭṭhamo vā.

'छ' शब्द से पूरण अर्थ में 'ट्ठ' और 'ट्ठम' प्रत्यय होते हैं - छह को पूरा करने वाला 'छट्ठो' या 'छट्ठमो'।


Tassa puraṇekādasādito vā.

ग्यारह आदि (एकादस) शब्दों से पूरण अर्थ में विकल्प से 'डो' प्रत्यय होता है।


Chaṭṭhiyantāyekādasādikāya saṅkhyāya ḍo hoti pūraṇatthe vibhāsā-ḍakāro’nubandho-ekādasantaṃ pūraṇe ekādaso-aññatra-ekādasamoccādi-evaṃ dvādaso iccādi-ekūnavīsatyādihituḍe.

षष्ठी-विभक्त्यन्त 'एकादस' आदि संख्या से पूरण अर्थ में विकल्प से 'डो' प्रत्यय होता है। 'ड'कार अनुबन्ध है। ग्यारह को पूरा करने वाला 'एकादसो'। अन्यत्र - 'एकादसमो' इत्यादि। इसी प्रकार 'द्वादसो' इत्यादि। 'एकोनवीसति' आदि में तो 'ड' प्रत्यय होने पर -


Se satissa tissa.

'स' परे होने पर 'वीसति' के 'ति' का लोप होता है।


Se pare satyantassa tikārassa lopo hotīti tilopo. Ekunavīso.

'स' परे होने पर 'ति' अन्त वाले (वीसति) के 'ति' कार का लोप होता है, इसे 'ति-लोप' कहते हैं। 'एकोनवीसो'।


Satādīnami ca.

'सत' आदि शब्दों से पूरण अर्थ में 'म' प्रत्यय और 'इ' अन्तादेश होता है।


Satādikāya saṅkhyāya chaṭṭhiyantāya puranatthe mo hoti satā dinami cāntādeso-satassa pūraṇe satimo, sahassimo. Vīsati adhikā asmiṃ sate sahasse vāti evamādiviggahe.

षष्ठी-विभक्त्यन्त 'सत' आदि संख्या से पूरण अर्थ में 'म' प्रत्यय होता है और 'सत' आदि के अन्त में 'इ' आदेश होता है - सौ को पूरा करने वाला 'सतिमो', 'सहस्सिमो'। 'इस सौ या हजार में बीस अधिक हैं' - इस प्रकार के विग्रह में।


Saṅkhyāya saccutīsāsadasantāyādhikāsmiṃ satasahasse ḍo.

'ति', 'तु', 'ई', 'आ' और 'दस' अन्त वाली संख्या से 'इसमें' इस सप्तमी के अर्थ में 'डो' प्रत्यय होता है, यदि वह संख्या अधिक हो और जिसमें अधिक हो वह 'सत', 'सहस्स' या 'सतसहस्स' हो।


Satyantāya mutyantāya īsantāya āsantāya dasantāya ca saṅkhyāya paṭhamantāya asminti sattamyatthe ḍo hoti sā ce saṅkhyā adhikā hoti yadasminti tañce sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā hoti-tilope-vīsaṃ-sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā-utyantāya-nahutaṃ-sataṃ. Sahassaṃ, satasahassaṃ vā-īsantāya-cattārīsaṃ-sataṃ. Sahassaṃ, satasahassaṃ vā-āsantāya-paññāsaṃ-sataṃ, sahassaṃ. Satasahassaṃ vā-dasantāya-ekādasaṃ-sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā-saccutīsāsadasantāyāti kiṃ? Cha adhikā asmiṃ sate-adhiketi kiṃ? Pañcadasa hīnā asmiṃ sate-asminti kiṃ?Vīsati adhikā etasmā satā-satasahasseti kiṃ? Ekādasādhikā assaṃ vīsatiyaṃ.

'ति' अन्त वाली, 'तु' अन्त वाली, 'ई' अन्त वाली, 'आ' अन्त वाली और 'दस' अन्त वाली प्रथमान्त संख्या से 'इसमें' इस सप्तमी के अर्थ में 'डो' प्रत्यय होता है, यदि वह संख्या अधिक हो और जिसमें वह अधिक है वह 'सत', 'सहस्स' या 'सतसहस्स' हो। 'ति' लोप होने पर - 'वीसंसतं' (१२०), 'सहस्सं', या 'सतसहस्सं'। 'तु' अन्त वाली - 'नहुतंसतं', 'सहस्सं', 'सतसहस्सं'। 'ई' अन्त वाली - 'चत्तारीसंसतं', 'सहस्सं', 'सतसहस्सं'। 'आ' अन्त वाली - 'पञ्ञासंसतं', 'सहस्सं', 'सतसहस्सं'। 'दस' अन्त वाली - 'एकादसंस्तं', 'सहस्सं', 'सतसहस्सं'। 'सच्चुतीसादासन्ताय' क्यों? 'छ' अधिक है इस सौ में। 'अधिक' क्यों? पन्द्रह कम हैं इस सौ में। 'अस्मिन्' क्यों? इस सौ से बीस अधिक हैं। 'सतसहस्स' क्यों? इस बीस में ग्यारह अधिक हैं।


Tametthassatthīti mantu.

'वह इसमें है' या 'इसका वह है' - इन अर्थों में 'मन्तु' प्रत्यय होता है।


Paṭhamantā ettha assa atthīti etesvatthesu mantu hoti-itisaddassa vivakkhāniyamanatthattā pahutādiyutteyeva atthyatthe hoti-vuttaṃhi.

प्रथमान्त शब्द से 'यहाँ' या 'इसका' है - इन अर्थों में 'मन्तु' प्रत्यय होता है। 'इति' शब्द विवक्षा के नियमन के लिए होने से प्रचुरता आदि से युक्त होने पर ही 'अस्ति' (होना) अर्थ में होता है। जैसा कि कहा गया है -


Pahute ca pasaṃsāyaṃ nindāyadvātisāyane;

Niccayoge ca saṃsagge hontime mantuādayo.

प्रचुरता, प्रशंसा, निन्दा, अतिशय, नित्ययोग और संसर्ग में ये 'मन्तु' आदि प्रत्यय होते हैं।


Pahutā gāvo ettha dese assa vā purisassa santīti sagomāpasaṃsāyaṃ. Pasatthā jāti assa atthīti jātimā-nindāyaṃ, valimāatisāyane, buddhimā-niccayoge, jutimā-saṃsagge, haliddimā. Tametthassatthīti adhikāro.

प्रचुरता में - 'इस देश में या इस पुरुष के पास बहुत गाएँ हैं' तो वह 'गोमा' है। प्रशंसा में - 'इसकी जाति प्रशस्त है' तो वह 'जातिमा' है। निन्दा में - 'वलिमा' (झुर्रियों वाला)। अतिशय में - 'बुद्धिमा'। नित्ययोग में - 'जुतिमा'। संसर्ग में - 'हलिद्दिमा'। 'तमेत्थस्सत्थीति' यह अधिकार सूत्र है।


Vantvavaṇṇā.

अ-वर्ण (अ या आ) के बाद 'मन्तु' के स्थान पर 'वन्तु' प्रत्यय होता है।


Paṭhamantato avaṇṇantā mantvatthe vantu hoti-sīlavā, dayāvā-avaṇṇāti kiṃ? Buddhimā.

प्रथमान्त अ-वर्णान्त शब्द से 'मन्तु' के अर्थ में 'वन्तु' प्रत्यय होता है - 'सीलवा', 'दयावा'। अ-वर्णान्त से क्यों? 'बुद्धिमा' (यहाँ इ-कारान्त है)।


Daṇḍāditvikaī.

'दण्ड' आदि शब्दों से 'इ' प्रत्यय होता है।


Daṇḍādīhi ika ī honti vā mantvatthe-daṇḍiko, daṇḍī-gandhiko gandhi-itisaddassa visasaniyamantthattā kuto ci dve kutoce kamekaṃva-nāviko, sukhī.

'दण्ड' आदि शब्दों से 'मत्' (वाला) अर्थ में 'इक' और 'ई' प्रत्यय विकल्प से होते हैं - दण्डिको, दण्डी। गन्धिको, गन्धी। 'इति' शब्द के विवक्षानुसार होने से कहीं दो (प्रत्यय) और कहीं एक ही होता है - नाविकों, सुखी।


Tapādihi ssī.

'तप' आदि से 'स्सी' प्रत्यय होता है।


Tapādito vā ssī hoti mantvatthe-tapassī, yasassī-vātveca-yasavā.

'तप' आदि से 'मत्' अर्थ में विकल्प से 'स्सी' प्रत्यय होता है - तपस्सी, यसस्सी। 'वा' (वतु) प्रत्यय होने पर - यसवा।


Saddhāditva.

'सद्धा' (श्रद्धा) आदि से 'अ' प्रत्यय होता है।


Saddhādīhimantvatthaahotivā-saddho, pañño-vātveva-paññavā.

'सद्धा' आदि से 'मत्' अर्थ में विकल्प से 'अ' प्रत्यय होता है - सद्धो, पञ्ञो। 'वा' (वतु) प्रत्यय होने पर - पञ्ञवा।


Ṇe tapā.

'तप' शब्द से 'णे' प्रत्यय होता है।


Tapasaddā ṇe hoti mantvatthe-tāpaso-manādittā ‘‘manādīnaṃ saka’’iti ṇanubandhe saka-‘‘māyāmedhāhi vī’’ti mantvatthe vī-māyāvi, medhāvī.

'तप' शब्द से 'मत्' अर्थ में 'णे' प्रत्यय होता है - तापसो। 'मनादि' होने से 'मनादीनं सक' सूत्र से 'ण' अनुबन्ध होने पर 'सक' होता है। 'मायामेधाही वी' सूत्र से 'मत्' अर्थ में 'वी' प्रत्यय होता है - मायावी, मेधावी।


To pañcamyā.

पंचमी के स्थान पर 'तो' प्रत्यय होता है।


Pañcamyantā bahulaṃ to hoti-gāmasmā gāmato-imena kiṃ saddehi tomhi-‘‘ito tetto kuto’’ti imassa ṭi nipaccate etassa ṭaeta kassa kuttañca-imasmā ito, etasmā ato etto, kasmā kuto.

पंचम्यन्त शब्दों से बहुलता से 'तो' प्रत्यय होता है - गामस्मा से गामतो। इससे और 'किं' शब्दों के साथ 'तो' होने पर - 'इतो तेत्तो कुतो' सूत्र से 'इम' को 'इ', 'एत' को 'ए' और 'त' तथा 'क' को 'कु' आदेश होता है - इमस्मा से इतो, एतस्मा से अतो या एत्तो, कस्मा से कुतो।


Abhyādihi.

'अभि' आदि से 'तो' प्रत्यय होता है।


Abhiādīhi to hoti-apañcamyantehipi vidhānatto’yaṃ-abhito, parito, pacchato, heṭṭhato.

'अभि' आदि से 'तो' प्रत्यय होता है। यह अपंचम्यन्त (जो पंचमी विभक्ति में नहीं हैं) शब्दों से भी विधान किया गया है - अभितो, परितो, पच्छतो, हेट्ठतो।


Ādyādīhi.

'आदि' आदि से 'तो' प्रत्यय होता है।


Ādippabhutīhi to hoti-ādo ādito, majjhe majjhato, yaṃ yato.

'आदि' आदि शब्दों से 'तो' प्रत्यय होता है - आदि से 'आदितो', मध्य से 'मज्झतो', जो से 'यतो'।


Sabbādito sattamyā tratthā.

'सब्ब' आदि शब्दों से सप्तमी विभक्ति के अर्थ में 'त्र' और 'त्थ' प्रत्यय होते हैं।


Sabbādīhi sattamyantehi tratthā honti-sabbasmiṃ sabbatra, sabbattha-yasmiṃ yatra, yattha-bahulādhikārā na tumhāmhehi.

सप्तमी विभक्ति में अन्त होने वाले 'सब्ब' आदि शब्दों से 'त्र' और 'त्थ' प्रत्यय होते हैं - 'सब्बस्मिं' के अर्थ में 'सब्बत्र', 'सब्बत्थ'; 'यस्मिं' के अर्थ में 'यत्र', 'यत्थ'। 'बहुलाधिकार' के कारण 'तुम्ह' और 'अम्ह' शब्दों से ये नहीं होते।


Katthettha kutrātra kvehidha.

कत्थ, एत्थ, कुत्र, अत्र, क्व, इह, इध।


Ete saddā nipaccante-kasmiṃ kattha, kutra, kva-etasmiṃ ettha, atra-asmiṃ iha, idha.

ये शब्द निपातन से सिद्ध होते हैं - 'कस्मिं' के अर्थ में 'कत्थ', 'कुत्र', 'क्व'; 'एतस्मिं' के अर्थ में 'एत्थ', 'अत्र'; 'अस्मिं' के अर्थ में 'इह', 'इध'।


Dhī sabbā vā.

'सब्ब' शब्द से 'धि' प्रत्यय विकल्प से होता है।


Sattamyantato sabbasmā dhivā hoti-sabbadhi-vātikiṃ, sabbatra.

सप्तमी विभक्ति में अन्त होने वाले 'सब्ब' शब्द से 'धि' प्रत्यय विकल्प से होता है - 'सब्बधि'। 'विकल्प से' क्यों? 'सब्बत्र' (भी होता है)।


Yā hiṃ.

'य' शब्द से 'हिं' प्रत्यय होता है।


Sattamyantā yasaddā hiṃ vā hoti-yahiṃ-vātveva-yatra.

सप्तमी विभक्ति में अन्त होने वाले 'य' शब्द से 'हिं' प्रत्यय विकल्प से होता है - 'यहिं'। 'विकल्प से' होने के कारण 'यत्र' (भी होता है)।


Tā haca.

'त' शब्द से 'हं' और 'हिं' प्रत्यय होते हैं।


Sattamyantā tato vāhaṃ hoti hiñca-tahaṃ, tahiṃ-vātveva-tatra.

सप्तमी विभक्ति में अन्त होने वाले 'त' शब्द से 'हं' और 'हिं' प्रत्यय विकल्प से होते हैं - 'तहं', 'तहिं'। 'विकल्प से' होने के कारण 'तत्र' (भी होता है)।


Kuhiṃkataṃ.

कुहिं, कहं।


Kiṃsaddā sattamyantā hiṃ haṃ nipaccante kissa kukā ca-kuhiṃ kahaṃ-sabbasmiṃ kāleccevamādi viggahe.

सप्तमी विभक्ति में अन्त होने वाले 'किं' शब्द से 'हिं' और 'हं' प्रत्यय निपातन से होते हैं और 'कि' के स्थान पर 'कु' और 'क' हो जाता है - 'कुहिं', 'कहं'। 'सब्बस्मिं काले' (सभी समय में) इत्यादि विग्रह में।


Sabbekaññayatehi kāle dā.

'सब्ब', 'एक', 'अञ्ञ', 'य', 'त' शब्दों से काल (समय) के अर्थ में 'दा' प्रत्यय होता है।


Etehi sattamyantehi kāle dā hoti-sabbadā ekadā, aññadā, yadā, tadā.

सप्तमी विभक्ति में अन्त होने वाले इन शब्दों से काल के अर्थ में 'दा' प्रत्यय होता है - 'सब्बदा', 'एकदा', 'अञ्ञदा', 'यदा', 'तदा'।


Kadā kudā sadā dhunedāni.

कदा, कुदा, सदा, अधुना, इदानि।


Ete saddā nipaccante-kasmiṃ kāle kadā, kudā-sabbasmiṃ kāle sadā-imasmiṃ kāle adhunā, idāni.

ये शब्द निपातन से सिद्ध होते हैं - 'कस्मिं काले' के अर्थ में 'कदा', 'कुदा'; 'सब्बस्मिं काले' के अर्थ में 'सदा'; 'इमस्मिं काले' के अर्थ में 'अधुना', 'इदानि'।


Ajja sajjavaparajjevatarahi karahā.

अज्ज, सज्जु, अपरज्जु, एतरहि, करहा।


Ete saddā nipaccante-

ये शब्द निपातन से सिद्ध होते हैं-


Pakati paccayo ādeso kālavisesoti sabbametaṃ nipātanā labbhati-imassa ṭo jjo vāhani nipaccate-asmiṃ ahani ajja-samānassa sabhāvojju vāhati-samāne ahati sajju-aparasmā jju vāhati-aparasmiṃ ahati aparajju-imasseto kālerahi ca-imasmiṃ kālñetarahi-kiṃsaddassa ko raha vānajjatane-kasmiṃ kāle karaha.

प्रकृति, प्रत्यय, आदेश और काल-विशेष - यह सब निपातन से प्राप्त होता है। 'इम' के स्थान पर 'अज्ज' निपातित होता है - 'अस्मिं अहनि' (इस दिन) के अर्थ में 'अज्ज'। 'समान' के स्थान पर 'सज्जु' होता है - 'समाने अहनि' के अर्थ में 'सज्जु'। 'अपर' से 'अपरज्जु' होता है - 'अपरस्मिं अहनि' के अर्थ में 'अपरज्जु'। 'इम' के स्थान पर 'एत' और 'रहि' प्रत्यय होता है - 'इमस्मिं काले' के अर्थ में 'एतरहि'। 'किं' शब्द के स्थान पर 'क' और अनद्यतन काल में 'रहा' प्रत्यय होता है - 'कस्मिं काले' के अर्थ में 'करहा'।


Sabbādīhi pakāre thā.

'सब्ब' आदि शब्दों से प्रकार (ढंग) के अर्थ में 'था' प्रत्यय होता है।


Sāmaññassa bhedako viseso pakāro, tattha vattamānehi sabbādīhi thā hoti-sabbena pakārena sabbathā-yathā, tathā.

सामान्य का भेदक विशेष 'प्रकार' कहलाता है, उस अर्थ में वर्तमान 'सब्ब' आदि शब्दों से 'था' प्रत्यय होता है - 'सब्बेन प्रकारेण' (सब प्रकार से) के अर्थ में 'सब्बथा'; 'यथा', 'तथा'।


Kathamitthaṃ.

कथं, इत्थं।


Ete saddā nipaccante pakāreti kimimehi thaṃpaccayoketa tesaṃ yathākkamaṃ-kena pakārena kathaṃ, iminā pakārena itthaṃ.

ये शब्द प्रकार के अर्थ में निपातन से सिद्ध होते हैं। 'किं' और 'इम' शब्दों से 'थं' प्रत्यय होता है और उनके स्थान पर क्रमशः 'क' और 'इत्' आदेश होता है - 'केन प्रकारेण' के अर्थ में 'कथं', 'इमिना प्रकारेण' के अर्थ में 'इत्थं'।


Ekena pakārena ekaṃ vā pakāraṃ karoticcevamādiviggahe.

'एकेना प्रकारेण' (एक प्रकार से) या 'एकं प्रकारं करोति' (एक प्रकार करता है) इत्यादि विग्रह में।


Dhā saṅkhyāhi.

संख्यावाचक शब्दों से प्रकार के अर्थ में 'धा' प्रत्यय होता है।


Saṅkhyāvācīhi pakāre dhā paro hoti-ekadhā karoti-dvidhā,tidhā, catudhā, pañcadhā karoticcevamādiviggaho-bahusaddā vepullavācī saṅkhyāvācī ca-yadā saṅkhyāvācī tadā bahudhā karoti.

संख्यावाचक शब्दों से प्रकार के अर्थ में 'धा' प्रत्यय होता है - 'एकधा करोति', 'द्विधा', 'तिधा', 'चतुधा', 'पञ्चधा करोति' इत्यादि विग्रह हैं। 'बहु' शब्द वैपुल्यवाची (अधिकता) और संख्यावाची दोनों है; जब वह संख्यावाची होता है, तब 'बहुधा करोति' बनता है।


Vekā jjhaṃ.

'एक' शब्द से प्रकार के अर्थ में 'ज्झं' प्रत्यय विकल्प से होता है।


Ekasmā pakāre jjhaṃ vā hoti-ekajjhaṃ-vāti kiṃ, ekadhā.

एक शब्द से प्रकार के अर्थ में 'ज्झं' प्रत्यय विकल्प से होता है - 'एकज्झं'। 'विकल्प से' क्यों? 'एकधा' (भी होता है)।


Dvitīhedhā.

'द्वि' और 'ति' शब्दों से 'एधा' प्रत्यय होता है।


Dvitīhi pakāre edhā vā hoti-medhā, tedhā-vātveva-dvidhā, tidhā-ekaṃ vāraṃ bhuñjaticcevamādiviggahe.

'द्वि' आदि (संख्याओं) से 'प्रकार' अर्थ में 'एधा' प्रत्यय होता है - जैसे 'द्वेधा' (दो प्रकार से), 'त्रेधा' (तीन प्रकार से)। अथवा 'द्विधा', 'त्रिधा' - 'एक बार खाता है' इत्यादि विग्रह में।


Vāra saṅkhyāya kkhattuṃ.

'वार' (बार) संख्या के अर्थ में 'क्खत्तुं' प्रत्यय होता है।


Vārasambandhitiyā katisaṅkhyāya kkhattuṃ hoti-kativāre bhujati katikkhattuṃ bhuñjati.

वार (बार) के सम्बन्ध में 'कति' संख्या से 'क्खत्तुं' होता है - 'कितनी बार खाता है' (कतिवारे भुञ्जति) के अर्थ में 'कतिख्खत्तुं भुञ्जति' (कितनी बार खाता है)।


Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ.

'बहु' शब्द से 'धा' प्रत्यय होता है और 'प्रत्यासत्ति' (निकटता/निरन्तरता) के अर्थ में।


Vārasambandhiniyā bahusaṅkhyāya dhā hoti kkhattuñca vārānañce paccāsatti hoti-bahuvāre buñjati bahudhā vā divasassa buñjati, khahukkhattuṃ vā, paccāsattiyanti kiṃ, bahukkhattuṃ makāsassa bhuñjati.

वार के सम्बन्ध में 'बहु' संख्या से 'धा' और 'क्खत्तुं' प्रत्यय होते हैं यदि वारों की प्रत्यासत्ति (निरन्तरता) हो - 'बहुवारे भुञ्जति' के अर्थ में 'बहुधा' या 'बहुख्खत्तुं' (दिन में कई बार खाता है)। 'प्रत्यासत्ति' क्यों कहा? (ताकि) 'बहुख्खत्तुं मासास्स भुञ्जति' (महीने में कई बार खाता है - यहाँ प्रत्यासत्ति नहीं है) में केवल 'क्खत्तुं' हो।


Sakiṃ vā.

'सकिं' (एक बार) भी होता है।


Ekaṃ vāramiccasmiṃ atthe sakinti vā nipaccate ekasmā kiṃ ekassa ca sādeso-ekaṃ vāraṃ bhuñjati sakiṃ bhuñjati-vāti kiṃ, ekakkhattuṃ bhuñjati.

'एक बार' इस अर्थ में 'एक' शब्द से 'सकिं' निपात होता है। 'किं' (प्रत्यय) और 'एक' के स्थान पर 'स' आदेश होता है - 'एकं वारं भुञ्जति' के अर्थ में 'सकिं भुञ्जति'। 'वा' क्यों कहा? (ताकि) 'एकख्खत्तुं भुञ्जति' भी हो सके।


So vīcchāppakāresu.

'वीप्सा' और 'प्रकार' अर्थों में 'सो' प्रत्यय होता है।


Kriyāya guṇena dabbena vā bhinne atthe vyāpitumicchā vīcchāvīcchāyampakāre ca so hoti bahulaṃ-sāmaññaniddesā yathāsambhavaṃ vibhattyantā yato kuto visaddā hoti-vicchāyaṃ-khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ karoti khaṇḍaso karoti-sabbena pakārena sabbaso.

क्रिया, गुण या द्रव्य के द्वारा भिन्न अर्थों को व्याप्त करने की इच्छा 'वीप्सा' है। वीप्सा और प्रकार अर्थ में 'सो' प्रत्यय बहुलता से होता है। सामान्य निर्देश के कारण यथासम्भव विभक्ति-अन्त वाले किसी भी शब्द से यह होता है - वीप्सा में: 'खण्डं खण्डं करोति' (टुकड़े-टुकड़े करता है) के अर्थ में 'खण्डसो करोति'। प्रकार में: 'सब्बेन प्रकारेण' (सब प्रकार से) के अर्थ में 'सब्बसो'।


Abhuta tabbhāve karāyabhuyoge vikārā cī.

'अभूततद्भाव' (जो पहले वैसा नहीं था, वैसा होना) में 'कृ', 'अस्' और 'भू' धातुओं के योग में विकार वाचक शब्द से 'ची' (इ) प्रत्यय होता है।


Avatthāvato’vatthantarenābhutassa tāyāvatthāya bhāve karāsabhūhi sambandhe sati vakāravācakācī hoti-cakāro‘‘cī kriyatthehī’’ti visesanattho-adhavalaṃ dhavalaṃ karotīti dhavalīkaroti-adhavalo dhavalo siyā bhavati vā dhavalīsiyā. Dhavalībhavati-abhutatabbhā veti kiṃ, ghaṭaṃ karoti-karāsabhuyogeti kiṃ. Adhavalo dhavalo jātate-vikārāti kiṃ, suvaṇṇaṃ kuṇḍalīkaroti.

एक अवस्था से दूसरी अवस्था में, जो पहले वैसा नहीं था, उस अवस्था के होने पर 'कृ', 'अस्' और 'भू' के साथ सम्बन्ध होने पर विकार-वाचक शब्द से 'ची' प्रत्यय होता है। 'च' कार 'ची क्रियार्थेहि' इस विशेषण के लिए है। 'अधवलं धवलं करोति' (जो सफेद नहीं था उसे सफेद करता है) - 'धवलीकरोति'। 'अधवलो धवलो सिया/भवति' - 'धवलीसिया', 'धवलीभवति'। 'अभूततद्भाव' क्यों कहा? (ताकि) 'घटं करोति' (घड़ा बनाता है) में न हो। 'कृ-अस्-भू' के योग में क्यों कहा? (ताकि) 'अधवलो धवलो जायते' में न हो। 'विकार' क्यों कहा? (ताकि) 'सुवण्णं कुण्डलीकरोति' (सोने को कुण्डल बनाता है) में हो।


Ṇada yo.

'ण' और 'द' आदि (प्रत्यय)।


Atha tabbādayo vuccante kriyatthehi ‘‘kriyatthā’’ti adhikārato, kriyā attho etassāti kriyāttho(dhātu)-so ca dvividho sakammakā kamakmakavasena-tatta yasmiṃ kriyatthe kattuvācini kammaṃ gavesīyate, so sakammako itaro akammako-tesu yathārahaṃ sakamma kato kammādo kārake kammāvacanicchāyambhāve ca tabbādayo veditabbā-akammakato pana bhāvo kammavajjite ca kārake-kriyāti ca gamanapacanādiko asattasammato kattarī kammevā patiṭṭhito kārakasamūhasādhiyo padattho vuccati, vuttaṃhi.

अब 'तब्ब' आदि प्रत्यय क्रियार्थों (धातुओं) से कहे जाते हैं, 'क्रियार्था' इस अधिकार के कारण। जिसका अर्थ क्रिया है वह 'क्रियार्थ' (धातु) है। वह सकर्मक और अकर्मक के भेद से दो प्रकार का है। उनमें जिस क्रियार्थ में कर्ता के कहने पर कर्म की अपेक्षा होती है, वह सकर्मक है, दूसरा अकर्मक है। उनमें यथासंभव सकर्मक से कर्म आदि कारकों में और कर्म कहने की इच्छा होने पर तथा भाव में 'तब्ब' आदि प्रत्यय जानने चाहिए। अकर्मक से भाव में और कर्म को छोड़कर अन्य कारकों में। क्रिया का अर्थ गमन, पचन आदि है, जो द्रव्य रूप नहीं है, कर्ता या कर्म में स्थित है और कारक-समूह द्वारा सिद्ध होने वाला पदार्थ कहा जाता है। जैसा कि कहा गया है:


‘‘Addabbabhutaṃ kattādi-kārakaggāmasādhiyaṃ;

Padatthaṃ kattukammaṭāṭhaṃ-kriyamicchanti tabbidu’’.

"विद्वान लोग उसे क्रिया मानते हैं जो द्रव्य-भूत नहीं है, कर्ता आदि कारक-समूह द्वारा साध्य है, और कर्ता या कर्म में स्थित पदार्थ है।"


Kara karaṇe-akāro uccāraṇattho-evamuttaratrāpi-kariti ṭhite-bahulamiti sabbattha vattate.

'कर' धातु 'करण' (करने) के अर्थ में है। 'अ' कार उच्चारण के लिए है - आगे भी इसी प्रकार। 'कर' ऐसा स्थित होने पर - 'बहुलं' (बहुलता से) यह अधिकार सर्वत्र प्रवृत्त होता है।


Bhāvakammesu tabbānīyā.

भाव और कर्म अर्थ में 'तब्ब' और 'अनीय' प्रत्यय होते हैं।


Tabbaaniyā kriyatthā pare bhāvakammesu bahulaṃ bhavanti-paccayeti paccayavidhānatoññasmiṃ sabbatthādhikāro.

'तब्ब' और 'अनीय' प्रत्यय क्रियार्थों (धातुओं) से परे भाव और कर्म अर्थ में बहुलता से होते हैं। 'प्रत्यय' इस पद का प्रत्यय-विधान के कारण अन्यत्र भी सर्वत्र अधिकार है।


Tuṃtunatabbesu vā.

'तुं', 'तुन' और 'तब्ब' प्रत्ययों के होने पर विकल्प से।


Tumādisu paccayesu vā karassa ā hoti-aññatra.

'तुम्' आदि प्रत्ययों के परे होने पर 'कृ' धातु के (अकार) को विकल्प से 'आ' होता है, अन्यत्र।


Pararūpamayakāre byañjane.

यकार आदि व्यंजन के परे होने पर पररूप होता है।


Kriyatthānamantabyañjanassa pararūpaṃ hoti yakārato’ññasmiṃ byañjanādo paccayeti pararūpaṃ-karaṇaṃ kātabbaṃ. Kattabbaṃ vā-napuṃsakaliṅgaṃ-bhāvassekattāpi tabbādyabhihito bhāvo dabbamiva pakāsatīti bahuvacanañca hoti-kamme-karīyatīti kātabboka kattabbo-abhidheyyasseva liṅgavacanāni.

यकार से भिन्न व्यञ्जनादि प्रत्यय के परे होने पर धातु के अन्त्य व्यञ्जन का पररूप होता है, अतः पररूप करना चाहिए। 'कातब्बं' अथवा 'कत्तब्बं' - नपुंसकलिङ्ग - भाव में एकवचन होने पर भी 'तब्ब' आदि प्रत्ययों द्वारा उक्त भाव द्रव्य के समान प्रतीत होता है, इसलिए बहुवचन भी होता है। कर्म में - 'करीयति' इस अर्थ में 'कातब्बो' अथवा 'कत्तब्बो' होता है - यहाँ अभिधेय के अनुसार ही लिङ्ग और वचन होते हैं।


Visessaliṅgā tabbādi tatthādo pañca bhāvajā,Napuṃsake siyuṃ bhāve kto cāno akantarī;

Bhāvasmiṃ ghyaṇa pume evaṃ iyuvaṇṇagahādijo,Appaccayo’pi cāsaṅakkhyā tumādi katvāntakā siyuṃ.

'तब्ब' आदि प्रत्यय विशेष्य के लिङ्ग के अनुसार होते हैं, उनमें से प्रथम पाँच भाववाच्य में होते हैं। भाव में वे नपुंसकलिङ्ग में होते हैं; 'क्त' और 'आन' कर्ता अर्थ में होते हैं। 'घ्यण' प्रत्यय भाव में पुल्लिंग होता है, इसी प्रकार इ-वर्ण, उ-वर्ण और 'गह' आदि धातुओं से होने वाले 'अ' प्रत्यय भी। संख्या रहित 'तुम्' आदि और 'क्त्वा' प्रत्ययान्त शब्द (अव्यय) होते हैं।


Anīye-

'अनीय' प्रत्यय में—


Rā nassa ṇe.

'र' के पश्चात् 'न' को 'ण' होता है।


Rāntato kriyatthā parassa paccayanakārassa ṇo hoti-karaṇīyaṃ-bahulādhikārā karaṇādisupi bhavantī-sinā soceyye-divā diseso-sināyante’nenāti sinānīyaṃ(cuṇṇaṃ)-dā dāne-diyate assāti dānīyo-(brāhmaṇe)-ṭhā gatinivuttiyaṃ-upa pubbo-upatiṭṭhatīti upaṭṭhānīyo-(sisso)-dhātunamanekatthattāyeva ṭhā iccasmiṃ dhātumhi santamevopaṭṭhānatthaṃ upasaddo joteti-vuttaṃhi.

रेफान्त धातु से परे प्रत्यय के 'न' को 'ण' होता है—'करणीयं'। 'बहुलं' के अधिकार से करणादि अर्थों में भी ये प्रत्यय होते हैं—'सिना' (स्ना) शौच अर्थ में, 'सिनानीयं' (चूर्ण); 'दा' दान अर्थ में, 'दानीयो' (ब्राह्मण); 'ठा' (स्था) गति-निवृत्ति अर्थ में, 'उप' उपसर्ग पूर्वक—'उपट्टानीयो' (शिष्य)। धातुओं के अनेकार्थक होने से ही 'ठा' धातु में विद्यमान 'उपस्थान' अर्थ को 'उप' उपसर्ग द्योतित करता है; जैसा कि कहा गया है—


‘‘Santameva hi nīlādi-vaṇṇaṃ dīpādayo viya;

Dhātusmiṃ santamevatthaṃ upasaggā pakāsako’’.

"जैसे दीपक आदि विद्यमान नील आदि वर्णों को प्रकाशित करते हैं, वैसे ही उपसर्ग धातु में पहले से ही विद्यमान अर्थ को प्रकाशित करते हैं।"


Vaca byattavacane-

'वच' धातु स्पष्ट वाणी के अर्थ में—


Ghyaṇa.

'घ्यण' प्रत्यय।


Bhāvakammesu kriyatthā paro ghyaṇa hoti bahulaṃ-ghakāraṇakārānubandhā.

भाव और कर्म अर्थों में धातु से परे 'घ्यण' प्रत्यय बहुलता से होता है; इसमें 'घ' और 'ण' अनुबन्ध (इत्संज्ञक) हैं।


Kagā cajānaṃ ghānubandhe.

'घ' अनुबन्ध वाले प्रत्यय के परे होने पर 'च' और 'ज' के स्थान पर क्रमशः 'क' और 'ग' होते हैं।


Ghānubandhe cakārajakārantānaṃ kriyatthānaṃ kagā honti yathākkamanti vassa ko.

'घ' अनुबन्ध वाले प्रत्यय के परे होने पर चकारान्त और जकारान्त धातुओं को क्रमशः 'क' और 'ग' होते हैं, अतः 'वच' के 'च' को 'क' हुआ।


Assā ṇanubandhe.

'ण' अनुबन्ध वाले प्रत्यय के परे होने पर 'अ' को (वृद्धि) होती है।


Ṇakārānubandhe paccaye pare upantassa akārassa ā hoti-vuccatīti vākyaṃ-ci vaye-ghyaṇa.

'ण' अनुबन्ध वाले प्रत्यय के परे होने पर उपधा के 'अ' को 'आ' होता है—'वुच्चति' इस अर्थ में 'वाक्यं'। 'चि' धातु चयन अर्थ में—'घ्यण' प्रत्यय।


Yuvaṇṇānamño paccaye.

'अ' प्रत्यय के परे होने पर इ-वर्ण और उ-वर्ण को (गुण) होता है।


Ivaṇṇuvaṇṇantānaṃ kriyattānaṃ e o honti yathākkamaṃ paccayeti issekāre‘‘saramhā dve’’ti yassa dvibhāve ca-cayanaṃ ciyatīti vā ceyyaṃ-dā dāne.

इ-वर्ण और उ-वर्ण अन्त वाली धातुओं को प्रत्यय परे होने पर क्रमशः 'ए' और 'ओ' होते हैं। 'इ' को 'ए' होने पर 'सरम्हा द्वे' सूत्र से 'य' का द्वित्व होने पर—'चयनं' अथवा 'चियति' इस अर्थ में 'चेय्यं'। 'दा' धातु दान अर्थ में।


Āsse ca.

और 'आ' को 'ए' होता है।


Ākārantato ghyaṇa hoti bhāvakammesu āssa e ca-dānaṃ dīyatīti vā deyyaṃ-vada pacane‘‘vadādīhi yo’’ti bhāvakammesu yocavaggapubbarūpesu-vadanaṃ vaditabbaṃ vā vajjaṃ-ama gama gamane vadādittā ye-gamanaṃ gamyateti vā gamyaṃ-guha saṃvaraṇe-‘‘guhādīhiyaka’’iti bhāvakammesu yaka-kakāro kānubandhakāriyattho.

आकारान्त धातु से भाव और कर्म में 'घ्यण' होता है और 'आ' को 'ए' होता है—'दानं' अथवा 'दीयति' इस अर्थ में 'देय्यं'। 'वद' भाषण अर्थ में—'वदादीहि यो' सूत्र से भाव और कर्म में 'य' प्रत्यय और च-वर्ग पररूप होने पर—'वदनं', 'वदितब्बं' अथवा 'वज्जं'। 'अम', 'गम' गमन अर्थ में—'वदादि' होने से 'य' प्रत्यय—'गमनं', 'गम्यते' इस अर्थ में 'गम्यं'। 'गुह' संवरण (छिपाने) के अर्थ में—'गुहादीहि यक' सूत्र से भाव और कर्म में 'यक' प्रत्यय होता है; यहाँ 'क' कार 'क' अनुबन्ध के कार्य के लिए है।


Lahussupantassa

लघु उपधा वाले के—


Lahubhutassa upantassa yuvaṇṇassa e o honti yathākkamaṃ paccayeti sampattasso kārassa ‘‘nate kānubandhanāgamesu’’ti paṭisedho-guhaṇaṃ guhitabbaṃ kavā guyhaṃ-vipallāso-sāsa anusaṭṭhiyaṃ-yaka.

लघु उपधा वाले इ-वर्ण और उ-वर्ण को प्रत्यय परे होने पर क्रमशः 'ए' और 'ओ' होते हैं। यहाँ प्राप्त 'ओ' कार का 'न ते कानुबन्धनागमेसु' सूत्र से निषेध होता है—'गुहणं', 'गुहितब्बं' अथवा वर्ण-व्यत्यय होने पर 'गुय्हं'। 'सास' (शास) अनुशासन अर्थ में—'यक' प्रत्यय।


Sāsasya sisa vā.

'सास' को विकल्प से 'सिस' आदेश होता है।


Sāsassa vā sisa hoti kānubandhe-pubbarūpe-sāsīyatīti sisso-sisādesābhāvapakkhe-

'क' अनुबन्ध वाले प्रत्यय के परे होने पर 'सास' को विकल्प से 'सिस' होता है; पूर्वरूप होने पर—'सासीयति' इस अर्थ में 'सिस्सो'। 'सिस' आदेश के अभाव पक्ष में—


Ei byañjanassa.

व्यञ्जनादि प्रत्यय के परे होने पर 'ए' और 'इ' होते हैं।


Kriyatthā parassa byañjanādippaccayassa ñi vā hoti-ñakāro ‘‘ñi lasse’’ti visesanattho,sāsiyo-vavatthitavibhāsattā vādhikārassa kvaci ñissābhāvo-kattabbaṃ.

धातु से परे व्यञ्जनादि प्रत्यय को विकल्प से 'ञि' (इ) आगम होता है; 'ञ' कार 'ञि लस्से' सूत्र के विशेषण के लिए है—'सासियो'। 'वा' के अधिकार की व्यवस्थित विभाषा होने से कहीं 'ञि' का अभाव होता है—'कत्तब्बं'।


Kattari latuṇakā.

कर्ता कारक में धातु से 'लतु' और 'णक' प्रत्यय होते हैं।


Kattari kārake kriyatthā latuṇakā honti-lakāro ‘‘latupitādanamā simhī’’ti visesanattho-dadātīti dātā-ṇake-

कर्ता कारक में धातु से 'लतु' और 'णक' प्रत्यय होते हैं; 'ल' कार 'लतुपितादनमा सिम्ही' सूत्र के विशेषण के लिए है—'ददाति' इस अर्थ में 'दाता'। 'णक' प्रत्यय में—


Assāṇapimhi yuka.

'ण' अनुबन्ध वाले प्रत्यय के परे होने पर अकारान्त धातु को 'युक' आगम होता है।


Akārantassa kriyatthassa yuka hoti ṇapito’ññasmiṃ ṇanubandhe, dāyako-vadhahiṃsāyaṃ-‘‘ñibyañjanassā’’ti ñi-vadhetītivadhitā,ṇake-‘‘assānanubandhe’’ti upantassa assa āttesampatte-

अकारान्त धातु को 'ण' अनुबन्ध वाले प्रत्यय के परे होने पर 'युक' आगम होता है—'दायको'। 'वध' हिंसा अर्थ में—'ञि व्यञ्जनस्स' सूत्र से 'ञि' आगम होकर—'वधेति' इस अर्थ में 'वधिता'। 'णक' प्रत्यय में 'अस्साणनुबन्धे' सूत्र से उपधा के 'अ' को 'आ' प्राप्त होने पर—


Aññatrāpi.

अन्यत्र भी।


Kānubandhanāgamato’ññasmimpi te e o ā kvaci na hontīki paṭāsedho-vadhako-lucchedane.

'क' अनुबन्ध और आगम से भिन्न होने पर भी 'ते', 'ए', 'ओ', 'आ' कहीं-कहीं नहीं होते हैं - यह निषेध है। जैसे 'वधको' - 'लु' धातु छेदन के अर्थ में।


Kvavaṇa.

'क्व' और 'अण' (प्रत्यय)।


Kammato parā kriyatthā kvaci aṇa hoti kattari-okāre-

कर्म के उपपद होने पर क्रियार्थ (धातु) से कहीं 'अण' प्रत्यय होता है कर्ता अर्थ में। 'ओ' कार होने पर -


Āyāvā ṇanubandhe.

'ण' अनुबन्ध होने पर 'आय' और 'आव' होते हैं।


Ñonamāyāvā honti yathākkamaṃ sarādo ṇanubandheti tassā vādeso-saraṃ luṇatīti saralāvo, kumbhaṃ karotīti kumbhakāro-kvacīti kiṃ, kammakāro-ettha‘‘bhāvakārakesva ghaṇaghakā’’ti appaccayo-disa pekkhaṇe.

'ण' अनुबन्ध होने पर स्वर-आदि (धातुओं) के स्थान पर यथाक्रम 'आय' और 'आव' आदेश होते हैं। 'सरं लुणाति' (सरकण्डे काटता है) - 'सरलावो'। 'कुम्भं करोति' (घड़ा बनाता है) - 'कुम्भकारो'। 'क्वचि' (कहीं) क्यों कहा? (ताकि) 'कम्मकारो' में न हो - यहाँ 'भावकारकेस्व घणघका' सूत्र से 'अ' प्रत्यय है। 'दिस' धातु 'पेक्खण' (देखने) के अर्थ में।


Samānaññabhavantayāditupamānā disā kamme rīrikkhakā samānādihi yādīhi copamānehi parā disā kammakārake rīrikkhakā honti-‘‘rānubande’ntasarādissā’’ti disassa isabhāgassa lope‘‘rīrikkhakesū’’-ti samānassa sādese ca-samāno viya dassatīti sadī, sadikkho-ke-

'समान', 'अञ्ञ', 'भवन्त', 'य' आदि उपमानों के उपपद होने पर 'दिस' धातु से कर्म कारक में 'री', 'रिक्ख' और 'क' प्रत्यय होते हैं। 'र' अनुबन्ध होने पर अन्त्य स्वर आदि के लोप होने पर 'दिस' के 'इस' भाग का लोप होता है और 'समान' के स्थान पर 'स' आदेश होता है - 'समानो विय दस्सति' (समान जैसा दिखता है) - 'सदी', 'सदिक्खो'। 'क' प्रत्यय होने पर -


Na te kānubandhanāgamesu.

'क' अनुबन्ध और आगम होने पर 'ते', 'ए', 'ओ', 'आ' नहीं होते हैं।


Te e o ā kānubandhe nāgame ca na hontīti ettābhāve, sadiso.

'क' अनुबन्ध और आगम होने पर 'ते', 'ए', 'ओ', 'आ' नहीं होते हैं, अतः 'ए' भाव के अभाव में - 'सदिसो'।


Samānā ro rīrikkhake.

'समान' शब्द से परे 'दिस' धातु के स्थान पर 'र' होता है विकल्प से 'री' और 'रिक्ख' प्रत्ययों के होने पर।


Samānasaddato parassa disassa ra hoti vā rīrikkakesūti pakkhe dassa rādese-sarī, sarikkho, sariso.

'समान' शब्द से परे 'दिस' के स्थान पर 'र' आदेश होता है 'री' और 'रिक्ख' प्रत्ययों के पक्ष में - 'सरी', 'सरिक्खो', 'सरिसो'।


Sabbādīnamā.

'री', 'रिक्ख' और 'क' प्रत्ययों के होने पर 'सब्ब' आदि के (अन्त) में 'आ' होता है।


Rīrikkhakesu sabbādīnamā hoti-aññādī, aññādikko, aññādiso.

'री', 'रिक्ख' और 'क' प्रत्ययों के होने पर 'सब्ब' आदि शब्दों का 'आ' हो जाता है - 'अञ्ञादी', 'अञ्ञादिक्खो', 'अञ्ञादिसो'।


Ntakimimānaṃ ṭā kī ṭī.

'न', 'किम्' और 'इम' शब्दों के स्थान पर क्रमशः 'टा', 'की' और 'टी' आदेश होते हैं।


Rīrikkakesu nta kiṃ ima saddānaṃ ṭā kī ṭī honti yathākkamaṃ ṭakārā sabbādesatthā-bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso-yādi, yādikkho, yādiso-tyādi, tyādikkho, tyādisoccādi-tumhāmhā nantu ayaṃ viseso.

'रि', 'रिक्ख' और 'क' प्रत्ययों के परे होने पर 'न' (तद्), 'किम्' और 'इम' शब्दों के स्थान पर क्रमशः 'टा', 'की' और 'टी' आदेश होते हैं। 'टा' का 'ट' सर्वादेश के लिए है। उदाहरण: भवादि (तथाविध), भवादिक्खो, भवादिसो; यादि, यादिक्खो, यादिसो; त्यादि, त्यादिक्खो, त्यादिसो इत्यादि। 'तुम्ह' और 'अम्ह' के लिए यह विशेष नियम है।


Tumhāmhānaṃ tā mekasmiṃ.

'तुम्ह' और 'अम्ह' के स्थान पर 'ता' और 'म' आदेश होते हैं, एक (रि) प्रत्यय के परे होने पर।


Rīrikkhakesutumhaamhānaṃ tā mā honte kasmiṃ yathākkamaṃ-tādi, mādi, tādikkho, mādikkho, tādiso, mādiso-ekैsminti kiṃ, tumhādiso, amhādiso-ci caye.

'रि', 'रिक्ख' और 'क' प्रत्ययों के परे होने पर 'तुम्ह' और 'अम्ह' के स्थान पर क्रमशः 'ता' और 'मा' आदेश होते हैं। उदाहरण: तादि, मादि, तादिक्खो, मादिक्खो, तादिसो, मादिसो। 'एकस्मिन्' (एक में) क्यों कहा? ताकि 'तुम्हादिसो', 'अम्हादिसो' (जहाँ आदेश नहीं होता) सिद्ध हो सकें। 'चि' धातु संग्रह (चयन) के अर्थ में है।


Bhāvakāra kesvaghaṇaghakā.

भाव और कारक अर्थों में 'अ', 'घण', 'घ' और 'क' प्रत्यय होते हैं।


Bhave kārake ca kriyatthā a ghaṇa gha kā honti bahulaṃ-a-issekāre.

भाव और कारक अर्थों में धातुओं से 'अ', 'घण', 'घ' और 'क' प्रत्यय बहुलता से होते हैं। 'अ' प्रत्यय का उदाहरण: 'इष्' धातु से 'इच्छा' (यहाँ 'इ' को 'ए' आदेश का प्रसंग है)।


Ñonamayavā sare.

स्वर परे होने पर 'णि' और 'णु' के स्थान पर क्रमशः 'अय' और 'अव' आदेश होते हैं।


Sare pare ñonamayavā honti yathākkamanti tassa ayādeso ca-vayanaṃ ciyatīti vācayo-nīpāpuṇane-vi pubbovinayanaṃ vinetīti vā vinayo-ru sadde-ravanaṃ ravo-bhu sattāyaṃ. Bhavanaṃ bhavo-gaha upādāne-pa pubbo-paggaṇhaṇaṃ paggaho-gaha mada dapa raṇa sara vara carādayo gahādayo-kara karaṇe, kicchatthe dumhi akicchatthesu īsaṃ susu cuppadesu-dukkhena karīyatīti karaṇaṃ vā dukkaraṃ-sukhena karīyatīti karaṇaṃ vā īsakkaraṃ, sukaraṃ-caja hāniyaṃ-ghaṇa-cajanaṃ cāgo-paca pāke-ni pubbogha,nipacatīti nipako-khipa peraṇe-ka-khipatīti khipako-pītappaṇe.

स्वर परे होने पर 'णि' और 'णु' के स्थान पर क्रमशः 'अय' और 'अव' आदेश होते हैं। 'चि' धातु से 'चय' (चयन करना); 'नी' (प्राप्त करना) धातु से 'वि' उपसर्ग पूर्वक 'विनय' (विनीत करना); 'रु' (शब्द करना) धातु से 'रव' (शब्द); 'भू' (होना) धातु से 'भव' (होना); 'गह' (ग्रहण करना) धातु से 'प' उपसर्ग पूर्वक 'पग्गह' (प्रग्रह); 'गह', 'मद', 'दप', 'रण', 'सर', 'वर', 'चर' आदि 'गहादि' गण हैं। 'कर' (करना) धातु से कठिन अर्थ में 'दु' उपसर्ग और सुगम अर्थ में 'ईसं', 'सु' उपसर्ग होने पर: 'दुक्खेन करीयतीति' (दुःख से किया जाने वाला) 'दुक्करं'; 'सुखेन करीयतीति' (सुख से किया जाने वाला) 'ईसक्करं' या 'सुकरं'। 'चज' (त्यागना) धातु से 'घण' प्रत्यय होकर 'चागो' (त्याग); 'पच' (पकाना) धातु से 'नि' उपसर्ग और 'घ' प्रत्यय होकर 'निपको' (निपुण); 'खिप' (प्रेरणा/फेंकना) धातु से 'क' प्रत्यय होकर 'खिपको' (फेंकने वाला); 'पी' (तृप्त करना) धातु।


Yuvaṇaṇānamiyaddhuvaṅa sare.

स्वर परे होने पर 'इ' वर्ण और 'उ' वर्ण के स्थान पर क्रमशः 'इय' और 'उव' आदेश होते हैं।


Ivaṇṇuvaṇṇantānaṃ kriyatthānamiyabuddhavaṅa honti sare kvacīti iyaṅa-ṇetīti piyo-bhu sattāyaṃ-abhi pubbo.

इ-वर्ण और उ-वर्ण अंत वाली धातुओं के स्थान पर स्वर परे होने पर कहीं-कहीं 'इय' और 'उव' आदेश होते हैं। 'इय' का उदाहरण: 'णी' धातु से 'पियो' (प्रिय); 'भू' धातु से 'अभि' उपसर्ग पूर्वक।


Kvi

'क्वि' प्रत्यय।


Kriyatthā kvi hoti bahulaṃ bhāvakārakesu.

धातुओं से भाव और कारक अर्थों में 'क्वि' प्रत्यय बहुलता से होता है।


Kvīssa.

'क्वि' प्रत्यय का (लोप होता है)।


Kriyatthā parassa kvissa lopo hotīti kvilope-abhibhavatīti abhibhu-evaṃ sayambhu-ama gama gamane-kvimhi-‘‘kvimhi lopo’ntabyañjanassā’’ti malopo-urasā gacchatīti urago-dā dā ne-‘‘ano’’ti kriyatthā bhāvakārakesvāno-datti diyatīti vādānaṃ-saṃpa pubbe-sammā padīyate yassa taṃ sampadānaṃ-apa ā pubbe-apādadāti etasmāti apādānaṃ-kara karaṇe-adhi pubbo-‘‘rā nassa ṇe’’-ti ṇe-adhikarīyati etasminti adhikaraṇaṃ-gaha upādāne.

धातु से परे 'क्वि' प्रत्यय का लोप होता है। 'क्वि' के लोप होने पर: 'अभिभवति' इति 'अभिभू'; इसी प्रकार 'स्वयम्भू'। 'गम' (जाना) धातु में 'क्वि' होने पर 'क्विम्हि लोपोऽन्तब्यञ्जनस्स' सूत्र से 'म' का लोप होकर 'उरसा गच्छति' इति 'उरगो' (सर्प) बनता है। 'दा' (देना) धातु से भाव और कारक अर्थों में 'अन' प्रत्यय होकर 'दानं' बनता है। 'सम्' और 'प्र' उपसर्ग पूर्वक 'सम्प्रदानं' (जिसे भली-भाँति दिया जाए); 'अप' और 'आ' उपसर्ग पूर्वक 'अपादानं' (जिससे अलग किया जाए); 'कर' धातु से 'अधि' उपसर्ग पूर्वक 'अधिकरणं' (जिसमें क्रिया की जाए); 'गह' (ग्रहण करना) धातु।


Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇaḷā.

'त', 'थ', 'न' और 'र' के स्थान पर विकल्प से क्रमशः 'ट', 'ठ', 'ण' और 'ळ' होते हैं।


Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇaḷā honti vā yathākkamanti nassa ṇadese-gaṇhitabbaṃ gahaṇaṃ-pada gamane-nipubbo.

'त', 'थ', 'न' और 'र' के स्थान पर विकल्प से क्रमशः 'ट', 'ठ', 'ण' और 'ळ' आदेश होते हैं। 'न' को 'ण' आदेश होने पर: 'गण्हितब्बं' (ग्रहण करने योग्य) 'गहणं'। 'पद' (जाना) धातु 'नि' उपसर्ग पूर्वक।


Padādīnaṃ kvaci.

'पद' आदि धातुओं में कहीं-कहीं (परिवर्तन होता है)।


Padādīnaṃ yuka hoti kvaci paccaye-nīpatti nipajjanaṃ-pī tappaṇe-anamhi vanādinā nāgame ca’na te’ iccādinā e na hoti-pīti pīṇanaṃ-viji bhaya calanesu-saṃ pubbo-saṃvinti saṃvejanaṃ-‘‘aññatrāpī’’ti ettābhāve-saṃvijanaṃ-kudha kope-kujjhati sīlenāti kodhano-bhikkha yācane.

'पद' आदि धातुओं में प्रत्यय होने पर कहीं-कहीं 'युक' आगम होता है। जैसे: 'निपत्ति' (उत्पत्ति), 'निपज्जनं'। 'पी' (तृप्त करना) धातु में 'अन' प्रत्यय होने पर 'न' का आगम और 'ए' कार का अभाव होकर 'पीणनं' बनता है। 'विजि' (भय और कंपन) धातु में 'सम्' उपसर्ग पूर्वक 'संवेजनं'; 'अञ्ञत्रापि' सूत्र से 'ए' कार न होने पर 'संविज्जनं'। 'कुध' (क्रोध) धातु से 'कोधनो' (क्रोधी स्वभाव वाला); 'भिक्ख' (याचना करना) धातु।


Itthiyama ṇa kti ka yaka yā ca.

स्त्रीलिंग में 'अ', 'ण', 'क्ति', 'क', 'यक' और 'या' प्रत्यय भी होते हैं।


Itthilaṅge bhāve kārake ca kriyatthā aādayo hontyano ca bahulaṃ-a-bhikkanaṃ bhikkhīyatīti vā bhikkhā-āpaccayo-ṇo-kāraṇaṃ kārā-cārakaṃ-yathākathañci saddanipphanti rūḷhito atthaniccayo-bhida vidāraṇe-kti-bhedanaṃ bhijjateti vā bhitti-rūja bhaṅge-ko-rujatīti rujā-vida ñāṇe-yaka-vedanaṃ vidanti etāyāti vā vijjā-aja vaja gamane-pa puddho-yo-pabbaja naṃ pabbajjā-‘‘cavaggabayañā’’ti yogavibhāgā vassa bakāre ñcittaṃ-vanda abhivādanatthutisu-ano-vandanaṃ vandanā.

स्त्रीलिंग में भाव और कारक अर्थों में धातुओं से 'अ' आदि प्रत्यय और 'अन' प्रत्यय बहुलता से होते हैं। 'अ' प्रत्यय से: 'भिक्खनं' या 'भिक्खा'। 'आ' प्रत्यय, 'ण' प्रत्यय से: 'कारा', 'चारका'। शब्दों की व्युत्पत्ति रूढ़ि के अनुसार अर्थ निश्चय के लिए होती है। 'भिद' (फाड़ना) धातु से 'क्ति' प्रत्यय होकर 'भित्ति' (दीवार); 'रुज' (भंग करना) धातु से 'क' प्रत्यय होकर 'रुजा' (रोग); 'विद' (जानना) धातु से 'यक' प्रत्यय होकर 'विज्जा' (विद्या); 'अज' और 'वज' (जाना) धातु से 'प' उपसर्ग पूर्वक 'य' प्रत्यय होकर 'पब्बज्जा' (प्रव्रज्या); 'वन्द' (अभिवादन और स्तुति) धातु से 'अन' प्रत्यय होकर 'वन्दना'।


I kiti sarūpe.

धातु के स्वरूप (नाम) को बताने के लिए 'इ', 'कि' और 'ति' प्रत्यय होते हैं।


Kriyatthassa sarūpe’bhidheyye kriyatthā pare i ki tī honti-i-vaca iccayaṃ dhātu eva vaci-kimhi-yudhi-ti-sarupe timhi karo tissa khoti vikaraṇassa ñātattā ‘‘kattari lo’’ti lo-pacati-kathamakāro iccādi? Ghaṇantena kārasaddena chaṭṭhisamāso-assa kāro akāro-bhuja pālanajjhohāresu.

धातु के स्वरूप का कथन करने के लिए धातु से परे 'इ', 'कि' और 'ति' प्रत्यय होते हैं। 'इ' प्रत्यय से: 'वच' धातु ही 'वचि' है। 'कि' प्रत्यय से: 'युधि'। 'ति' प्रत्यय से: स्वरूप अर्थ में 'ति' होने पर 'कर' धातु के 'ति' को 'ख' आदेश और विकरण के लोप से 'पचति' आदि रूप बनते हैं। 'अकार' आदि शब्द कैसे बनते हैं? 'घण' प्रत्ययान्त 'कार' शब्द के साथ षष्ठी समास होकर 'अस्स कारो' इति 'अकारो' बनता है। 'भुज' धातु पालन और खाने के अर्थ में है।


Sīlābhikkhaññāvassakesu ṇī.

स्वभाव (शील), बार-बार करना (आभीक्ष्ण्य) और अवश्यंभावी अर्थों में 'णी' प्रत्यय होता है।


Kriyatthāṇi hoti sīlādīsu patīyamānesu-uṇhaṃ bhuñjati sīlenāti uṇhabhojī-pā pāne-‘‘assāṇapimhi yuka’’iti-yuka-khīrambhikkhaññampibatīti khīrapāyī-avassaṃ karotīti avassakārī, satamavassaṃ dadātīti satandāyī.

शील आदि अर्थों के प्रतीत होने पर धातुओं से 'णी' प्रत्यय होता है। जैसे: 'उण्हं भुञ्जति सीलेनाति' (गर्म खाने के स्वभाव वाला) 'उण्हभोजी'; 'पा' (पीना) धातु से 'युक' आगम होकर 'खीरं अभीक्ष्णं पिबतीति' (निरंतर दूध पीने वाला) 'खीरपायी'; 'अवस्सं करोतीति' (अवश्य करने वाला) 'अवस्सकारी'; 'सतं अवस्सं ददातीति' (सौ अवश्य देने वाला) 'सतंदायी'।


Kattari bhūte ktavantu ktāvi.

कर्ता अर्थ में भूतकाल में 'क्तवन्तु' और 'क्तावी' प्रत्यय होते हैं।


Bhute parisamatte atte vattamānato kriyatthāktantuktāvī honti kattara-abhuñjīti bhuttavā, bhuttāvī-susavakaṇe-asuṇi tisutavā, sutāvī.

क्रिया की समाप्ति (भूतकाल) होने पर धातुओं से कर्ता अर्थ में 'क्तवन्तु' और 'क्तावी' प्रत्यय होते हैं। जैसे: 'अभुञ्जी' (खाया) अर्थ में 'भुत्तवा', 'भुत्तावी'। 'सु' (सुनना) धातु से 'असुणि' अर्थ में 'सुतवा', 'सुतावी'।


Kto bhāvakammesu

भाव और कर्म अर्थों में 'क्त' प्रत्यय होता है।


Bhāve kammeca bhute kto hoti-āsa upavesane-āsanamāsitaṃ-ñi-ruda rodane.

भाव और कर्म अर्थों में भूतकाल में 'क्त' प्रत्यय होता है। जैसे: 'आस' (बैठना) धातु से 'आसनं', 'आसितं'। 'रुद' (रोना) धातु।


Vā kvaci.

कहीं-कहीं विकल्प से (परिवर्तन होता है)।


Te e o ā kvaci vā na honti kānubandhanāgamesu-rodanaṃ ruditaṃ, roditaṃ-karīyitthāti kato,

'त', 'इ', 'उ', 'आ' आदि आगम और अनुबंध कहीं-कहीं विकल्प से नहीं होते हैं। जैसे: 'रोदनं' से 'रुदितं' या 'रोदितं'। 'करीयित्था' (किया गया) अर्थ में 'कतो'।


Gamādirānaṃ lopo’ntassa.

'गम्' आदि धातुओं के अन्त्य (अन्तिम वर्ण) का लोप होता है।


Gamādinaṃ rakārantānañcāntassa lopo hoti takārādo

'गम्' आदि और 'र' कारान्त धातुओं के अन्त्य का लोप 'त' कार आदि (प्रत्यय) परे होने पर होता है।


Kānubandhe paccaye katvānakatvāvajjiteti ralopo-yā pā puṇane.

'क' अनुबन्ध वाले प्रत्ययों में, 'कत्वा' और 'अकत्वा' को छोड़कर, 'र' का लोप होता है। 'या' (जाना), 'पा' (पीना), 'पुण' (पवित्र करना)।


Gamanatthākammakādhāre ca.

गमनार्थक और अकर्मक धातुओं से आधार अर्थ में भी (प्रत्यय होता है)।


Gamanatthato akammakato ca kriyatthā ādhāre kto hoti kattari bhāvakammesu ca-yātavanto’sminti yātaṃ-(ṭhānaṃ)-yā tavanto yānā-yānaṃ yātaṃ-yāyitthāti yāto-(patho)-āsitavanto’sminti āsitaṃ-(ṭhānaṃ)-āsitavanto āsitā-āsana māsitaṃ-ñi.

गमनार्थक और अकर्मक क्रियाओं से आधार, कर्ता, भाव और कर्म अर्थों में 'क्त' प्रत्यय होता है। जैसे- 'यातवन्तो अस्मिन्' इति 'यातं' (स्थान), 'या' धातु से 'यानं', 'यातं'। 'यायित्थ' इति 'यातो' (पथ)। 'आसितवन्तो अस्मिन्' इति 'आसितं' (स्थान), 'आसितवन्तो आसिता', 'आसनं', 'आसितं'।


Netā kattari vattamāne.

वर्तमान काल में कर्ता अर्थ में 'न्त' प्रत्यय होता है।


Āraddhāparisamatte atthe vattamānato kriyatthā nto hoti kattari.

आरब्ध (शुरू किए गए) किन्तु अपरिसमाप्त (अपूर्ण) अर्थ में वर्तमान क्रिया से कर्ता में 'न्त' प्रत्यय होता है।


Kattari lo.

कर्ता अर्थ में 'ल' (प्रत्यय) होता है।


Kuyatthato aparokkhesu kattuvihitamānantadisu lo hoti-lakāro‘‘ñi lasse‘‘-ti visesanattho-pavatīti pavanto-‘‘māno‘‘ti kattari māno-pacamāno.

क्रियार्थक धातुओं से अपरोक्ष (प्रत्यक्ष) अर्थ में कर्ता के लिए विहित 'मान', 'न्त' आदि के स्थान पर 'ल' होता है। 'ल' कार 'ञि लस्से' इस सूत्र से विशेषण अर्थ के लिए है। 'पवति' इति 'पवन्तो'। 'मान' प्रत्यय कर्ता में होने पर 'पचमानो'।


Bhāvakammesu

भाव और कर्म अर्थों में।


Vattamānatthe vattamānato kriyatthā bhāve kamme ca māno hoti.

वर्तमान अर्थ में वर्तमान क्रिया से भाव और कर्म में 'मान' प्रत्यय होता है।


Kyo bhāvakammesvaparokkhesu mānantatyādisu

अपरोक्ष (प्रत्यक्ष) भाव और कर्म अर्थों में 'मान', 'न्त' आदि के परे होने पर 'क्य' प्रत्यय होता है।


Bhāvakammavihitesu parokkhāvajjitesu mānantādisu paresu kyo hoti kriyatthā-kakāro avuddhattho-bhāve-bhuyateti bhuyamānaṃ-kamme-paccateti paccamāno.

परोक्ष को छोड़कर भाव और कर्म में विहित 'मान', 'न्त' आदि के परे होने पर क्रिया से 'क्य' प्रत्यय होता है। 'क' कार वृद्धि न होने के लिए है। भाव में- 'भूयते' इति 'भूयमानं'। कर्म में- 'पच्यते' इति 'पच्यमानं'।


Te ssapubbānāgate

भविष्य काल में 'स्स' पूर्वक वे (प्रत्यय) होते हैं।


Anāraddhe atthe vattamānato kriyatthā te ntamānā ssapubbā honti savisaye-ñi-kattari-pacissatīti pacissanto,pacissamāno-hāve-bhuyissatīti bhuyissamānaṃ-kamme-paccissa teti paccissamāno-kara karaṇe.

अनारब्ध (जो अभी शुरू नहीं हुआ) अर्थ में वर्तमान क्रिया से वे 'न्त' और 'मान' प्रत्यय अपने विषय में 'स्स' पूर्वक होते हैं। कर्ता में- 'पचिस्सति' इति 'पचिस्सन्तो', 'पचिस्समानो'। भाव में- 'भूयिस्सति' इति 'भूयिस्समानं'। कर्म में- 'पच्चिस्सति' इति 'पच्चिस्समानं'। 'कर' धातु करने के अर्थ में।


Tuṃ tāye tave bhāve bhavissatikriyāyaṃ tadatthāyaṃ.

भविष्यत् काल की क्रिया के लिए होने वाली क्रिया के उपपद होने पर भाव अर्थ में 'तुं', 'ताये' और 'तवे' प्रत्यय होते हैं।


Bhavissatiatthe vattamānato kriyatthā bhāve tuṃ tāye tave honti kriyāyaṃ tadatthāyaṃ patīyamānāyaṃ-‘‘tuṃtunatabbesu vā’’ti vā akāro-aññatra pararūpaṃ-karaṇaya gacchati kātuṃ gacchati kattuṃ, kattāye vā-tave-‘‘karassā tave’’-ti ā-kātave-bhāveti kiṃ, karissāmīti gacchati-kriyāyanti kiṃ, bhikkhissaṃ iccassa jaṭā-tadatthāyanti kiṃ, gacchissato te bhavissati bhattaṃ bhojanāya-gaha upādāne.

भविष्यत् अर्थ में वर्तमान क्रिया से भाव में 'तुं', 'ताये', 'तवे' प्रत्यय होते हैं, जब उस अर्थ वाली क्रिया प्रतीत हो रही हो। 'तुं-तुन-तब्बेसु वा' सूत्र से विकल्प से 'अ' कार होता है, अन्यथा पररूप होता है। 'करणाय गच्छति' के अर्थ में 'कातुं गच्छति', 'कत्तुं' या 'कत्ताये'। 'तवे' प्रत्यय में 'करस्सा तवे' सूत्र से 'आ' होकर 'कातवे' बनता है। 'भाव में' क्यों? 'करिस्सामि' इति गच्छति। 'क्रिया में' क्यों? 'भिक्खिस्सं' इसकी जटा। 'उस अर्थ के लिए' क्यों? 'गच्छिस्सतो ते भविस्सति भत्तं भोजनाय'। 'गह' धातु ग्रहण करने के अर्थ में।


Pubbekakattukānaṃ.

समान कर्ता वाली पूर्व क्रियाओं में।


Eko kattā yesaṃ byāpārānaṃ tesu yo pubbo tadatthato kriyatthā tunakatvāna katvā honti bhāve-ñi.

जिन व्यापारों (क्रियाओं) का कर्ता एक ही हो, उनमें जो पहले होने वाली क्रिया है, उस धातु से 'तुन', 'कत्वान' और 'कत्वा' प्रत्यय होते हैं, और 'भावे' (भाव अर्थ में) 'ञि' होता है।


Ei lassa ca.

और 'ल' के स्थान पर 'ए' और 'इ' होते हैं।


Eilāname hoti kvaci-gaṇhaṇaṃ katvā yāti gahetūna yāti, gahetvāna, gahetvā vā-assa rudhādittā.

कहीं-कहीं 'ए' और 'इ' का आगम होता है - 'गहण' करके जाता है, 'गहेतून' जाता है, 'गहेत्वान', 'गहेत्वा' अथवा 'रुधादि' गण होने के कारण 'अ' होता है।


Maṃ vā rudhādīnaṃ.

रुधादि धातुओं में विकल्प से 'मं' होता है।


Rudhādīnaṃ kvaci maṃ vā hoti paccayeti pakkhe maṃ bhavaṃ api manubandhattā akārā paro.

रुधादि धातुओं में कहीं विकल्प से 'मं' होता है, प्रत्यय होने पर पक्ष में 'मं' होने पर भी अनुबन्ध होने के कारण अकार से परे होता है।


Ṇe niggahītassa.

निग्गहीत (अनुस्वार) के स्थान पर 'णे' होता है।


Gahassa niggahītassa ṇe hoti-gaṇhi tuna, gaṇhitvāna, gaṇhitvā-ekakattukānanti kiṃ, bhuttasmiṃ devadatte yañña datto vajati-pubbāti kiṃ, bhuñjati ca pacati ca-appatvā nadiṃ pabbato bhavati atikkamma pakabbataṃ nadīti bhudhātussa sabbattha sambhavā ekakattukatā pubbakālatā ca gamyate.

'गह' धातु के निग्गहीत को 'णे' होता है - 'गण्हितुन', 'गण्हित्वान', 'गण्हित्वा'। 'एक ही कर्ता' क्यों कहा? (उदाहरण:) देवदत्त के भोजन कर लेने पर यज्ञदत्त जाता है। 'पूर्व' (पहले होने वाली क्रिया) क्यों कहा? (उदाहरण:) वह खाता भी है और पकाता भी है। नदी तक न पहुँचकर पर्वत होता है, पर्वत को पार करके नदी होती है - यहाँ 'भू' धातु के सर्वत्र संभव होने से एककर्तुकता और पूर्वकालता समझी जाती है।


Yebhuyyavuttiyā liṅgaṃ dassitaṃ tattha sabbaso;

Viseso pana viññahi ñeyyo pāṭhānusārato.

वहाँ प्रायः प्रयोग के अनुसार लिंग दिखाया गया है; विशेष बात तो विद्वानों द्वारा पाठ के अनुसार जाननी चाहिए।


Tabbādayo.

'तब्ब' आदि प्रत्यय।


Idāni tyādayo vuccante-paca pāke-paca iti ṭhite-kriyatthā bahulamiti ca sabbattha vattate.

अब 'ति' आदि कहे जाते हैं - 'पच' पाक (पकाने) के अर्थ में है। 'पच' ऐसा स्थित होने पर 'क्रियार्था बहुलम्' यह सूत्र सर्वत्र प्रवृत्त होता है।


Vattamāneti anti sithamimate ante se vega emhe.

वर्तमान काल में - ति, अन्ति, सि, थ, मि, म; ते, अन्ते, से, व्हे, ए, म्हे।


Vattamāne āraddhā parisamatte atthe vattamānato kriyatthātyādayo honti-tesampaniyame.

वर्तमान काल में, जो क्रिया आरम्भ हो चुकी है किन्तु समाप्त नहीं हुई है, उस अर्थ में धातु से 'ति' आदि प्रत्यय होते हैं - उनके नियम के विषय में।


Pubbaparacchakkānamekānekesu tumhāmhasesesu dvedve majjhimuttamapaṭhamā.

पूर्व और पर छह-छह प्रत्ययों में, एक और अनेक 'तुम्ह', 'अम्ह' और शेष (अन्य) शब्दों के रहने पर क्रमशः दो-दो मध्यम, उत्तम और प्रथम पुरुष होते हैं।


Ekānekesutumhāmhasaddavacanīyesutadaññasaddavacanīyesu ca kārakesu pubbacchakkānaṃ paracchakkanañca majjhimuttamapaṭhamā dvedve honti yathākkamaṃ kriyatthāti ekamhi vattabbe ekavacanaṃ ti-ti anti iti paṭhamo ādo niddiṭṭhattā-si tha iti majjhimo majjhi niddiṭṭhettā-mi ma iti uttamo-uttamasaddoyaṃ sabhāvato tippabhutīnamantadvayamāha-evaṃ paracchakkepaki yathākkamaṃ yojanīyaṃ-tyādisu parabhutesu kattukammabhāva vihitesu kyalādayobhavantīti ‘‘kyo bhāvakammesvakakaparokkhesu mānanta tyādisu kattarī lo’’iccādinā tesaṃ vidhānā tyādayo kattu kammabhāvesceva viññāyantīti kattari timhi lo-pacati-bahumhi cattabbe antiṃ

एक और अनेक 'तुम्ह' और 'अम्ह' शब्दों के वाच्य होने पर तथा उनसे भिन्न शब्दों के वाच्य होने पर, पूर्व षट्क और पर षट्क के क्रमशः दो-दो मध्यम, उत्तम और प्रथम पुरुष होते हैं। धातु से एक के कहने पर एकवचन 'ति' होता है। 'ति, अन्ति' यह प्रथम पुरुष है क्योंकि आदि में निर्दिष्ट है। 'सि, थ' यह मध्यम पुरुष है क्योंकि मध्य में निर्दिष्ट है। 'मि, म' यह उत्तम पुरुष है। यह उत्तम शब्द स्वभाव से 'ति' आदि के अन्तिम दो को कहता है। इसी प्रकार पर षट्क में भी यथाक्रम योजना करनी चाहिए। 'ति' आदि के परे होने पर कर्ता, कर्म और भाव अर्थ में विहित 'क्य' आदि होते हैं, क्योंकि 'क्यो भावकम्मेस्व...' इत्यादि सूत्रों से उनका विधान है, इसलिए 'ति' आदि कर्ता, कर्म और भाव में ही समझे जाते हैं। कर्ता अर्थ में 'ति' होने पर 'ल' का लोप होकर - 'पचति'। बहुत्व के कहने पर 'अन्ति' होता है।


Kvaci vikaraṇanaṃ.

कहीं विकरणों का लोप होता है।


Vikaraṇanaṃ kvaci lopo hotīti lassākārassa lopo-pavanti-pacasi pacatha.

विकरणों का कहीं लोप होता है, इस प्रकार 'ल' के अकार का लोप होता है - 'पचन्ति', 'पचसि', 'पचथ'।


Himimesvassa.

'हि', 'मि', 'म' के परे होने पर अकार को दीर्घ होता है।


Akārassa dīgho hoti himimesu-pacāmi pacāma-paracchakke-pacate pacante, pacase pacavhe,pace pacāmhe-kamme-kyo bhāvakammesvaccādinā kyo.

'हि', 'मि', 'म' में अकार का दीर्घ होता है - 'पचामि', 'पचाम'। पर षट्क में - 'पचते', 'पचन्ते', 'पचसे', 'पचव्वे', 'पचे', 'पचाम्हे'। कर्मवाच्य में - 'क्यो भावकम्मेसु...' इत्यादि से 'क्य' होता है।


Kyassa.

'क्य' के स्थान पर।


Kriyatthā parassa kyassa īña vā hoti-ñakāro ādyavayavattho, pacīyati paccati.

धातु से परे 'क्य' के स्थान पर विकल्प से 'ईञ' होता है। 'ञ' कार आदि अवयव के लिए है - 'पचीयति', 'पच्चति'।


Gurupubbā rassāre’nte’ntīnaṃ.

गुरु वर्ण है पूर्व में जिसके, ऐसे ह्रस्व से परे 'अन्ते' और 'अन्ति' के स्थान पर 'रे' होता है।


Gurupubbasmā rassā paresaṃ ante’ntinaṃ re vā hoti-pacīyare pacīyanti paccare paccanti, pacīyasi paccasi pacīyatha paccatha, pacīyāmi paccāmi pacīyāma paccāma-pacīyate, paccate pacīyare pacīyante paccare paccante, pacīyase paccase pacīyavhe paccavhe, pacīye pacce pacīyāmhe paccāmhe-bhāve-bhu sattāyaṃ-bhāvassekattā ekavacanameva-tañca paṭhamapuriseyeva sambhavati-bhuyati devadattena, buyate vā-devadattassa sampati bhavananti attho-nehiña bahulaṃ vidhānā.

गुरु वर्ण है पूर्व में जिसके, ऐसे ह्रस्व से परे 'अन्ते' और 'अन्ति' के स्थान पर विकल्प से 'रे' होता है - 'पचीयरे', 'पचीयन्ति', 'पच्चरे', 'पच्चन्ति'; 'पचीयसि', 'पच्चसि', 'पचीयथ', 'पच्चथ'; 'पचीयामि', 'पच्चामि', 'पचीयाम', 'पच्चाम'। 'पचीयते', 'पच्चते', 'पचीयरे', 'पचीयन्ते', 'पच्चरे', 'पच्चन्ते'; 'पचीयसे', 'पच्चसे', 'पचीयव्वे', 'पच्चव्वे'; 'पचीये', 'पच्चे', 'पचीयाम्वे', 'पच्चाम्वे'। भाववाच्य में - 'भू' सत्ता (होने) के अर्थ में है। भाव का एकत्व होने से एकवचन ही होता है और वह प्रथम पुरुष में ही संभव है - 'भूयति देवदत्तेन' अथवा 'भूयते' - देवदत्त का इस समय होना, यह अर्थ है। 'ने' और 'हि' का बहुलता से विधान होने के कारण।


Kriyatthā kattari tyādi kammasmiñca sakammakā,Bhāve cā’kammakākakammā’vacanicchāyamaññato;

धातु से कर्ता अर्थ में 'ति' आदि प्रत्यय होते हैं, और सकर्मक धातुओं से कर्म अर्थ में; अकर्मक धातुओं से भाव अर्थ में और जहाँ कर्म कहने की इच्छा न हो, वहाँ अन्य से भी होते हैं।


Bhavissati ssati ssanti ssasi ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe.

भविष्यत् काल में - स्सति, स्सन्ति, स्ससि, स्सथ, स्सामि, स्साम; स्सते, स्सन्ते, स्ससे, स्सव्वे, स्सं, स्साम्हे।


Bhavissati anāraddhe atthe vattamānato kriyatthā ssatyādayo honti.

भविष्यत् काल में, जो क्रिया अभी आरम्भ नहीं हुई है, उस अर्थ में धातु से 'स्सति' आदि प्रत्यय होते हैं।


A īssādinaṃ byañjanassiña.

'अ', 'इ' और 'स्स' आदि के व्यंजन को 'इञ' होता है।


Kriyatthā paresaṃ aādīnaṃ īādīnaṃssādīnañca byañjanassiñhekāti vā-vavatthītavibhāsāyaṃ sseti ssādīnaṃssaccādīnadvāvayo adhippeto-‘‘ñi byañjanassā’’ti siddhepi tyādisu parabhutesu ete samevāti niyamattoyamāramho-lassākārassa lope-pacissati pacissare pacissanti, pacissasi pacissatha, pacissāmi pacissāma-pacissate pacissare pacissante, pacissasepacissavhe, pacissaṃ pacissāmhe-kamme-paciyissati.

धातु से परे 'अ' आदि, 'इ' आदि और 'स्स' आदि के व्यंजन को 'इ' होता है - व्यवस्थित विभाषा से। 'स्से' यह 'स्स' आदि का और 'स्सच्च' आदि का द्वित्व अभिप्रेत है। 'ञि व्यञ्जनस्स' इससे सिद्ध होने पर भी 'ति' आदि के परे होने पर ये ही होते हैं, इस नियम के लिए यह आरम्भ है। 'ल' के अकार का लोप होने पर - 'पचिस्सति', 'पचिस्सरे', 'पचिस्सन्ति', 'पचिस्ससि', 'पचिस्सथ', 'पचिस्सामि', 'पचिस्साम'। 'पचिस्सते', 'पचिस्सरे', 'पचिस्सन्ते', 'पचिस्ससे', 'पचिस्सव्वे', 'पचिस्सं', 'पचिस्साम्हे'। कर्मवाच्य में - 'पचियिस्सति'।


Kyassa sse.

'स्से' के परे होने पर 'क्य' का।


Kyassa vā lopo hoti sse-pacissati paccissati, pacīyissare pacayissanti pacissare pacassanti paccissare paccissanticcādi-kattusamaṃ-kyova viseso-bhāve-bhuyissati bhavissati, bhuyissate bhavissate.

'स्से' के परे होने पर 'क्य' का विकल्प से लोप होता है - 'पचिस्सति', 'पच्चिस्सति', 'पचीयिस्सरे', 'पचयिस्सन्ति', 'पचिस्सरे', 'पचस्सन्ति', 'पच्चिस्सरे', 'पच्चिस्सन्ति' इत्यादि। यह कर्ता के समान है, केवल 'क्य' का ही विशेष है। भाववाच्य में - 'भूयिस्सति', 'भविस्सति', 'भूयिस्सते', 'भविस्सते'।


Nāme garahāvamhayesu.

'नाम' शब्द के रहने पर निन्दा और विस्मय के अर्थ में।


Nāmasadde nipāte sati garahāyaṃ vimbhaye ca gamyamāne ssa tyādayo honti-garahāyaṃ-sāpi nāma pacissatīccādi-vimbaye-acchariyaṃ vata bho abbhūtaṃ vata bho andho nāma pacissaticcādi.

'नाम' शब्द निपात के होने पर, निन्दा और विस्मय के प्रतीत होने पर 'स्सति' आदि (भविष्यत् काल के प्रत्यय) होते हैं। निन्दा में- 'सापि नाम पचिस्सति' इत्यादि। विस्मय में- 'अच्छरियं वत भो, अब्भुतं वत भो, अन्धो नाम पचिस्सति' इत्यादि।


Bhute ī uṃ dha ttha iṃ mhā ā ū sevhaṃ a mhe.

भूतकाल में 'ई', 'उं', 'ओ', 'त्थ', 'इं', 'म्हा' (परस्मैपद) और 'आ', 'ऊ', 'सेव्वं', 'अ', 'म्हे' (आत्मनेपद) प्रत्यय होते हैं।


Bhute parisamatte atthe vattamānato kriyatthā ī ādayo honti-bhutānajjatane vakkhamānattā ime bhutanajjatane bhutasāmaññe ca bhavanti.

भूत (समाप्त) अर्थ में वर्तमान क्रिया से 'ई' आदि प्रत्यय होते हैं। 'भूतानद्यतन' (जो आज का भूत न हो) के आगे कहे जाने के कारण, ये 'भूतानद्यतन' और 'सामान्य भूत' दोनों में होते हैं।


Ahassubhayato aḍḍharattaṃ vāva tadupaḍḍhakaṃ,Anto katvāna viññeyyo aho ajjano iti;

दिन के दोनों ओर (पहले और बाद) आधी रात तक या उसके आधे भाग तक को अन्तर्भूत करके 'अद्यतन' (आज का दिन) समझना चाहिए।


Tadañño pana yo kālo so’najjatanasaññito.

उससे भिन्न जो काल है, वह 'अनद्यतन' (जो आज का नहीं है) संज्ञक है।


Āīssādisvaña vā.

'आ', 'ई', 'स्सा' आदि के परे होने पर (धातु को) 'अञ' विकल्प से होता है।


Āādo īādo ssāādo ca kriyatthassa aña vā hoti,

'आ' आदि, 'ई' आदि और 'स्सा' आदि के परे होने पर क्रिया (धातु) को 'अञ' विकल्प से होता है।


Eyyātha sse a ā ī thānaṃ o a aṃ ttha ttho vehāka.

'एय्याथ', 'स्से', 'अ', 'आ', 'ई' के स्थान पर क्रमशः 'ओ', 'अ', 'अं', 'त्थ', 'त्थो' होते हैं।


Āsahacaritova akāro gayhate-na parokkhe vihito-tho pana’nte niddesā tvādisambandhiyeva tasseva vā nissitattā-nissayakaraṇampi hi suttakārāciṇṇaṃ-eyyāthādīnaṃ oādayo vā honti yathākkamanti īssavāttho-apacittho pacittho apavattho pacattho.

'आ' के साथ चरित 'अ' कार ही ग्रहण किया जाता है, परोक्ष में विहित नहीं। 'त्थो' तो अन्त में निर्देश होने से 'त्वा' आदि से सम्बद्ध ही है या उसी पर आश्रित होने के कारण। निश्चय ही आश्रय करना सूत्रकारों का आचरण है। 'एय्याथ' आदि के स्थान पर 'ओ' आदि विकल्प से यथाक्रम होते हैं। जैसे- 'अपचित्थों', 'पचित्थों', 'अपवत्थों', 'पचत्थों'।


Āīūmhāssāssamhānaṃ vā.

'आ', 'ई', 'ऊ', 'म्हा', 'स्सा', 'स्सम्हा' का विकल्प से (ह्रस्व होता है)।


Etesaṃ vā rasso hotīti pakkhe rasse ca-apaci paci apacī pacī.

इनका विकल्प से ह्रस्व होता है, तो ह्रस्व होने के पक्ष में- 'अपचि', 'पचि' और न होने पर 'अपची', 'पची'।


Uṃssiṃsvaṃsu.

'उं' और 'स्सिं' के स्थान पर 'अंसु' होता है।


Umiccassa iṃsu aṃsu vā honti-apaviṃsu paviṃsu apacaṃsu pacaṃsu apavuṃ pacuṃ.

'u' के स्थान पर 'iṃsu' और 'aṃsu' विकल्प से होते हैं - जैसे apaviṃsu, paviṃsu, apacaṃsu, pacaṃsu, apavuṃ, pacuṃ।


Ossa a i ttha ttho.

'o' के स्थान पर 'a', 'i', 'ttha', 'ttho' होते हैं।


Ossa aādayo vā honti-apaca paca apaci paci apacittha pacittha apavattha pacattha apacitthe pacittho apacattho pacattho.

'o' के स्थान पर 'a' आदि विकल्प से होते हैं - जैसे apaca, paca, apaci, paci, apacittha, pacittha, apavattha, pacattha, apacitthe, pacittho, apacattho, pacattho।


Si.

'si' (प्रत्यय)।


Ossa si vā hoti-apacisi pacisi apacasi pacasi apaco paco.

'o' के स्थान पर 'si' विकल्प से होता है - जैसे apacisi, pacisi, apacasi, pacasi, apaco, paco।


Mhātthāna muña.

'mha' के स्थान पर 'muña' होता है।


Mhātthānamuña vā hoti-īādisambandhinameva gahaṇaṃ-apavuttha pacuttha.

'mha' के स्थान पर 'muña' विकल्प से होता है - यहाँ केवल 'ī' आदि से संबंधित का ही ग्रहण होता है - जैसे apavuttha, pacuttha।


Iṃssa ca siña.

'iṃ' के स्थान पर 'siña' भी होता है।


Imiccassa siña vā hoti mhātthānañca bahulaṃ-ñakāro ādyavaya vattho-apacasittha pacasittha apacittha pacittha apacattha pacattha, apacisiṃ pacisiṃ apacasiṃ pacasiṃ apaciṃ paciṃ, apacumha pacumha apacumhā pacumhā apacamha pacamha apacamhā pacamhā apacasimha pacasimha apacasimhā pacasimhā apacimha pacimha apacimhā pacimhā apacamha pacamha apacamhā pacamhā-paracchakke-apavittha pacittha apavattha pavattha apaca paca apacā pacā, apacu pacu apacu pacu, apacise pacise apacase pacase, apacivhaṃ pacivhaṃ apacavhaṃ pacavhaṃ-assa vā amādese-apacaṃ pacaṃ apaca paca apacimhe pacimhe apacamhe pacamhe-kamme-apacīyittho paciyittho apacīyattho pacīyattho apaccittho paccittho apaccattho paccattho apacīyi pacīyi apacīyī paciyī apacci pacci apacci pacci, apacīyiṃsu paciyiṃsu apacciṃsu pacciṃsu apaciyaṃsu pacīyaṃsu apaccaṃsu paccaṃsu apacīyuṃ pacīyuṃ apaccuṃ paccumiccādi-bhāve-abhuyittho bhuyittho abhuyattho bhuyattho abhuyi bhuyi abhuyī bhūyī, abhuyittha bhuyittha abhuyattha bhuyattha abhuya bhuya abhayā bhuyā-‘‘sambhāvanevā’’ti ito veti vattamāne.

'iṃ' के स्थान पर 'siña' विकल्प से होता है और 'mha' के स्थान पर बहुलता से होता है - 'ñ' कार आदि अवयव के लिए है - जैसे apacasittha, pacasittha, apacittha, pacittha, apacattha, pacattha, apacisiṃ, pacisiṃ, apacasiṃ, pacasiṃ, apaciṃ, paciṃ, apacumha, pacumha, apacumhā, pacumhā, apacamha, pacamha, apacamhā, pacamhā, apacasimha, pacasimha, apacasimhā, pacasimhā, apacimha, pacimha, apacimhā, pacimhā, apacamha, pacamha, apacamhā, pacamhā - पर-षट्क में - apavittha, pacittha, apavattha, pavattha, apaca, paca, apacā, pacā, apacu, pacu, apacu, pacu, apacise, pacise, apacase, pacase, apacivhaṃ, pacivhaṃ, apacavhaṃ, pacavhaṃ - 'a' के स्थान पर 'aṃ' आदेश होने पर - apacaṃ, pacaṃ, apaca, paca, apacimhe, pacimhe, apacamhe, pacamhe - कर्मवाच्य में - apacīyittho, paciyittho, apacīyattho, pacīyattho, apaccittho, paccittho, apaccattho, paccattho, apacīyi, pacīyi, apacīyī, paciyī, apacci, pacci, apacci, pacci, apacīyiṃsu, paciyiṃsu, apacciṃsu, pacciṃsu, apaciyaṃsu, pacīyaṃsu, apaccaṃsu, paccaṃsu, apacīyuṃ, pacīyuṃ, apaccuṃ, paccu इत्यादि - भाववाच्य में - abhuyittho, bhuyittho, abhuyattho, bhuyattho, abhuyi, bhuyi, abhuyī, bhūyī, abhuyittha, bhuyittha, abhuyattha, bhuyattha, abhuya, bhuya, abhayā, bhuyā - 'sambhāvane vā' इस सूत्र से 'vā' की अनुवृत्ति होने पर।


Māyoge īāādi.

'mā' के योग में 'ī' आदि (प्रत्यय) होते हैं।


Māyoge sati īādayo āādayo ca vā honti-asakkāla tthoyamāramho-mā bhavaṃ punapi evarūpamapacittho iccādi-vāvi dhānato ssatyādi eyyādi tvādayopi honti-mābhavaṃ pacissati, mā bhavaṃ paceyya, mā bhavaṃ pacatu iccādi.

'mā' का योग होने पर 'ī' आदि और 'ā' आदि विकल्प से होते हैं - यह असमय (अतीत) काल के अर्थ में आरम्भ है - जैसे mā bhavaṃ punapi evarūpamapacittho इत्यादि - 'vā' के विधान से 'ssati' आदि, 'eyya' आदि और 'tu' आदि भी होते हैं - जैसे mā bhavaṃ pacissati, mā bhavaṃ paceyya, mā bhavaṃ pacatu इत्यादि।


Anajjatane ā ū o ttha a mhā ttha tthuṃ sevhaṃ iṃ mhase.

अनद्यतन (परोक्ष भूत) में 'ā', 'ū', 'o', 'ttha', 'a', 'mhā', 'ttha', 'tthuṃ', 'sevhaṃ', 'iṃ', 'mhase' (प्रत्यय होते हैं)।


Avijjamānajjatane bhutatthevattamānato kriyatthāāādayo honti-vātthe rasse ca-apacattha pavattha apaca paca apacā pacā, apacu pacu apacu pacū-o-apaca paca apaci paci apacattha pacattha apacattho pacattho apacasi pacasi apaco paco, apavattha pacattha apacaṃ pacaṃ apacapaca, apacamha pacamha apacamhā pacamhā-apacattha pacattha, apacatthuṃ pacatthuṃ, apacase pacase, apacavhaṃ pacavhaṃ. Apasiṃ pacasiṃ apaciṃ paciṃ, apacamhase pacamhase-kamme-apacīyattha pacīyattha apaccattha paccattha apacīya pacīya apacīyā pacīyā apacca pacca apaccā paccā, apacīyu pacīyu, apacīyu pacīyu, apaccu paccu apaccū paccūccādi-bhāve-abhuyattha bhuyattha abhuya bhuya abhuyā bhuyā-abhuyattha bhuyattha-‘‘māyoge īāādi’’ti iminā māyogepi āādayo honti-mā bhavaṃ apacittha iccādi.

अविद्यमान अद्यतन (अनद्यतन) भूतकाल के अर्थ में वर्तमान क्रिया से 'ā' आदि प्रत्यय होते हैं - विकल्प के अर्थ में और ह्रस्व होने पर - apacattha, pavattha, apaca, paca, apacā, pacā, apacu, pacu, apacu, pacū - 'o' होने पर - apaca, paca, apaci, paci, apacattha, pacattha, apacattho, pacattho, apacasi, pacasi, apaco, paco, apavattha, pacattha, apacaṃ, pacaṃ, apaca, paca, apacamha, pacamha, apacamhā, pacamhā - apacattha, pacattha, apacatthuṃ, pacatthuṃ, apacase, pacase, apacivhaṃ, pacivhaṃ। apasiṃ, pacasiṃ, apaciṃ, paciṃ, apacamhase, pacamhase - कर्मवाच्य में - apacīyattha, pacīyattha, apaccattha, paccattha, apacīya, pacīya, apacīyā, pacīyā, apacca, pacca, apaccā, paccā, apacīyu, pacīyu, apacīyu, pacīyu, apaccu, paccu, apaccū, paccū इत्यादि - भाववाच्य में - abhuyattha, bhuyattha, abhuya, bhuya, abhuyā, bhuyā - abhuyattha, bhuyattha - 'māyoge īāādi' इस सूत्र से 'mā' के योग में भी 'ā' आदि होते हैं - जैसे mā bhavaṃ apacittha इत्यादि।


Parokkhe a u e ttha amha tthare ttho vho imhe.

परोक्ष (भूतकाल) में 'a', 'u', 'e', 'ttha', 'amha', 'tthare', 'ttho', 'vho', 'imhe' (प्रत्यय होते हैं)।


Apaccakkhe bhutānajjatanatthe vattamānato kriyatthā aādayo honti-aparokkhesūti vacanā na vikaraṇuppatti.

अप्रत्यक्ष (परोक्ष) भूत अनद्यतन अर्थ में वर्तमान क्रिया से 'a' आदि प्रत्यय होते हैं - 'परोक्ष में' ऐसा कहने से विकरण की उत्पत्ति नहीं होती।


Parokkhāyañca.

और परोक्ष में (द्वित्व होता है)।


Parokkhāyaṃ paṭhamamekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati.

परोक्ष में प्रथम एकाक्षर शब्द-रूप दो (द्वित्व) हो जाता है।


Lopo’nādibyañjanassa.

अनादि (आदि को छोड़कर अन्य) व्यंजन का लोप होता है।


Dvitte pubbassādito’ññassa byañjanassa lopo hoti-papaca ppacu’papace papacittha-iñabhāvapakkhe saṃyogādi lopopapacattha, papaca papacimha, papacittha papacattha papacire, papacittho papacattho papacivho, pakapaci papacimhe-evaṃ kammepi-bhāve-bhusya vuka.

द्वित्व होने पर पूर्व (अभ्यास) के आदि व्यंजन को छोड़कर अन्य व्यंजन का लोप होता है - जैसे papaca, papacu, papace, papacittha - 'iñ' भाव के पक्ष में संयोग के आदि का लोप होने पर - papacattha, papaca, papacimha, papacittha, papacattha, papacire, papacittho, papacattho, papacivho, papaci, papacimhe - इसी प्रकार कर्मवाच्य में भी - भाववाच्य में - 'bhu' के स्थान पर 'vuka' होता है।


Aādiyu bhussa vuka hoti.

'a' आदि प्रत्ययों के परे होने पर 'bhu' धातु को 'vuka' आदेश होता है।


Pubbassa a.

पूर्व (अभ्यास) को 'a' होता है।


Aādisu dvatte pubbassa bhussa a hoti.

'a' आदि प्रत्ययों के परे होने पर द्वित्व में पूर्व 'bhu' को 'a' होता है।


Catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā.

चतुर्थ और द्वितीय वर्णों के स्थान पर क्रमशः तृतीय और प्रथम वर्ण होते हैं।


Dvitte pubbesaṃ catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā honti yathākkamanti bakāre-babhuva babhuvittha.

द्वित्व होने पर पूर्व (अभ्यास) के चतुर्थ और द्वितीय वर्णों के स्थान पर क्रमशः तृतीय और प्रथम वर्ण होते हैं - जैसे 'ba' कार होने पर - babhuva, babhuvittha।


Eyyādo vā’tipattiyaṃ ssā sasaṃsusse sasathassaṃ ssamhā ssathassiṃsu sasase ssavhe ssiṃ ssāmhase.

'eyya' आदि के स्थान पर कालातिपत्ति (conditional) में विकल्प से 'ssā', 'sasaṃ', 'susse', 'sasatha', 'ssaṃ', 'ssamhā', 'ssatha', 'ssiṃsu', 'sasase', 'ssavhe', 'ssiṃ', 'ssāmhase' होते हैं।


Eyyādo visaye kriyātipattiyaṃ ssādayo honti vibhāsā-vidhurappaccayopanipātato kāraṇavekallato vā kriyāyātipatti anipphatti kriyātipatti-etecassādayo sāmatthiyā tītānāgate svevahonti-na vattamānena tatra kriyātipattyasambhavā-āīi ccādināvā rasse-apacissa pacissa apacissā pacissā, apacissaṃsu pacissaṃsu-ssessa eyyāthādīnā vā akāre-apacissa pacissa apacisse pacisse,apacissatha pacissatha,apacissaṃ pacissaṃ. Apacissamha, pacissamha, apacissamhā pacissamhā, apacissatha pacissatha, apacissiṃsu pacissiṃsu, apacissase pacissase, apacissavhe pacissavhe, apacissiṃpacissiṃ, apacissāmhaye pacissāmhase-kamme-apacīyissa paciyissaapacīyissā paciyissā-kyassa vā lope-apacissa pacissa apacissā pacissā apaccissa paccissa apaccissāna paccissā, apaciyissaṃsu pacīyissaṃsuapacissaṃsu pacissaṃsu. Apaccissaṃsu paccissaṃsu, iccādibhāve-abhuyissa bhuyissa abhuyissā bhuyissā, abhuyissatha bhuyissatha-vāti vakiṃ, dakkhiṇenana ce gamissati nāyakaṭampariyā bhavissati.

क्रियातिपत्ति (हेतुहेतुमद्भूत/अपूर्ण क्रिया) के विषय में 'स्सा' आदि प्रत्यय विकल्प से होते हैं। बाधाओं के आने या कारणों की कमी के कारण क्रिया की असिद्धि 'क्रियातिपत्ति' कहलाती है। ये 'स्सा' आदि प्रत्यय सामर्थ्य से भूत और भविष्य काल में होते हैं, वर्तमान में नहीं, क्योंकि वहाँ क्रियातिपत्ति संभव नहीं है। 'आ' आदि के स्थान पर ह्रस्व होने पर— अपचिस्स, पचिस्स, अपचिस्सा, पचिस्सा; अपचिस्संु, पचिस्संु। 'स्सेस्स' और 'एय्याथ' आदि के स्थान पर 'अ' कार होने पर— अपचिस्स, पचिस्स, अपचिस्से, पचिस्से, अपचिस्सथ, पचिस्सथ, अपचिस्सं, पचिस्सं। अपचिस्सम्ह, पचिस्सम्ह, अपचिस्सम्हा, पचिस्सम्हा, अपचिस्सथ, पचिस्सथ, अपचिस्सिंु, पचिस्सिंु, अपचिस्ससे, पचिस्ससे, अपचिस्सव्हे, पचिस्सव्हे, अपचिस्सिं, पचिस्सिं, अपचिस्साम्हसे, पचिस्साम्हसे। कर्मवाच्य में— अपचीयिस्स, पचीयिस्स, अपचीयिस्सा, पचीयिस्सा। 'क्य' के लोप होने पर— अपचिस्स, पचिस्स, अपचिस्सा, पचिस्सा, अपच्चिस्स, पच्चिस्स, अपच्चिस्सा, पच्चिस्सा, अपचीयिस्संु, पचीयिस्संु, अपचिस्संु, पचिस्संु। अपच्चिस्संु, पच्चिस्संु। इसी प्रकार भाववाच्य में— अभुयिस्स, भुयिस्स, अभुयिस्सा, भुयिस्सा, अभुयिस्सथ, भुयिस्सथ। 'वा' (विकल्प) क्यों? 'दक्खिणेन चे गमिस्सति नायकटं परिया भविस्सति' (यदि वह दक्षिण से जाएगा, तो नायकट की प्राप्ति होगी)।


Hetuphalesveyya eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma etha eraṃ etho eyyavho eyyaṃ eyyāmhe.

हेतु और फल के अर्थ में एय्य, एय्युं, एय्यासि, एय्याथ, एय्यामि, एय्यामा, एथ, एरं, एथो, एय्यावहो, एय्यं, एय्याम्हे (प्रत्यय होते हैं)।


Hetubhutāyaṃ phalabhūtāyañca kriyāyaṃ vattamānato kriyattha eyyādayo vā honti.

हेतुभूत और फलभूत क्रिया में वर्तमान काल से क्रिया के अर्थ में 'एय्या' आदि प्रत्यय विकल्प से होते हैं।


Eyyeyyāsentaṃ ṭe.

'एय्य' और 'एय्यासि' के अंत में 'टे' (होता है)।


Eyya eyyāsi eyyamiccesaṃ ṭe vā hoti-pace paceyya.

'एय्य', 'एय्यासि' और 'एय्यं' के स्थान पर विकल्प से 'टे' (ए) होता है— पचे, पचेय्य।


Eyyuṃssuṃ.

'एय्युं' के स्थान पर 'स्सुं' (होता है)।


Eyyumiccassa uṃ vā hoti-pacuṃ paceyyuṃ,pace paceyyāsi,-vā okāre-paceyyātho paceyyātha, paceyyāmi.

'एय्युं' के स्थान पर विकल्प से 'उं' होता है— पचुं, पचेय्युं। 'पचे', 'पचेय्यासि'। विकल्प से 'ओ' कार होने पर— पचेय्याथो, पचेय्याथा, पचेय्यामि।


Eyyāmassemu ca

'एय्याम' के स्थान पर 'एमु' और 'उ' भी (होता है)।


Eyyāmassa emu vā hoti u ca-pacemu paceyyāmu paceyyāmaka, pacetha paceraṃ pacetho paceyyavho, pace paceyyaṃ paceyyāmhe-kamme-pacīye pacīyye pacce pacceyya, paciyuṃ pacīyeyyuṃ paccuṃ pacceyyumiccādi-bhāve-bhuye bhuyeyya, bhuyetha.

'एय्याम' के स्थान पर विकल्प से 'एमु' और 'उ' होता है— पचेमु, पचेय्यामु, पचेय्यामक। पचेथ, पचेरं, पचेथो, पचेय्यावहो, पचे, पचेय्यं, पचेय्याम्हे। कर्मवाच्य में— पचीये, पचीय्ये, पच्चे, पच्चेय्य, पचियुं, पचीयेय्युं, पच्चुं, पच्चेय्युं इत्यादि। भाववाच्य में— भुये, भुयेय्य, भुयेथ।


Pāto paceyya ce bhuñje iccettha pacanakriyā

'प्रातः पकाए तो खाए', यहाँ पकाने की क्रिया—


Hetubhutāti viññeyyā phalanatvanubhavakriyā.

—हेतुभूत (कारण) समझनी चाहिए और खाने की क्रिया फलभूत (परिणाम) है।


Sattya rahesveyyādi.

शक्ति और योग्यता (अर्हता) के अर्थ में 'एय्या' आदि।


Sattiyaṃ arahattheva kriyatthā eyyādayo honti-bhavaṃ khalu bhattaṃ paceyya, bhavaṃ samattho, bhavaṃ arabho.

शक्ति और योग्यता के अर्थ में क्रिया के लिए 'एय्या' आदि प्रत्यय होते हैं— आप भात पका सकते हैं, आप समर्थ हैं, आप योग्य हैं।


Sambhāvane vā.

संभावना के अर्थ में विकल्प से।


Sambhāvane gamyamāne dhātunā vuccamāne ca eyyādayo honti navibhāsā-api bhavaṃ gilitaṃ pāsāṇaṃ paceyya udaragginā-samhāvemi saddahāmi bhavaṃ paceyya,bhavaṃ pacissati. Bhavaṃ apaci.

संभावना प्रतीत होने पर और धातु द्वारा कहे जाने पर 'एय्या' आदि प्रत्यय विकल्प से होते हैं— क्या आप जठराग्नि से निगले हुए पत्थर को पचा सकते हैं? मैं संभावना करता हूँ, विश्वास करता हूँ कि आप पका सकते हैं, आप पकाएंगे, आपने पकाया।


Pañhapatthanāvidhisu.

प्रश्न, प्रार्थना और विधि (आज्ञा) के अर्थ में।


Pañhādisu kriyattato eyyādayo honti.

प्रश्न आदि में क्रिया के अर्थ में 'एय्या' आदि प्रत्यय होते हैं।


Pañho sampucchanaṃ iṭṭhā siṃsanaṃ yācanaṃ duvePatthanā bhattiyā vātha na navā vyāpāraṇa vidhi;

प्रश्न का अर्थ है पूछना, प्रार्थना का अर्थ है अभीष्ट की इच्छा या याचना, और विधि का अर्थ कार्य में प्रवृत्त करना है।


Pañhe, kiṃ so bhattaṃ paceyya udāhu byañjanaṃ vā-patthanāyaṃ, aho vata so paceyya me-vidhimhi, bhavaṃ bhattaṃ paceyya.

प्रश्न में— क्या वह भात पकाए या व्यंजन? प्रार्थना में— अहो! वह मेरे लिए पकाए। विधि में— आप भात पकाएँ।


Tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ ssu vho e āmase.

तु, अन्तु, हि, थ, मि, म, तं, अन्तं, स्सु, व्हो, ए, आमसे (आज्ञा/लोट् लकार के प्रत्यय)।


Pañhapattanāvidhisvete honti kriyatthato-pacatu pacantu.

प्रश्न, प्रार्थना और विधि के अर्थ में क्रिया के लिए ये प्रत्यय होते हैं— पचतु, पचन्तु।


Hissa’to lopo.

'हि' का 'अ' के बाद लोप।


Ato parassa hissa vā lopo hoti-paca pacāhi-thassa vā vehāka-pacavho pacatha,pacāmi pacāma, pacataṃ pacantaṃ, pacassu pacavho, pace pacāmase-kamme-pacīyatu paccatu pacīyantu paccantu iccādi-bhāve, bhuyatu bhuyataṃ-pacituṃ payuttīti pacanicchāyaṃ.

'अ' के बाद 'हि' का विकल्प से लोप होता है— पच, पचाहि। 'थ' के स्थान पर विकल्प से 'व'— पचवहो, पचथ। पचामि, पचाम, पचतं, पचन्तं, पचस्सु, पचव्हो, पचे, पचामसे। कर्मवाच्य में— पचीयतु, पच्चतु, पचीयन्तु, पच्चन्तु इत्यादि। भाववाच्य में— भुयतु, भुयतं। 'पचितुं पयुत्ती' अर्थात् पकाने की इच्छा में।


Payojakavyāpāre ṇapi ca.

प्रयोजक के व्यापार (प्रेरणार्थक) में 'णि' और 'णपि' भी।


Kattāraṃ yo payojeti tassa vyāpāre kriyatthā ṇi ṇpi honti bahulaṃ-‘‘assāṇanubandhe’’ti ā-payojakavyāpāre ṇiṇapinaṃ vidhānā tadantassa kriyatthatāti pācisaddato tyādayo.

जो कर्ता को प्रेरित करता है, उसके व्यापार (प्रेरणार्थक क्रिया) में 'णि' और 'णपि' प्रत्यय बहुलता से होते हैं। 'अस्साणनुबन्धे' सूत्र से 'आ' होता है। प्रयोजक व्यापार में 'णि' और 'णपि' के विधान से तदन्त शब्द क्रियावाचक होते हैं, इसलिए 'पाचि' शब्द से 'ति' आदि प्रत्यय लगते हैं।


Ṇiṇapyāpihi vā.

'णि' और 'णपि' के बाद भी विकल्प से।


Ṇyādyantehi kriyatthehi aparokkesukattuvihita kamānantatyādisu lo hoti vibhāsā-‘‘yuvaṇṇāname oppaccaye’’ti ekāre ‘‘ñonamayavā sare’’ti ayādese ca-pācayati-aññatra-pāceti-pācayare pācayanti pācenticcādi-kamme-

'णि' आदि प्रत्ययों से अंत होने वाली क्रियाओं में परोक्ष, कर्तावाचक आदि के क्रम में 'लो' विकल्प से होता है। 'युवण्णानामे ओप्पच्चये' से 'ए' कार होने पर और 'ञोनमयवा सरे' से 'अय' आदेश होने पर— पाचयति। अन्यत्र— पाचेति। पाचयरे, पाचयन्ति, पाचेन्ति इत्यादि। कर्मवाच्य में—


Dīgho sarassa.

स्वर का दीर्घ।


Sarantassa kriyatthassa dīgho hāti kye-pācīyati pācīyare pācīyanticcādi-vuttanayena ñeyyaṃ-payojakavyāpāre ṇiṇapyantānaṃ sakammakattā na nabhāve rūpanayo.

स्वरान्त क्रिया के अर्थ में 'क्य' प्रत्यय होने पर दीर्घ होता है— पाचीयति, पाचीयरे, पाचीयन्ति इत्यादि। उक्त रीति से समझना चाहिए। प्रयोजक व्यापार में 'णि' और 'णपि' प्रत्ययान्त धातुओं का अकर्मक और भाववाच्य में रूप नहीं होता।


Akammakāpi honteva ṇiṇapyantā sakammakā,Sakammakā dvīkammāssu dvikammā ca tikammakā;

अकर्मक धातुएँ भी 'णि' और 'णपि' प्रत्यय लगने पर सकर्मक हो जाती हैं, सकर्मक द्विकर्मक हो जाती हैं और द्विकर्मक त्रिकर्मक हो जाती हैं।


Bhavissati-pācayissati pācessati pācayissare pācayissanti pācessare pācessanticcādi-kamme-pācīyissati-kyalopo-pācissatīccādi-bhute-apācayittho pācayatto apācayattho pācayattho apācettho pācettho apācayi pācayi. Apācayī pācayī apācayiṃsu pācayiṃsu apācayaṃsu pācayaṃsu.

भविष्यत् काल में—पाचयिस्सति, पाचेस्सति, पाचयिस्सरे, पाचयिस्सन्ति, पाचेस्सरे, पाचेस्सन्ति इत्यादि। कर्मवाच्य में—पाचीयिस्सति, 'क्य' का लोप होने पर पाचिस्सति इत्यादि। भूतकाल में—अपाचयित्थो, पाचयत्तो, अपाचयत्थो, पाचयत्थो, अपाचेत्थों, पाचेत्थो, अपाचयि, पाचयि। अपाचयी, पाचययी, अपाचयिंसु, पाचयिंसु, अपाचयंसु, पाचयंसु।


Ñottā suṃ.

'ञो' के बाद 'सुं' होता है।


Ñādesato oādesato ca parassa umiccassa suṃ vā hoti-apācayasuṃ pācayasuṃ apācesuṃ pācesuṃ apācayuṃ pācayumiccādi-ussa sumeva viseso-kamme-apācīyittho pācīyittho apācīyattho pācīyattho apāciyi pācīyi apāciyī pācīyi iccādi-anajjatane-apācayattha pācayattha apācettha kapācettha apācaya pācaya apācayā pācayā apācayu pācayu apācayū pācayū iccādi-kamme-apācīyattha pācīyattha apācīya pācīya apācīyā pācīyā iccādi-parokkhe-

'ञ' आदेश और 'ओ' आदेश के बाद 'उं' के स्थान पर विकल्प से 'सुं' होता है—अपाचयसुं, पाचयसुं, अपाचेसुं, पाचेसुं, अपाचयुं, पाचय्युं इत्यादि। 'उ' के स्थान पर 'सुं' ही विशेष है। कर्मवाच्य में—अपाचीयित्थो, पाचीयित्थो, अपाचीयत्थो, पाचीयत्थो, अपाचियि, पाचीयि, अपाचियी, पाचीयि इत्यादि। अनद्यतन भूतकाल में—अपाचयत्थ, पाचयत्थ, अपाचेत्थ, अपाचेत्थ, अपाचय, पाचय, अपाचया, पाच्या, अपाचयु, पाचय्यु, अपाचयू, पाचय्यू इत्यादि। कर्मवाच्य में—अपाचीयत्थ, पाचीयत्थ, अपाचीय, पाचीय, अपाचीया, पाचीया इत्यादि। परोक्ष भूतकाल में—


Rasso pubbassa.

पूर्व (वर्ण) का ह्रस्व होता है।


Dvitte pubbassa saro rasso hoti-papācaya papācayu papācaye papācayittha papācettha iccādi-kamme-sabbaṃ kattusamaṃ-atapattiyaṃapācayissa pācayissa apācayissā pācayissā apācayissaṃsu pācayissaṃsu iccādi-kamme-apāciyissa pāciyissa apācīyissā pāciyissa apācissa pācissa apācissā pācissā iccādi-hetuphalesu-pācaye pācayeyya pācayuṃ pācayeyayumiccādi-kamme-pācīye pācīyeyayumiccādi-tvādisu-pācayatu pācetu pācayantu pācentu iccādi-kamme-pācīyatu pācīyantu iccādi-ṇapimhi-pācāpayati pācāpeticcādi nyantasamaṃ-pācayitumpayuttiti ṇyantatopi ṇi.

द्वित्व होने पर पूर्व स्वर ह्रस्व होता है—पपाचय, पपाचयु, पपाचये, पपाचयित्थ, पपाचेत्थ इत्यादि। कर्मवाच्य में—सब कर्तृवाच्य के समान है। कालातिपत्ति में—अपाचयिस्स, पाचयिस्स, अपाचयिस्सा, पाचयिस्सा, अपाचयिस्संु, पाचयिस्संु इत्यादि। कर्मवाच्य में—अपाचियिस्स, पाचयिस्स, अपाचीयिस्सा, पाचयिस्स, अपाचिस्स, पाचिस्स, अपाचिस्सा, पाचिस्सा इत्यादि। हेतु-फल (विधिलिङ्) में—पाचये, पाचयैय्य, पाचय्युं, पाचयैय्युं इत्यादि। कर्मवाच्य में—पाचीये, पाचीयैय्युं इत्यादि। 'त्वा' आदि प्रत्ययों में—पाचयतु, पाचेतु, पाचयन्तु, पाचेन्तु इत्यादि। कर्मवाच्य में—पाचीयतु, पाचीयन्तु इत्यादि। 'णापि' प्रत्यय होने पर—पाचापयति, पाचापेति इत्यादि ण्यन्त के समान। 'पाचयितुं प्रयुक्त' इस अर्थ में ण्यन्त से भी 'णि' प्रत्यय होता है।


Ṇiṇapinaṃ tesu.

उन (प्रत्ययों) के परे होने पर 'णि' और 'णापि' का (लोप नहीं होता)।


Ṇī ṇapinaṃ lopo nahoti tesu ṇī ṇapisu’tika pubbaṇilope-pācayati pāceticcādi sabbatthañeyyaṃ-ṇapicevaṃ.

'णि' और 'णापि' का लोप नहीं होता है, उन 'णि' और 'णापि' के परे होने पर। पूर्व 'णि' का लोप होने पर—पाचयति, पाचेति इत्यादि सब जगह जानना चाहिए। 'णापि' में भी इसी प्रकार।


Bhuvādi nayo.

भ्वादि गण की विधि।


Adhunā vikaraṇappabhedappakāsanatthaṃ rudhādīnaṃ aṭāṭhagaṇanamādibhutassekekassa kriyatthassa kāni ci rūpāni udāhariyante-rudha āvaraṇe-tyādi.

अब विकरण के भेदों को प्रकाशित करने के लिए रुधादि आठ गणों में से प्रत्येक के आदिभूत क्रियार्थक (धातुओं) के कुछ रूप उदाहरण स्वरूप दिए जाते हैं—'रुध आवरणे' (रोकना) इत्यादि।


Mañca rudhādīnaṃ.

रुधादि धातुओं को 'मं' (अनुस्वार) भी होता है।


Rudhādito aparokkhesukattuvihitamānantatyādisu lohoti mañcāntasarā paro-rundhati rundhare rundhanticcādi-kamme-‘‘maṃ vā rudhādīna’’nti vā maṃ-rundhiyati rujjhatīcacādi-paciviya sabbattha ñeyyaṃ.

रुधादि धातुओं से परोक्ष को छोड़कर कर्ता में विहित 'ति' आदि प्रत्ययों के परे होने पर 'ल' (विकरण) होता है और अन्त्य स्वर के बाद 'मं' (अनुस्वार) होता है—रुन्धति, रुन्धरे, रुन्धन्ति इत्यादि। कर्मवाच्य में—'मं वा रुधादीनं' इस सूत्र से विकल्प से 'मं' होता है—रुन्धियति, रुज्झति इत्यादि। 'पच' धातु के समान सब जगह जानना चाहिए।


Rudhādi nayo.

रुधादि गण की विधि।


Diva kīḷā vijigiṃsā vohārajjuti thuti gatīsu.

'दिव' धातु क्रीड़ा, विजिगीषा (जीतने की इच्छा), व्यवहार, द्युति (चमक), स्तुति और गति के अर्थ में है।


Divādīhi yaka.

दिवादि गण की धातुओं से 'यक' प्रत्यय होता है।


Divādīhi lavisaye yaka hoti-kakāro kānubandhakāriyattho-evamuparica-dibbati dibbare dibbanticcādi-kamme-kivīyati dibbati divīyare diviyanti dibbare dibbanticcādi.

दिवादि गण की धातुओं से 'ल' (लकार) के विषय में 'यक' प्रत्यय होता है। 'क' कार 'क' अनुबन्ध के कार्य के लिए है। इसी प्रकार आगे भी। दिब्बति, दिब्बरे, दिब्बन्ति इत्यादि। कर्मवाच्य में—दिवीयति, दिब्बति, दिवीयरे, दिवियन्ति, दिब्बरे, दिब्बन्ति इत्यादि।


Divādi nayo.

दिवादि गण की विधि।


Tuda vyathane.

'तुद' धातु व्यथा (पीड़ा) देने के अर्थ में है।


Tudādīhi ko.

तुदादि गण की धातुओं से 'ओ' प्रत्यय होता है।


Tudādīhi lavisaye ko hoti-tudati tudanticcādi-kamme-tudīyati tujjati tudīyaretudiyanti tujjare tudyanticcādi.

तुदादि गण की धातुओं से 'ल' के विषय में 'ओ' प्रत्यय होता है—तुदति, तुदन्ति इत्यादि। कर्मवाच्य में—तुदीयति, तुज्जति, तुदीयरे, तुदियन्ति, तुज्जरे, तुद्यन्ति इत्यादि।


Tudādi nayo.

तुदादि गण की विधि।


Ji jaye.

'जि' धातु जय (जीतने) के अर्थ में है।


Jyādīhi ktā.

ज्यादि गण की धातुओं से 'ना' प्रत्यय होता है।


Jiādīhi kalavisaye knā hoti-jināti jinanticcādi-kamme-jiyati jiyare jiyanticcādi.

ज्यादि गण की धातुओं से 'ल' के विषय में 'ना' प्रत्यय होता है—जिनाति, जिनन्ति इत्यादि। कर्मवाच्य में—जीयति, जीयरे, जीयन्ति इत्यादि।


Jyādi nayo.

ज्यादि गण की विधि।


Kī dabbavinīmaye.

'की' धातु द्रव्य-विनिमय (खरीदने-बेचने) के अर्थ में है।


Kyādīhi kṇā.

क्यादि गण की धातुओं से 'णा' प्रत्यय होता है।


Kīādīhī lavisaye kaṇā hoti.

'की' आदि धातुओं से 'ल' के विषय में 'णा' प्रत्यय होता है।


Nāṇasu rasso.

'ना' और 'णा' प्रत्ययों के परे होने पर ह्रस्व होता है।


Nāṇasu kriyatthassa rasso hoti-kiṇati kiṇanticcādi-kamme-kīyati kīyare kīyanticcādī.

'ना' और 'णा' के परे होने पर धातु का (स्वर) ह्रस्व होता है—किणाति, किणन्ति इत्यादि। कर्मवाच्य में—कीयति, कीयरे, कीयन्ति इत्यादि।


Kyādi nayo.

क्यादि गण की विधि।


Su savaṇe.

'su' धातु श्रवण (सुनने) के अर्थ में है।


Svādīhi keṇā.

'su' आदि धातुओं से 'keṇā' प्रत्यय होता है।


Svādīhi lavisaye keṇā hoti-suṇeti suṇanticcādi. Kamme-sūyati sūyare sūyanticcādi.

'su' आदि धातुओं से 'la' (वर्तमान काल) के विषय में 'keṇā' प्रत्यय होता है - जैसे suṇeti, suṇanti इत्यादि। कर्मवाच्य में - sūyati, sūyare, sūyanti इत्यादि।


Svādi nayo.

'su' आदि धातुओं से 'nayo' (प्रत्यय) होता है।


Tana vitthāre.

'tan' धातु विस्तार के अर्थ में है।


Tanāditvo.

तनादि गण से 'ओ' प्रत्यय होता है।


Tanādīhi lavisaye o hoti-tanoti tanonticcādi. Paracchakke.

तनादि धातुओं से 'ल' (लकार) के विषय में 'ओ' होता है - जैसे तनोति, तनन्ति इत्यादि। परच्छक्क (आत्मनेपद) में।


Ovikaraṇassu paracchakke.

परच्छक्क (आत्मनेपद) में 'ओ' विकरण के स्थान पर 'उ' होता है।


Ovikaraṇassa u hoti paracchakkavisaye-tanute tatvante iccādi-kamme-

परच्छक्क के विषय में 'ओ' विकरण को 'उ' होता है - जैसे तनुते, तन्वन्ते इत्यादि। कर्मवाच्य में -


Tanassā vā.

'तन्' धातु को विकल्प से 'आ' होता है।


Tanassa ā hoti vā kye-tāyati taññāti tāyare tāyanti taññare taññanticcāndi.

'क्य' प्रत्यय होने पर 'तन्' धातु को विकल्प से 'आ' होता है - जैसे तायति, तञ्ञाति, तायरे, तायन्ति, तञ्ञरे, तञ्ञन्ति इत्यादि।


Tanādi nayo.

यह तनादि गण की विधि है।


Vūra theyye.

'वूर' धातु स्तेय (चोरी) के अर्थ में है।


Curādito ṇi.

चुरादि गण से 'णि' प्रत्यय होता है।


Curādīhi kriyattehi sakatthe ṇi paro hoti bahulaṃ-corayati corati corayare corayanticorenticcādi-kamme-coriyati corīyare corīyanticcādi.

चुरादि गण की धातुओं से स्वार्थ में 'णि' प्रत्यय बहुलता से होता है - जैसे चोरयति, चोरति, चोरयरे, चोरयन्ति, चोरन्ति इत्यादि। कर्मवाच्य में - चोरियति, चोरीयरे, चोरीयन्ति इत्यादि।


Curādi nayo-tyādayo.

यह चुरादि गण की विधि है - ति आदि प्रत्यय।


Paratthāya mayā laddhaṃ katvāna padasādhanaṃPuññena tena loko’yaṃ sādhetu padamaccunaṃ;

दूसरों के हित के लिए मेरे द्वारा इस 'पदसाधन' की रचना करने से जो पुण्य प्राप्त हुआ है, उस पुण्य से यह लोक अमृत पद (निर्वाण) को प्राप्त करे।


Suddhāsayena parisuddhaguṇeditenaSārena sārayatisaṅghanisevitenaRamme’nurādhanagare vasatambujenaVidvālitaṃ nijavisuddha kuladdhajena;

शुद्ध आशय वाले, परिशुद्ध गुणों से प्रकाशित, श्रेष्ठ संघ द्वारा सेवित, रमणीय अनुराधापुर में निवास करने वाले, अपने विशुद्ध कुल के ध्वज स्वरूप, विद्वान (आचार्य) द्वारा...


Mānentena tathāgataṃ paṭipadāyogena saddhālunāNiccākhaṇḍatapo’nalehi nikhilappāpārisantāpitāSaddhammavhayasīhatelaṭhatiyā cāmīkaratthālināNānāvādikudiṭṭhibhedapaṭunā navāṇi kanavadhū sāminā;

प्रतिपत्ति (अभ्यास) के योग से तथागत का सम्मान करने वाले, श्रद्धालु, निरंतर अखंड तप रूपी अग्नि से समस्त पापरूपी शत्रुओं को संतप्त करने वाले, सद्धर्म रूपी सिंह-तेल को रखने के लिए सुवर्ण पात्र के समान, नाना वादों और कुदृष्टियों के भेदन में चतुर...


Satthānaṃ karuṇavatā gatavatā kapāramparaṃ dhīmatāTherenātumapādapañjaragato yo saddasattādisuMoggallāyanavissutetiha suvacchāpo vinīto kayathāSo’kāsī piyadassi nāma yatidaṃ byattaṃ sukhappattiyā;

करुणावान, पारगामी, बुद्धिमान स्थविर, जो व्याकरण आदि शास्त्रों में मोग्गल्लान के नाम से प्रसिद्ध थे, उनके चरणों के पिंजर (आश्रय) में रहने वाले, विनीत और सुशिक्षित पियदस्सी नामक यति ने सुख की प्राप्ति के लिए इस स्पष्ट ग्रंथ की रचना की।


Vuttova vuttamupabhoginiyā sakāyaPinappayodharavanāpagasevikāyaRamhāvihāravadhuyā tilakātulenaSantena kappiṇasamavhayamātulena;

अपनी उपभोगिनी के समान, पुष्ट पयोधर रूपी वन और नदियों से सेवित, रम्य विहार रूपी वधू के अतुल्य तिलक स्वरूप, शान्त 'कप्पिण' नामक मामा (या संरक्षक) द्वारा (प्रेरित होकर)...


Padasādhanaṃ niṭṭhitaṃ.

पदसाधन समाप्त हुआ।


Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi