Saddabindu pakaraṇaṃ
सद्दबिंदु प्रकरण
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो.
1.
१.
Yassañeyyesu dhammesu, nāṇumattampaveditaṃ,Natvāsaddhammasaṅghaṃtaṃ, saddabinduṃsamārabhe;
ज्यांच्या ज्ञेय धर्मांमध्ये (जाणून घेण्याच्या गोष्टींमध्ये) अणुमात्रही अज्ञान उरले नाही, त्या (बुद्धांना) आणि सद्धम्म व संघाला वंदन करून, मी 'सद्दबिंदु' (ग्रंथाचा) आरंभ करतो.
2.
२.
Kādiritā navasaṅkhyā, kamenaṭā di yādica,Pādayopañca saṅkhyātā, suññanāmā saraññanā;
क-वर्गापासून सुरू होणारे नऊ, तसेच अनुक्रमाने ट-वर्गापासून आणि य-वर्गापासून सुरू होणारे नऊ, प-वर्गापासून पाच संख्या मानल्या जातात; आणि स्वर हे शून्याचे वाचक आहेत.
3.
३.
Sarehevasarāpubbe luttāvāvīpareramā,Byañjanācāgamāvāvī dīgharassādisambhavā;
स्वरांच्या पुढे स्वर आल्यास पूर्व स्वर लुप्त होतो किंवा पर स्वर बदलतो; व्यंजनांचा आगम होतो, तसेच (स्वरांचे) दीर्घ आणि र्हस्व होणे इत्यादी बदल संभवतात.
4.
४.
Kākāsenāgatosisa keniddhimaccadassayi,Arājakhvaggimesīnaṃ sotukammeghayitthiyo;
'कावळ्यांच्या सैन्यासोबत तू आला आहेस, कोणत्या ऋद्धीने मानवाला दाखवले? राजा नसलेला अग्नी... स्त्रिया ऐकण्याची इच्छा करतात' इत्यादी उदाहरणे संधीचे नियम स्पष्ट करतात.
Iti sandhikappo samatto.
अशा प्रकारे संधी-कल्प (संधीचे प्रकरण) समाप्त झाले.
5.
५.
Buddhapumayuvasanta rājabrahmasakhācasā,Yatādidehījantuca satthupitābhibhūvidū;
बुद्ध, पुम (पुरुष), युव (युवक), सन्त (सज्जन), राज (राजा), ब्रह्म, सखा, सा, यत, देही, जन्तु, सत्थु (शास्ता), पिता, अभिभू आणि विदू (विद्वान) इत्यादी पुल्लिंगी नामे आहेत.
6.
६.
Kaññāmmārattithipo, kkharaṇīnadirumātubhū,Napuṃsaketiyantāca, padakammadadhāyuno;
कञ्ञा (कन्या), अम्मा (माता), रत्ति (रात्र), इत्थी (स्त्री), पोक्खरणी (पुष्करिणी), नदी, वधू, मातू (माता), भू (भूमी) ही स्त्रीलिंगी नामे आहेत; आणि 'इ' व 'उ' कारान्त नपुंसकलिंगी नामे आहेत, जी पदांच्या कार्यात योजली जातात.
7.
७.
Gahitāgahaṇenettha suddhosyādyantakāpume,Vimalāhontijāntehi thyaṃpañcantehidādhikā;
येथे ग्रहण केलेल्या नियमांनुसार, पुल्लिंगात 'अ' कारान्त शब्द शुद्ध (प्रातिपदिक) असतात. स्त्रीलिंगात 'आ' कारान्त आणि 'ई' कारान्त इत्यादी पाच प्रत्ययांनी युक्त शब्द असतात.
8.
८.
Napuṃsakepayogātu janakāhontityantato,Padhānānugatāsabba nāmasamāsataddhitā;
नपुंसकलिंगात 'इ' आणि 'उ' कारान्त शब्दांचे प्रयोग होतात. सर्वनाम, समास आणि तद्धित हे सर्व मुख्य नामाच्या लिंग आणि वचनाचे अनुकरण करतात.
9.
९.
Attiliṅgānipātādi tatoluttāvasyādayo,Suttānurūpatosiddhā hontivattāmanādayo;
निपात (अव्यय) इत्यादींचे स्वतःचे लिंग नसते, त्यामुळे त्यांच्यापुढील 'सि' (प्रथमा विभक्ती) इत्यादी प्रत्यय लुप्त होतात. सूत्रांच्या नियमांनुसार 'वत्तमान' (वर्तमानकाळ) इत्यादी प्रत्यय सिद्ध होतात.
Iti nāmakappo samatto.
अशा प्रकारे नाम-कल्प (नामाचे प्रकरण) समाप्त झाले.
10.
१०.
Chakārakesasāmismiṃ samāsohotisambhavā,Taddhītākattukammasa, mpadānokāsasāmisu;
सहा कारकांमध्ये आणि स्वामी (संबंध) मध्ये समास संभवतो. तसेच कर्ता, कर्म, संप्रदान, अवकाश (अधिकरण) आणि स्वामी (संबंध) मध्ये तद्धित प्रत्यय होतात.
11.
११.
Sādhattayamhiākhyāto kitakosattasādhane,Sabbatthapaṭhamāvutte avuttedutiyādayo;
तीन साधनांमध्ये (कर्तृ, कर्म, भाव) आख्यात (क्रियापद) आणि सात साधनांमध्ये कृदंत (कितक) प्रत्यय होतात. सर्व ठिकाणी 'उक्त' (अभिहित) मध्ये प्रथमा विभक्ती आणि 'अनुक्त' (अनभिहित) मध्ये द्वितीया इत्यादी विभक्त्या होतात.
12.
१२.
Manasāmuninovutyā vanebuddhenavaṇṇite,Vaṭṭāhitovivaṭṭatthaṃ bhikkhubhāvetibhāvanaṃ;
मुनींच्या मनाद्वारे बोललेल्या आणि बुद्धांनी वनात वर्णन केलेल्या (धर्माचे आचरण करून), भिक्खू संसारातून मुक्त होण्यासाठी (निर्वाणासाठी) भावनेची (विपश्यनेची) जोपासना करतो.
Iti kārakakappo samatto.
अशा प्रकारे कारक-कल्प (कारकांचे प्रकरण) समाप्त झाले.
13.
१३.
Rāsīdvipadikādvandā liṅgenavacanenaca,Luttātulyādhikaraṇā bahubbīhītukhemarū;
द्वंद्व समास हा लिंग आणि वचनाने दोन पदांचा समूह (राशी) दर्शवतो. लुप्त विभक्ती असलेला आणि सामानाधिकरण असलेला बहुव्रीहि समास 'खेमरूप' (कल्याणकारी) आहे.
14.
१४.
Tappurisācakhemorā dayācakammadhārayā,Digavocāvyayāhārā etesabbepihāritā;
तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु आणि अव्ययीभाव हे सर्व समास येथे संक्षेपाने सांगितले आहेत.
Iti samāsakappo samatto.
अशा प्रकारे समास-कल्प (समासाचे प्रकरण) समाप्त झाले.
15.
१५.
Kaccāditopiekamhā saddatoniyamaṃvinā,Nekatthesatibhonteva sabbetaddhitapaccayā;
कच्चायन इत्यादी व्याकरणांनुसार, कोणत्याही एका शब्दापासून नियमाशिवाय अनेक अर्थांमध्ये सर्व तद्धित प्रत्यय होतात.
Iti taddhitakappo samatto.
अशा प्रकारे तद्धित-कल्प (तद्धित प्रत्ययांचे प्रकरण) समाप्त झाले.
16.
१६.
Kattarināññathākamme tathābhāvetumerayā,Sabbetepacadhātumhi saṅkhepenamarūmayā;
कर्तरी, कर्मणी आणि भावे प्रयोगात 'णे' आणि 'णय' (मेरया) इत्यादी प्रत्यय होतात. हे सर्व 'पच्' धातूच्या उदाहरणाने मी संक्षेपाने स्पष्ट केले आहेत.
17.
१७.
Gamīmhātiguṇāphatto sambhavāaññadhātusu,Anantāvapayogāte ādesapaccayādihi;
'गम्' धातूपासून तिप्पट रूपे सिद्ध होतात आणि इतर धातूंमध्येही ते संभवतात. आदेश आणि प्रत्यय इत्यादींमुळे त्यांचे अनंत प्रयोग होतात.
Iti ākhyātakappo samatto.
अशा प्रकारे आख्यात-कल्प (क्रियापदांचे प्रकरण) समाप्त झाले.
18.
१८.
Kitādipaccayāsabbe, ekamhāapidhātuto,Siyuṃnurūpatosatta, sādhanesatipāyato;
सर्व कृदंत (कित) प्रत्यय एकाच धातूपासून देखील योग्यतेनुसार सात साधनांमध्ये प्रामुख्याने होतात.
Iti kitakappo samatto.
अशा प्रकारे कृदंत-कल्प (कृदंत प्रकरण) समाप्त झाले.
19.
१९.
Iminākiñcilesena, sakkāñātuṃjināgame,Payogāñāṇināsindhu, rasovekenabindunā;
या अत्यंत संक्षिप्त ग्रंथाद्वारे ज्ञानी व्यक्तीला बुद्धवचनांमधील (जिन-शासनातील) प्रयोग समजणे शक्य आहे, ज्याप्रमाणे समुद्राच्या एकाच थेंबावरून (बिंदूवरून) त्याच्या संपूर्ण रसाची चव ओळखता येते.
20.
२०.
Rammaṃsīghappavesāya, puraṃpiṭakasaññitaṃ,Maggojumaggataṃmaggaṃ, saddāraññevisodhito;
त्रिपिटक नावाच्या रमणीय नगरात वेगाने प्रवेश करण्यासाठी, शब्दांच्या (व्याकरणाच्या) अरण्यातून हा सरळ मार्ग शोधून स्वच्छ केला आहे.
21.
२१.
Teneva kiñci jalito jalito padīpoKaccāyanuttiratano citagabbhakoṇe,Dhammādirājagurunā garumāmakenaDhammena yobbipatinā sagaruttanīto;
कच्चायन रूपी श्रेष्ठ रत्नाच्या गर्भगृहाच्या कोपऱ्यात हा छोटासा दिवा प्रज्वलित केला आहे, जो माझ्या आदरणीय गुरु धम्मादिराज आणि धर्मपती यांच्याद्वारे सन्मानित केला गेला आहे.
Iti saddabindu pakaraṇaṃ parisamattaṃ.
अशा प्रकारे 'सद्दबिंदु' हे व्याकरण प्रकरण पूर्णपणे समाप्त झाले.
Yosaññamo guṇadhano nayanaṃ nijaṃvaSikkhāpayī mama mavaṃ sugatāgamādo,Salloka puñja suhado padumādi rāmaNāmo mahā yativarā cariyo samayhaṃ;
ज्या संयमी आणि गुणवान, संपूर्ण जगाचे कल्याण इच्छिणाऱ्या, 'पदुमदिराम' (पद्मराम) नावाच्या माझ्या महान आचार्य यतीश्वरांनी मला सुगत-शासनात (बुद्धवचनात) स्वतःच्या डोळ्याप्रमाणे प्रशिक्षित केले...
Saddhādhanena vasatā viditamhi pupphāRāmedhunā ariyavaṃsa dhajavhayena,Santena ñāṇatilako tyaparākhyakenaBālānametamavidhīyi mayāhitāya;
श्रद्धारूपी धनाने युक्त, प्रसिद्ध 'पुप्फाराम' (पुष्पाराम) विहारात राहणाऱ्या, 'आर्यवंशध्वज' (अरियवंसधज) आणि 'ज्ञानतिलक' (ञाणतिलक) नावाच्या शांत भिक्खूने (माझ्याद्वारे) नवशिक्यांच्या हितासाठी हा ग्रंथ रचला आहे.